ولما صارت تلك الدار محل الغضب، سبب ذلك أن هاجر عنها كما كانت عادة من قبله من الأنبياء ﵈، فقال: {فتولىعنهم} بعد نزول العذاب وقبله عند رؤية مخايله ذاهباً إلى مكان غيره، يعبد ربه فيه {وقال} متأسفاً على ما فاته من هدايتهم {يا قوم} أي يا عشيرتي وأقرب الناس إليّ {لقد أبلغتكم} ولعله جمع لأجل كثرة ما أتاهم به من المعجزات فقال: {رسالات ربي} أي المحسن إليّ بإنجائي ومن تبعني من عذابكم لتوفيقه لنا إلى ما يرضيه {ونصحت} أي وأوقعت النصح
O yurt gazap mahalli haline gelince, kendisinden önceki peygamberlerin (aleyhimüsselâm) adeti olduğu üzere oradan hicret etmesine sebep oldu ve şöyle buyurdu: {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “Bunun üzerine [Şuayb] onlardan yüz çevirdi”; azap indikten sonra ve inmeden önce onun alametlerini gördüğünde, Rabbine ibadet edeceği başka bir yere gitmek üzere oradan ayrıldı; {وَقَالَ} “ve dedi ki:”; onların hidayeti elden kaçırmalarına üzülerek: {يَا قَوْمِ} “'Ey kavmim!”; yani ey aşiretim ve bana insanların en yakını olanlar! {لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ} “Andolsun ki ben size ulaştırdım”; onlara getirdiği mucizelerin çokluğundan dolayı çoğul getirmiş olabilir ve şöyle dedi: {رِسَالَاتِ رَبِّي} “Rabbimin gönderdiği mesajları”; yani Kendisini razı edecek şeye muvaffak kılmasıyla beni ve bana uyanları sizin azabınızdan kurtararak bana ihsanda bulunan Rabbimin mesajlarını; {وَنَصَحْتُ} “ve öğüt verdim”; yani nasihati tam olarak yerine getirdim,
{لكم} أي خاصة.
{لَكُمْ} “size!”; yani özellikle size.
ولما كان هذا مفهماً لما طبع البشر من الأسف أهله وعشيرته، سبب عنه منكراً على نفسه قوله: {فكيف آسى} أي أحزن حزناً شديداً {على قوم كافرين*} أي عريقين في الكفر، فعرف أنه أسف عليهم من أجل قربهم وفوات الإيمان لهم غير آسف عليهم من أجل كفرهم، وتخصيص تكرير هذه القصص الخمس على هذا الترتيب في كثير من سور القرآن- دون قصة إبراهيم ﵇ وهو أعظمهم - لانتظامهم في أنهم أقرت أعينهم بأن رأوا مصارع من خالفهم، وأما إبراهيم ﵇ فإنه وقع النص في قوله {إني ذاهب إلى ربي سيهدين} [الصافات: ٩٩] بأنه خرج من بين قومه قبل عذابهم ولم يسلك به سبيلهم في إقرار عينه بإهلاك من كذبه بحضرته، وهو أفضلهم لأن الكائن في قصته أعظم في الأفضلية، وهو طبق ما اتفق لولده أفضل البشر نبينا محمد ﷺ، وانظر إلى قوله تعالى {وما كان الله ليعذبهم وأنت فيهم} [الأنفال: ٣٣] تعرف ما في هذا المقام من الإكرام، وأن الأمر كما قيل: لعين تجازى ألف عين وتكرم.
Bu durum, insanın fıtratında ailesi ve aşireti için duyduğu üzüntüyü hissettirince, bundan dolayı kendi nefsini kınayarak şöyle demesine sebep oldu: {فَكَيْفَ آسَى} “Artık nasıl kederlenirim”; yani nasıl şiddetle üzülürüm, {عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} “kâfir bir kavme?!”; yani küfürde kökleşmiş bir topluluğa?! Böylece anlaşıldı ki, Şuayb onlara yakınlıkları ve imanı kaçırmış olmaları sebebiyle üzülmüştür; yoksa kâfir olmaları hasebiyle onlara acımış değildir. Kur'an'ın birçok suresinde bu beş kıssanın -içlerinde en büyükleri olan İbrahim (aleyhisselâm) kıssası yer almaksızın- bu tertip üzere tekrarlanarak tahsis edilmesi; bu peygamberlerin, kendilerine muhalefet edenlerin helak ediliş yerlerini bizzat görüp gözlerinin aydın olması hususundaki müşterek durumlarından ileri gelmektedir. İbrahim'e (aleyhisselâm) gelince, onun hakkında {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ} “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” [Sâffât: 99] ayetinde belirtildiği üzere, kavmi azaba uğramadan önce onların arasından çıkıp gitmiş ve kendisini yalanlayanların kendi huzurunda helak edilmesiyle gözünün aydın kılınması yoluna onun hakkında başvurulmamıştır. O, bu peygamberlerin en faziletlisidir; çünkü onun kıssasında gerçekleşen durum fazilet bakımından daha büyüktür. Bu da insanların en hayırlısı olan Peygamberimiz Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) için vaki olan duruma tamamen uygundur. Nitekim Yüce Allah'ın {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [Enfâl: 33] buyruğuna bakarsan, bu makamdaki ikramı ve durumun 'Bir göz hatırına bin göze ikram edilir ve mükâfat verilir' denildiği gibi olduğunu anlarsın.
