{قوماً عمين*} أي مطبوعين في عمى القلب مع قوتهم يحاولون، ثابت لهم ذلك، بما أشار إليه فعل دون أن يقال فاعل، وختمت القصة في يونس بقوله
{قَوْمًا عَمِينَ} “körleşmiş bir kavim idiler.”; yani bütün güçleriyle çabaladıkları halde kalp körlüğü üzere mühürlenmiş kimselerdi; fâil kalıbı yerine fe'ıl kalıbının işaret ettiği üzere bu hal onlarda kökleşmişti. Yûnus suresinde ise kıssa,
{فانظر كيف كان عاقبة المنذرين} [يونس: ٧٣] لقوله أولها {إن كان كبر عليكم مقامي وتذكيري} [يونس: ٧١] أي إنذاري لأنه أعلم أنه كبر عليهم ولو كان تبشيراً لما عز عليهم.
başındaki {إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي} “eğer benim aranızda durmam ve hatırlatmam —yani uyarmam; çünkü o, bunun onlara ağır geldiğini biliyordu; şayet bir müjde olsaydı onlara ağır gelmezdi— size ağır geldiyse” [Yûnus: 71] sözü sebebiyle {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} “Bak o uyarılanların akıbeti nasıl oldu!” [Yûnus: 73] buyruğu ile son bulmuştur.
ولما كان عاد بعدهم، ولم يكن هنا ما يقتضي تشويش الترتيب، اتبعهم بهم مقدماً المرسل إليه ليفيد تخصيص رسالته بهم وهم بعض أهل الأرض فقال: {وإلى عاد} خاصة أرسلنا {أخاهم} أي في النسب لأنهم عنه أفهم وبحاله في الثقة والأمانة أعرف؛ ولما عطفه على نوح ﵉ بعد تقديم المرسل إليهم، بينه بقوله: {هوداً} بخلاف قوم نوح فإنهم كانوا جميع أهل الأرض، لأن القبائل لم تكن فرقت الناس ولا الألسنة إذ كان لسان الكل واحداً، ولم تفرق الألسنة إلا بعد الصرح، ولهذا عم الغرق جميع أهل الأرض، فكان المعنى حينئذ لا يختلف في قصته بتقديم ولا تأخير، فناسب تقديم الرسالة أو المرسل لأنه أهم.
Âd kavmi onlardan sonra geldiği ve burada sırayı bozmayı gerektirecek bir durum da bulunmadığı için, yeryüzü halkının bir kısmı olan bu kavme peygamberliğin tahsis edildiğini ifade etmek üzere muhatap kitleyi öne alarak onları Nûh kavminin peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {وَإِلَى عَادٍ} “Âd kavmine de” özel olarak [gönderdik], {أَخَاهُمْ} “kardeşleri”; yani soy bakımından [kardeşleri olan], zira onlar onun sözünü daha iyi anlarlar, güvenilirlik ve emanet konusundaki durumunu daha iyi bilirler; muhatapları öne aldıktan sonra onu Nûh aleyhisselâm'a atfedince {هُودًا} “Hûd'u” [gönderdik] buyurarak onu açıkladı. Nûh kavmi ise böyle değildi; çünkü onlar yeryüzündeki bütün insanlardı. Zira henüz kabileler insanları ve dilleri ayrıştırmamıştı; herkesin dili birdi ve diller ancak Bâbil kulesi hadisesinden sonra farklılaşmıştı. Bu sebeple tufan bütün yeryüzü halkını kuşatmıştı. Dolayısıyla onun kıssasında öne alma veya erteleme ile anlam değişmeyecekti; bu yüzden daha önemli olduğu için risaleti veya elçiyi öne almak uygun düşmüştü.
ولما وكانت قصة نوح ﵇ أول قصص الأنبياء مع قومهم، ولم يكن للعرب عهد بمجاورات الأنبياء ومن يرسلون إليه، فأتى فيها
Nûh aleyhisselâm'ın kıssası peygamberlerin kavimleriyle olan ilk kıssası olduğundan ve Arapların da peygamberlerin ve kendilerine elçi gönderilenlerin diyaloglarına dair bir bilgisi bulunmadığından, onda
بالأصل «أرسلناه» فقال سياقاً واحداً إخباراً لمن هو فارغ الذهن من كل جزء من أجزائها؛ أتت قصة هود ﵇ بعد علم السامعين بقصة نوح ﵇ مما وقع من تبليغه لهم وردهم عليه، فلما ذكر إرساله تشوف السامع إلى انه هل قال لهم كما قال نوح وهل ردوا عليه كرد قومه أو كان الأمر بخلاف ذلك؟ فأجيب سؤال المتشوف بقوله: {قال} كقوله نوح ﵇ سواء {يا قوم} مذكراً لهم بأنه أحدهم يهمه ما يهمهم {اعبدوا الله} أي لا ستحقاقه ذلك لذاته؛ ثم علل أو استأنف بقوله: {ما لكم} وأغرق في النفي فقال: {من إله غيره} ولما كانوا عارفين بما أصاب قوم نوح قال: {أفلا تتقون*} أي أفلا تجعلون بينكم وبين عذاب هذا الواحد الجبار وقاية.
asıl olan «gönderdik» ifadesi getirilmiş ve kıssanın her bir cüzünden zihni boş olan kimseye bir haber olmak üzere tek bir akışla buyrulmuştu. Hûd aleyhisselâm'ın kıssası ise dinleyenlerin Nûh aleyhisselâm'ın tebliği ve kavminin ona verdiği karşılık konusundaki kıssasını bilmelerinden sonra gelmiştir. Onun gönderildiği zikredilince dinleyen kimse; acaba o da Nûh'un dediği gibi mi dedi, onlar da Nûh'un kavminin karşılık verdiği gibi mi karşılık verdi, yoksa durum farklı mı oldu diye merak etti. Merak eden kimsenin bu sorusuna şu buyrukla cevap verildi: {قَالَ} “Dedi ki”; tıpkı Nûh aleyhisselâm'ın sözü gibi; {يَا قَوْمِ} “Ey kavmim!”; onlardan biri olduğunu ve onları ilgilendiren şeyin kendisini de ilgilendirdiğini hatırlatarak; {اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin,”; yani zatı gereği buna müstahak olduğu için. Sonra gerekçelendirerek veya yeni bir söze başlayarak {مَا لَكُمْ} “sizin yoktur” dedi ve {مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “O'ndan başka hiçbir ilahınız” diyerek olumsuzluğu pekiştirdi. Nûh kavminin başına gelenleri bildikleri için de: {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Hâlâ sakınmayacak mısınız?”; yani bu Tek ve Cebbâr olanın azabı ile aranıza bir kalkan koymayacak mısınız, dedi.
ولما تشوف السامع إلى جوابهم بعد هذا الترغيب الممزوج بالترهيب، أجيب بقوله {قال الملأ} أي الأشراف الذين يملؤون العيون بهجة والصدور هيبة، ولما كانت عاد قليلاً بالنسبة إلى قوم نوح ﵇، وكان قد أسلم من أشرافهم من له غنى في الجملة، قيد بقوله: {الذين كفروا} أي ستروا ما من حقه الظهور من أدلة الوحدانية، ووصفوا تسلية لهذا النبي الكريم فيما يرى من جفاء قومه بأن مثل ذلك كان لإخوانه من الأنبياء بقوله {من قومه} وأكدوا ما واجهوه به من الجفاء لأنهم عالمون بأن حاله في علمه وحكمه يكذبهم بقولهم: {إنا لنراك} أي لنعلمك علماً متيقناً
Dinleyici, korkutmayla harmanlanmış bu teşvikten sonra onların vereceği cevabı merak edince, şu buyrukla cevap verildi: {قَالَ الْمَلَأُ} “İleri gelenler dediler ki”; yani gözleri ihtişamla, gönülleri heybetle dolduran seçkinler. Âd kavmi Nûh aleyhisselâm'ın kavmine kıyasla sayıca az olduğu ve ileri gelenlerinden genel anlamda varlıklı kimselerden de iman edenler bulunduğu için şu buyrukla kayıtlandı: {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr eden”; yani tevhidin açığa çıkması gereken delillerini örtenler. Kavminden gördüğü bu kabalık karşısında bu yüce Peygamber'i teselli etmek ve peygamber kardeşlerinin de benzeri muameleye maruz kaldığını bildirmek üzere {مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden” denildi. Onun ilim ve hikmetteki halinin kendilerini yalanladığını bildikleri için, ona yönelttikleri kabalığı şu sözleriyle pekiştirdiler: {إِنَّا لَنَرَاكَ} “Muhakkak ki biz seni görüyoruz”; yani kesin bir bilgiyle biliyoruz,
حتى كأنه محسوس {في سفاهة} أي مظروفاً لخفة العقل، فهي محيطة بك من جميع الجوانب، لا خلاص لك منها، فلذا أدتك إلى قول لا حقيقة له، فالتنوين للتعظيم، فإن قيل: بل للتحقير، كأنهم توقفوا في وصفه بذلك كما توقفوا في الجزم بالكذب فقالوا: {وإنا لنظنك من الكاذبين*} أي المتعمدين للكذب، وذلك لأنه كان عندهم علم من الرسل وما يأتي مخالفهم من العذاب من قصة نوح ﵇ ولم يكن العهد بعيداً، وأما قوم نوح فجزموا بالضلال وأكدوه بكونه مبيناً، لأنه لم يكن عندهم شعور بأحوال الرسل وعذاب الأمم قبل ذلك، ولهذا قالوا
adeta hissedilircesine {فِي سَفَاهَةٍ} “bir beyinsizlik içinde”; yani aklın hafifliği içine bürünmüş olarak; öyle ki o seni her taraftan kuşatmıştır, ondan kurtuluşun yoktur ve işte bu yüzden seni hiçbir gerçekliği olmayan bir söze sürüklemiştir. [Buradaki] tenvin tazim (büyütme) içindir. Şayet "bilakis tahkir (küçümseme) içindir" denilirse, sanki onlar onu bununla vasfetmekte tereddüt ettikleri gibi, yalancılıkla nitelemede de kesin konuşmaktan çekinip şöyle dediler: {وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “ve biz senin gerçekten yalancılardan olduğunu sanıyoruz.”; yani bilerek yalan söyleyenlerden. Bunun sebebi, Nûh aleyhisselâm kıssasından ötürü elçiler ve onlara muhalefet edenlerin başına gelen azap hakkında bilgi sahibi olmalarıydı ve bu hadisenin üzerinden çok zaman geçmemişti. Nûh'un kavmi ise sapıklığı kesin bir dille iddia edip bunu apaçık olmakla pekiştirmişlerdi; çünkü onların bundan önce elçilerin durumlarından ve ümmetlerin helakinden haberleri yoktu. Bu yüzden şöyle demişlerdi:
{ما سمعنا بهذا في آبائنا الأولين} [المؤمنون: ٢٤] ، قيل: ليس كذلك، فقد ورد في جواب قوم نوح في سورة هود مثل هذا، وهو قوله {بل نظنكم كاذبين} [هود: ٢٧] ؛ فإن قيل: إنما كان هذا في ثاني الحال بعد أن نصب لهم الأدلة وأقام البراهين على صحة مدعاه وثارت حظوظ الأنفس بالجدال، فإنه يبعد أن يكون قومه أجابوه بذلك أول ما دعاهم، قيل: والأمر كذلك في قصة هود ﵇ سواء فإنه لم يقل له ذلك إلا الكفار من قومه، فتقييدهم بالوصف يدل على أنه كان فيهم من اتبعه، بل وإن متبعه كان من أشرافهم هم بالظن، وتعبير في الكذب لإرادتهم أنه يكفي في
{مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ} “Biz önceki atalarımızdan böyle bir şey işitmedik.” [Mü'minûn: 24]. Şayet "Böyle değildir; zira Hûd suresinde Nûh kavminin cevabında da {بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ} “Bilakis sizi yalancılar sanıyoruz” [Hûd: 27] şeklinde bunun benzeri geçmiştir" denilirse; şayet "Bu durum ancak ikinci aşamada, yani Nûh onlara delilleri serdedip davasının doğruluğuna dair burhanları ikame ettikten ve nefislerin payları cedelleşmeyle alevlendikten sonra olmuştur; zira kavminin onu ilk davetinde böyle cevaplamış olması uzaktır" denilirse; şöyle cevap verilir: Hûd aleyhisselâm kıssasında da durum tamamen aynıdır. Zira kavminden bunu ona sadece kâfirler söylemiştir. Onların bu vasıfla kayıtlanması, aralarında ona uyanların bulunduğunu, hatta ona uyanların ileri gelenlerden olduğunu gösterir. Onlar zanna dayanmış ve yalandan söz ederken şunu kastetmişlerdir: İddia ettikleri
وصفه بالسفاهة التي زعموها إقدامه على ما يحتمل معه ظنهم لكذبه، أو يكون قوله غير الحق في زعمهم مردداً بين أن يكون قاله عن تعمد أو حمله عليه ما رموه به من السفه من غير تأمل. ولما قابلوا لينته لهم وشفقته عليهم بهذه الغلطة، أعرض عن ذلك وعاملهم من الحلم بضده ما سموه به بأن {قال} معلماً الأدب في مخاطبة السفهاء {يا قوم} مذكراً بما بينهم من النسب الداعي إلى الود والمناصحة والعطف والملاطفة {ليس بي سفاهة} فنفى أن يكون به شيء من خفة حلم، فانتقى أن يكون كاذباً لأن الداعي إلى الكذب الخفة والطيش فلم يحتج إلى تخصيصه بنفي.
beyinsizlik vasfı için, onun yalan söylediğini zannetmelerine ihtimal veren bir işe girişmesi yeterlidir ya da onların zannınca bâtıl olan sözü, bilerek söylemiş olması ile düşünmeksizin kendisini itham ettikleri sefahatin buna sevk etmiş olması ihtimali arasında gidip gelmektedir. Onlar, Hûd'un kendilerine olan yumuşaklığını ve şefkatini bu kabalıkla karşılayınca, o bundan yüz çevirmiş ve kendisini niteledikleri şeyin zıddı olan hilm ile onlara muamele ederek sefihlere hitap etme edebini öğreterek {قَالَ} “Dedi ki”; {يَا قَوْمِ} “Ey kavmim!”; aralarındaki sevgi, nasihat, şefkat ve nezaketi gerektiren akrabalık bağını hatırlatarak; {لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ} “bende hiçbir beyinsizlik yoktur;”; böylece kendisinde hilm hafifliğinden (akıl noksanlığından) hiçbir şey bulunmadığını nefyetti. Yalanın sebebi hafiflik ve taşkınlık olduğundan, bu nefyedilince yalancı olması da ortadan kalkmış oldu ve onu ayrıca olumsuzlamaya gerek kalmadı.
ولما نفى السفاهة، أثبت ما يلزم منه ضدها بقوله: {ولكني رسول} وبين المرسل تعظيماً للأمر بقوله {من رب العالمين*} أي المحسن إليهم بعد نعمة الإيجاد والأرزاق بإرسال الرسل إليهم ليكسبوهم معالي الأخلاق التي بها انتظام نعمة الإبقاء {أبلغكم} وجمع الرسالة لما تقدم في قصة نوح ﵇ فقال: {رسالات ربي} أي المحسن إليّ بتعليمي ما لم أكن أعلم وتأهيلي لما لم يكن في حسابي.
Sefahati nefyedince, {وَلَكِنِّي رَسُولٌ} “fakat ben bir elçiyim” diyerek onun zıddı olan şeyi ispat etti ve işin büyüklüğünü belirtmek için göndereni açıklayarak şöyle buyurdu: {مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbinden.”; yani var etme ve rızıklandırma nimetinden sonra, kendilerine bekâ nimetinin intizamını sağlayan üstün ahlakı kazandırsınlar diye onlara elçiler göndermek suretiyle ihsanda bulunan [Rabbinden]. Nûh aleyhisselâm kıssasında geçtiği üzere {أُبَلِّغُكُمْ} “Size tebliğ ediyorum” dedikten sonra risaleti çoğul olarak getirip: {رِسَالَاتِ رَبِّي} “Rabbimin gönderdiklerini”; yani bilmediğim şeyleri bana öğreterek ve hesabımda olmayan şeylere beni ehil kılarak bana ihsanda bulunan [Rabbimin mesajlarını].
ولما كانوا قد رموه بالسفه الذي هو من غرائز النفس لأنه ضد الحلم والرزانة، عبر عن مضمون الجملة النافية له بما يقتضي الثبات فقال: {وأنا لكم ناصح} أي لم يزل النصح من صفتي، وليس هو تكسبته بل غريزة فيّ، وقد بلوتموني فيه قبل الرسالة وإظهار هذه المقالة
Onlar kendisini hilm ve ağırbaşlılığın zıddı olup nefsin zaaflarından sayılan beyinsizlikle itham ettiklerinden, bunu nefyeden cümlenin içeriğini sebatı gerektiren bir ifadeyle dile getirerek şöyle buyurdu: {وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ} “Ve ben sizin için bir öğütçüyüm,”; yani nasihat her zaman benim vasfım olmuştur; o sonradan kazandığım bir şey değil, fıtratımda olan bir haslettir. Nitekim siz peygamberlikten ve bu sözü ortaya koymamdan önce beni bunda denediniz;
دهراً دهيراً وزماناً طويلاً؛ ولما قالوا إنهم يظنون كذبه، زادهم صفة الأمانة فقال: {أمين*} .
uzun devirler ve nice zamanlar boyunca. Onlar onun yalancı olduğunu zannettiklerini söyleyince, onlara güvenilirlik vasfını da ekleyerek: {أَمِينٌ} “güvenilir [bir öğütçüyüm].” dedi.
ولما كان يعرف ما يعتقدونه من أمانته وعقله، وظن أنه ما حملهم على هذا إلا العجب من أن يطلع على ما لم يطلعوا عليه، أنكر عليهم ذلك ذاكراً لما ظنه حاملاً لهم ملوحاً بالعطف إلى التكذيب فقال: {أو عجبتم} أي أكذبتم وعجبتم {أن جاءكم ذكر} أي شرف وتذكير {من ربكم} أي الذي لم يقطع إحسانه عنكم قط، منزلاً {على رجل منكم} أي عزه عزكم وشرفه شرفكم فما فاتكم شيء {لينذركم} أي يحذركم ما لمن كان على ما أنتم عليه من وخامة العاقبة.
Onların kendi güvenilirliğine ve aklına dair inançlarını bildiği ve kendilerini bu tavra sevk eden şeyin, onların muttali olamadığı bir şeye onun muttali olmasına şaşmaları olduğunu düşündüğü için; onları buna sevk ettiğini düşündüğü şeyi zikredip yalanlamaya atıfta bulunarak bunu kınadı ve şöyle dedi: {أَوَعَجِبْتُمْ} “Şaştınız mı?”; yani hem yalanladınız hem de şaştınız mı, {أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ} “size bir zikir gelmesine”; yani bir şeref ve öğüt, {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden”; yani ihsanını sizden asla kesmeyen [Rabbinizden] indirilmiş olarak, {عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ} “içinizden bir adam vasıtasıyla”; yani onun izzeti sizin izzetiniz, onun şerefi sizin şerefinizdir, dolayısıyla hiçbir şey kaybetmiş değilsiniz, {لِيُنْذِرَكُمْ} “sizi uyarsın diye”; yani sizin üzerinde bulunduğunuz hal üzere kalan kimselerin karşılaşacağı kötü akıbete karşı sizi sakındırsın diye.