ولما قدم سبحانه إجمال الإنذار بما اشتركت فيه الأمم من الإهلاك بقوله تعالى: {وكم من قرية أهلكناها} [الأعراف: ٤] الآية، ثم أتبعه - بعد تقديم ما يحتاج إليه على النظم الذي سبق التنبيه عليه - تفصيل ما انفردت به كل أمه من العذاب الحاث على سبيل الصواب، أتبع ذلك إجمالاً آخر أبسط من الأول على نمط غريب دال على عادته المستمرة وسنته المستقرة في شرح
Yüce Allah, {وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} “Nice memleketleri helak ettik...” [A'râf: 4] ayetiyle ümmetlerin helak edilme ortak paydasındaki uyarıyı önce icmalî (özet) olarak takdim edip, ardından daha önce dikkat çekilen tertip üzere gereken hususları sunduktan sonra, her bir ümmete has kılınan ve doğru yola sevk eden azabın ayrıntılarını (tafsilini) getirince; bunun peşinden, açıklama sadedinde cari olan adetine ve yerleşik sünnetine delalet eden garip bir üslupla, ilkinden daha kapsamlı başka bir icmali zikretti;
حال هؤلاء الأمم الذين ذكرهم وغيرهم، لئلا يظن أن غيرهم كان حاله غير حالهم، فبين أن الكل على نهج واحد وأن السبب في استئصالهم واحد، وهو التكذيب والاستكبار على الحق، ليكون الإجمال كالضوابط والقواعد الكلية لتنطبق على الجزيئات. وذلك الاستبصار بما يكون من نافع أو ضار وعدم الاغترار بأحوال المستدرجين الأشرار متكفل بالتسلية لنبيه ﷺ والتأسية، متقدم على قصة موسى وهارون ﵉ لطولها وتعجيلاً بما في ذلك من مصارع الإنذار بقوله تعالى: {وما} أي أرسلنا فلاناً فكان كذا وفلاناً فكان كذا، وما {أرسلنا} أي بما لنا من العظمة {في قرية} أي من قرى أولئك وغيرهم {من نبيٍّ} أي من الأنبياء الذين تقدموك {إلا} كان ما نخبر به من ترهيبهم من سطواتنا وهو أنا {أخذنا} أي بعظمتنا {أهلها} أي أخذ قهر وسطوة، أي لأجل استكبارهم عن الحق {بالبأساء} أي قهر الرجال {والضراء} أي المرض والفقر {لعلهم يضرعون*} أي ليكون حالهم عند المساءة حال من يرجى تضرعه وتذلله وتخضعه لمن لا يكشف ذلك عنه غيره ولو كان التضرع في أدنى المراتب - على ما أشار إليه الإدغام، لأن ذلك كاف في
gerek zikrettiği bu ümmetlerin gerekse diğerlerinin hallerini açıkladı ki, başkalarının durumunun bunlardan farklı olduğu zannedilmesin. Böylece hepsinin tek bir yol üzerinde olduğunu ve köklerinin kazınmasındaki sebebin de tek olup onun da hakkı yalanlamak ve ona karşı büyüklük taslamak olduğunu beyan etti; ta ki bu icmal, tikel durumlara (cüz'iyyât) uygulanacak genel kurallar ve küllî kaideler mesabesinde olsun. Faydalı ve zararlı olan şeyleri basiretle kavramak ve adım adım helake sürüklenen (müstedrec) şerli kimselerin durumuna aldanmamak; Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli ve taziye vermeyi temin eder. Uzunluğu sebebiyle Musa ve Harun'un (aleyhimesselâm) kıssasından öne alınmış ve uyarılanların helak sahnelerini çabucak göstermek üzere Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا} “Ve [biz] hiçbir...”; yani filancayı gönderdik şöyle oldu, filancayı gönderdik böyle oldu; {أَرْسَلْنَا} “göndermedik”; yani azametimize yakışır şekilde, {فِي قَرْيَةٍ} “bir memlekete”; yani gerek onların gerekse başkalarının memleketlerinden herhangi birine, {مِنْ نَبِيٍّ} “hiçbir peygamber”; yani senden önce geçen peygamberlerden, {إِلَّا} “olmasın ki, mutlaka...”; bizim kahredici darbelerimizle onları korkuttuğumuzu haber verdiğimiz şu durum gerçekleşmiş olmasın: {أَخَذْنَا} “yakalayıverdik”; yani azametimizle, {أَهْلَهَا} “halkını”; kahredici ve şiddetli bir yakalayışla, yani hakka karşı büyüklük taslamaları sebebiyle, {بِالْبَأْسَاءِ} “darlık”; yani insanların baskısı ve tahakkümü, {وَالضَّرَّاءِ} “ve zorlukla”; yani hastalık ve fakirlikle, {لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ} “yalvarsınlar diye!”; yani başlarına gelen kötülük anındaki halleri, bunu kendilerinden başkası gideremeyecek olan Zât'a yalvarması, boyun eğmesi ve tezellül etmesi umulan kimsenin hali gibi olsun diye; bu yalvarış idgamın da işaret ettiği üzere en alt derecede bile olsa... Çünkü bu,
الإنقاذ من عذاب الإنذار الذي هذه سورته بخلاف ما مضى في الأنعام.
En'âm suresinde geçenlerin aksine, bu surenin konusu olan uyarıcı azaptan kurtulmak için yeterlidir.
ولما لم يتضرعوا صادقين من قلوبهم معترفين بالحق لأهله كما يحق له، استدراجهم بإدرار النعم، فقال مشيراً إلى طول مدة الابتلاء واستبعادهم لكشف ذلك البلاء: {ثم بدلنا} ومظهر العظمة يؤيد الاحتمال الثاني {مكان} أي جعلنا {السيئة} أي النقمة {الحسنة} أي النعمة، وبين أنه مد النعمة بقوله: {حتى عفوا} أي بدل كثروا وكثرت نعمهم فلم يشكروا {وقالوا} مسندين الأمر إلى غير أهله {قد مس آباءنا الضراء} أي الشدة {والسراء} أي الرخاء والنعمة، معتقدين أن هذه عادة الدهر لا فعل الفاعل المختار.
Kalplerinden samimi olarak ve hakkı ehline layıkıyla teslim ederek yalvarmayınca, Allah onları nimetleri bollaştırarak istidrâc (derece derece helake yaklaştırma) ile imtihan etti. İmtihan süresinin uzunluğuna ve onların bu belanın kalkmasını uzak görmelerine işaret ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ بَدَّلْنَا} “Sonra değiştirdik”; azamet zamiri ikinci ihtimali destekler; {مَكَانَ} “yerine”; yani kıldık, {السَّيِّئَةِ} “kötülüğün”; yani ceza ve sıkıntının, {الْحَسَنَةَ} “iyiliği”; yani nimeti. Nimet süresini uzattığını şu buyruğuyla beyan etti: {حَتَّى عَفَوْا} “nihayet çoğaldılar”; yani değiştiler, sayıları ve nimetleri arttı da şükretmediler, {وَقَالُوا} “ve dediler ki:”; işi hakiki sahibinden başkasına nispet ederek: {قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ} “'Atalarımıza da darlık dokunmuştu”; yani sıkıntı, {وَالسَّرَّاءُ} “ve genişlik de!'”; yani bolluk ve nimet; bunun Fail-i Muhtar olan Allah'ın fiili değil, zamanın ve feleğin değişmez bir adeti olduğuna inanarak.
ولما لم يعتبروا ويعلموا أن ذلك ممن يحب أن لا يعدل عن بابه ولا يغفل عن جنابه، وظنوا أن ذلك دأب الدهر وفعل الزمان، واستمروا على فسادهم في حال الشدة والرخاء، سبب عنه قوله: {فأخذناهم} أي بعظمتنا أشد الأخذ وأفظعه في الظاهر والباطن {بغتة} أي فجأة حتى لا ينفعهم التوبة، وأكد معنى البغت تحقيقاً لأمره بقوله: {وهم لا يشعرون*} فحق من سمع هذا أن يبادر إلى الرجوع عن كل مخالفة فيها خوفاً من الأخذ بغتة.
İbret almayıp, bunun kapısından asla ayrılınmaması ve yüce dergâhından gafil olunmaması gereken Zât'tan geldiğini bilmeyince; bunun zamanın bir huyu ve feleğin işi olduğunu zannederek darlıkta da genişlikte de fesatlarına devam edince, şu buyruğun gelmesine sebep oldu: {فَأَخَذْنَاهُمْ} “Bunun üzerine onları yakalayıverdik”; yani azametimizle, zahiren ve bâtınen en şiddetli ve en korkunç bir yakalayışla, {بَغْتَةً} “ansızın”; yani tövbeleri kendilerine fayda vermeyecek şekilde apansızın; ve işin hakikatini teyit etmek üzere ansızın gelişin anlamını pekiştirerek şöyle buyurdu: {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “hiç farkında değillerken!” Bunu işiten kimseye düşen, ansızın yakalanma korkusuyla, içinde bulunduğu her türlü muhalefetten derhal vazgeçmeye koşmaktır.
ولما بين تعالى ما كان قولهم مسبباً له من الأخذ بغتة، بين ما كان يكون ضد قولهم مسبباً له من البركات لو وقع بقوله: {ولو أن أهل القرى} أي هذه التي قصصنا أخبارها {آمنوا} أي بما أتاهم به رسلهم
Yüce Allah, onların bu sözlerinin ansızın yakalanmaya nasıl sebep olduğunu açıklayınca, şayet gerçekleşseydi bu sözlerinin zıddının hangi bereketlere sebep olacağını beyan ederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى} “Eğer o memleketlerin halkı”; yani haberlerini anlattığımız bu memleketlerin halkı, {آمَنُوا} “iman etselerdi”; yani peygamberlerinin kendilerine getirdiklerine,
{واتقوا} أي خافوا أمر الله وجعلوا بينهم وبين سخطه وقاية من طاعاته فاستمروا على إيمانهم {لفتحنا عليهم بركات} أي خيرات ثابته لا يقدر أحد على إزالتها {من السماء} أي بالمطر الذي يكون كأفواه القرب وما شابهه {والأرض} بالنبت الغليظ وما قاربه، وقراءة ابن عامر بالتشديد يدل على كثرة تلك البركات، وأصل البركة الموظبة على الخير.
{وَاتَّقَوْا} “ve sakınsalardı”; yani Allah'ın emrinden korkup O'na itaat ederek gazabıyla aralarına bir kalkan koysalardı ve imanlarında sebat etselerdi, {لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ} “elbette üzerlerine bereketler açardık”; yani hiç kimsenin yok etmeye güç yetiremeyeceği kalıcı hayırlar, {مِنَ السَّمَاءِ} “gökten”; yani kırbaların ağzından boşanırcasına yağan yağmur ve benzerleriyle, {وَالْأَرْضِ} “ve yerden!”; gür bitkiler ve benzerleriyle. İbn Âmir'in şeddeli okuyuşu (fettahnâ) bu bereketlerin çokluğuna delalet eder. Bereketin aslı, hayrın devamlı ve bol olmasıdır.
ولما كان الكلام بما أفهمته {لو} في قوة أنهم يؤمنوا عبر بقوله: {ولكن كذبوا} أي كان التكذيب ديدنهم وشأنهم، فلذلك لم يصدقوا رسلنا في شيء، ولما كان التكذيب موضع الجلافة والجمود الذي هو سبب لعدم النظر في الدليل، سبب عنه العذاب فقال: {فأخذناهم} أي بما لنا من العظمة {بما} أي بسبب ما {كانوا يكسبون*} أي بجبلاتهم الخبيثة من الأعمال المناسبة لها.
Söz, {لَوْ} 'lev' (şayet/eğer) edatının hissettirdiği üzere onların iman etmedikleri gücünde olunca, bunu şu buyrukla ifade etti: {وَلَكِنْ كَذَّبُوا} “Fakat onlar yalanladılar”; yani yalanlamak onların adeti ve karakteri olmuştu; bu yüzden peygamberlerimizi hiçbir konuda tasdik etmediler. Yalanlama, delil üzerinde düşünmemeye sebep olan kabalık ve duygusuzluğun kaynağı olunca, azabın gelmesine sebep kılındı ve şöyle buyurdu: {فَأَخَذْنَاهُمْ} “Biz de onları yakalayıverdik”; yani azametimize yaraşır şekilde, {بِمَا} “karşılık”; yani sebebiyle, {كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazanmakta oldukları şeylere!”; yani habis fıtratlarıyla işledikleri ve o fıtrata uygun düşen ameller sebebiyle.