ولما كان التقدير: فاحذروا، عطف عليه تذكيرهم بالنعمة مشيراً به إلى التحذير من عظيم النقمة في قوله: {واذكروا إذ} أي حين {جعلكم خلفاء} أي فيما أنتم فيه من الأرض، ولما كان زمنهم متراخياً بعدهم، أتى بالجار فقال: {من بعد قوم نوح} أو يكون المحذوف ما اقتضاه الاستفهام في قوله {أو عجبتم} من طلب الجواب، أي أجيبوا واذكروا، أي ولا تبادروا بالجواب حتى تذكروا ما أنعم به عليكم، وفيه الإشارة إلى التحذير مما وقع لقوم نوح، أو يكون العطف على معنى الاستفهام الإنكاري في {أفلا تتقون} ، {أو عجبتم} أي اتقوا ولا تعجبوا واذكروا، أو يكون العطف - وهو أحسن على {اعبدوا الله} وقوله {خلفاء}
Takdir: «O halde sakının» şeklinde olunca, büyük bir cezadan sakındırmaya işaret ederek nimeti hatırlatmayı buna atfetti ve şöyle buyurdu: {وَاذْكُرُوا إِذْ} “Ve hatırlayın o zamanı ki”; yani o vakti, {جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ} “sizi halifeler kıldı”; yani içinde bulunduğunuz yeryüzünde. Onların zamanı öncekilerden epey sonra olduğu için harf-i cer getirip: {مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavminden sonra” buyurdu. Yahut hazfedilen ifade, {أَوَعَجِبْتُمْ} “Şaştınız mı?” ifadesindeki istifhamın gerektirdiği cevap talebidir; yani: «Cevap verin ve hatırlayın; size bahşettiği nimeti hatırlamadan aceleyle cevap vermeyin» demektir. Bunda Nûh kavminin başına gelenlerden sakındırmaya işaret vardır. Yahut bu atıf, {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Hâlâ sakınmayacak mısınız?” ve {أَوَعَجِبْتُمْ} “Şaştınız mı?” ayetlerindeki inkârî istifhamın anlamına yapılmıştır; yani «Sakının, şaşmayın ve hatırlayın» demektir. Yahut atıf —ki en güzeli budur— {اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin” buyruğunadır. {خُلَفَاءَ} “Halifeler” sözü için ise şöyle denilmiştir:
قيل: إنه يقتضي أن يكونوا قاموا مقامهم، ومن المعلوم أن قوم نوح كانوا ملء الأرض، وأن عاداً إنما كانوا في قطعة منها يسيرة وهي الشجرة من ناحية اليمن، فقيل: إن ذلك لكون شداد بن عاد ملك جميع الأرض، فكأنه قيل: جعل جدكم خليفة في جميع الأرض، فلو حصل الشكر لتمت النعمة، فأطيعوا يزدكم من فضله، وقيل: إن قصة ثمود مثل ذلك، ولم يكن فيهم من ملك الأرض ولا أرض عاد، فأجيب بما طرد، وهو أن عاداً لما كانوا أقوى أهل الأرض أبداناً وأعظمهم أجساداً وأشدهم خلقاً أشهرهم قبيلة وذكراً، كان سائر الناس لهم تبعاً، وكذا ثمود فيما فيما أعطوه من القدرة على نحت الجبال ونحوها بيوتاً، وعندي أن السؤال من أصله لا يريد فإن بين قولنا: فلان خليفة فلان، وفلان خليفة من بعد فلان - من الفرق ما لا يخفي، فالمخلوف في الثاني لم يذكر، فكأنه قيل: جعلكم خلفاء لمن كان قبلكم في هذه الأرض التي أنتم بها، وخص قوم نوح وعاد بالذكر تذكيراً بما حل بهم من العذاب، ولهذا بعينه خص الله هذه الأمم التي وردت في القرآن بالذكر، وإلا فقد كانت الأمم كثيرة العد زائدة على الحد عظيمة الانتشار في جميع الأقطار، ومعلوم
Bunun onların onların yerine geçtiğini gerektirdiği söylenmiştir. Bilinmektedir ki Nûh kavmi bütün yeryüzünü doldurmuştu; Âd kavmi ise yeryüzünün sadece küçük bir parçasında, yani Yemen tarafındaki eş-Şihr bölgesindeydi. Denildi ki: Bu durum, Şeddâd b. Âd'ın bütün yeryüzüne hükümdar olmasından ötürüdür; sanki şöyle denilmiştir: «Dedenizi bütün yeryüzünde halife kıldı; şayet şükredilseydi nimet tamamlanırdı, öyleyse itaat edin ki size lütfundan artırsın.» Bir rivayete göre Semûd kıssası da böyledir; oysa onların içinde bütün yeryüzüne veya Âd kavminin topraklarına hükümdar olan kimse yoktu. Buna genel geçer bir kaideyle şöyle cevap verildi: Âd kavmi beden bakımından yeryüzü halkının en güçlüsü, cüssece en büyüğü, yaratılışça en çetini, kabile ve şan bakımından en meşhuru olduğu için diğer bütün insanlar onlara tâbi idi. Aynı şekilde Semûd kavmi de dağları ve benzeri yerleri yontup ev yapma konusunda kendilerine verilen güç sebebiyle böyleydi. Bana göre bu soru aslen varit değildir; zira «Falan falanın halifesidir» sözü ile «Falan falandan sonraki halifedir» sözü arasında gizli kalmayacak bir fark vardır. İkinci ifadede yerine geçilen zikredilmemiştir; sanki şöyle denilmiştir: «Sizi, içinde bulunduğunuz bu toprakta sizden öncekilerin halifeleri kıldı.» Nûh ve Âd kavimlerinin özellikle anılması ise başlarına gelen azabın hatırlatılması içindir. Nitekim Kur'an'da geçen bu kavimlerin özellikle zikredilmesinin sebebi de tam olarak budur; yoksa ümmetler sayıca pek çok, haddi aşan derecede kalabalık ve bütün kıtalara son derece yayılmış durumdaydı. Malumdur
أن الله تعالى لم يترك واحدة منها بغير رسول {وما كنا معذبين حتى نبعث رسولاً}
ki Yüce Allah bunlardan hiçbirini elçisiz bırakmamıştır: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap ediciler değiliz.”
[الإسراء: ١٥] وفي قصة هود في سورة الأحقاف {وقد خلت النذر من بين يديه ومن خلفه} [الأحقاف: ٢١] ؛ وله سر آخر وهو أن هذه الأمم كان عند العرب كثير من أخبارهم ففصلت لهم أحوالهم، وطوي عنهم من لم يكن عندهم شعور بهم فلم يذكروا إلا إجمالاً لئلا يسارعوا إلى التكذيب بما ينزل فيهم من غير دليل شهودي يقام عليهم.
[İsrâ: 15]. Ahkâf suresindeki Hûd kıssasında da: {وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Hâlbuki ondan önce de sonra da uyarıcılar gelip geçmişti” [Ahkâf: 21] buyrulmaktadır. Bunun bir diğer hikmeti de şudur: Araplar bu kavimlerin haberlerinin çoğuna vakıftılar, bu yüzden onların durumları kendilerine detaylandırıldı; haklarında bilgileri olmayanlar ise kendilerinden gizlendi ve aleyhlerine ikame edilecek şahitli bir delil olmaksızın haklarında inen şeyleri hemen yalanlamaya kalkışmasınlar diye sadece genel olarak zikredildiler.
ولما ذكرهم بمطلق الإبقاء بعد ذلك الإغراق العام، أتبعه التذكير بالزيادة فقال: {وزادكم} أي على من قبلكم أو على من هو موجود في الأرض في زمانكم {في الخلق} أي الخاص بكم {بسطة} أي في الحس بطول الأبدان والمعنى بقوة الأركان، قيل: كان طول كل واحد منهم اثني عشر ذراعاً، وقيل: أكثر.
O genel boğulmanın ardından onlara sadece hayatta kalmayı hatırlattıktan sonra, arkasından [nimetin] artırılmasını hatırlatarak şöyle buyurdu: {وَزَادَكُمْ} “Ve sizi artırdı”; yani sizden öncekilere yahut zamanınızda yeryüzünde bulunanlara kıyasla, {فِي الْخَلْقِ} “yaratılışta”; yani size has olan yaratılışta, {بَسْطَةً} “bir boy bos (ve güç).”; yani hissi olarak bedenlerin uzunluğu, manevi olarak da uzuvların kuvveti bakımından. Denildi ki: Onlardan her birinin boyu on iki arşındı; daha fazla olduğu da söylenmiştir.
ولما عظمت النعمة، كرر عليهم التذكير فقال مسبباً عن ذلك {فاذكروا آلاء الله} أي نعم الذي استجمع صفات العظمة التي أنعم عليكم بها من الاستخلاف والقوة وغيرهما، واذكروا أنه لا نعمة عندكم لغيره أصلاً، فصار مستحقاً لأن تخصوه بالعبادة {لعلكم تفلحون*} أي ليكون حالكم حال من يرجي فلاحه وهو ظفره بجميع مراده، لأن الذكر موجب للشكر الموجب للزيادة.
Nimet büyüyünce, onlara hatırlatmayı tekrarladı ve buna binaen şöyle buyurdu: {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ} “Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın”; yani azamet sıfatlarını kendinde toplayan, halifelik ve kuvvet gibi üzerinize bahşettiği nimetleri hatırlayın ve O'ndan başka hiçbir kimseden size bir nimet gelmediğini hatırlayın; böylece O, ibadeti sadece kendisine has kılmanıza layık oldu; {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa erersiniz.”; yani durumunuz, kurtuluşu —ki bu bütün aradıklarına kavuşmaktır— umulan kimsenin durumu olsun; zira hatırlamak şükrü, şükür de [nimetin] artmasını gerektirir.
ولما كان هذا منه موجباً ولا بد لكل سامع منصف من المبادرة إلى الإذعان لهذه الحجة القطعية، وهي استحقاقه للافراد بالعبادة للتفرد بالإنعام، ازداد تشوف المخاطب إلى جوابهم، فأجيب بقوله: {قالوا} منكرين عليه معتمدين على محض التقليد {أجئتنا} أي من عند من ادعيت أنك رسوله {لنعبد الله} أي الملك الأعظم {وحده} ولما كان هذا منهم في غاية العجب المستحق للإنكار، أتبعوه ماهو كالعلة لإنكارهم عليه ما دعاهم إليه فقالوا: {ونذر} أي نترك على غير صفة حسنة {ما كان يعبد آباؤنا} أي مواظبين على عبادته بما دلوا عليه ب «كان» وصيغة المضارع - مع الإشارة بها إلى تصوير آبائهم في حالهم ذلك - ليحسن في زعمهم إنكار مخالفتهم لهم.
Onun bu sözü, insaflı her dinleyicinin bu kesin hüccete —ki o da nimeti vermede tek olduğu için ibadette de birlemeye layık olmasıdır— hemen boyun eğmesini zorunlu kıldığı için, muhatabın onların cevabına yönelik merakı daha da arttı. Buna şu buyrukla cevap verildi: {قَالُوا} “Dediler ki”; sırf taklide dayanarak onu inkâr edip: {أَجِئْتَنَا} “Sen bize geldin mi?”; yani elçisi olduğunu iddia ettiğin zatın katından, {لِنَعْبُدَ اللَّهَ} “Allah'a kulluk edelim diye”; yani o en büyük Hükümdara, {وَحْدَهُ} “yalnızca O'na”. Onların bu tavrı inkâr edilmeyi hak eden son derece şaşırtıcı bir durum olduğundan, onu kendilerini davet ettiği şey konusunda ayıplamalarının gerekçesi gibi olan şu sözü peşine eklediler: {وَنَذَرَ} “ve bırakalım diye mi”; yani kötü bir şekilde terk edelim diye mi, {مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} “atalarımızın tapmakta olduklarını?”; yani onların ibadete devam ettiklerini «kâne» ve muzari fiil kipiyle ifade ettiler —bununla atalarını o halleri içinde canlandırmaya işaret ederek— ta ki kendi zanlarınca atalarına muhalefeti inkâr etmek haklı görünsün.
ولما كان معنى هذا الإنكار أنا لا نعطيك، وكان قد لوح لهم بالتذكر بقوم نوح وقوله {أفلا تتقون} إلى الأخذ إن أصروا، سببوا عن ذلك قولهم: {فأتنا} أي عاجلاً {بما تعدنا} أي من العذاب بما لوح إليه إيماؤهم إلى التكذيب بقولهم: {إن كنت من الصادقين*} وتسميتهم للانذار بالعذاب وعداً من باب الاستهزاء.
Bu inkârın anlamı «Biz sana itaat etmeyiz» demek olduğu ve Hûd da Nûh kavmini hatırlatarak ve {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Hâlâ sakınmayacak mısınız?” diyerek ısrar ettikleri takdirde cezalandırılacaklarını onlara ima ettiği için, buna binaen şöyle dediler: {فَأْتِنَا} “O halde bize getir”; yani acelece [getir], {بِمَا تَعِدُنَا} “bizi tehdit ettiğin şeyi”; yani azabı. Nitekim {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “eğer doğru sözlülerden isen!” sözleriyle de yalanlamaya ima etmişlerdir. Azapla korkutmayı «vaad» diye isimlendirmeleri ise alay etme kabilindendir.
ولما كانوا قد بالغوا في السفه في هذا القول، وكان قد علم من محاورته ﷺ لهم الحلم عنهم، اشتد التطلع إلى ما يكون من جوابه لهذا والتوقع له، فشفى غليل هذا التشوف بقوله:
Onlar bu sözle beyinsizlikte aşırıya kaçtıkları ve onun da (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhataplarıyla konuşurken hilm ile muamele ettiği bilindiği için, onun buna vereceği cevaba yönelik merak ve beklenti şiddetlendi. İşte bu merak susuzluğunu şu buyrukla giderdi:
{قال قد وقع} أي حق ووجب وقرب أن يقع {عليكم من ربكم} أي الذي غربكم به تواتر إحسانه عليكم وطول إملائه لكم {رجس} أي عذاب شديد الاضطراب في تتبع أقصاكم وأدناكم موجب لشدة اضطرابكم {وغضب} أي شدة في ذلك العذاب لا تفلتون منها.
{قَالَ قَدْ وَقَعَ} “Dedi ki: Muhakkak inmiştir”; yani hak olmuş, vacip olmuş ve inmesi yaklaşmıştır, {عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “üzerinize Rabbinizden”; yani ihsanının üzerinize aralıksız gelişi ve size mühlet vermesinin uzunluğu sizi aldatan Rabbinizden, {رِجْسٌ} “bir azap”; yani en uzağınızdan en yakınınızı takibe alan, son derece sarsıcı ve şiddetle sarsılmanızı gerektiren bir azap, {وَغَضَبٌ} “ve bir gazap!”; yani o azapta kurtulamayacağınız bir şiddet.
ولما أخبرهم بذلك، بين لهم أن سببه كلامهم هذا في سياق الإنكار فقال: {أتجادلونني} ولما كانت آلهتهم تلك التي يجادلون فيها لا تزيد على السماء لكونها خالية من كل معنى، قال: {في أسماء} ثم بين أنه لم يسمها آلهة من يعبد به فقال: {سميتموها انتم وآباؤكم} ولما كان لله تعالى أن يفعل ما يشاء وأن يأمر بالخضوع لمن يشاء، قال نافياً التنزيل فإنه يلزم من نفي الإنزال: {ما نزل الله} أي الذي ليس الأمر إلا له {بها} أي بتعبدكم لها أو بتسميتكم إياها، وأغرق في النفي فقال: {من سلطان} ولعله أتى بصيغة التنزيل لأن التفعيل يأتي بمعنى الفعل المجدد وبمعنى الفعل بالتدريج فقصد - لأنه في سياق المجادلة وفي سورة مقصودها إنذار من أعرض عما دعا إليه هذا الكتاب النازل بالتدريج - النفي بكل اعتبار، سواء كان تجديداً أو تدريجاً وإشارة إلى أنه لو نزل عليهم في الأمر بعبادتها شيء واحد لتوقفوا فيه لعدم فهمهم لمعناه حتى يكرر عليهم الأمر فيه مرة بعد أخرى، فيعلموا أن ذلك أمر حتم لا بد منه كما فعله بنو إسرائيل في الأمر بذبح البقرة لأجل القتيل لأجل أنهم لم يعقلوا
Bunu kendilerine haber verince, inkâr üslubu içinde bunun sebebinin bu sözleri olduğunu onlara açıklayarak şöyle dedi: {أَتُجَادِلُونَنِي} “Benimle tartışıyor musunuz?”; uğrunda tartıştıkları o ilahları her türlü anlamdan yoksun olup sırf kuru isimlerden ibaret olduğu için şöyle buyurdu: {فِي أَسْمَاءٍ} “isimler hakkında”; sonra da ibadet edilen kimsenin onları ilah olarak isimlendirmediğini açıklayarak: {سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “sizin ve atalarınızın taktığı” dedi. Yüce Allah dilediğini yapma ve dilediğine boyun eğilmesini emretme hakkına sahip olduğundan, indirmeyi nefyederek şöyle dedi —zira indirmenin nefyi indirilmemeyi gerektirir—: {مَا نَزَّلَ اللَّهُ} “Allah'ın indirmediği”; yani emir ancak kendisine ait olan [Allah'ın], {بِهَا} “onlara”; yani onlara kulluk etmenize veya onları böyle adlandırmanıza dair, {مِنْ سُلْطَانٍ} “hiçbir delil” buyurarak olumsuzluğu pekiştirdi. «Tenzil» kalıbıyla getirmesi muhtemelen şundandır: Çünkü «tef'îl» kalıbı hem yenilenen fiil hem de peyderpey yapılan fiil anlamına gelir. Bir tartışma bağlamında olduğundan ve surenin maksadı da peyderpey inen bu Kitab'ın davet ettiği şeyden yüz çevirenleri uyarmak olduğundan; gerek yenileme gerekse peyderpey olma bakımından her açıdan olumsuzlamayı kastetmiştir. Ayrıca şuna da işaret edilmektedir: Şayet onlara o putlara tapılması emrine dair tek bir şey indirilmiş olsaydı bile, anlamını kavramadıkları için bu emir defalarca tekrarlanana kadar duraksarlardı; ta ki bunun kaçınılmaz, kesin bir emir olduğunu anlasınlar; nitekim İsrailoğullarının öldürülen adam için sığır boğazlama emrinde anlamını kavrayamadıkları için yaptıkları gibi.
معناه، دل ذلك قطعاً على أن الأمر لهم بعبادتها إنما هو ظلام الهوى لأنه عمى محض من شأن الإنسان ركوبه بلا دليل أصلاً.
Bütün bunlar, onlara bu putlara tapılmasının emredilmesinin ancak hevanın karanlığından kaynaklandığını kesin olarak gösterdi; çünkü bu, insanın hiçbir delil olmaksızın körü körüne içine daldığı mutlak bir körlüktür.
ولما أخبرهم بوقوع العذاب وسببه، بين لهم أن الوقوع ليس على ظاهرة في الإنجاز، وإنما معناه الوجوب الذي لا بد من فقال: {فانتظروا} ثم استأنف الإخبار عن حاله بقوله: {إني} وأشار بقوله: {معكم} إلى أنه لا يفارقهم لخشيته منهم ولا غيرها {من المنتظرين*} .
Azabın inişini ve sebebini onlara bildirince, vuku bulmanın zahiri anlamıyla hemen gerçekleşmiş demek olmadığını, bilakis bunun kaçınılmaz olan bir gereklilik manasına geldiğini açıklayarak şöyle dedi: {فَانْتَظِرُوا} “O halde bekleyin,”; sonra kendi durumunu haber vermeye başlayarak: {إِنِّي} “şüphesiz ben de”; ve {مَعَكُمْ} “sizinle beraber” sözüyle onlardan korktuğu için veya başka bir sebeple onlardan ayrılmayacağına işaret ederek: {مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “bekleyenlerdenim!” dedi.
ولما كان هذا ينبغي أن يكون سبباً للتصديق الذي هو سبب الرحمة، بين أنه إنما سبب لهم العذاب، وله ولمن تبعه النجاة، فبدأ بالمؤمنين اهتماماً بشأنهم بقوله: {فأنجيناه} أي بما لنا من العظمة إنجاء وحيّاً سريعاً سللناهم به من ذلك العذاب كسل الشعرة من العجين {والذين معه} أي في الطاعة، وأشار إلى أنه لا يجب على الله شيء بقوله: {برحمة} أي بإكرام وحياطة {منا} أي لا بعمل ولا غيره.