ولما كانوا قد ضلوا ضلالاً بعيداً في غلطهم في جعلهم السراء والضراء سبباً للأمن من مكر الله، قال منكراً عليهم أمنهم عاطفاً له على {كذبوا} لأنه سبب الغلط وهو سبب الأمن فقال: {أفأمن أهل القرى} أي كذبوا ناسين أفعالنا المرهبة بالمضارّ والمرغبة بالمسارّ فأمنوا {أن يأتيهم بأسنا} أي الناشىء عما لنا من العظمة التي لا ينساها إلا خاسر {بياتاً} أي ليلاً وهم قد أخذوا الراحة في بيوتهم، ولما كان النوم شيئاً واحداً يغمر الحواس فيقتضي الاستقرار، عبر بالاسم الدالّ على الثبات فقال: {وهم نائمون*} أي على غاية الغفلة عنه.
Onlar, darlık ve genişliği Allah'ın tuzağından (mekrinden) emin olma sebebi sayma yanılgısına düşerek haktan fersah fersah saptıklarında; Allah onların bu güven duygusunu kınayarak, yanılgının ve dolayısıyla emniyet hissinin sebebi olduğu için bunu {كَذَّبُوا} ifadesine atfedip şöyle buyurdu: {أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} “O memleketlerin halkı emin mi oldular”; yani zararlarla korkutan, sevinçlerle rağbet ettiren fiillerimizi unutarak yalanladılar da güvende mi hissettiler, {أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} “azabımızın kendilerine gelmesinden”; ancak hüsrana uğrayanların unutacağı azametimizden kaynaklanan azabımızın, {بَيَاتًا} “geceleyin”; yani evlerinde istirahate çekilmişlerken, —uyku, duyuları bütünüyle kaplayan ve hareketsizliği gerektiren tek bir hal olduğu için sebat bildiren isim kalıbıyla ifade ederek—: {وَهُمْ نَائِمُونَ} “onlar uyurlarken?!”; yani ondan son derece gafil bir haldeyken.
ولما كان ربما قال جاهل: لو جاءهم وهم إيقاظ لأمكن أن يدافعوا! قال: {أو أمن أهل القرى} أي مجتمعين أو منفردين فأنه لا فرق عندنا في ذلك {أن يأتيهم بأسنا ضحى} أي وقت راحتهم واجتماع قواهم ونشاطهم؛ ولما كانت اليقظة موجبة للحركة، عبر بالمضارع في قوله: {وهم يلعبون*} أي يتجدد لعبهم شيئاً فشيئاً في ذلك الوقت، وفيه تقريع لهم بنسبتهم إلى أنهم صبيان العقول، لا التفات لهم إلى غير اللعب.
Cahil bir kimsenin: 'Eğer uyanıkken gelseydi karşı koyabilirlerdi!' demesi muhtemel olduğu için şöyle buyurdu: {أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} “Yoksa o memleketlerin halkı emin mi oldular”; ister toplu halde ister tek tek olsunlar, zira bizim katımızda bu hususta hiçbir fark yoktur; {أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى} “azabımızın kendilerine kuşluk vakti gelmesinden”; yani istirahat ettikleri, güç ve zindeliklerinin toplandığı bir vakitte; —uyanıklık hareketi gerektirdiğinden muzari fiil ile ifade ederek—: {وَهُمْ يَلْعَبُونَ} “onlar oynayıp dururlarken?!”; yani o vakitte oyun ve eğlenceleri peyderpey yenilenirken. Bunda, onların çocuk akıllı kimseler olduklarına, oyundan başkasına iltifat etmediklerine dair bir azarlama ve kınama vardır.
ولما كان ضلالهم - الذي نسبوا فيه الأمر إلى غير أهله - أشنع ضلال لتضمنه التعطيل وما يجر إليه من الأباطيل، كرر الإنكار عليهم على وجه أشد من الأول فقال مسبباً الإنكار عما أثبت هذا الكلام من العظمة التي لا يتمارى فيها ذو لب: {أفأمنوا مكر الله} أي فعله الذي يشبه المكر بأخذ الإنسان من حيث لا يشعر بالاستدراج بما يريد من النعم والنقم؛ وسبب عن ذلك قوله: {فلا يأمن مكر الله} أي الذي لا أعظم منه فلا يرد له أمر {إلا القوم الخاسرون*} أي الذين كانت قواهم سبباً لعراقتهم في الأفعال الضارة والخصال المهلكة.
İşi hakiki sahibinden başkasına nispet ettikleri sapıklıkları; ilahi fiilleri inkarı (ta'tîl) ve bunun doğuracağı batıl şeyleri içerdiği için en çirkin sapıklık olunca, akıl sahibinin asla şüphe edemeyeceği azameti ortaya koyan bu sözlerin gereği olarak kınamayı bir öncekinden daha şiddetli bir tarzda tekrarladı ve şöyle buyurdu: {أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ} “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?”; yani insanın hiç farkında olmadığı bir taraftan, dilediği nimet ve cezalarla istidrâca tabi tutarak yakalaması şeklindeki mekrine benzeyen fiilinden; bunun peşinden şöyle buyurdu: {فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ} “Allah'ın tuzağından emin olmaz”; öyle bir mekr ki O'ndan daha büyüğü yoktur ve O'nun emri geri çevrilemez; {إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} “hüsrana uğrayan topluluktan başkası!”; yani güç ve kabiliyetleri, zararlı fiillerde ve helak edici huylarda kökleşmelerine sebep olan kimselerden başkası.
ولما بان بما مضى حال الكفار مجملاً ومفصلاً، وكان المقصود من ذلك عبرة السامعين، وكان أخذهم بالبأساء والضراء مع إبقاء مهجهم وحفظ أرواحهم وأفهامهم بعد إهلاك من قبلهم في بعض ما لحقهم من ذلك وإيراثهم الأرض من بعدهم حالاً يكونون بها في حيز من يرجى
Geçen ayetlerle kâfirlerin durumu özet ve ayrıntılı olarak açıklığa kavuşunca; bundan maksat da dinleyenlerin ibret alması olunca; önceki ümmetlerin helak edilmesinden sonra onların başlarına gelen felaketlerde canlarının bağışlanıp ruhlarının ve akıllarının korunması, kendilerinden sonra yeryüzüne mirasçı kılınmaları, kendilerinden
منه الخوف المقتضي للتضرع والعلم قطعاً بأن الفاعل لذلك هو الله، وأنه لو شاء لأهلكهم بالذنوب أو غطى أفهامهم بحيث يصيرون كالبهائم لا يسمعون إلا دعاء ونداء، فسماعهم حيث لا فهم كلا سماع، فجعلوا ذلك سبباً للأمن؛ أنكر عليهم ذلك بقوله {أفأمن} إلى آخره؛ ثم أنكر عليهم عدم الاستدلال على القدرة فقال عاطفاً على {أفأمن} : {أولم يهد} أي يبين أخذنا الأمم الماضية بالبأساء والضراء ثم إهلاكهم إذا لم يتعظوا {للذين يرثون الأرض} وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف وإشارة إلى بلادتهم لعدم البحث عن الأخبار ليعلموا منها ما يضر وما ينفع فلا يكونوا كالبهائم، فإنهم لو تأملوا أحوالهم وأحوال من ورثوا أرضهم وأحوال الأرض لكفاهم ذلك في الهداية إلى سواء السبيل.
yalvarmayı gerektiren korkunun ve bunu yapanın kesinlikle Allah olduğunun bilinmesinin umulduğu bir konumda bulunmaları; şayet O dileseydi onları günahları sebebiyle helak edebileceği veya akıllarını örtüp onları sadece çağrı ve sesleniş duyan hayvanlar gibi kılabileceği —zira anlamanın olmadığı yerdeki işitme, hiç işitmemek gibidir— bir durumdayken, onlar bunu bir güvende olma sebebi kılınca, Allah bunu {أَفَأَمِنَ} 'Emin mi oldular?' buyruğu ile kınamıştır. Sonra ilahi kudrete delil getirmeyişlerini kınayarak {أَفَأَمِنَ} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَهْدِ} “Hala kılavuzluk etmedi mi / açıklığa kavuşmadı mı”; yani geçmiş ümmetleri darlık ve zorlukla yakalayışımız, öğüt almadıklarında da onları helak edişimiz beyan etmedi mi, {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ} “yeryüzüne mirasçı olanlara”; —hükmü bu vasfa bağlamak, genel kılmak ve neyin zarar neyin fayda verdiğini bilip hayvanlar gibi olmamak için geçmiş haberleri araştırmamalarındaki ahmaklıklarına işaret etmek üzere zamir yerine açık isim getirdi; zira onlar kendi hallerini, topraklarına vâris oldukları kimselerin hallerini ve yeryüzünün durumunu düşunselerdi, bu durum onları dosdoğru yola iletmek için yeterli olurdu—,
ولما كان إرثهم غير مستغرق للزمان، أتى بالجارّ فقال: {من بعد أهلها} ثم ذكر مفعول {يهد} بقوله: {أن} أي إنا {لو نشاء} أي في أيّ وقت أردنا {أصبناهم بذنوبهم} أي إصابة نمحقهم بها كما فعلنا بمن ورثوا أرضهم؛ ولما كان هذا تخويفاً للموجودين بعد المهلكين، ومنهم قريش وسائر العرب الذين يخاطبون بهذا القرآن، فكأن المخوف به لم يقع بعد، عطف على أصبنا قوله: {ونطبع على قلوبهم} أي بإزالة عقولهم حتى يكونوا كالبهائم، ولذلك سبب عنه قوله:
Onların vârisliği bütün zamanı kapsamadığı için harf-i cer getirerek şöyle buyurdu: {مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا} “eski sahiplerinden sonra”; sonra {يَهْدِ} fiilinin mef'ûlünü şu buyruğuyla zikretti: {أَنْ} “ki”; yani şüphesiz biz, {لَوْ نَشَاءُ} “dileseydik”; yani istediğimiz herhangi bir vakitte, {أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} “onları da günahları yüzünden cezalandırırdık”; yani topraklarına vâris oldukları kimselere yaptığımız gibi onları da kökünden kazıyacak bir musibete uğratırdık. Bu ifade, helak edilenlerden sonra var olanlar için —ki bu Kur'an'ın muhatabı olan Kureyş ve diğer Araplar da bunlardandır— bir korkutma olduğundan ve kendisiyle korkutulan şey henüz gerçekleşmemiş gibi durduğundan, {أَصَبْنَا} fiiline şu buyruğunu atfetti: {وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “ve kalplerini mühürlerdik”; yani hayvanlar gibi oluncaya kadar akıllarını giderirdik; bu sebeple bunun peşinden şöyle buyurdu:
{فهم لا يسمعون*} أي سماع فهم، وعبر عن الإصابة بالماضي إشارة إلى سرعة الإهلاك مع كونه شيئاً واحداً غير متجزىء، وعن الطبع بالمضارع إيماء إلى التجدد بحيث لا يمر زمن إلا كانوا فيه في طبع جديد.
{فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “artık onlar işitmezler!”; yani anlayarak işitmezler. Musibete uğratmayı (isâbet) geçmiş zaman kipiyle (mâzî) ifade etti ki, bölünme kabul etmeyen tek bir şey olmakla birlikte helak etmenin çabukluğuna işaret etsin; mühürlemeyi (tab') ise muzari kipiyle ifade etti ki, üzerlerinden hiçbir zaman geçmeksizin her daim yeni bir mühürleme içinde olacakları şekilde yenilenmeye işaret etsin.
ولما انقضى ذلك على هذا الوجه الأعظم والنظم الأبلغ الأحكم، وكانت هذه القرى بحيث تعرفها العرب ويرونها، أشار إليهم حثّاً على الاعتبار بهم، ولما كان أهلها جديرين بالبعد عنهم والهرب منهم، عبر عنهم بأداة البعد فقال: {تلك القرى} أي محالّ القبائل الخمس، ويجوز أن يكون البعد لعظمة ما حصل لأهلها من العذاب، ويؤيده قوله مبيناً لحالها: {نقص عليك} .