Bunun, rahmet sebebi olan tasdike bir vesile olması gerekirken, onlar için azaba; kendisi ve ona tâbi olanlar için ise kurtuluşa sebep olduğunu beyan etti. Onların durumuna verilen önem sebebiyle müminlerle başlayarak şöyle buyurdu: {فَأَنْجَيْنَاهُ} “Bunun üzerine onu kurtardık”; yani azametimizle, onları hamurdan kıl çeker gibi o azabın içinden çekip aldığımız apaçık ve hızlı bir kurtarışla, {وَالَّذِينَ مَعَهُ} “ve onunla beraber olanları da”; yani itaatte [beraber olanları]. Allah'a hiçbir şeyin vacip olmadığına işaret ederek: {بِرَحْمَةٍ} “bir rahmet ile”; yani bir ikram ve himaye ile, {مِنَّا} “katımızdan”; yani bir amel veya başka bir şey sebebiyle değil.
ولما قدم الإنجاء اهتماماً به، أتبعه حالهم فقال معلماً بأن أخذه على غير أخذ الملوك الذين يعجزون عن الاستقصاء في الطلب، فتفوتهم أواخر العساكر وشذاب الجنود والأتباع {وقطعنا} دابرهم أي آخرهم، هكذا كان الأصل، ولكنه أظهر تصريحاً بالمقصود وبياناً لعلة أخذهم فقال: {دابر} أي آخر، أي استأصلنا وجعلنا ذلك الاستئصال معجزة لهود ﵇ {الذين كذبوا بآياتنا} أي ولم يراقبوا عظمتها بالنسبة
Verilen önem sebebiyle kurtarmayı öne aldıktan sonra, arkasından onların durumunu zikretti ve O'nun yakalamasının, takipte acze düşüp orduların arkasını, kaçışan askerleri ve tâbileri elden kaçıran kralların yakalamasına benzemediğini bildirerek şöyle buyurdu: {وَقَطَعْنَا دَابِرَ} “ve kökünü kestik”; yani arkalarını kestik. Asıl olan buydu, ancak maksadı açıkça belirtmek ve yakalanmalarının illetini beyan etmek için açık isimle getirip şöyle dedi: {دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanların kökünü”; yani arkasını; yani köklerini kazıdık ve bu kök kazımayı Hûd aleyhisselâm için bir mucize kıldık; ayetlerimizin bize nispetle olan azametini gözetmediler,
إلينا وقوله: {وما كانوا} أي خلقاً وجبلة {مؤمنين*} عطف على صلة {الذين} وهي {كذبوا بآياتنا} وهي جارية مجرى التعليل لأخذهم مؤذنة بأنه لا يحصل منهم صلاح كما ختم قصة نوح بقول {إنهم كانوا قوماً عمين} [الأعراف: ٦٤] تعليلاً لإغراقهم، أي أنا قطعنا دابرهم وهم مستحقون لذلك، لأنهم غير قابلين للايمان لما فيهم من شدة العناد ولزوم الإلحاد، فالمعنى: وما كان الإيمان من صفتهم، أي ما آمنوا في الماضي ولا يؤمنون في الآتي، فيخرج منه من آمن وكان قد كذب قبل إيمانه ومن لم يؤمن في حال دعائه لهم وفي علم الله أنه سيؤمن، ويزيده حسناً أنهم لما افتتحوا كلامهم بأن نسبوه إلى السفاهة كاذبين؛ ناسب ختم القصة بأن يقلب الأمر عليهم فيوصفوا بمثل ذلك صدقاً بكلام يبين أن اتصافهم به هو الموجب لما فعل بهم، لأن الإيمان لا يصدر إلا عن كمال الثبات والرزانة وترك الهوى وقمع رعونات النفس والانقياد لواضح الأدلة وظاهر البراهين، فمن تركه مع ذلك فهو في غاية الطيش والخفة وعدم العقل، وأيضاً فوصفهم بالتكذيب بالفعل الماضي لا يفهم دوامهم على تكذيبهم، فقال سبحانه ذلك لنفي احتمال أنهم آمنوا بعد التكذيب وأن أخذهم إنما كان لمطلق صدور التكذيب منهم، وأنهم لم يبادروا إلى الإيمان قبل التكذيب، ويحتمل أن تكون الجملة حالاً، والمعنى على كل تقدير: قطعنا دابرهم في حال تكذيبهم وعدم إيمانهم.
{وَمَا كَانُوا} “ve onlar değillerdi”; yani yaratılış ve fıtrat olarak, {مُؤْمِنِينَ} “iman etmiş [kimseler].” Bu buyruk, {الَّذِينَ} kelimesinin sılası olan {كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanlar” ifadesine matuftur ve yakalanmalarının gerekçesi mesabesindedir; Nûh kıssasının boğulmalarına gerekçe olarak {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ} “Çünkü onlar körleşmiş bir kavim idiler” [A'râf: 64] buyruğuyla bitirilmesi gibi, onlardan bir ıslah meydana gelmeyeceğini hissettirmektedir. Yani: Biz onların kökünü kestik ve onlar buna müstahaktılar; zira içlerindeki şiddetli inat ve ayrılmaz inkârcılık sebebiyle imanı kabul edici değillerdi. Anlam şudur: İman onların vasfı değildi; yani ne geçmişte iman ettiler ne de gelecekte iman edeceklerdi. Dolayısıyla iman etmeden önce yalanlamış olup da sonradan iman edenler veya Hûd onları davet ettiği esnada iman etmeyip de Allah'ın ilminde iman edeceği bilinen kimseler bu hükmün dışındadır. Bunu daha da güzelleştiren husus şudur: Onlar sözlerine iftira ederek onu beyinsizlikle nitelemekle başlayınca, kıssanın sonunun işi onların aleyhine çevirerek hakikat üzere benzer bir vasıfla nitelenmeleriyle bitirilmesi uygun düşmüştür; öyle bir sözle ki, bu vasıfla nitelenmelerinin kendilerine yapılan muamelenin sebebi olduğunu açıklar. Çünkü iman ancak tam bir sebat, ağırbaşlılık, hevayı terk, nefsin taşkınlıklarını bastırma ve açık delillerle zahir burhanlara boyun eğme neticesinde meydana gelir. Bütün bunlara rağmen imanı terk eden kimse ise son derece taşkınlık, hafiflik ve akılsızlık içindedir. Ayrıca onları geçmiş zaman fiiliyle yalanlama ile vasfetmek, yalanlamalarında devamlı olduklarını ifade etmez. Bu sebeple Yüce Allah, onların yalanlamadan sonra iman etmiş olmaları ve yakalanmalarının sırf yalanlamanın meydana gelmesinden kaynaklanmış olması ve yalanlamadan önce imana koşmadıkları ihtimalini nefyetmek için böyle buyurmuştur. Cümlenin hal olması da muhtemeldir. Her iki takdire göre de anlam şudur: Yalanlamaları ve imansızlıkları halinde onların kökünü kestik.
ولما أتم سبحانه ما أراد من قصة عاد، أتبعهم ثمود فقال
Yüce Allah, Âd kıssasından dilediği kısmı tamamlayınca, onların peşinden Semûd'u getirip şöyle buyurdu:
{وإلى ثمود} أي خاصة، منع من الصرف لأن المراد به القبيلة، وهو مشتق من الثمد وهو الماء القليل، وكانت مساكنهم الحجر بين الحجاز والشام إلى وادي القرى، أرسلنا {أخاهم صالحاً} ثم استأنف الإخبار عن قوله - كما مضى في هود ﵇ فقال: {قال يا قوم} مستعطفاً لهم بالتذكير بالقرابة وعاطف النسابة {اعبدوا الله} أي الذي لا كمال إلا له {ما لكم} وأكد النفي بقوله: {من إله غيره} .
{وَإِلَى ثَمُودَ} “Semûd kavmine de”; yani özel olarak [gönderdik]. Kabile kastedildiği için gayr-i munsarif kılınmıştır; az su anlamına gelen «semed» kökünden türemiştir. Onların yurtları Hicaz ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ'ya kadar uzanan el-Hicr bölgesiydi. [Onlara] {أَخَاهُمْ صَالِحًا} “kardeşleri Sâlih'i” [gönderdik]. Sonra Hûd aleyhisselâm'da geçtiği gibi onun sözünü haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {قَالَ يَا قَوْمِ} “Dedi ki: Ey kavmim!”; akrabalığı ve soy bağını hatırlatarak onların gönlünü kazanmaya çalışarak; {اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin,”; yani bütün kemal sıfatları sadece kendisine ait olan [Allah'a]; {مَا لَكُمْ} “sizin yoktur”; ve {مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “O'ndan başka hiçbir ilahınız” buyurarak olumsuzluğu pekiştirdi.
ولما دل على صدقه في ذلك أنهم دعوا أوثانهم فلم تجبهم، ودعا هو ﷺ ربه سبحانه فأخرج لهم الناقة، علل صحة ما دعا إليه بقوله: {قد جاءتكم بينة} أي آية ظاهرة جداً على صدقي في ادعاء رسالتي وصحة ما أمرتكم به، وزادهم رغبة بقوله: {من ربكم} أي الذي لم يزل محسناً إليكم؛ ثم استأنف بيانها بقوله: {هذه} مشيراً إليها بعد تكوينها تحقيقاً لها وتعظيماً لشأنها وشأنه في عظيم خلقها وسرعة تكوينها لأجله.
Onun bunda doğru söylediğine, onların putlarına dua edip cevap alamamaları, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise Yüce Rabbine dua edip onlara deveyi çıkarması delalet edince, davet ettiği şeyin doğruluğunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ} “Size apaçık bir delil gelmiştir”; yani elçilik iddiamda ve size emrettiğim şeyin sıhhatinde doğru sözlü olduğuma dair gayet açık bir mucize. {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden”; yani size ihsanı kesintisiz süren [Rabbinizden] diyerek onların arzusunu artırdı. Sonra bu delili açıklamaya başlayarak: {هَذِهِ} “İşte şu”; var edildikten sonra ona işaret ederek, onun hakikatini pekiştirmek, yaratılışının büyüklüğü ve onun hatırı için hızla var edilmesi sebebiyle hem devenin hem de peygamberin şanını yüceltmek için [böyle dedi].
ولما أشار إليها، سماها فقال: {ناقة الله} شرفها بالإضافة إلى الاسم الأعظم، ودل على تخصيصها بهم بقوله: {لكم} حال كونها {آية} أي لمن شاهدها ولمن سمع بها وصح عنده أمرها؛ ثم سبب عن ذلك قوله: {فذروها} أي اتركوها ولو على أدنى وجوه الترك {تأكل} أي من النبات و {في أرض الله} أي مما أنبت الله الذي له كل شيء
Ona işaret edince onu isimlendirip şöyle dedi: {نَاقَةُ اللَّهِ} “Allah'ın devesidir,”; en yüce isme izafe ederek onu şereflendirdi; {لَكُمْ} “sizin için” diyerek onun kendilerine tahsis edildiğini gösterdi; {آيَةً} “bir ayet (mucize) olarak;” yani onu bizzat gören ve onu işitip durumu katında kesinleşen kimse için. Sonra buna binaen: {فَذَرُوهَا} “Artık onu bırakın,”; yani en alt düzeyde de olsa serbest bırakma şeklinde terk edin, {تَأْكُلْ} “otlasın”; yani bitkilerden, {فِي أَرْضِ اللَّهِ} “Allah'ın arzında,”; yani her şeyin sahibi olan Allah'ın bitirdiği şeylerden,
وهي ناقته كما أن الأرض كلها مطلقاً أرضه والنبات رزقه، ولذلك أظهر لئلا يختص أكلها بأرض دون أخرى.
O O'nun devesidir; nitekim yeryüzünün tamamı kayıtsız şartsız O'nun arzı, bitkiler de O'nun rızkıdır. Bu sebeple devenin otlaması bir arza has kılınmasın diye açık isimle getirildi.
ولما أمرهم بتركها لذلك، أكد المر بنهيهم عن أذاها فقال: {ولا تمسوها بسوء} فضلاً عما بعد المس {فيأخذكم} أي أخذ قهر بسبب ذلك المس وعقبه {عذاب أليم*} أي مؤلم.
Bu sebeple onu serbest bırakmalarını emredince, ona eziyet etmekten nehyederek bu emri pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “ona bir kötülükle dokunmayın;”; dokunmaktan ötesi ise evleviyetle yasaktır; {فَيَأْخُذَكُمْ} “yoksa sizi yakalar”; yani o dokunma sebebiyle ve hemen ardından sizi kahredici bir yakalayışla yakalar, {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici bir azap.”; yani can yakıcı.
ولما أمرهم ونهاهم، ذكر لهم ترغيباً مشيراً إلى ترهيب فقال: {واذكروا} أي نعمة الله عليكم {إذ جعلكم خلفاء} أي فيما أنتم فيه {من بعد عاد} أي إهلاكهم {وبوأكم في الأرض} أي جعل لكم في جنسها مساكن تبوءون أي ترجعون إليها وقت راحتكم، سهل عليكم من عملها في أي أرض أردتم ما لم يسهله على غيركم، ولهذا فسر المراد بقوله: {تتخذون} أي بما لكم من الصنائع {من سهولها قصوراً} أي أبنية بالطين واللبن والآجر واسعة عالية حسنة يقصر أمل الآمل ونظر الناظر عليها مما فيها من المرافق والمحاسن {وتنحتون الجبال} أي أيّ جبل أرتم تقدرونها {بيوتاً} .
Onlara emredip onları nehyedince, sakındırmaya işaret eden bir teşvikle onlara hatırlatmada bulunarak şöyle dedi: {وَاذْكُرُوا} “Ve hatırlayın”; yani Allah'ın üzerinizdeki nimetini, {إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ} “o zamanı ki sizi halifeler kıldı”; yani içinde bulunduğunuz yerde, {مِنْ بَعْدِ عَادٍ} “Âd kavminden sonra”; yani onların helakinden sonra, {وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ} “ve sizi yeryüzüne yerleştirdi;”; yani yeryüzü cinsinde sizin için, istirahat vaktinizde döneceğiniz meskenler kıldı. Dilediğiniz toprakta bunları inşa etmeyi başkalarına kolaylaştırmadığı ölçüde size kolaylaştırdı; bu sebeple muradı şu sözüyle tefsir etti: {تَتَّخِذُونَ} “ediniyorsunuz”; yani sahip olduğunuz sanatlarla, {مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا} “ovalıklarında saraylar”; yani çamur, kerpiç ve tuğladan yapılmış, içindeki imkânlar ve güzellikler sebebiyle bakanın gözünü ve arzulayanın emelini kendine hayran bırakan geniş, yüksek ve güzel binalar [yapıyorsunuz], {وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ} “ve dağları yontuyorsunuz”; yani dilediğiniz her dağı biçimlendirip, {بُيُوتًا} “evler [olarak].”
ولما ذكرهم بهذه النعم مرغباً مرهباً، كرر ذلك إشارة وعبارة فقال مسبباً عما ذكرهم به: {فاذكروا} أي ذكر إذعان ورغبة ورهبة {آلاء} أي نعم {الله} أي الذي له صفات الكمال فلا حاجة
Onlara bu nimetleri teşvik ve korkutma yoluyla hatırlatınca, bunu hem işaret hem de sarih ifadeyle tekrarlayarak onlara hatırlattığı şeylere binaen şöyle dedi: {فَاذْكُرُوا} “Artık hatırlayın”; yani boyun eğerek, arzulayarak ve korkarak hatırlayın, {آلَاءَ} “nimetlerini”, {اللَّهِ} “Allah'ın”; yani kemal sıfatlarına sahip olup hiçbir şeye ihtiyacı
به إلى أحد، فإحسانه هو الإحسان في الحقيقة {ولا تعثوا في الأرض} من العثي وهو الفساد، وهو مقلوب عن العيث - قاله ابن القطاع، وحينئذ يكون قوله: {مفسدين*} بمعنى معتمدين للفساد.
olmayan [Allah'ın]; zira O'nun ihsanı gerçek anlamda ihsandır. {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ} “ve yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.” «A-sa-ye» kökünden gelen fesat çıkarmaktır; İbnü'l-Kattâ'ın belirttiğine göre bu, «a-ye-se» kelimesinin kalb edilmiş (harf sırası değişmiş) halidir. Bu durumda {مُفْسِدِينَ} “bozguncular olarak” ifadesi, bilerek ve kastî olarak fesat çıkaranlar manasında olur.
ولما حصل الالتفات إلى جوابهم، قيل: {قال الملأ} أي الأشراف، وبينه بقول: {الذين استكبروا} أي أوقعوا الكبر واتصفوا به فصار لهم خلقاً فلم يؤمنوا؛ ونبه على التأسية بقوله: {من قومه} ولما قال: {للذين استضعفوا} كان ربما فهم أنهم آمنوا كلهم، فنفى ذلك بقوله مبدلاً منه: {لمن آمن منهم} أي المستضعفين، فهو أوقع في النفس وأروع للجنان من البيان في أول وهلة مع الإشارة إلى أن أتباع الحق هم الضعفاء، وأنه لم يؤمن إلا بعضهم، ففيه إيماء إلى أن الضعف أجلّ النعم لملازمته لطرح النفس المؤدي إلى الإذعان للحق، وبناؤه للمفعول دليل على أنهم في غاية الضعف بحيث يستضعفهم كل أحد {أتعلمون} أي بدؤوهم بالإنكار صداً لهم عن الإيمان {أن صالحاً} سموه باسمه جفاء وغلطة وإرهاباً للمسؤولين ليجيبوهم بما يرضيهم {مرسل من ربه} وكأنهم قالوه ليعلموا حالهم فيبنوا عليه ما يفعلونه، لأن المستكبيرين لا يتم لهم كبرهم إلا بطاعة المستضعفين.
Onların cevabına dikkat çekilince şöyle buyruldu: {قَالَ الْمَلَأُ} “İleri gelenler dediler ki”; yani seçkinler; bunu şu sözle açıkladı: {الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayan”; yani kibri ortaya koyup onunla nitelenen, böylece kibir kendilerine ahlak haline geldiği için iman etmeyenler; {مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden” diyerek peygamberi teselliye dikkat çekti. {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “hor görülenlere” denildiğinde, belki hepsinin iman ettiği anlaşılabilirdi; bu sebeple ondan bedel yaparak {لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ} “onlardan iman eden kimselere” diyerek bunu nefyetti; yani hor görülenlerden iman edenlere. Bu ifade, ilk andaki açıklamadan daha tesirli ve kalbe daha çarpıcıdır; ayrıca hakka tâbi olanların zayıflar olduğuna ve onların da ancak bir kısmının iman ettiğine işaret eder. Bunda, zayıflığın hakka boyun eğmeyi sağlayan nefsi kırma haline ayrılmaz bir şekilde eşlik etmesi sebebiyle nimetlerin en yücesi olduğuna bir ima vardır. Fiilin meçhul yapılması, onların herkes tarafından hor görülecek derecede son derece zayıf olduklarının delilidir. {أَتَعْلَمُونَ} “Biliyor musunuz?”; yani onları imandan alıkoymak için söze inkârla başladılar; {أَنَّ صَالِحًا} “Sâlih'in”; kabalık, sertlik ve soru sorulanları korkutup kendilerini razı edecek cevabı verdirmek için onu adıyla andılar; {مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu?” Sanki onlar, durumlarını öğrenip yapacakları şeyi buna bina etmek için böyle dediler; çünkü kibirlenenler kibirlerini ancak zayıfların itaatiyle tamamlayabilirler.