Bu husus en azametli tarzda, en beliğ ve en muhkem nizamla son bulup, bu memleketler de Arapların bildiği ve gördüğü yerler olunca; onlardan ibret almaya teşvik etmek üzere onlara işaret etti. Halkı kendilerinden uzak durulmaya ve kaçılmaya layık kimseler olduğu için uzaklık bildiren işaret ismiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {تِلْكَ الْقُرَى} “İşte o memleketler”; yani zikri geçen beş kabilenin yurtları; bu uzaklığın, halkının başına gelen azabın büyüklüğünden ötürü olması da caizdir ve onların durumunu açıklayan şu buyruğu da bunu destekler: {نَقُصُّ عَلَيْكَ} “sana anlatıyoruz”.
ولما كان العاقل من يكفيه أدنى شيء، هوّل الأمر بأن أخبارها تفوت الحصر، وأن ما قص منها يكفي المعتبر، فقال: {من أنبائها} أي أخبارها العظيمة الهائلة المطابقة للواقع شيئاً بعد شيء كما يفعل من يتتبع الأثر، وأنث الضمير لأن لرؤية القرى أنفسها مدخلاً في معرفة أخبار أهلها.
Akıllı kimse en ufak bir şeyin bile kendisine yettiği kişi olduğundan, o memleketlerin haberlerinin sayıya gelmeyecek kadar çok olduğunu ve anlatılanların ibret alacak kişiye yeteceğini hissettirerek meselenin vahametini vurguladı ve şöyle buyurdu: {مِنْ أَنْبَائِهَا} “onların haberlerinden”; yani iz süren birinin yaptığı gibi, gerçeğe tamamen uygun, peşi sıra gelen o büyük ve dehşet verici haberlerinden... Zamir müennes getirildi; çünkü memleketlerin bizzat görülmesinin, halkının haberlerini bilmede önemli bir tesiri vardır.
ولما كان المقام مقام العجب من التكذيب بعد ذلك البيان، كان ربما تخيل متخيل أنهم لم يؤتوا بالبيان الشافي، فشهد الله تعالى للرسل ﵈ تصديقاً لمن قال مهم: قد جاءتكم بينة، بقوله: {ولقد} أي والحال أنه قد {جاءتهم} أي أهل القرى لأنهم المقصودون بالذات {رسلهم} أي الذين أرسلناهم إليهم {بالبينات فما} أي فلم يتسبب عن
Bu açıklamadan sonra yalanlamaya şaşılması gereken bir makamda bulunulduğu için, bir vehme kapılan kimsenin onlara tatmin edici bir açıklama getirilmediğini sanması muhtemeldi. Bunun üzerine Yüce Allah, içlerinden 'Size apaçık bir delil gelmiştir' diyen peygamberleri (aleyhimüsselâm) tasdik ederek şöyle şahitlik etti: {وَلَقَدْ} “Andolsun ki”; yani durum şu ki, {جَاءَتْهُمْ} “onlara gelmişti”; yani bizzat kastedilenler oldukları için o memleket halkına, {رُسُلُهُمْ} “peygamberleri”; yani kendilerine gönderdiğimiz elçiler, {بِالْبَيِّنَاتِ} “apaçık delillerle.”; {فَمَا} “Fakat yine de...”; yani kalplerini mühürlememiz sebebiyle bundan şu sonuç doğmadı:
ذلك بسبب طبعنا على قلوبهم إلا أنهم ما {كانوا} موفقين {ليؤمنوا} أي عند مجيئها، وقد أكد منافاة حالهم الإيمان باللام والكون أتم تأكيد {بما} أي بالذي {كذبوا} أي به، وحذفها أدل على الزجر من مطلق التكذيب وأوفق لمقصود السورة.
onlar muvaffak kılındıkları bir halde {كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “inanacak değillerdi”; yani deliller geldiği anda... 'Lâm' harfi ve 'kevn' (kânû) fiili ile onların hallerinin imana zıt olduğu en kâmil manada pekiştirilmiştir; {بِمَا} “şeylere”; yani o şeylere ki, {كَذَّبُوا} “yalanlamışlardı”; yani daha önce yalanladıkları şeylere. Zamirin hazfedilmesi, mutlak yalanlamaya kıyasla azarlamaya daha çok delalet eder ve surenin maksadına daha uygundur.
ولما كان تكذبيهم غير مستغرق للزمان الماضي، أدخل الجارّ فقال: {من قبل} أي قبل مجيء الرسل إليهم أو بتكذيبهم الواقع منهم للرسل فيما أتوا به عن الله من قبل الأخذ بغتة، أو من قبل مجيء الرسل بالآيات، فإنهم أول ما جاؤوهم فاجؤوهم بالتكذيب، فجوزوا على تكذيب الحق من غير نظر في دليل بالطبع على قلوبهم فأتوهم. بالمعجزات فأصروا على ذلك التكذيب ووقفوا لذلك الطبع مع حظوظهم، ومنعتهم شماختهم وشدة شكائمهم عن الإيمان لئلا يقال: إنهم خافوا أولا فيما وقع منهم من التكذيب فكانوا فيه على غير بصيرة، أو إنهم خافوا ثانياً ما قرعتهم به الرسل من الوعيد، فدخلوا جبناً فيما يعلمون بطلانه، فكان تزيين هذا لهم طبعاً على قلوبهم، فكأنه قيل: إن هذا العجب هل يقع في مثل ذلك أحد؟ فقيل: نعم، مثل ما طبعنا على قلوبهم حتى صارت مع الفهم لا تنتفع، فكأنها لا تفهم فكأنها لا تسمع {كذلك يطبع الله} أي الجامع لصفات الكبر ونعوت الجلال بما يجعل من الرين بما له
Onların yalanlamaları geçmiş zamanın tamamını kapsamadığından harf-i cer dahil ederek şöyle buyurdu: {مِنْ قَبْلُ} “daha önce de”; yani elçiler kendilerine gelmeden önce yahut ansızın yakalanmadan önce peygamberlerin Allah'tan getirdiklerini bizzat yalanlamalarıyla, ya da peygamberlerin ayetlerle gelmesinden önce... Çünkü peygamberler kendilerine ilk geldiklerinde onları hemen yalanlayıvermişlerdi. Böylece hiçbir delile bakmaksızın hakkı yalanlamalarının cezası olarak kalpleri mühürlendi; elçiler onlara mucizelerle geldiklerinde ise o yalanlamada ısrar ettiler ve bu mühür sebebiyle nefislerinin bencil arzularına takılıp kaldılar. Kibirleri ve inatçı dikbaşlılıkları, 'İlk baştaki yalanlamalarında korkup basiretsiz davrandılar' veya 'İkinci defa peygamberlerin başlarına kakıp durduğu tehditlerden korktular da batıl olduğunu bildikleri şeye korkakça boyun eğdiler' denilmesin diye onları imandan alıkoydu. İşte bu durumun onlara süslü gösterilmesi, kalplerinin mühürlenmesi demekti. Sanki şöyle denildi: 'Bu ne hayret verici şey! Hiç kimse böyle bir duruma düşer mi?' Cevaben denildi ki: 'Evet, akılla birlikte hiçbir fayda vermeyecek, sanki anlamıyormuş, sanki işitmiyormuş gibi kalplerini mühürlediğimiz kimseler gibi.' {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ} “İşte Allah böyle mühürler”; yani büyüklük sıfatlarını ve celâl vasıflarını kendinde toplayan Allah, azametiyle kalplerin üzerine koyduğu pas ile öyle mühürler ki,
من العظمة {على قلوب الكافرين*} أي كل من يغطي ما أعطاه الله من نور العقل بما تدعوه إليه نفسه من الهوى عريقاً في الاتصاف بذلك فيترك آيات الله.
{عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} “kâfirlerin kalplerini!”; yani Allah'ın kendisine verdiği akıl nurunu nefsinin çağırdığı heva ve hevesle örten, bu vasıfta kökleşip Allah'ın ayetlerini terk eden herkesin kalbini.
ولما كان نقض العهد أفظع شيء ولا سيما عند العرب، قال عاطفاً على «فما كانوا» : {وما وجدنا} أي في عالم الشهادة {لأكثرهم} أي الناس، وأكد الاستغراق فقال: {من عهد} طبق ما كان عندنا في عالم الغيب، وهذا إما إشارة إلى الميثاق يوم {ألست بربكم} إن كان ذلك على حقيقته، أو إلى ما يفعلون حال الشدائد من الإقلاع عن المعاصي والمعاهدة على الشكر
Ahdi bozmak, özellikle de Araplar nezdinde en çirkin şey olduğundan, {فَمَا كَانُوا} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {وَمَا وَجَدْنَا} “Ve bulamadık”; yani şehadet âleminde, {لِأَكْثَرِهِمْ} “onların çoğunda”; yani insanların çoğunda; ve genelliği teyit ederek şöyle dedi: {مِنْ عَهْدٍ} “hiçbir ahde [bağlılık]”; gayb âleminde katımızda olan duruma tamamen uygun olarak. Bu ya şayet hakikati üzere ise {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ} “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” günündeki misaka, ya da darlık anlarında günahlardan vazgeçip şükretmeye söz vermelerine bir işarettir;
{لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين} [يونس: ٢٢] أو إلى إقامة الحجج بإفاضة العقول ونصب الأدلة، فصار بنصبها وإيضاحها للعقول كأنه أخذ العهد على من عقل أنه يبذل الجهد في التأمل ولا يتجاوز ما أبداه له صحيح النظر {وإن} أي وإنا {وجدنا} أي علمنا في عالم الشهادة {أكثرهم لفاسقين*} أي خارجين عن دائرة العهد مارقين مما أوقفهم عند الحد عريقين في ذلك طبق ما كنا نعلمه منهم في عالم الغيب، وما أبرزناه في عالم الشهادة إلا لنقيم عليهم به الحجة على ما يتعارفونه بينهم في مجاري عاداتهم ومدارك عقولهم.
Nitekim {لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “'Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız'” [Yûnus: 22] derler; yahut da akıllar bahşedilip deliller dikilerek hüccetlerin ikame edilmesine işarettir. Zira delillerin dikilmesi ve akıllara açıklanmasıyla, sanki aklı olan kimseden iyice düşünüp çaba sarf edeceğine ve sahih aklın ortaya koyduğu sınırları aşmayacağına dair söz alınmış gibi olmuştur. {وَإِنْ} “Doğrusu Biz...”; yani şüphesiz Biz, {وَجَدْنَا} “bulduk”; yani şehadet âleminde bildik ki, {أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “onların çoğunu kesinlikle yoldan çıkmışlar olarak!”; yani ahit dairesinin dışına çıkan, kendilerini sınırda tutan bağlardan sıyrılan, gayb âleminde haklarında bildiğimiz duruma tam olarak uygun şekilde bu vasıfta kökleşmiş kimseler olarak bulduk. Biz bunu şehadet âleminde ancak, kendi aralarındaki örfleri ve akli idrakleri çerçevesinde aleyhlerine hüccet kılmak için açığa çıkardık.