ولما عملوا ذلك منهم، أعملوهم بالمنابذة اعتماداً على الكبير المتعال
Onlardan bunu görünce, her türlü kibrin katında yok olduğu ve emri yanında kimsenin emrinin sayılamayacağı pek Yüce ve pek Büyük olan Allah'a güvenerek meydan okudular
الذي يضمحل كل كبر عنده ولا يعد لأحد أمر مع أمره بأن {قالوا} منبهين لهم على غلظتهم وغلطهم في توسمهم في حالهم معبرين بما دل على العلم بذلك والإذعان له {إنا بما أرسل به} وبني للمفعول إشارة إلى تعميم التصديق وإلى أن كونه من عند الله أمر مقطوع به لا يحتاج إلى تعيين {مؤمنون*} أي غريقون في الإيمان به، ولذلك {قال الذين استكبروا} أي في جوابهم معبرين بما يدل على المخالفة لهم والمعاندة {إنا بالذي} ووضعوا موضع «أرسل به» - رداً لما جعلوه معلوماً وأخذوه مسلماً {آمنتم به} أي كائناً ما كان {كافرون*} ثم سبب عن قولهم قوله {فعقروا الناقة} أي التي جعلها الله لهم آية، وعبر بالعقر دون النحر لشموله كل سبب لقتلها لأن ابن إسحاق ذكر أنه اجتمع لها ناس منهم فرماها أحدهم بسهم وضرب آخر قوائمها بالسيف ونحرها آخر فأطلق اسم السبب على المسبب، ولكن قوله تعالى: {فنادوا صاحبهم فتعاطى فعقر} [القمر: ٢٩] وقوله {إذا انبعث أشقاها} [الشمس: ٩١] وقوله ﷺ «انبعث لها رجل عزيز عارم منيع في قومه» قالوا: هو قدار بن سالف، جعلت له امرأة من قومه ابنتها إن عقرها، ففعل فكان أشقى الأولين، وأشقى الآخرين عبد الرحمن بن ملجم المرادي قاتل علي بن أبي طالب ﵁،
ve şöyle {قَالُوا} “dediler:”; onların kabalıklarını ve kendi hallerini yanlış değerlendirdiklerini yüzlerine vurarak, bunu bildiklerini ve buna boyun eğdiklerini ifade eden bir lafızla: {إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ} “Biz onunla gönderilen şeye”; tasdikin genelliğine ve onun Allah katından olduğunun tayin gerektirmeyen kesin bir gerçek olduğuna işaret etmek üzere fiil meçhul kılındı; {مُؤْمِنُونَ} “kesinlikle inananlarız.”; yani ona imana bütünüyle dalmış kimseleriz. Bundan ötürüdür ki {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “Büyüklük taslayanlar dediler ki:”; yani cevaplarında, onlara muhalefet ve inat ettiklerini gösteren bir ifadeyle: {إِنَّا بِالَّذِي} “Biz o şeye”; onların malum sayıp kesin kabul ettikleri şeyi reddetmek üzere «onunla gönderilen şey» yerine {آمَنْتُمْ بِهِ} “sizin inandığınız”; yani her ne olursa olsun, {كَافِرُونَ} “kesinlikle inkâr edenleriz.” Sonra bu sözlerine binaen: {فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} “Bunun üzerine deveyi kestiler (boğazladılar);”; yani Allah'ın kendileri için bir mucize kıldığı [deveyi]. «Nahr» (boğazlama) yerine «akr» (kesip devirme) ile ifade edilmesi, onu öldürmenin bütün sebeplerini kapsaması içindir; nitekim İbn İshâk, onlardan bir grubun deve için toplandığını, birinin ona ok attığını, diğerinin kılıçla bacaklarını vurduğunu, bir başkasının da onu boğazladığını zikretmiştir; böylece sebep ismi müsebbebe verilmiştir. Ne var ki Yüce Allah'ın: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da davrandı ve kesti” [Kamer: 29] ve {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} “En azgınları öne atıldığı zaman” [Şems: 12] ayetleri ile Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onun için kavmi içinde itibarlı, serkeş ve himaye gören bir adam öne atıldı» hadisi gereğince demişlerdir ki: O, Kıdâr b. Sâlif'tir; kavminden bir kadın, deveyi kesmesi karşılığında kızını ona vermeyi vadetmişti, o da bunu yapmış ve öncekilerin en bedbahtı olmuştu. Sonrakilerin en bedbahtı ise Ali b. Ebî Tâlib'in (radıyallâhu anh) katili Abdurrahman b. Mülcem el-Murâdî'dir;
جعلت له قطام امرأة من بني عجل جميلة نفسها إن قتله، فالمناسبة بينهما أن كلاًّ منهما ألقى نفسه في المعصية العظمى لأجل شهوة فرجه في زواج امرأة، وقوله ﷺ «أشقى الأولين عاقر الناقة»
Beni İcl'den Kıtâm adlı güzel bir kadın, Ali'yi öldürmesi karşılığında kendisini ona vadetmişti. İkisi arasındaki benzerlik şudur: Her biri bir kadınla evlenmek suretiyle fercinin şehveti uğruna kendini en büyük günahın içine atmıştır. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Öncekilerin en bedbahtı deveyi kesendir» buyruğu,
يدل على أن عاقرها رجل واحد، وحينئذ يكون المراد به قطع القوائم، فحيث جمع أراد الحقيقة والمجاز معاً، وحيث أفراد أراد الحقيقة فقط، فالتعبير به لأنه الأصل والسبب الأعظم في ذبح الإبل؛ قال البغوي: قال الأزهري: العقر هو قطع عرقوب البعير، ثم جعل النحر عقراً لأن ناحر البعير يعقره ثم ينحره - انتهى. وكأن هذا إشارة إلى أن المراد بالعقر في كلامه النحر، ولا ريب في أن أصل العقر في اللغة القطع، ومادته تدور على ذلك، عقر النخلة. إذا قطع رأسها فيبست، والفرس: ضرب قوائمها بالسيف وأكثر ما يستعمل العقر في الفساد، وأما النحر فيستعمل غالباً في الانتفاع بالمنحور لحماً وجلداً وغيرهما، فلعل التعبير به دون النحر إشارة إلى أنهم لم يقصدوا بنحرها إلا إهلاكها عتواً على الله وعناداً وفعلاً للسوء مخالفة لنهي صالح ﵇، ولا يشكل ذلك بما ورد من أنهم اقتسموا لحمها، لأنه لم يدع أن العقر يلزمه عدم الانتفاع بالمنحور، وعلى التنزل فهم لم يريدوا بذلك الانتفاع باللحم، وإنما قصدوا- حيث لم يمكنهم المشاركة جميعاً في العقر - ان يشتركوا
onun bizzat bir kişi olduğuna delalet eder. Bu durumda murat, bacaklarının kesilmesidir. Çoğul kullanıldığı yerde hem hakikat hem mecaz kastedilmiş; tekil kullanıldığı yerde ise sadece hakikat kastedilmiştir. Bu kelimeyle ifade edilmesi, develerin boğazlanmasında asıl ve en büyük sebep olması sebebiyledir. Begavî şöyle demiştir: Ezherî dedi ki: «Akr, devenin incik kemiğini/topuğunu kesmektir; daha sonra nahr (boğazlama) da akr olarak adlandırılmıştır; zira deveyi boğazlayan kimse önce onu ayaklarını keserek düşürür (akr eder), sonra boğazlar.» -sözün sonu-. Sanki bu, onun kelamında akr ile boğazlamanın kastedildiğine bir işarettir. Hiç şüphe yok ki dilde akr kelimesinin aslı kesmektir ve kökü bunun etrafında döner; hurma ağacının başı kesilip kuruduğunda «akara'n-nahle», atın bacaklarına kılıç vurulduğunda da bu kullanılır. Akr kelimesi çoğunlukla fesat ve tahribat için kullanılır; nahr ise genellikle boğazlanan hayvanın etinden, derisinden ve diğer kısımlarından faydalanmak için kullanılır. Dolayısıyla nahr yerine akr kelimesiyle ifade edilmesi, onların deveyi boğazlamakla sırf Allah'a karşı azgınlık, inat ve Sâlih aleyhisselâm'ın nehyine muhalefet ederek kötülük işlemek amacıyla onu helak etmeyi kastettiklerine işaret etmek içindir. Onların etini paylaştıklarına dair rivayet buna engel teşkil etmez; zira akr fiilinin boğazlanan hayvandan hiç faydalanılmamasını gerektirdiği iddia edilmemiştir. Farz-ı muhal böyle olsa bile, onlar bununla etten faydalanmayı amaçlamamışlardı; bilakis deveyi kesmeye bizzat hep birlikte katılmaları mümkün olmayınca,
فيما نشأ عنه تعريضاً برضاهم به ومشاركتهم فيه بما يمكنهم {وعتوا} أي تجاوزوا الحد في الغلطة والتكبر {عن أمر} أي امتثال أمر {ربهم} أي المحسن إليهم الذي أتاهم على لسان رسوله من تركها {وقالوا} زيادة في العتو {يا صالح ائتنا} .
bundan doğan sonuca ellerinden geldiğince ortak olarak, bu fiile razı olduklarını ve ortak olduklarını ima etmek istemişlerdi. {وَعَتَوْا} “ve taşkınlık gösterip uzaklaştılar”; yani kabalık ve kibirde haddi aştılar, {عَنْ أَمْرِ} “emrinden”; yani emrine boyun eğmekten, {رَبِّهِمْ} “Rablerinin”; yani elçisinin diliyle kendilerine deveyi serbest bırakmalarını tebliğ eden ihsan sahibi [Rablerinin]. {وَقَالُوا} “Ve dediler ki:”; azgınlıklarını artırarak: {يَا صَالِحُ ائْتِنَا} “Ey Sâlih! Bize getir...”
ولما نزلوا وعيدهم له - حيث لم يؤمنوا به - منزلة الوعد والبشارة، قالوا: {بما تعدنا} استخفافاً منهم ومبالغة في التكذيب، كأنهم يقولون: نحن على القطع بأنك لا تقدر أن تأتينا بشيء من ذلك، وإن كنت صادقاً فافعل ولا تؤخره رفقاً بنا وشفقة علينا، فإنا لا نتأذى بذلك، بل نتلذذ من يلقى الوعد الحسن، وحاصله التهكم منهم به والإشارة إلى عدم قدرته؛ وأكدوا ذلك بقولهم بأداة الشك: {إن كنت من المرسلين*} أي الذين سمعنا أخبارهم فيما مضى؛ ثم سبب عن عتوهم قوله: {فأخذتهم الرجفة} أي التي كانت عنها أو منها الصيحة، أخذ من هو في القبضة على غاية من الصغار والحقارة، ولعل توحيد الدار هنا مع الرجفة في قصة صالح وشعيب ﵉ في قوله تعالى: {فأصبحوا في دارهم} أي مساكنهم، وجمعها في القصتين مع الصيحة، في سورة هود ﵇ للإشارة إلى عظم الزلزلة والصيحة في الموضعين، وذلك لأن الزلزلة إذا كانت في شيء واحد كانت أمكن، فتكون في المقصود من النكال أعظم، والصيحة من شأنها الانتشار، فإذا عمت الأماكن المتنائية والديار المتباعدة فأهلكت أهلها ومزقت
Ona inanmadıkları için, onun kendilerine yönelik tehdidini bir vaad ve müjde yerine koyarak şöyle dediler: {بِمَا تَعِدُنَا} “bizi tehdit ettiğin şeyi”; hafife alarak ve yalanlamada aşırı giderek; sanki şöyle diyorlardı: «Biz kesin olarak biliyoruz ki sen bize bunlardan hiçbir şeyi getirmeye güç yetiremezsin; eğer doğru sözlüysen yap ve bize acıyıp şefkat göstererek bunu geciktirme; zira biz bundan elem duymayız, bilakis güzel bir vaatle karşılaşan kimse gibi lezzet alırız.» Bunun özü onunla alay etmek ve onun güç yetiremeyeceğine işaret etmektir. Şüphe edatıyla söyledikleri şu sözle bunu pekiştirdiler: {إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “eğer sen gönderilen elçilerden isen!”; yani geçmişte haberlerini işittiğimiz kimselerden isen. Sonra bu azgınlıklarına binaen şöyle buyurdu: {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakalayıverdi;”; yani çığlığın kendisinden doğduğu veya kendisinden kaynaklandığı sarsıntı; son derece hor ve hakir kılınarak kabza içinde olan birinin yakalanışı gibi. Sâlih ve Şuayb (aleyhimesselâm) kıssalarında burada geçen {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ} “yurtlarında [yığılıp kaldılar]” ayetinde yurt (dâr) kelimesinin tekil olarak getirilmesi; Hûd suresinde ise her iki kıssada çığlık ile beraber çoğul olarak getirilmesi, her iki yerdeki zelzele ve çığlığın büyüklüğüne işaret etmek içindir. Çünkü zelzele tek bir şeyde olduğunda daha yerleşik olur ve hedeflenen cezalandırmada daha büyük tesir bırakır. Çığlığın tabiatında ise yayılmak vardır; dolayısıyla uzak yerleri ve birbirinden ayrı diyarları kuşatıp ahalisini helak ettiğinde, topluluklarını parçalayıp
جماعتها وفرقت شملها، كانت من القوة المفرطة والشدة البالغة بحيث تنزعج من تأمل وصفها النفوس وتجب له القلوب، وحاصله أنه حيث عبر بالرجفة وحد الدار إشارة إلى شدة العذاب بعظم الاضطراب، وحيث عبر بالصيحة جمع إيماء إلى عموم الموت بشدة الصوت، ولا مخالفة لأن عذابهم كان بكل منها، ولعل إحداهما كانت سبباً للأخرى، ولعل المراد بالرجفة اضطراب القلوب اضطراباً قطعهاً، أو أن الدار رجفت فرجفت القلوب وهو أقرب، وخصت الأعراف بما ذكر فيها، لأن مقصودها إنذار المعرضين، والرجفة أعظم قرعاً لعدم الإلف لها - والله اعلم {جاثمين*} أي باركين على ركبهم لازمين أماكنهم لا حراك بأحد منهم، ولم يبق منهم في تلك الساعة أحد إلا رجل واحد كان في الحرم، فلما خرج منه أصابه ما أصاب قومه وهو أبو رغال، ومسافة الحرم عن أرضهم تزيد على مسيرة عشرة أيام، ومن الآيات العظيمة أن ذلك الذي خلع قلوبهم وأزال أرواحهم لم يؤثر في صالح ﵇ والمستضعفين معه شيئاً، وذلك مثل الريح التي زلزلت الأحزاب، وأنالتهم أشد العذاب، ورمتهم بالحجارة والتراب حتى هزمتهم وما نال النبي ﷺ وأصحابه منها كبير أذى، وكفها الله عن
birliklerini dağıttığında, vasfını düşünen nefislerin dehşete düşeceği ve kalplerin titreyeceği ölçüde aşırı bir kuvvete ve son derece şiddete sahip demektir. Netice itibariyle, sarsıntı (recfe) zikredildiğinde, sarsıntının büyüklüğüyle azabın şiddetine işaret etmek için «dâr» (yurt) tekil kılınmış; çığlık (sayha) zikredildiğinde ise, sesin şiddetiyle ölümün umumiliğine ima etmek için çoğul kılınmıştır. Aralarında bir çelişki yoktur; çünkü onların azabı bunların her biriyle gerçekleşmiştir; belki de biri diğerinin sebebi olmuştur. Sarsıntıdan muradın kalplerin parçalanacak derecede sarsılması olması veya yurdun sarsılıp bundan ötürü kalplerin sarsılması olması da muhtemeldir ki bu daha yakındır. A'râf suresi yüz çevirenleri uyarma maksadı taşıdığı ve sarsıntı alışılmadık olması sebebiyle kalbe daha büyük bir darbe vurduğu için burada bu zikredilmiştir —en doğrusunu Allah bilir—. {جَاثِمِينَ} “diz üstü çökekalmışlar olarak.”; yani dizleri üzerine çökmüş, hiçbirinde hareket kalmaksızın yerlerine mıhlanmış olarak. O saatte aralarından Harem bölgesinde bulunan bir adam dışında hiç kimse sağ kalmadı; o da oradan çıkınca kavminin başına gelen şey onun da başına geldi; o adam Ebû Rigâl idi ve Harem'in onların yurduna mesafesi on günlük yoldan fazlaydı. En büyük mucizelerden biri de şudur ki, onların kalplerini yerinden söken ve ruhlarını kabzeden bu dehşet, Sâlih aleyhisselâm'a ve onunla beraber olan müstazaflara hiçbir şekilde tesir etmemiştir. Tıpkı Ahzâb ordusunu sarsan, onlara en şiddetli azabı tattıran, taş ve toprak fırlatarak onları hezimete uğratan, buna karşılık Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına hiçbir büyük eziyet vermeyen ve Allah'ın
حذيفة، وكذا البرد الذي كان ذلك زمانه لما أرسله النبي ﷺ ليتعرف له أخبارهم.
Huzeyfe'den uzak tuttuğu rüzgâr gibi; aynı şekilde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların haberlerini öğrenmesi için gönderdiğinde o mevsimde var olan soğuğun da [Huzeyfe'ye zarar vermemesi gibi].
ولما أصابهم ذلك، سبب لهم الهجرة عن ديارهم ديار السوء والغضب واللعنة فقال تعالى إعلاماً لنا بذلك: {فتولى} أي كلف نفسه الإعراض {عنهم وقال} أي لما أدركه من أحوال البشر من الرقة على فوات إيمانهم وهم أصله وعشيرته {يا قوم} أي الذين يعز عليّ ما يؤذيهم {لقد أبلغتكم} ولعله وحد قوله: {رسالة ربي} لكون آيته واحدة {ونصحت} وقصر الفعل وعداه باللام فقال: {لكم} دلالة على أنه خاص بهم، روي أنه خرج عنهم في مائة وعشرة من المسلمين وهويبكي، وكان قومه ألفاً وخمسمائه دار، وروي أنه رجع بمن معه فسكنوا ديارهم.
Onların başına bu gelince, kötülük, gazap ve lanet diyarı olan yurtlarından hicret etmelerine sebep oldu. Yüce Allah bize bunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {فَتَوَلَّى} “Bunun üzerine yüz çevirdi”; yani nefsinin zorlanmasına rağmen yüz çevirdi, {عَنْهُمْ وَقَالَ} “onlardan ve dedi ki:”; kendi kökü ve aşireti olan bu insanların iman etme fırsatını kaçırmalarına beşeriyet icabı duyduğu acıma hissi sebebiyle; {يَا قَوْمِ} “Ey kavmim!”; yani kendilerini üzen şeyin beni de üzdüğü kavmim! {لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ} “Andolsun ki ben size tebliğ ettim,”; mucizesi tek olduğu için {رِسَالَةَ رَبِّي} “Rabbimin elçiliğini (mesajını)” sözünü tekil getirdi; {وَنَصَحْتُ} “ve öğüt verdim”; fiili lâzım kılıp lâm harf-i cerri ile geçişli yaparak: {لَكُمْ} “size;” buyurdu ki bunun onlara özel olduğunu göstersin. Rivayet edildiğine göre, o ağlayarak yüz on Müslüman ile birlikte aralarından çıkıp gitti; oysa kavmi bin beş yüz haneydi. Yanındakilerle geri dönüp onların yurtlarına yerleştikleri de rivayet edilmiştir.
ولما كان التقدير: ففعلت معكم ما هو مقتض لأن تحبوني لأجله، عطف عليه قوله: {ولكن} لم تحبوني، هكذا كان الأصل ولكنه عبر بما يفهم أن هذا كان دأبهم وخلقاً لهم مع كل ناصح فقال: {لا تحبون} أي حاكياً لحالهم الماضية {الناصحين} أي كل من فعل فعلي من النصح التام.
Takdir: «Ben sizinle beni sevmenizi gerektirecek şekilde davrandım» şeklinde olunca, buna şu sözü atfetti: {وَلَكِنْ} “fakat” siz beni sevmediniz. Asıl olan buydu, ancak bunun onların her nasihatçiye karşı değişmez âdeti ve ahlakı olduğunu ifade eden bir üslupla şöyle buyurdu: {لَا تُحِبُّونَ} “siz sevmezsiniz”; yani geçmişteki hallerini hikaye ederek, {النَّاصِحِينَ} “öğüt verenleri.”; yani benim gibi tastamam nasihatte bulunan herkesi.
ولما أتم سبحانه ما وفى بمقصد هذه السورة في هذا السياق من قصتهم، أتبعه من بعده ممن تعرفه العرب كما فعل فيما قبل فقال:
Yüce Allah bu bağlamda onların kıssasından bu surenin maksadını tam olarak karşılayan kısmı tamamlayınca, daha önce yaptığı gibi, ardından gelen ve Arapların tanıdığı kimseyi onun peşinden getirerek şöyle buyurdu:
{ولوطاً إذ قال} ولما كانت رسالته إلى مدن شتى، وكأنهم كانوا قبائل شتى، قيل: كانوا خمسة وهي المؤتفكات، وقيل: كانوا أربعة آلاف بين الشام والمدينة الشريفة، قال: {لقومه} وقد جوزوا أن يكون العامل فيه {أرسلنا} و {اذكر} ولا يلزم من تقدير {أرسلنا} أن يكون إرساله في وقت تفوهه لهم بهذا القول غير سابق عليه، لأنه كما أن ذلك الزمن - المنطبق على أول قوله وآخره - وقت له فكذلك اليوم - الذي وقع فيه هذا القول - وقت له، بل وذلك الشهر وتلك السنة وذلك القرن، فإن من شأن العرب تسمية الأيام المشتركة في الفعل الواحد يوماً، قالوا: يوم القادسية، وهو أربعة أيام إن اعتبرنا مدة القتال فقط، وعدة شهور إن اعتبرنا بالاجتماع له، وكذا يوم صفين، وقال تعالى في قصة بدر {وإذ يعدكم الله إحدى الطائفتين أنها لكم} إلى أن قال: {إذ تستغيثون ربكم} إلى أن قال: {إذ يغشيكم النعاس أمنة منه} {إذ يوحي ربك إلى الملائكة} [الأنفال: ٧] وكلها إبدال من قوله: {وإذ يعدكم الله إحدى الطائفتين} ولا ريب في أن زمان الكل يكن متحداً إلا بتأويل جميع الأيام المتعلقة بالوقعة من سير وقتال وغير ذلك - والله أعلم، وعبر في قصة نوح ﵇ ب {أرسلنا نوحاً إلى قومه} [الأعراف: ٥٩] ثم نسق من بعده عليه فقيل: {وإلى عاد أخاهم هوداً} [الأعراف: ٦٥] {وإلى ثمود أخاهم صالحاً} [الأعراف: ٧٣] {وإلى مدين أخاهم شعيباً} [الأعراف: ٨٥] وعدل عن هذا الأسلوب في قصة لوط فلم يقل:
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ} “Lût'u da [gönderdik/hatırla]; hani o demişti ki:”. Onun risaleti muhtelif şehirlere yönelik olduğu ve sanki onlar farklı kabileler gibi oldukları için —beş şehir oldukları ve bunların Mü’tefikeler (altüst edilen şehirler) olduğu söylenmiştir; Şam ile Medine-i Müneffere arasında dört bin kişi oldukları da söylenmiştir—: {لِقَوْمِهِ} “kavmine” buyurdu. Buradaki amilin “gönderdik” ({أَرْسَلْنَا}) veya “hatırla” ({اذْكُرْ}) takdirinde olmasını caiz görmüşlerdir. {أَرْسَلْنَا} [gönderdik] takdirinden, onun gönderilmesinin bu sözü onlara söylediği vakitte gerçekleşip öncesine ait olmaması gerekmez. Çünkü onun sözünün başı ile sonunu kapsayan o an nasıl onun için bir vakit ise, bu sözün söylendiği gün de onun için bir vakittir; hatta o ay, o yıl ve o asır da böyledir. Zira Arapların âdeti, tek bir fiilde ortak olan günleri "gün" (yevm) olarak adlandırmaktır; nitekim sadece savaş süresini dikkate alırsak dört gün, toplanma süresini dikkate alırsak birkaç ay olduğu halde "Kādisiye Günü" demişlerdir; Sıffîn Günü de böyledir. Nitekim Yüce Allah Bedir kıssasında {وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ} “Hani Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vaad ediyordu...” buyurmuş, ardından {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ} “Hani Rabbinizden yardım diliyordunuz...”, {إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ} “Hani O'ndan bir güven olarak sizi bir uyuklama bürüyordu...” ve {إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere vahyediyordu...” [el-Enfâl: 7-12] buyurmuştur. Bunların hepsi {وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ} sözünden bedeldir. Yürüyüş, savaş ve benzeri hadiseye bağlı bütün günlerin tek bir vakit olarak tevil edilmesi dışında hepsinin zamanının bir olmadığında şüphe yoktur —Allah en iyisini bilir—. Nûh aleyhisselâm'ın kıssasında {أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik” [el-A'râf: 59] buyurmuş, sonraki kıssaları da buna atfederek {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” [el-A'râf: 65], {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]” [el-A'râf: 73], {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” [el-A'râf: 85] buyurmuş; Lût kıssasında ise bu üsluptan ayrılarak şöyle dememiştir:
وإلى أهل أدوماً أخاهم لوطاً، أو إلى أهل سدوم لوطاً أو وأرسلنا لوطاً إلى قومه ونحو ذلك كما سيأتي في قصة موسىعليه السلام، لأن من أعظم المقاصد بسياق هذه القصص تسلية النبي ﷺ، في مخالفة قومه لهوعدم استجابتهم وشدة أذاهم وإنذار قومه أن يحل بهم ما حل بهذه الأمم من العذاب، وقصص من عدا قوم لوط مشابهة لقصة قريش في الشرك بالله والأذى لعباده المؤمنين، وأما قصة قوم لوط فزائدة عن ذلك بأمر فظيع عظيم الشناعة شديد العار والفحش فعدل عن ذلك النسق تنبيهاً عليه تهويلاً للامر وتبشيعاً له، ليكون في التسلية أشد، وفي استدعاء الحمد والشكر أتم، وحينئذ يترجح أن يكون العامل {اذكر} لا {أرسلنا} أي واذكر لوطاً وما حصل عليه من قومه زيادة على شركهم من رؤيته فيهم هذا الأمر الذي لم يبق للشناعة موضعاً، فالقصة في الحقيقة تسلية وتذكير بنعمة معافاة العرب من مثل هذا الحال وإنذار لهم سوء المآل مع ما شاركت فيه أخواتها من الدلالة على سوء جبلة هؤلاء القوم وشرارة جوهرهم المقتضي لتفردهم عن أهل الأرض بذلك الأمر الفاحش، والدليل على أنه أشنع الشنع بعد الشرك - مع ما جعل الله تعالى في كل طبع سليم من النفرة عنه - اختصاصه بمشاركته للشرك في أنه لم يحل في ملة من الملل في وقت من الأوقات ولا مع
"Edom halkına da kardeşleri Lût'u" veya "Sedûm halkına da Lût'u" yahut "Lût'u da kavmine gönderdik" ve Mûsâ aleyhisselâm kıssasında geleceği üzere benzeri bir ifade kullanmamıştır. Çünkü bu kıssaların zikredilmesindeki en büyük maksatlardan biri, kavminin kendisine muhalefet etmesi, davetine icabet etmemesi ve şiddetli eziyetleri karşısında Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek ve kavmini bu ümmetlerin başına gelen azabın kendi başlarına da gelmesiyle uyarmaktır. Lût kavmi dışındakilerin kıssaları, Allah'a şirk koşma ve O'nun mümin kullarına eziyet etme hususunda Kureyş'in durumuna benzemektedir. Lût kavminin kıssası ise buna ilaveten son derece korkunç, pek çirkin, büyük bir utanç ve fahiş bir kötülük içermektedir. Bu sebeple meseleye dikkat çekmek, olayın vehametini ve çirkinliğini vurgulamak için o dizilimden sapılmıştır; ta ki tesellide daha tesirli, hamd ve şükrü celbetmede daha kâmil olsun. Bu durumda amilin {أَرْسَلْنَا} değil, {اذْكُرْ} olması tercih edilir; yani "Lût'u ve onların şirkine ilave olarak kavminde çirkinlik adına sınır bırakmayan bu fiili görmesi sebebiyle başına gelenleri hatırla!" demektir. Dolayısıyla bu kıssa hakikatte bir teselli, Arapların böyle bir durumdan muaf tutulması nimetini bir hatırlatma ve diğer benzer kıssalar gibi bu kavmin fıtratının bozukluğuna ve yeryüzü halkı arasında bu çirkin fiille tekleşmelerini gerektiren habis cevherlerine delalet etmekle birlikte onlara kötü akıbeti ihtar etmektir. Yüce Allah'ın her selim fıtrata bundan nefret etme hissi yerleştirmesiyle birlikte, şirkin ardından en çirkin kötülük olduğunun delili; hiçbir dinde, hiçbir zamanda ve hiçbir
وصف من الأوصاف، وبقية المحرمات ليست كذلك، فأما قتل النفوس فقد حل في القصاص والجهاد وغير ذلك، والوطء في القبل لم يحرم إلا بقيد كونه زنى، ولولا الوصف لحل، وأكل المال الأصل فيه الحل، وما حرم إلا بقيد كونه بالباطل - وكذا غير ذلك؛ قال أبو حيان: ولما كان هذا الفعل معهوداً قبحه ومركوزاً في العقول فحشه، أتى معرفاً - أي في قوله بعد إنكاره عليهم وتقريعه وتوبيخه لهم: {أتأتون الفاحشة} أي أتفعلون السيئة المتمادية في القبح وإن كان بينكم وبينها مسافة بعيدة - أو تكون «أل» فيه للجنس على سبيل المبالغة، كأنه لشدة قبحه جعل جميع الفواحش ولبعد العرب عن ذلك البعد التام، وذلك بخلاف الزنى فإنه قال فيه
vasıfla asla helal kılınmamış olması hususunda şirke ortaklık etmesidir. Diğer haramlar ise böyle değildir; zira cana kıymak kısas, cihat ve benzeri durumlarda helal kılınmıştır; önden cima ise ancak zina olma kaydıyla haram kılınmıştır, bu vasıf olmasaydı helal olurdu; mal yemekte asıl olan helalliktir ve ancak batıl yolla olma kaydıyla haram kılınmıştır —diğer haramlar da böyledir—. Ebû Hayyân şöyle der: "Bu fiilin çirkinliği bilindiği ve vehameti akıllarda yer ettiği için marife (belirli) olarak getirilmiştir." Yani onları kınaması, paylaması ve azarlamasının ardından söylediği şu sözde: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} “O pek hayasızca çirkinliği mi yapıyorsunuz?”; yani aranızda onunla uzun bir mesafe bulunması gerekirken çirkinlikte had safhaya varan o kötülüğü mü işliyorsunuz? Yahut buradaki «el» (belirlilik takısı) mübalağa yoluyla cins içindir; sanki aşırı çirkinliğinden ve Arapların bundan tamamen uzak olmasından dolayı o, bütün fuhşiyatın kendisi kılınmıştır. Bu durum zinanın aksinedir; zira zina hakkında şöyle buyurmuştur:
{ولا تقربوا الزنى إنه كان فاحشة} [الإسراء: ٣٢] .
{وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, pek çirkin bir hayasızlıktır” [el-İsrâ: 32].
ولما كان غير مستبعد على صفاقة وجوههم ووقاحتهم أن يقولوا: لم تكون فعلتنا منكراً موبخاً عليها؟ قال: {ما سبقكم بها} وأغرق في النفي بقوله: {من أحد} وعظم ذلك بتعميمه في قوله: {من العالمين*} فقد اخترعتم شيئاً لا يكون مثل فحشه لتذكروا به أسوأ ذكر، كما
Yüzsüzlükleri ve küstahlıkları sebebiyle "Yaptığımız iş niçin kınanacak bir kötülük olsun ki?" demeleri uzak bir ihtimal olmadığından şöyle buyurdu: {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا} “Sizden önce onu yapmamıştı”; {مِنْ أَحَدٍ} “hiç kimse” diyerek olumsuzluğu en üst dereceye vardırdı ve {مِنَ الْعَالَمِينَ} “âlemlerden!” sözündeki genelleme ile bunu daha da büyüterek vurguladı. Nitekim siz, en kötü şekilde anılmak için çirkinliğinde benzeri olmayan bir şey icat ettiniz; nitekim
أن ذوي الهمم العوال والفضل والكمال يستنبطون من المحاسن والمنافع ما يبقى لهم ذكره وينفعهم أجره، وفي ذلك أعظم إشارة إلى تقبيح البدع والتشنيع على فاعليها، لأن العقول لا تستقل بمعرفة المحاسن.
yüce himmet, fazilet ve kemal sahipleri kendilerine güzel bir anı bırakacak ve sevabı kendilerine fayda verecek güzellikler ve faydalar ortaya koyarlar. Bunda, bidatleri çirkin görmeye ve faillerini kınamaya yönelik en büyük işaret vardır; zira akıllar güzellikleri bilmede tek başına müstakil değildir.
ولما أبهم الفاحشة ليحصل التشوف إلى معرفتها، عينها في استفهام آخر كالأول في إنكاره وتوبيخه ليكون أدل على تناهي الزجر عنها فقال: {إنكم لتأتون الرجال} أي تغشونهم غشيان النساء؛ ولما أبقى للتشوف مجالاً، عين بقوله: {شهوة} أي مشتهين، أو لأجل الشهوة، لا حامل لكم على ذلك إلا الشهوة كالبهائم التي لا داعي لها من جهة العقل وصرح بقوله: {من دون النساء} فلما لم يدع لبساً، وكان هذا ربما أوهم إقامة عذر لهم في عدم وجدان النساء أو عدم كفايتهن لهم، أضرب عنه بقوله: {بل أنتم قوم} .
Onu öğrenmeye yönelik bir merak uyansın diye fuhşiyatı müphem bıraktıktan sonra, ondan sakındırmanın son noktasını daha açık göstermek üzere, ilkinde olduğu gibi kınama ve azarlama içeren başka bir soruyla onu belirterek şöyle buyurdu: {إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ} “Gerçekten siz, erkeklere yaklaşıyorsunuz”; yani kadınlara yaklaşır gibi onlara yaklaşıyorsunuz. Meraka hâlâ bir alan bıraktığı için: {شَهْوَةً} “şehvetle” diyerek belirtti; yani arzulayarak yahut sırf şehvet uğruna; akıl cihetinden hiçbir sevki olmayan hayvanlar gibi sizi buna iten şehvetten başka bir şey yoktur. {مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} “kadınları bırakıp” buyurarak açıkça ifade etti. Hiçbir kapalılık bırakmayınca ve bu durum kadın bulamamaları veya kadınların kendilerine yetmemesi hususunda sanki bir mazeret ileri sürebilecekleri vehmini uyandırabileceğinden, bundan vazgeçerek şöyle buyurdu: {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ} “Bilakis siz bir topluluksunuz”.
ولما كان مقصود هذه السورة الإنذار كان الأليق به الإسراف الذي هو غاية الجهل المذكور في سورة النمل فقال {مسرفون*} أي لم يحملكم على ذلك ضرورة لشهوة تدعونها، بل اعتياد المجاوزة للحدود، ولم يسم قوم لوط في سورة من السور كما سميت عاد وثمود وغيرهم صوناً للكلام عن تسميتهم، وأما قوم نوح فإنما لم يسموا لعدم تفرق القبائل إذ ذاك، فكانوا لذلك جميع أهل الأرض ولذا عمهم الغرق - والله أعلم.
Bu surenin maksadı uyarı (inzar) olduğundan, Neml suresinde zikredilen cehaletin son noktası olan israf kavramı buraya daha uygun düştü ve şöyle buyurdu: {مُسْرِفُونَ} “haddi aşan [bir kavimsiniz].”; yani sizi buna iten iddia ettiğiniz bir şehvet zarureti değil, sınırları aşmayı âdet edinmenizdir. Sözü onların adıyla kirletmemek için Lût kavmi hiçbir surede Âd, Semûd ve diğerleri gibi özel bir isimle anılmamıştır. Nûh kavmine gelince, o dönemde kabileler henüz ayrışmadığı için isimlendirilmemişlerdir; zira onlar bütün yeryüzü halkı idi ve bu yüzden tufanda hepsi boğuldu —Allah en iyisini bilir—.
ولما كان كأنه قيل: هذا التقريع يوجب غاية الاستحياء، بل إنه
Sanki şöyle denilmiş gibidir: Bu paylama son derece utanmayı gerektirir; hatta o,
يذهب كل من سمعه منهم إلى مكان لا يعرف فيه ستراً لحاله، فيا ليت شعري ما كان حالهم عنده! فقيل: كان كأنهم أجابوه بوقاحة عظيمة وفجور زائد على الحد، فما كان جوابهم إلا أذى لوط ﵇ وآله بما استحقوا منهم به شديد الإنذار الذي هو مقصود السورة، عطف عليه قوله: {وما كان جواب قومه} أي الذين هم أهل قوة شديدة وعزم عظيم وقدرة على القيام بما يحاولونه {إلا أن قالوا} .
bunu onlardan işiten herkesin, durumunu gizlemek için tanınmadığı bir yere gitmesini iktiza eder; ah keşke bilseydim, bunun karşısında onların durumu ne oldu! Buna cevaben şöyle denildi: Sanki onlar ona büyük bir küstahlık ve haddi aşan bir fısk ile cevap verdiler; cevapları ancak Lût aleyhisselâm'a ve ailesine eziyet etmekten ibaret oldu ki bu sebeple surenin maksadı olan şiddetli uyarıyı hak ettiler. İşte buna şu sözü atfetti: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ} “Kavminin cevabı ise olmadı”; yani şiddetli bir güç, büyük bir azim ve kalkıştıkları şeyi yapma kudretine sahip olan kavminin, {إِلَّا أَنْ قَالُوا} “ancak şöyle demelerinden başka:”.
ولما كان المقصود بيان أنهم أسرعوا إجابته بما ينكيه أضمر ما لا يشكل بالإضمار، أو أنه لما كان السياق لبيان الخبيث بين أنه لا أخبث من هؤلاء الذين بلغ من رذالتهم أنهم عدوا الطاهرين المتطهرين مما يصان اللسان عن ذكره فقال تعالى مشيراً إلى ذلك في حكاية قولهم: {أخرجوهم} أي المحدث عنهم، وهم لوط ومن انضم إليه {من قريتكم} والمراد ببيان الإسراع في هذا تسلية النبي ﷺ من رد قومه لكلامه لئلا يكون في صدره حرج من إنذارهم، ثم عللوا إخراجهم بقولهم: {إنهم أناس} أي ضعفاء {يتطهرون*} وكأنهم قصدوا بالتفعل نسبتهم إلى محبة هذا الفعل القبيح، وأن تركهم له إنما هو تصنع وتكليف لنفوسهم بردها عما هي مائلة إليه، وإقبال على الطهر من غير وجهة وإظهار له رياء بما أشار إليه إظهار تاء
Maksat, onu üzecek ve incitecek şeyle cevap vermekte acele ettiklerini beyan etmek olunca, zamir kullanılmasıyla kapalılık kalmayacak olanı zamirle ifade etti; yahut bağlam habis olanı açıklamak için olunca, dillerin anmaktan sakındığı şeylerden arınmış tertemiz kimseleri suçlu sayacak kadar aşağılık olan bu kimselerden daha habisi bulunmadığını beyan etti. Yüce Allah onların sözünü naklederken buna işaretle şöyle buyurdu: {أَخْرِجُوهُمْ} “Onları çıkarın”; yani haklarında konuşulan Lût'u ve ona katılanları, {مِنْ قَرْيَتِكُمْ} “şehrinizden!”. Bundaki aceleciliği beyan etmekten maksat, kavminin sözünü reddetmesi karşısında Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek, kavmini uyarmaktan dolayı göğsünde bir darlık hissetmemesini sağlamaktır. Ardından onları çıkarmalarını şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ} “Çünkü onlar öyle insanlardır ki”; yani zayıf kimselerdir, {يَتَطَهَّرُونَ} “temiz kalmak istiyorlar!”. Sanki "tefe‘‘ul" (تَفَعُّل) kalıbını kullanarak onları bu çirkin fiili sevmeye nispet etmeyi, onların bu fiili terk etmelerinin sadece bir yapmacıklık ve nefislerinin meylettiği şeyden zorla alıkoymaya çalışmak olduğunu, yönsüz bir temizliğe yönelip riyakarlıkla bunu izhar ettiklerini kastetmişlerdir; nitekim bu duruma
التفعيل، وفيه مع ذلك حرف من السخرية، وحصر جوابهم في هذا المعنى المؤدي بهذا اللفظ لا ينافي آية العنكبوت القائلة {فما كان جواب قومه إلا قالوا ائتنا بعذاب الله} [العنكبوت: ٢٩] ، لأن إطلاق الجواب على هذا يجوز، والمعنى: فما كان قولهم في جوابه إلا إتيانهم بما لا يصلح جواباً، وذلك مضمون هذا القول وغيره مما لا يتعلق بالجواب، أو أن هذا الجواب لما كان - لما فيه من التكذيب والإيذان بالإصرار والإغلاظ لرسول الله ﷺ مستلزماً للعذب، كانوا كأنهم نطقوا به فقالوا {ائتنا بعذاب الله} ، جعل نطقهم بالسبب نطقاً بالمسبب، أو أنهم استعملوا لكل مقام مقالاً، ويؤيده أن المعنى لما اتحد هنا وفي النمل حصر الجواب في هذا، أي فما كان جوابهم لهذا القول إلا هذا؛ ولما زادهم في العنكبوت في التقريع فقال: {أئنكم لتأتون الرجال وتقطعون السبيل وتأتون في ناديكم المنكر} [العنكبوت: ٢٩] أتوه بأبلغ من هذا تكذيباً واستهزاء فقالوا {ائتنا بعذاب الله} - الآية.
tef'îl/tefe‘‘ül harfinin zikredilmesi işaret etmektedir. Bununla birlikte bu ifadede bir alay payı da vardır. Cevaplarının bu lafızla ifade edilen bu anlama hasredilmesi, Ankebût suresindeki {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ} “Kavminin cevabı ise: 'Bize Allah'ın azabını getir!' demelerinden başka bir şey olmadı” [el-Ankebût: 29] ayetiyle çelişmez. Çünkü buna da "cevap" denilmesi caizdir; anlam şudur: Onun sözüne karşılık söyledikleri şey, ancak cevap olmaya elverişli olmayan bir şeyi getirmeleri oldu; bu da söz konusu ifadenin ve cevapla ilgisi olmayan diğer sözlerin muhtevasıdır. Yahut bu cevap —yalanlama, ısrarı bildirme ve Allah'ın Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) kaba davranmayı içermesi sebebiyle— azabı gerektirdiğinden, sanki onlar bunu bizzat telaffuz edip {ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ} demiş gibi oldular; böylece sebebi telaffuz etmeleri müsebbibi (sonucu) telaffuz etmek sayıldı. Yahut onlar her makama uygun bir söz kullanmışlardır; bunu destekleyen husus şudur: Anlam burada ve Neml suresinde bir olunca cevap buna hasredildi; yani bu söze karşı cevapları ancak bu oldu. Ankebût suresinde ise onları daha fazla paylayıp: {أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ} “Gerçekten siz erkeklere yaklaşacak, yolu kesecek ve meclisinizde çirkinlikler mi yapacaksınız?” [el-Ankebût: 29] buyurunca, yalanlama ve alayda bundan daha ileri giderek: {ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ} “Bize Allah'ın azabını getir!” ayetini söylediler.
ولما تسبب عن عنادهم إهلاكهم وإنجاؤه، وكان الإعلام بإنجائه - مع كونه يفهم إهلاكهم - أهم، قال: {فأنجيناه وأهله} أي من أطاعه {إلا امرأته} ولما كان كأنه قيل: ما لها؟ قال: {كانت من الغابرين*} أي الباقين الذين لحقتهم بالعذاب العبرة والتذكير إشارة إلى أنها أصابها مثل عذاب الرجال سواء، لم تنقص عنهم لأنها كانت كافرة مثلهم.
Onların inadı helak edilmelerine, Lût'un ise kurtarılmasına sebep olunca ve helak edildiklerini de hissettirmekle birlikte onun kurtarıldığının bildirilmesi daha mühim olduğundan şöyle buyurdu: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ} “Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık”; yani ona itaat edenleri, {إِلَّا امْرَأَتَهُ} “karısı müstesna;”. Sanki "Ona ne oldu?" denilmiş gibi olunca: {كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} “o, geride kalanlardan oldu.” buyurdu; yani azapla kendilerine ibret ve ders isabet eden geride kalanlardan oldu. Bu da tıpkı erkekler gibi aynı azabın ona da isabet ettiğine, onlardan geri kalmadığına işarettir; zira o da onlar gibi bir kâfirdi.
ولما أفهم هذا إهلاكهم، بينه دالاً على نوعه بقوله: {وأمطرنا} أي حجارة الكبريت بعد أن قلعت مدائنهم ورفعت وقلبت حتى رجم بها مسافروهم وشذابهم لأنه عذاب الاستئصال عمن لا يعجزه شيء؛ وأوضحه بقصره الفعل وتعديته بحرف الاستعلاء فقال: {عليهم} وأكد كونه من السماء لا من سطح أو جبل ونحوه بقوله: {مطراً} وأشار إلى عظمه مزيلاً للبس أصلاً بما سبب عنه من قوله: {فانظر كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {المجرمين -*} وأظهر موضع الإضمار تعليقاً للحكم بوصف القطع لما حقه الوصل بوصل ما حقه القطع من فاحش المعصية دليلاً على أن الرجم جزاء من فعل هذا الفعل بشرطه، لأن الحكم يدور مع العلة، وسياتي في سورة هود ﵇ سياق قصتهم من التوراة بعد أن مضى في البقرة عند {إذ قال له ربه أسلم} [البقرة: ١٣١] أوائل أمرهم، وهذا كما سومت الحجارة لقريش - لما أجمعوا أن يرجعوا بعد توجههم عن غزوة أحد من الطريق - ليفزعوا من النبي ﷺ وأصحابه على زعمهم، كما قال ﷺ «والذي نفسي بيده! لقد سومت لهم الحجارة، ولو رجعوا لكانوا كأمس الذاهب» ولكنه ﷺ لما كان رسول رحمة لم يقض الله برجوعهم فمضوا حتى أسلم بعد ذلك كثير منهم، وكما أمطر الله الحجارة على أصحاب الفيل سنة مولده ﷺ حماية لبلده ببركته.
Bu ifade onların helak edildiğini hissettirince, türüne de delalet edecek şekilde şöyle beyan buyurdu: {وَأَمْطَرْنَا} “Ve yağdırdık”; yani şehirleri kökünden sökülüp göğe kaldırıldıktan ve altüst edildikten sonra üzerlerine kükürt taşları yağdırdık, öyle ki yolcuları ve uzakta olanları bile taşlandı; çünkü bu, hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı Zât'ın kök kazıyıcı azabıdır. Fiili lâzım kılıp istilâ (üzerine olma) harf-i cerri ile geçişli yaparak bunu açıkladı ve: {عَلَيْهِمْ} “üzerlerine” buyurdu. Bir damdan veya dağdan değil de gökten olduğunu tekit ederek: {مَطَرًا} “bir yağmur!” buyurdu. Şüpheyi tamamen ortadan kaldıracak şekilde onun büyüklüğüne, bundan neşet eden şu sözüyle işaret etti: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “Bak nasıl oldu sonu”; yani nihai akıbeti, {الْمُجْرِمِينَ} “o suçluların!”. Hükmü, kesilmesi gereken çirkin bir masiyeti işlemek suretiyle birleştirilmesi gereken bağı koparma vasfına bağlamak için zamir yerine açık isim kullanarak getirdi; bu da taşlanarak öldürülmenin (recm), şartları gerçekleştiğinde bu fiili işleyenin cezası olduğuna delildir; zira hüküm illet ile birlikte döner. Hûd aleyhisselâm suresinde Tevrat'tan onların kıssasının akışı gelecektir; nitekim Bakara suresinde {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} “Hani Rabbi ona: 'Teslim ol' demişti” [el-Bakara: 131] ayetinde durumlarının başlangıcı geçmişti. Bu durum, Uhud Gazvesi'nden dönerken yoldan geri dönüp kendi zanlarınca Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına dehşet salmaya karar verdiklerinde Kureyş için taşların nişanlanması gibidir; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, onlar için taşlar nişanlanmıştı; eğer geri dönselerdi dün gibi yok olup giderlerdi» buyurmuştur. Fakat o (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir rahmet peygamberi olduğu için Allah onların geri dönmesini takdir etmedi; onlar da yollarına devam ettiler ve daha sonra birçoğu Müslüman oldu. Tıpkı Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğduğu yıl Allah'ın onun bereketiyle beldesini korumak için Fil ashabının üzerine taş yağdırması gibi.
ولما انقضت هذه القصة العجيبة في القصص، أعاد النسق الأول فقال {وإلى مدين} أي أرسلنا، وهي بلد، وقيل قبيلة من أولاد مدين بن إبراهيم الخليل ﵇ {أخاهم} أي من النسب، وبينه بقوله: {شعيباً} وهوموصوف بأنه خطيب الأنبياء ﵈ لحسن مراجعة قومه؛ ثم استأنف قوله على ذلك النسق: {قال يا قوم} دالاً على النصيحة والشفقة بالتذكير بالقرابة، وبدأ بالأصل المعتبر في جميع الشرائع المأثورة عن الأنبياء ﵈ فقال: {اعبدوا الله} أي الذي يستحق العبادة لذاته بما له من السماء الحسنى والصفات العلى.
Kıssalar içindeki bu hayret verici kıssa tamamlanınca, ilk tertibe geri dönerek şöyle buyurdu: {وَإِلَى مَدْيَنَ} “Medyen'e de”; yani gönderdik; Medyen bir beldedir, İbrâhîm Halîlullah aleyhisselâm'ın oğlu Medyen'in soyundan gelen bir kabile olduğu da söylenmiştir; {أَخَاهُمْ} “kardeşleri”; yani soyca kardeşleri olan, {شُعَيْبًا} “Şuayb'ı [gönderdik].”. O, kavmine güzel hitap etmesi sebebiyle peygamberlerin (aleyhimesselâm) hatibi olarak nitelenmiştir. Sonra aynı tertip üzere sözüne yeniden başlayarak: {قَالَ يَا قَوْمِ} “Dedi ki: 'Ey kavmim!” buyurdu; akrabalığı hatırlatarak nasihat ve şefkate delalet etti. Peygamberlerden (aleyhimesselâm) nakledilen bütün şeriatlarda muteber olan asıl ile başlayarak şöyle dedi: {اعْبُدُوا اللَّهَ} “Allah'a kulluk edin;”; yani en güzel isimleri ve yüce sıfatları sebebiyle bizzat zâtı için ibadete layık olan Allah'a.
ولما كان المراد إفراد بالعبادة لأنه لا يقبل الشرك لأنه غني، علل ذلك بقوله: {ما لكم} وأغرق في النفي بقوله: {من إله غيره} ثم استأنف التذكير بما دل على صحة دعواه في نفسها وصدقه في دعوى الرسالة بقوله: {قد جاءتكم} أي على يدي {بينة} ولما كنا عالمين من قول النبي ﷺ الذي أخرجه الشيخان عن أبي هريرة رضى الله عنه «ما من الأنبياء نبي إلا أوتي من الآيات ما مثله آمن عليه البشر» أن هذه البينة معجزة، مثلها كاف في صحة الدعوى ولم تدع ضرورة إلى ذكرها لنا، لم تعن؛ ثم زادهم ترغيباً بقوله: {من ربكم} أي الذي لم تروا إحساناً إلا منه.
Maksat ibadette O'nu birlemek olduğundan —çünkü O Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir), ortaklığı kabul etmez— bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {مَا لَكُمْ} “sizin yoktur”; {مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “O'ndan başka hiçbir ilahınız!” diyerek olumsuzluğu en üst dereceye vardırdı. Sonra davasının bizzat doğruluğuna ve peygamberlik iddiasındaki sadakatine delalet eden şeyi hatırlatarak şöyle devam etti: {قَدْ جَاءَتْكُمْ} “Size gelmiştir”; yani benim vasıtamla, {بَيِّنَةٌ} “açık bir delil”. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem), Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği: «Hiçbir peygamber yoktur ki, insanların benzerine inanacağı kadar ayetler (mucizeler) verilmiş olmasın» hadisinden, bu apaçık delilin davanın sıhhati için benzeri kâfi gelen bir mucize olduğunu bildiğimizden ve bize ayrıca zikredilmesine bir zorunluluk bulunmadığından dolayı ismi tayin edilmemiştir. Sonra: {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden”; yani O'ndan başka kimseden ihsan görmediğiniz Rabbinizden diyerek onları teşviki artırdı.
ولما كان إتيانه بالبينات سبباً لوجوب امتثال أمره، قال مسبباً عنه: {فأوفوا الكيل} أي والمكيال والوزن {والميزان} أي ابذلوا ما
Apaçık delilleri getirmesi onun emrine uymanın vacip olmasına sebep teşkil edince, buna dayandırarak şöyle dedi: {فَأَوْفُوا الْكَيْلَ} “Ölçüyü tastamam yapın”; yani hacim ölçüsünü ve ağırlık ölçüsünü, {وَالْمِيزَانَ} “ve tartıyı da;” yani ikisiyle
تعطون بهما وافياً، فالآية من الاحتباك، وكان المحكي عنه هنا من أوائل قوله لهم فترك التأكيد الرافع لمجاز المقاربة بذكر القسط.
verdiklerinizi tam verin. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır. Burada nakledilen sözler onlara hitabının ilk dönemlerine ait olduğundan, adalet (kıst) zikredilerek yaklaşık olma mecazını ortadan kaldıran tekit terk edilmiştir.
ولما كان الأمر بالوفاء يتضمن النهي عن البخس، صريح به على وجه يعم غيره فقال: {ولا تبخسوا} أي تنقصوا وتفسدوا كما أفسد البخسة {الناس أشياءهم} أي شيئاً من البخس في كيل ولا وزن ولا غيرهما، والناس - قال في القاموس - يكون من الإنس ومن الجن جمع إنس أصله أناس جمع عزيز أدخل عليه «أل» ، وقال أبو عبد الله القزاز: الناس أصله عند البصريين أناس، ثم أدخلوا الألف واللام على ذلك وحذفوا الهمزة وبقي الناس، وكان أصله فعال من: أنست به، فكأنه قيل: أناس - يعني على القلب، قال: لأنه يؤنس إليهم - انتهى. إذا علم هذا علم أن نهيه ﷺ عن بخس الجمع الذين فيهم قوة المدافعة نهى عن بخس الواحد من باب الأخرى لأن الشرائع إنما جاءت بتقوية الضعيف على حقه.
[Ölçü ve tartıyı] tam yapma emri eksik vermeyi yasaklamayı içerdiğinden, diğer şeyleri de kapsayacak bir biçimde bunu açıkça belirterek şöyle dedi: {وَلَا تَبْخَسُوا} “ve eksiltmeyin”; yani değerini düşürüp ifsât etmeyin, {النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “insanların mallarını/haklarını;”; yani ölçüde, tartıda veya başka bir şeyde eksiltme yoluyla hiçbir şeyi eksiltmeyin. Kāmûs'ta şöyle denilmiştir: Nâs kelimesi insanlardan da cinlerden de olur; ins kelimesinin çoğuludur, aslı unâs olup nadir bir çoğuldur ve başına «el» takısı girmiştir. Ebû Abdillâh el-Kazzâz ise şöyle der: Nâs kelimesinin aslı Basralılara göre unâs'tır; sonra elif-lâm takısını getirip hemzeyi hazfettiler ve nâs kaldı. Aslı "ünis-tü bihi"den (ona ünsiyet ettim) fe'âl veznindedir; sanki kalp (harf değişimi) yoluyla unâs denilmiştir. Çünkü onlara ünsiyet edilir —ikame bitti—. Bu bilindiğinde anlaşıldı ki, onun (aleyhisselâm) savunma gücü olan bir topluluğun hakkını eksiltmekten nehyetmesi, tek bir ferdin hakkını eksiltmekten evleviyetle nehyetmektir; zira şeriatlar zayıfı hakkı konusunda güçlendirmek için gelmiştir.
ولما نهى عن الفساد بالبخس، عم كل فساد فقال: {ولا تفسدوا} أي توقعوا الفساد {في الأرض} بوضع شيء من حق الحق أو الخلق في غير موضعه؛ ولما نهاهم عن هذه الرذائل، ذكر بنعمة الله تاكيداً للنهي بما في ذلك من التخويف وحثاً على التخلق بوصف السيد فقال: {بعد إصلاحها} أي إصلاح الله لها بنعمة الإيجاد الأول بخلقها وخلق منافعها وما فيها على هذا النظام البديع المحكم ثم بنعمة الإبقاء الأول
Eksiltme yoluyla fesat çıkarmayı nehyedince, bütün fesat çeşitlerini kapsayacak şekilde şöyle buyurdu: {وَلَا تُفْسِدُوا} “Ve fesat çıkarmayın”; yani bozgunculuk yapmayın, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde,”; Hakk'ın veya mahlûkatın hakkından herhangi bir şeyi yerine koymamak suretiyle. Onları bu rezilliklerden nehyedince, korkutma içeren bu yasaklamayı pekiştirmek ve Efendi'nin vasfıyla ahlaklanmaya teşvik etmek üzere Allah'ın nimetini hatırlatarak şöyle dedi: {بَعْدَ إِصْلَاحِهَا} “ıslah edilmesinden sonra;”; yani Allah'ın onu, menfaatlerini ve içindekileri bu harikulade ve sağlam nizam üzere yaratıp ilk var etme nimetiyle, ardından da ilk yaşatma nimetiyle ıslah etmesinden sonra.
بإنزال الكتب وإرسال الرسل ونصب الشرائع التي بها يحصل النفع وتتم النعمة بإصلاح أمر المعاش والمعاد بتعظيم أمر الله والشفقة على خلق الله، ويجمع ذلك كله التنزه عن الإساءة.
[Bu ıslah,] kitaplar indirerek, peygamberler göndererek ve kendisiyle menfaatin hasıl olduğu, Allah'ın emrini yüceltmek ve Allah'ın mahlukatına şefkat göstermek suretiyle dünya ve ahiret işlerinin ıslahıyla nimetin tamamlandığı şeriatlar vazetmekle olmuştur. Bütün bunları kötülükten uzak durmak bir araya getirir.
ولما تقدم إليهم بالأمر والنهي، أشار إلى عظمة ما تضمنه ذلك حثاً لهم على امتثاله فقال: {ذلكم} أي الأمر العظيم العالي الرتبه مما ذكر في هذه القصة {خير لكم} ولما كان الكافر ناقص المدارك كامل المهالك، أشارإلى ذلك بقوله: {إن كنتم مؤمنين*} أي فلا تفسدوا أو فأنتم تعرفون صحة ما قلته، وإذ عرفتم صحته عملتم به، وإذا عملتم به أفلحتم كل الفلاح، ويجوز- وهو أحسن - أن يكون التقدير: فهو خير لكم، لأن المؤمن يثاب على فعله لبنائه له على أساس الإيمان، والكافر أعماله فاسده فلا يكون فعله لهذه الأشياء خيراً له من جهة إسعادة في الآخرة لأنه لا ثواب له.
Onlara emir ve nehiyleri takdim edince, gereğini yerine getirmelerine teşvik etmek üzere bunların içerdiği şeyin büyüklüğüne işaret ederek şöyle dedi: {ذَلِكُمْ} “İşte bu”; yani bu kıssada zikredilen o yüce mertebeli ulu emir, {خَيْرٌ لَكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır,”. Kâfir idraki noksan, helaki ise tam bir kimse olduğundan şu sözüyle buna işaret etti: {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “şayet müminler iseniz!”; yani artık fesat çıkarmayın yahut söylediğimin doğruluğunu bilirsiniz; doğruluğunu bildiğinizde onunla amel edersiniz; onunla amel ettiğinizde ise tam anlamıyla kurtuluşa erersiniz. Şöyle takdir edilmesi de caizdir ve daha güzeldir: "O sizin için daha hayırlıdır; çünkü mümin, amelini iman temeli üzerine bina ettiği için yaptığından dolayı sevap kazanır; kâfirin amelleri ise boştur, dolayısıyla bu şeyleri yapması ahirette kendisini saadete erdirmesi bakımından bir hayır olmaz, zira ona hiçbir sevap yoktur."
ولما كان للتعميم بعد التخصيص والتفصيل بعد الإجمال من الموقع في النفوس ما لا يخفى، وكان النهي عن الإفساد بالصد عن سبيل الله هو المقصود بالذات لأنه ينهى عن كل فساد، خصه بالذكر إشارة إلى أنه زبدة المراد بعد التعميم فقال: {ولا تقعدوا} أي تفعلوا فعل المترصد المقبل بكليته {بكل صراط} أي طريق من طرق الدنيا والدين من الحلال والحرام والأوامر والنواهي والمحكم والمتشابه والأمثال
Özelleştirmeden sonra genelleştirmenin ve mücmelden (özet) sonra tafsilat vermenin nefisler üzerindeki etkisi gizlenemeyecek kadar açık olduğundan ve Allah'ın yolundan alıkoymak suretiyle fesat çıkarmayı nehyetmek bizzat kastedilen mana olup her türlü fesadı yasakladığından, genellemeden sonra asıl maksadın özü olduğuna işaret ederek bunu özellikle zikretti ve şöyle dedi: {وَلَا تَقْعُدُوا} “Ve oturmayın”; yani bütün varlığıyla pusu kuran kimsenin yaptığını yapmayın, {بِكُلِّ صِرَاطٍ} “her yolun başına;”; yani helal, haram, emirler, nehiyler, muhkem, müteşabih ve mesellerden ibaret dünya ve din yollarından herhangi bir yola,
{توعدون} أي تتهددون من يسلكه بكل شر إن لم يوافقكم على ما تريدون.
{تُوعِدُونَ} “tehdit ederek”; yani istediğiniz şeyde size uymazsa o yola giren kimseyi her türlü kötülükle tehdit ederek.
ولما كان طريق الدين أهم، خصه بالذكر فقال: {وتصدون} أي توقعون الصد على سبيل الاستمرار {عن سبيل الله} أي طريق من له الأمر كله؛ ولما ذكر الصدود عنه، ذكر المصدود فقال: {من آمن به} آي بالله فسلك سبيله التي لا أقوم منها؛ ولما كانوا لا يقنعون بمطلق الصد بالتهديد ونحوه، بل يبدون للمصدود شبهاً توهمه أنه على ضلال، قال عاطفاً: {وتبغونها عوجاً} أي وتطلبون السبيل حال كونها ذات عوج، أي تطلبون اعوجاجها بإلقاء الشبهات والشكوك كما تقول: أريد فلاناً ملكاً، أي أريد ملكه، وقد تقدم في آل عمران أن نصبه على الحال أرجح، وأن قوله ﷺ في الصحيح «ابغني أحجاراً أستنفض بها» يرجح نصبه على المفعولية - والله اعلم.
Din yolu daha mühim olduğundan, onu özellikle zikrederek şöyle dedi: {وَتَصُدُّونَ} “ve alıkoyarak”; yani sürekli bir şekilde engelleme yaparak, {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan;”; yani bütün emirlerin sahibi olan Zât'ın yolundan. O yoldan alıkoymayı zikredince alıkonulanı da zikrederek: {مَنْ آمَنَ بِهِ} “O'na iman edenleri”; yani Allah'a inanıp O'nun en doğru olan yoluna gireni [alıkoyarak] buyurdu. Onlar sadece tehdit ve benzeri yollarla alıkoymakla yetinmeyip, engellenen kişiye sapıklık üzere olduğunu vehmettirecek şüpheler de ortaya attıklarından, atıfla şöyle dedi: {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve o yolu eğri büğrü göstermek isteyerek.”; yani o yolu eğrilik sahibi kılmak isteyerek, şüpheler ve tereddütler atarak onun eğrilmesini arzulayarak. Tıpkı "Falancayı kral istiyorum" deyip onun krallığını kastetmen gibi. Âl-i İmrân'da bunun hâl olarak nasbedilmesinin daha tercihe şayan olduğu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Sahih'teki «Bana istinca edeceğim taşlar bul (ara)» sözünün ise meful olarak nasbedilmesini kuvvetlendirdiği geçmişti —Allah en iyisini bilir—.
ولما كانت أفعالهم نقص الناس إما في الأموال بالبخس وإما في الإيمان والنصرة بالصد، ذكرهم أن الله تعالى فعل معهم ضد ذلك من التكثير بعد القلة في سياق منذر باجتثاثهم عن وجه الأرض وخصهم فضلاً عن تقليلهم ونقصهم، فقال عطفاً على قوله {اعبدوا الله} وما بعده من الأوامر والنواهي: {واذكروا إذ} أي حين {كنتم قليلاً} أي في العدد والمدد {فكثركم} أي كثر عددكم وأموالكم وكل شيء ينسب إليكم، فلا تقابلوا النعمة بضدها، فإن ذكر النعمة مرغب في الشكر.
Onların fiilleri ya eksiltme yoluyla insanların mallarını ya da engelleme yoluyla iman ve yardımlarını eksiltmek şeklinde olunca; Yüce Allah'ın kendilerini azaltıp eksiltmek şöyle dursun, onları yeryüzünden köklerini kazıyacağı uyarısında bulunan bir bağlam içinde, azlığın ardından onları çoğaltarak bunun zıddını yaptığını hatırlattı. {اعْبُدُوا اللَّهَ} sözüne ve sonrasındaki emir ve nehiylere atıfla şöyle dedi: {وَاذْكُرُوا إِذْ} “Ve hatırlayın hani o zamanı ki”; yani o vakti, {كُنْتُمْ قَلِيلًا} “siz pek az idiniz”; yani sayıca ve güççe, {فَكَثَّرَكُمْ} “derken sizi çoğalttı!”; yani sayınızı, mallarınızı ve size nispet edilen her şeyi çoğalttı. Öyleyse nimete nankörlükle karşılık vermeyin; zira nimeti hatırlamak şükretmeye teşvik eder.
ولما رغبهم بالتذكير بالنعمة، حذرهم بالتذكير بأهل النقمة فقال: {وانظروا كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {المفسدين*} أي في عموم الإهلاك بأنواع العذاب لتحذروا من أن يصيبكم مثل ما أصابهم كما صرح به في سورة هود لكون الحال هناك مقتضياً للبسط كما سيأتي إن شاء الله تعالى.
Onları nimeti hatırlatmakla teşvik edince, azaba uğrayanları hatırlatarak da uyardı ve şöyle dedi: {وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “Ve bakın nasıl oldu sonu”; yani nihai akıbeti, {الْمُفْسِدِينَ} “o bozguncuların!”; yani onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden sakınmanız için türlü azaplarla genel bir helaka uğramalarının sonu. Nitekim inşâallah geleceği üzere oradaki halin genişçe anlatmayı iktiza etmesi sebebiyle bu husus Hûd suresinde açıkça ifade edilmiştir.
ولما حذرهم وخامة الفساد الذي نهاهم عنه، وعلق انتهاءهم عنه بوصف الإيمان، رجع إلى قسم ما شرط به الانتهاء عن الإفساد فقال: {وإن كان طائفة منكم} أي جماعة فيهم كثرة بحيث يتحلقون بمن يريدون {آمنوا بالذي أرسلت به} وبناه للمفعول إشارة إلى أن الفاعل معروف بما تقدم من السياق، وأنه صار بحيث لا يتطرق إليه شك لما نصب من الدلالات {وطائفة} أي منكم {لم يؤمنوا} أي بالذي أرسلني به من أيدني بما عملتم من البينات، وحذرهم سطوته بقوله: {فاصبروا} أي أيها الفريقان {حتى يحكم الله} أي الذي له جميع العظمة {بيننا} أي بين فريقنا بإعزاز المصلح وإهلاك المفسد كما أجرى بذلك عادته {وهو} أي الحال أنه {خير الحاكمين*} لأنه يفصل النزاع على أتم وجه وأحكمه.
Onları nehyettiği fesadın vehametinden sakındırıp fesadı bırakmalarını iman vasfına bağlayınca, fesadı bırakmanın şart koşulduğu kısımlara dönerek şöyle dedi: {وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ} “Eğer içinizden bir topluluk”; yani istedikleri kimsenin etrafında halka oluşturacak kadar çokluğu olan bir grup, {آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ} “benimle gönderilene inanmış”; önceki bağlamdan failin malum olduğuna ve ortaya konan deliller sebebiyle artık kendisine şüphe yaklaşamayacak hale geldiğine işaret etmek için fiili meçhul (edilgen) kalıbında getirdi; {وَطَائِفَةٌ} “bir topluluk da”; yani sizden bir grup da, {لَمْ يُؤْمِنُوا} “inanmamışsa”; yani bildiğiniz açık delillerle beni teyit eden Zât'ın benimle gönderdiğine iman etmemişse; şu sözüyle onları O'nun gazabından uyardı: {فاصْبِرُوا} “o halde sabredin”; yani ey iki fırka!, {حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ} “Allah hükmedinceye kadar”; yani bütün azametin sahibi olan Allah, {بَيْنَنَا} “aramızda;”; yani âdeti üzere ıslah edeni aziz kılıp bozguncuyu helak etmek suretiyle iki tarafımız arasında; {وَهُوَ} “ve O,”; yani durum şu ki, {خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “hüküm verenlerin en hayırlısıdır!”. Çünkü O, anlaşmazlığı en mükemmel ve en muhkem şekilde çözer.
ولما انتهى كلامه ﵇ على هذا الوجه البديع، أخبر سبحانه بما أفهم أن قومه لم يجدوا جواباً عنه أصلاً لأنهم انتقلوا إلى الدفاع بالفعل، وهو أمارة الانقطاع، فقال مستأنفاً: {قال الملأ} أي الأشراف {الذين استكبروا} أي أوجدوا الكبر إيجاد من هو طالب له بغاية الرغبة، وخصهم ليحصل تمام التسلية بقوله: {من قومه لنخرجنك} وبين غلظتهم وحفاءهم بقولهم: {يا شعيب} من غير استعطاف ولا إجلال {والذين آمنوا} ويجوز أن يتعلق قوله: {معك} ب «آمنوا» وب «نخرج» {من قريتنا} أي من المكان الجامع لنا لمفارقتكم إيانا {أو لتعودن} أي إلا أن تعودوا، أي ليكونن آخر الأمرين: إما الإخراج وإما العود {في ملتنا} أي بالسكوت عنا كما كنتم، ولم يريدوا منه العود إلى الكفر لأنه ﷺ كان محفوظاً قبل النبوة كإخوانه من الأنبياء ﵈، بل كانوا يعدون سكوته ﵇ قبل إرساله إليهم من دعائهم وسب آلهتهم وعيب دينهم - كوناً في ملتهم، ومرادهم الآن رجوعه ﵇ إلى تلك الحالة
Onun (aleyhisselâm) sözü bu harikulade şekilde sona erince, Yüce Allah, kavminin buna karşı hiçbir cevap bulamadığını hissettiren durumu haber verdi; zira onlar fiilî savunmaya geçtiler ki bu da acziyet ve delilsiz kalmanın işaretidir. Yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قَالَ الْمَلَأُ} “O ileri gelenler dediler ki”; yani eşraf, {الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayan”; yani kibri son derece arzulayan birinin ortaya koyuşu gibi kibri sergileyenler, tam bir teselli hasıl olsun diye onları tahsis ederek: {مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ} “kavminden: 'Mutlaka seni çıkaracağız”, merhamet ve tazim göstermeksizin kaba ve sert tutumlarını belirterek: {يَا شُعَيْبُ} “ey Şuayb!”, {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “ve o iman edenleri de” —{مَعَكَ} “seninle beraber” sözünün "iman edenler"e veya "çıkaracağız"a bağlanması caizdir— {مِنْ قَرْيَتِنَا} “şehrimizden;”; yani bize muhalefet ettiğiniz için bizi toplayan bu mekândan, {أَوْ لَتَعُودُنَّ} “yahut mutlaka döneceksiniz”; yani dönmeniz müstesna; iki durumdan biri mutlaka gerçekleşecek: ya çıkarılma ya da dönme, {فِي مِلَّتِنَا} “bizim dinimize!'”; yani eskiden olduğu gibi bize karşı sessiz kalmak suretiyle. Ondan küfre dönmesini kastetmemişlerdi; zira o (aleyhisselâm), peygamber (aleyhimesselâm) kardeşleri gibi nübüvvetten önce de [küfürden] korunmuştu. Bilakis onlar, kendilerine gönderilmeden önce onun davette bulunmamasını, ilahlarına sövmemesini ve dinlerini ayıplamamasını kendi dinlerinde olmak sayıyorlardı. Şimdiki maksatları ise onun (aleyhisselâm) o önceki hale dönmesi
والقناعة ممن اتبعه بذلك، فيكون مرادهم بالعود حقيقة في الجميع.
ve ona uyanların da bununla yetinmesidir. Böylece dönmekten (avdet) maksatları herkes hakkında hakikat olmuş olur.
ولما كان من الإخراج والرد مستعظماً، أخبر تعالى أنه أنكره بقوله: {قال أولو} أي أتخرجوننا أو تعيدوننا لو كنا راضين للإخراج والعود ولو {كنا كارهين*} .
Çıkarılmak ve [eski hale] döndürülmek pek vahim bir şey olduğundan, Yüce Allah onun bunu reddettiğini şu sözüyle haber verdi: {قَالَ أَوَلَوْ} “Dedi ki: 'Ya öyle mi!”; yani çıkarılmaya ve dönmeye razı olsaydık da mı bizi çıkaracak veya döndüreceksiniz, yoksa {كُنَّا كَارِهِينَ} “istemesek de mi?!'”.
ولما كان العرب أبعد الناس من مطلق الكذب وأشدهم له تحامياً ومنه نفرة فكيف بالكذب على الأكابر فكيف به على الملوك فيكف به على ملك الملوك! علق الكذب على الله تعالى بالعود إلى ملتهم بقوله مستأنفاً الإخبار لمن تشوف إلى علم ما كان منه بعد هذا الكلام اللين وتوقع غيره: {قد افترينا} أي تعمدنا الآن بما نقوله لكم، أي من أن الله حرم الكفر والإقرار عليه {على الله} أي الذي له جميع العظمة {كذباً} ويجوز أن يكون تنوينه للتعظيم، ويجوز أن يكون للتحقير، ولكل وجه يدعو إليه المقام لا يخفى {إن عدنا} أي ساعة من الدهر {في ملتكم} أي بسكوتنا أو بسكوتي وكفر من كان ممن تبعني كافراً {بعد إذ نجانا الله} أي الملك الأعلى خارقاً للعادة بما كنا جديرين بالانغماس فيه متابعة للآباء والأجداد والعشيرة بما له من القدرة والعظمة {منها} أي إن فعلنا ذلك فقد ارتكبنا أقبح القبائح على بصيرة منا بذلك، فهو تعليق على محال عادة، وهو من وادي قول الأشتر النخعي:
Araplar mutlak yalandan insanların en uzağı, ondan en çok sakınanı ve nefret edeni iken —ki büyüklere yalan söylemek nasıldır, hele krallara yalan söylemek nasıldır, ya kralların Melik'ine yalan söylemek nasıl olur!—; bu yumuşak sözden sonra onun ne yaptığını öğrenmek isteyen ve başka bir şey bekleyen kimseye haberi tazeleyerek Yüce Allah'a yalan isnat etmeyi onların dinine dönmeye bağlayıp şöyle dedi: {قَدِ افْتَرَيْنَا} “Doğrusu iftira etmiş oluruz”; yani şu anda size söylediğimiz şeyde, yani Allah'ın küfrü ve onu onaylamayı haram kıldığı hususunda kasten, {عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı”; yani bütün azametin sahibi olan Allah'a, {كَذِبًا} “bir yalan” —tenvinin tazim için olması da tahkir için olması da caizdir ve makamın gerektirdiği her iki vecih de açıktır—; {إِنْ عُدْنَا} “eğer dönersek”; yani bir an bile olsa, {فِي مِلَّتِكُمْ} “sizin dininize;”; yani sessiz kalarak yahut benim sessiz kalmam ve bana uyanlardan eskiden kâfir olanların tekrar küfre girmesiyle, {بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ} “Allah bizi kurtardıktan sonra”; yani Yüce Melik kudreti ve azametiyle, babalara, dedelere ve aşirete tabi olma sebebiyle içine batmaya müstahak olduğumuz şeyden harikulade bir şekilde [bizi kurtardıktan sonra], {مِنْهَا} “ondan!”. Yani eğer bunu yaparsak, bunu bile bile çirkinliklerin en çirkinini irtikap etmiş oluruz. Bu, âdeten imkânsız olan bir şeye bağlamadır ve el-Eşter en-Nehaî'nin şu beyti kabilindendir:
بقّيت وفري وانحرفت عن العلى ... ولقيت أضيافي بوجه عبوس
"Malımı saklamış, yücelikten sapmış / Ve misafirlerimi asık bir yüzle karşılamış olayım;"
إن لم أشنَّ على ابن هند غارة ... لم تخل يوماً من نهاب نفوس
"Eğer Hind'in oğluna, / Bir gün bile canları yağmalamaktan geri kalmayan bir baskın yapmazsam!"
غير أن المعلق في البيت تقديري، وفي الآية تحقيقي، لأنهم أخبروهم أن الله تعالى نهى عن الكفر وأمرهم بإنذار كل كافر، فمتى تركوا ذلك لزمهم الكذب حتماً {وما يكون لنا} أي ما يصح وما يتفق {أن نعود فيها} أي ملكتم.
Ne var ki beyitteki şarta bağlama farazîdir, ayetteki ise hakikîdir. Çünkü onlar, Yüce Allah'ın küfrü yasakladığını ve kendilerine her kâfiri uyarmayı emrettiğini onlara haber vermişlerdir; dolayısıyla bunu terk ettikleri an mutlaka yalan isnat etmiş olurlar. {وَمَا يَكُونُ لَنَا} “Bize yakışmaz / mümkün değildir”; yani ne caiz olur ne de vaki olur, {أَنْ نَعُودَ فِيهَا} “ona geri dönmemiz”; yani sizin dininize.
ولما كان الله سبحانه أن يفعل ما يشاء لا واجب عليه ولا قبيح منه، أشار إلى ذلك بقوله: {إلا أن يشاء الله} فذكر اسم الذات إشارة إلى أن له جميع الحمد لذاته؛ ثم ذكر صفه الإحسان عياذاً من أن يراد بهم الهوان فقال: {ربنا} أي خرق العادة فله ذلك، فهو من باب التذكر للمخاوف والإشراف على إمكان سوء العواقب للصدق في التضرع إلى الله تعالى والالتجاء إليه والاستعاذة من مكره، ولذلك أتى باسم الجلالة الجامع لجميع معاني الأسماء الحسنى وصفة الربوبية الملتمس بذكرها فعل ما يفعل لمربي الشفيق، فكأنه قال: إن عودنا في ملتكم غير ممكن عادة، والمحال عادة لا يقدر عليه إلا بقدر من الله، بل ولا توجه الهمم إليه، والله تعالى أكرام من أن يعود فيما وهبه لنا من هذا الأمر الجليل،
Yüce Allah dilediğini yapan, Kendisine hiçbir şey vacip olmayan ve Kendisinden hiçbir çirkinlik sâdır olmayan Zât olduğundan, şu sözüyle buna işaret etti: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “meğerki Allah dilesin;”. Bütün hamdlerin bizzat Zâtına ait olduğuna işaret için Zât ismini (lafza-i celâl) zikretti. Sonra kendileri hakkında bir zillet murat edilmesinden O'na sığınmak üzere ihsan sıfatını zikredip şöyle dedi: {رَبُّنَا} “Rabbimiz [olan].”; yani âdeti yırtıp değiştirmeyi dilerse bu O'nun hakkıdır. Bu, Yüce Allah'a içtenlikle yakarmak, O'na sığınmak ve O'nun mekrinden emin olmamak için korkuları hatırlamak ve kötü akıbetlerin vuku bulma ihtimalini göz önünde bulundurmak kabilindendir. İşte bu yüzden esmâ-i hüsnânın bütün manalarını toplayan lafza-i celâli ve zikredilmesiyle şefkatli bir mürebbînin yapacağı muamelenin talep edildiği rubûbiyet sıfatını getirdi. Sanki şöyle demiştir: Bizim sizin dininize dönmemiz âdeten mümkün değildir; âdeten imkânsız olan bir şeye ise ancak Allah'ın kaderiyle güç yetirilebilir, hatta himmetler dahi ona yönelmez; Yüce Allah ise bize lütfettiği bu yüce nimetten rücu etmekten çok daha kerem sahibidir;
وينزع عنا هذا اللباس الجميل، وهو صريح في أن الكفر يكون بمشيئة الله، بل ولا يكون إلا بمشيئته، وقوله: {وسع ربنا} أي المحسن إلينا {كل شيء علماً} زيادة في حث أمته على الالتجاء والتبري من الحول والقوة، أي لا علم لنا بخواتم العمال والعلم لله فهو التام العلم الكامل القدرة، فهذه الجملة كالتعليل للتعليق بالمشيئة قطعاً - لما عساه أن يحدث من طمع المخاطبين في عودهم، كأنه قيل: وإنما علقنا العود بالمشيئة لنقص علومنا، فربما كان في سعة علمه قسم ثالث، وهو أن نكون في القرية على ديننا وتكونون أنتم أو لا، أو توافقوننا على ما نحن عليه، وهكذا ينبغي للمربوب، ولا ينبغي الجزم بأمر يستقبل إلا الله ربنا لإحاطة علمه، والآية تدل على انه كان في الأزل عالماً بكل شيء من الكليات والجزئيات لأن «وسع» ماض، وقد تقدم في الأنعام أن قول الخليل ﵇ وهذا وآية الكهف من مخبر واحد - والله أعلم.
ve bu güzel elbiseyi üzerimizden çekip almaz. Bu ifade, küfrün Allah'ın dilemesiyle olduğuna, hatta ancak O'nun dilemesiyle meydana geleceğine dair açıktır. {وَسِعَ رَبُّنَا} “Rabbimiz kuşatmıştır”; yani bize ihsanda bulunan Rabbimiz, {كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “ilmiyle her şeyi!” sözü, ümmetini Allah'a sığınmaya ve kendi güç ve kuvvetinden teberri etmeye daha fazla teşvik içindir; yani amellerin akıbetlerine dair bizim bilgimiz yoktur, ilim Allah'a aittir, O ilmi tam ve kudreti kâmil olandır. Bu cümle, muhatapların onların [eski dinlerine] döneceklerine dair kapılabilecekleri tamahı kesin bir şekilde kesmek üzere meşîete bağlamanın bir gerekçesi gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: Biz dönmeyi ancak ilmimizin eksikliği sebebiyle meşîete bağladık; zira O'nun ilminin genişliğinde üçüncü bir durum olabilir; o da bizim şehirde dinimiz üzere kalmamız, sizin de bulunmanız veya bulunmamanız yahut bizim üzerimizde olduğumuz hakka sizin uymanızdır. Kul olan kimseye yakışan da budur; ilminin her şeyi kuşatması sebebiyle Rabbimiz Allah müstesna, geleceğe ait bir meselede kesin konuşmak uygun olmaz. Ayet, O'nun ezelde küllî ve cüz'î her şeyi bildiğine delalet eder; zira "vesia" (وَسِعَ) geçmiş zaman fiilidir. En'âm suresinde Halîl aleyhisselâm'ın sözünün, bu ayetin ve Kehf ayetinin aynı kaynaktan haber verdiği geçmişti —Allah en iyisini bilir—.
ولما كان المراد من هذا ما ذكر، كان مزعجاً للقلوب مقلقاً للنفوس مزعزعاً للخواطر مزلزلاً للأفكار بتأمل هذه الأخطار المشفية على غاية الخسار، فكأن المؤمنين قالوا: ما العمل وأين المفر؟ فقال: {على الله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد معه، وحده لا على غيره {توكلنا} أي فوضنا جميع أمورنا إليه، وهو أكرم من أن يختار لنا غير الأرشد
Bundan kastedilen zikredilen hususlar olunca; son derece hüsrana sürükleyen bu tehlikeleri tefekkür etmek kalpleri ürperten, nefisleri telaşlandıran, hatırları sarsan ve fikirleri altüst eden bir durum arz etti. Sanki müminler: "Ne yapmalı ve kaçacak yer neresi?" dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: {عَلَى اللَّهِ} “Allah'a”; yani bütün emirlerin sahibi olan ve Kendisiyle beraber hiç kimsenin hükmü bulunmayan Allah'a, sadece O'na, başkasına değil, {تَوَكَّلْنَا} “dayanıp güvendik!”; yani bütün işlerimizi O'na havale ettik; O, bizim için en doğru olandan başkasını seçecek olmaktan çok daha kerem sahibidir;
وقد تبرأنا من حولنا وقوتنا واعتصمنا بحوله وقوته، وجعلنا جميع أمورنا كلها محمولة على قدرته كما يحمل الوكيل أمر موكله عنه ويريحه من همه وقلقه منه.
Kendi güç ve kuvvetimizden teberri edip O'nun güç ve kuvvetine sarıldık; vekilin, müvekkilinin işini onun adına yüklenip onu o konudaki tasa ve endişesinden kurtardığı gibi, biz de bütün işlerimizi O'nun kudretine emanet ettik.
ولما جرت العادة بأن الموكل يخبر الوكيل بما يريد ليفعله، أتبع ذلك الدعاء بالحكم بما يقتضيه ظاهر الحال من نصر المحقّ وخذل المبطل فقال: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا {افتح} أي احكم {بيننا} ولما كان يريد استعطافهم لإسعادهم قال: {وبين قومنا} وفيه إشارة إلى ميله إلى الدعاء بهدايتهم، وأدب بعدم التصريح بما لم يؤذن له فيه {بالحق} أي بالأمر الفيصل من معاملة كل من المحقّ والمبطل بما يستحقه شرعاً وعرفاً بحيث يكون لكل فريق باب يصل به إلى غاية أمره وهذا مقام الإنصاف، فقد علم من إشارة قوله العناية بقومه، ومن عبارته الإنصاف من نفسه، ولو أراد ترجيح نفسه ومتبعيه لدعا لهم أن يعاملوا بالفضل وأن يعامل ضدهم بالعدل، والآية معلمة بأن له تعالى أن يفعل ما يريد من خذلان الظالم ونصر المظلوم وتعذيب العاصي وإثابة الطائع وعكس ذلك،
Âdet gereği müvekkil ne yapılmasını istediğini vekiline bildirdiğinden, bunun peşinden zâhir-i hâlin gerektirdiği üzere haklının galip gelmesi ve batıl ehlinin hüsrana uğraması şeklinde hüküm verilmesi için dua ederek şöyle dedi: {رَبَّنَا} “Rabbimiz!”; yani ey bize ihsanda bulunan Rabbimiz!, {افْتَحْ} “hükmet”; yani hüküm ver, {بَيْنَنَا} “bizimle”; onları saadete erdirmek için gönüllerini kazanmayı arzuladığından: {وَبَيْنَ قَوْمِنَا} “kavmimiz arasında” dedi ki bunda onların hidayetine dua etmeye meylettiğine işaret ve kendisine izin verilmeyen şeyi açıkça ifade etmeme edebi vardır; {بِالْحَقِّ} “hak ile;”; yani haklı ile batıl ehlinden her birine şeriat ve örf bakımından hak ettiği muameleyi yapmak suretiyle kesinleştirici bir emirle hükmet ki her fırka için işinin nihayetine varacağı bir kapı açılsın; bu ise insaf makamıdır. Zira sözünün işaretinden kavmine gösterdiği ihtimam, ibaresinden ise bizzat kendisinden insaf talep ettiği anlaşılmıştır. Şayet kendisini ve tâbilerini kayırmak isteseydi, kendilerine lütufla, karşı tarafa ise adaletle muamele edilmesi için dua ederdi. Ayet, zalimi yardımsız bırakmak, mazluma yardım etmek, âsiye azap etmek, itaatkâra sevap vermek ve bunun aksini yapmak hususunda Yüce Allah'ın dilediğini yapmaya hakkı olduğunu öğretmektedir;
{لا يسئل عما يفعل} [الأنبياء: ٢٣] لأنه التام المِلك العظيم المُلك الشامل القدرة الحكيم الخبير، ويجوز أن يكون المراد: لا نعود إلى ما كنا عليه من السكوت عن دعائكم إلى الله ونهيكم عن أفعال الضلال لأنا أمرنا بإنذاركم إلا أن يشاء الله سكوتنا بامر يحدثه إلينا في ذلك
{لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [el-Enbiyâ: 23]; zira O, mülkiyeti tam, saltanatı ulu, kudreti her şeyi kuşatan, Hakîm ve Habîr olandır. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Sizi Allah'a davet etmekten ve sapıklık fiillerinden nehyetmekten geri durduğumuz o eski halimize dönmeyiz; zira biz sizi uyarmakla emrolunduk; meğerki Allah bu hususta bize bildireceği yeni bir emirle susmamızı dilesin,
لمصلحة اقتضاها علمه وقصرت عنها علومنا، فإذا أراد ذلك وأمرنا به فعلنا، فله الخلق والأمر.
O'nun ilminin iktiza ettiği ve bizim ilimlerimizin yetersiz kaldığı bir maslahat sebebiyle... O bunu diler ve bize emrederse yaparız; zira yaratma da emir de O'na aittir.
ولما اشار الدعاء لقومه، أشار - بالعطف على غير معطوف عليه ظاهر - إلى أن التقدير: فأنت خير الراحمين: {وأنت خير الفاتحين*} أي على من سدت عليه الأبواب ولم يجد مخلصاً.
Kavmine dua etmeye işaret edince —zâhirde açıkça matufun aleyh olmayan bir şeye atıfla— takdirin: "Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın" olduğuna işaret ederek şöyle dedi: {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} “çünkü Sen, hüküm verenlerin / kapı açanların en hayırlısısın!”; yani kapılar yüzüne kapanan ve hiçbir çıkış yolu bulamayan kimseye [en hayırlı kapıyı açansın].
ولما انقضى جواب الفصل المبني على إبطال الفضل وإظهار العدل، ذكر سبحانه قولهم بعده عاطفاً له على ما مضى من قولهم أو قوله، كان الأصل أن يقال: وقالوا، ولكنه أظهر الوصف بالشرف إشارة إلى أنه الذي حملهم على نتيجة الاستكبار وهي الكفر، ثم لم يرضوا به حتى أضافوا إليه تكفير غيرهم فقال: {وقال الملأ} أي الأكابر {الذين} يملؤون العيون مرأى والقلوب مهابة، فحلمهم التكبر على أنهم {كفروا} .
Fazileti iptal edip adaleti ortaya koyma esasına dayanan kesin cevap tamamlanınca; Yüce Allah, onların veya onun geçmiş sözüne atfederek bundan sonraki sözlerini zikretti. Asıl olan "ve dediler ki" (وَقَالُوا) denilmesi idi; ancak kibrin neticesi olan küfre onları sevk eden şeyin bu şeref vasfı olduğuna işaret etmek üzere açıkça bu vasfı getirdi; sonra bununla da yetinmeyip başkalarını da küfre sürüklemeyi buna eklediler ve şöyle buyurdu: {وَقَالَ الْمَلَأُ} “O ileri gelenler dediler ki”; yani görünüşleriyle gözleri, heybetleriyle kalpleri dolduran ileri gelenler; kibirleri onları küfre sürükledi: {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr eden...”.
ولما كان من المستبعد أن يكون أقاربه يتنكبون عما أتاهم به من الخير لحسد أو اتهام أو غيرها، فكان ربما ظن أن هؤلاء الذين يعاملونه بهذه الغلطة أجانب عنه، قال: {من قومه} بياناً لأن الفضل بيد الله فقد يؤتيه البغيض البعيد ويمنعه الحبيب القريب {إنك لا تهدي من أحببت} [القصص: ٥٦] ، ووطؤوا للقسم بقولهم: {لئن اتبعتم} أي أيها الأتباع ممن لم يؤمن بعد {شعيباً} أو تركتم ما أنتم عليه مما أورثه لكم
Haset, itham veya başka bir sebeple akrabalarının onun getirdiği hayırdan yüz çevirmesi uzak bir ihtimal görüldüğünden, ona karşı bu kabalıkla muamele edenlerin yabancılar olduğu zannedilebilirdi; bu sebeple lütfun Allah'ın elinde olduğunu, onu sevilmeyen uzak kimseye verip sevilen yakın kimseden esirgeyebileceğini beyan etmek üzere {مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden [inkâr eden o ileri gelenler]:” buyurdu: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” [el-Kasas: 56]. Şöyle diyerek yemine zemin hazırladılar: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ} “'Andolsun ki eğer uyarsanız”; yani ey henüz iman etmemiş olan tâbiler!, {شُعَيْبًا} “Şuayb'a;”; yahut üzerinizde olduğunuz ve babalarınızın size miras bıraktığı şeyi terk ederseniz,
آباؤكم؛ واجاب القسم بما سد عن جواب الشرط بقوله: {إنكم إذاً} أي وقت اتباعه {لخاسرون*} أي لأنكم استبدلتم بدين الآباء غيره وحرمتم فوائد البخس والتطفيف وقط السبل.
babalarınızın... Şartın cevabı yerine geçen ifadeyle yemine şöyle cevap verdiler: {إِنَّكُمْ إِذًا} “kesinlikle siz o takdirde”; yani ona uyduğunuz vakit, {لَخَاسِرُونَ} “mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursunuz!'”; yani babalarınızın dinini başka bir dinle değiştirdiğiniz, eksik ölçüp tartmanın ve yol kesmenin faydalarından mahrum kaldığınız için.
ولما كمل إثمهم بالضلال والإضلال، استحقوا الأخذ فقال: {فأخذتهم} أي فتسبب عن أقوالهم هذه وأفعالهم أنه أخذتهم {الرجفة} أي الزلزلة العظيمة في القلوب أو الديار التي كانت سبباً للصيحة أو مسببة عنها {فأصبحوا في دارهم} أي مساكنهم، وتقدم سر توحيدها {جاثمين*} أي باركين على الركب أو لازمين أمكنتهم لا حراك بهم، وهذا دون ما كان النبي ﷺ لما نزلت الملائكة بحنين، فكان الكفار يسمعون في أجوافهم مثل وقع الحصاة في الطست، ودون ما كان يجد مخالفه من الرعب من مسيرة شهر من ورائه وشهر من أمامه، ولكونه كان نبي الرحمة ما اقتضى ذلك الهلاك بل النجاة.
Sapıklık ve saptırma ile günahları kemale erince helak edilmeyi hak ettiler ve şöyle buyurdu: {فَأَخَذَتْهُمُ} “Bunun üzerine onları yakalayıverdi”; yani bu söz ve fiillerinden ötürü onları yakaladı, {الرَّجْفَةُ} “o şiddetli sarsıntı;”; yani kalplerde veya yurtlarda meydana gelen, sayhaya (korkunç sese) sebep olan yahut ondan doğan o büyük zelzele; {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ} “böylece yurtlarında kalakaldılar”; yani meskenlerinde —bunun tekil getirilmesinin sırrı geçmişti—, {جَاثِمِينَ} “diz üstü çökmüş olarak!”; yani dizleri üzerine çökmüş veya kımıldayamaz halde yerlerine mıhlanmış olarak. Bu, Huneyn'de melekler indiğinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumunun yanında daha hafif kalır; zira o gün kâfirler kendi içlerinde leğene düşen çakıl taşının sesi gibi bir ses duyuyorlardı; yine ona muhalefet edenin, bir aylık arkasından ve bir aylık önünden duyduğu dehşet ve korkunun da altındadır. Ancak o rahmet peygamberi olduğu için bu durum helaki değil, kurtuluşu gerektirmiştir.
ولما أخبر سبحانه بهلاكهم وما سببه من أقوالهم وأفعالهم، وكان للتخليص من العظمة في القلوب بتصوير المخلص للأذهان ما لا يخفى، لخص ذلك ذاكراً لأنه حل بهم بالخصوص - ما نسبوا إلى المؤمنين من الخسارة فقال: {الذين كذبوا شعيباً} أي نسبوه إلى الكذب فيما قاله عنا وأيدناه فيه بالبينات {كأن} أي هم المخصصون بالهلاك
Yüce Allah onların helakini ve sözleriyle fiillerinden doğan sebepleri haber verince, özetlenen şeyin zihinlerde canlandırılmasıyla kalplerde uyanan azametin gizlenemeyecek derecede açık olması sebebiyle; müminlere nispet ettikleri hüsranın özellikle bizzat kendi başlarına geldiğini zikrederek bunu özetledi ve şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا} “Şuayb'ı yalanlayanlar”; yani bizim adımıza söylediği ve Kendisini açık delillerle teyit ettiğimiz hususlarda onu yalancılıkla itham edenler, {كَأَنْ} “sanki hiç...”; yani helak ile hususi kılınanlar bizzat onlardır;
حتى كأنهم {لم يغنوا} أي ينزلوا ويقيموا، وبطل مقامهم لاهين بالأفراح والغناء والاستغناء من المغاني وهي المنازل والاستغناء {فيها} أي الدار بسبب تكذيبهم.
öyle ki sanki onlar: {لَمْ يَغْنَوْا} “hiç oturup kalmamışlar / şenlik içinde yaşamamışlar”; yani konaklayıp yerleşmemişler, sevinçler, refah, kazanç ve meskenler demek olan "megânî" ve zenginlik içinde vakit geçirdikleri yurtları yalanlamaları sebebiyle yok olup gitmiştir, {فِيهَا} “orada!”; yani o yurtta.
ولما كان تكذيب الصادقين لا سيما الرسل في غاية الشناعة، كرره إشارة إلى ذلك وإعلاماً بأنه سبب لهم أعظم من هلاك الأشباح ضد ما سبب التصديق للمؤمنين فقال: {الذين كذبوا شعيباً} أي تكذيبه سبباً لهلاكهم {كانوا} أي بسبب التكذيب أيضاً {هم} أي خاصة {الخاسرين*} أي خسروا أرواحهم كما خسروا أشباحهم فهم لما سوى ذلك أخسر، وأما الذين اتبعوه فما نالهم شيء من الخسار، وفي هذا الاستئناف والابتداء والتكرير مبالغة في رد مقالة الملأ لأشياعهم وتسفيه لآرائهم واستهزاء بنصحهم لقومهم واستعظام لما جرى عليهم.
Doğru sözlüleri, özellikle de peygamberleri yalanlamak son derece çirkin bir cürüm olduğundan, buna işaret etmek ve tasdikin müminler için kazandırdığı şeyin zıddına, bu yalanlamanın onlar için bedenlerin helakinden çok daha büyük bir helak sebebi olduğunu bildirmek üzere bunu tekrarlayarak şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا} “Şuayb'ı yalanlayanlar”; yani onu yalanlamaları kendi helaklerine sebep olan kimseler, {كَانُوا} “oldular”; yani yine yalanlamaları sebebiyle, {هُمُ} “bizzat kendileri”; yani sadece onlar, {الْخَاسِرِينَ} “hüsrana uğrayanların ta kendileri!”; yani bedenlerini kaybettikleri gibi ruhlarını da kaybettiler. Dolayısıyla onlar bunun dışındaki her hususta da en çok kaybedenlerdir. Ona uyanlara gelince, onlara hiçbir ziyan dokunmamıştır. Bu cümleye yeniden başlanmasında (isti'nâf), cümlenin başına isim getirilmesinde ve ifadenin tekrarlanmasında; ileri gelenlerin (mele') kendi yandaşlarına söyledikleri sözün şiddetle reddedilmesi, onların görüşlerinin akılsızca bulunması, kavimlerine verdikleri öğütle alay edilmesi ve başlarına gelen felaketin büyüklüğünün vurgulanması hususunda güçlü bir mübalağa vardır.