ولما انقضى بيان هذا الإجمال الخالع لقلوب الرجال، أتبعه الكشف
Yiğitlerin kalplerini yerinden söken bu icmalî beyan tamamlanınca, bunun peşinden şunu açığa çıkardı:
عما كان بعد قصة شعيب ﵇ من قصة صهره موسى ﵇ مع فرعون وقومه، وهي كالدليل على آيات الإجمال كما كانت القصص الماضية كالدليل على ما في أول السورة من الإجمال، فإن قصة فرعون مشتملة على الأخذ بالبأساء والضراء، ثم الإنعام بالرخاء والسراء، ثم الأخذ بغتة بسبب شدة الوقوف مع الضلال بعد الكشف الشافي والبيان لما على قلوبهم من الطبع وما قادت إليه الحظوظ من الفسق، وكأنه فصلها عن القصص الماضية تنويهاً بذكرها وتنبيهاً على عليّ قدرها، لأن معجزات صاحبها من معجزات من كان قبله، وجهل من عالجهم كان أعظم وأفحش من جهل تلك الأمم، ولذلك عطفها بأداة البعد مع قرب زمنها من التي قبلها إشارة إلى بعد رتبتها بما فيها من العجائب وما اشتملت عليه من الرغائب والغرائب، ولذلك مد لها الميدان وأطلق في سياقها للجواد العنان فقال: {ثم بعثنا} أي على عظمتنا {من بعدهم} أي الرسل المذكورين والأمم المهلكين {موسى بآياتنا} أي التي يحق لها العظمة بإضافتها إلينا فثبت بها النبوة {إلى فرعون} هو علم جنس لملوك مصر ككسرى لملوك فارس وقيصر لملوك الروم، وكان اسم فرعون موسى ﵇ قابوس، وقيل: الوليد بن مصعب ابن الريان {وملئه} أي عظماء قومه، وخصمهم
Şuayb (aleyhisselâm) kıssasından sonra damadı Musa'nın (aleyhisselâm) Firavun ve kavmiyle olan kıssasını getirdi. Geçmiş kıssaların surenin başındaki icmalî ifadelere birer delil olması gibi, bu kıssa da bu icmal ayetlerine bir delil mesabesindedir. Zira Firavun kıssası; önce darlık ve zorlukla yakalamayı, ardından bolluk ve ferahlıkla nimetlendirmeyi, sonra da tatmin edici açıklamadan ve kalplerindeki mühür ile bencil arzularının sürüklediği fıskın ortaya konulmasından sonra sapıklıkta ısrar etmeleri sebebiyle ansızın yakalanmayı içermektedir. Sanki şanını yüceltmek ve yüksek kadrine dikkat çekmek için onu geçmiş kıssalardan ayrı tutmuştur; zira bu kıssanın sahibinin mucizeleri kendisinden öncekilerin mucizelerinden daha büyük, muhatap olduğu kişilerin cehaleti de o ümmetlerin cehaletinden daha büyük ve daha çirkindi. Bu sebeple, zaman bakımından kendisinden öncekine yakın olmasına rağmen, içerdiği harikalar, rağbet edilen ve şaşırtıcı durumlar sebebiyle mertebesinin yüksekliğine işaret etmek üzere uzaklık bildiren edatla atfedilmiş; bu yüzden ona geniş bir alan açılmış ve anlatımında atın dizginleri serbest bırakılarak şöyle buyrulmuştur: {ثُمَّ بَعَثْنَا} “Sonra gönderdik”; yani azametimizle, {مِنْ بَعْدِهِمْ} “onların ardından”; yani zikri geçen peygamberlerin ve helak edilen ümmetlerin ardından, {مُوسَى بِآيَاتِنَا} “Musa'yı ayetlerimizle”; yani Bize nispet edilmesiyle azameti hak eden ve kendisiyle peygamberliği sabit olan ayetlerimizle, {إِلَى فِرْعَوْنَ} “Firavun'a”; —Fars kralları için 'Kisra', Bizans kralları için 'Kayser' dendiği gibi Mısır krallarının unvanıdır; Musa'nın (aleyhisselâm) muhatap olduğu Firavun'un adı Kâbûs, bir rivayette de el-Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân idi— {وَمَلَئِهِ} “ve onun ileri gelenlerine”; yani kavminin büyüklerine; onları has kıldı,
لأنهم إذا أذعنوا أذعن من دونهم، فكأنهم المقصودون والإرسال إليهم إرسال إلى الكل.
çünkü onlar boyun eğerse alt tabakadakiler de boyun eğer; sanki asıl kastedilenler onlardır ve onlara gönderilmek herkese gönderilmek demektir.
ولما سببت لهم الظلم الظلم قال: {فظلموا} أي وقعوا في مثل الظلام حتى وضعوا الأشياء في غير مواضعها فوضعوا الإنكار موضع الإقرار {بها} أي بسبب رؤيتها خوفاً على رئاستهم ومملكتهم الفانية أن تخرج من أيديهم؛ ولما كان ذلك من أعجب العجب، وهو أن سبب العدل يكون سبب الظلم، وكان هذا الظلم أعظم الفساد، سبب عنه قوله معجباً: {فانظر} أي بعين البصيرة {كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {المفسدين*} فلخص في هذه الآية على وجازتها جميع قصتهم على طولها، وقدم ذكر الآيات اهتماماً بها ولأنها الدليل على صحة دعوى البعث.
Bu durum onlara zulmü netice verince şöyle buyurdu: {فَظَلَمُوا} “böylece zulmettiler”; yani karanlığa gömülürcesine şeyleri yerli yerine koymadılar da ikrar edilmesi gereken yerde inkar ettiler, {بِهَا} “onlara karşı”; yani saltanatlarının ve fani mülklerinin ellerinden çıkması korkusuyla o ayetleri gördükleri halde haksızlık ettiler. Adaletin sebebi olması gereken şeyin zulmün sebebi haline gelmesi en şaşılacak durumlardan biri olduğu ve bu zulüm de fesadın en büyüğü sayıldığı için, hayret uyandırıcı bir üslupla şu ifadenin gelmesine sebep oldu: {فَانْظُرْ} “Bak!”; yani basiret gözüyle, {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “sonu nasıl oldu”; yani akıbeti ne oldu, {الْمُفْسِدِينَ} “bozguncuların!” Böylece bu ayet, kısalığına rağmen o uzun kıssanın tamamını özetlemiş; ayetlerin zikri ise onlara verilen önemden ve peygamberlik iddiasının sıhhatine delil olmasından ötürü öne alınmıştır.
ولما كان التقدير عطفاً على {فظلموا بها} : ووضعها موسى مواضعها، عبر عنه بقوله: {وقال موسى يا فرعون} خاطبه بما يعجبه امتثالاً لأمر الله تعالى له أن يلين في خطابه، وذلك لأن فرعون لقب مدح لمن ملك مصر.
{فَظَلَمُوا بِهَا} ifadesine matuf olan takdirî mana: 'Musa ise o ayetleri yerli yerine koydu' şeklinde olunca, bunu şu buyruğuyla ifade etti: {وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ} “Musa dedi ki: 'Ey Firavun!”; Yüce Allah'ın kendisine hitabında yumuşak davranması yönündeki emrine uyarak onun hoşuna gidecek şekilde hitap etti; çünkü 'Firavun', Mısır'a hükmeden kimseler için bir övgü lakabıydı.
ولما أتاهم ﵇ وهم عارفون بأمانته وصدقه وعظم مكانته ومكارم أخلاقه وشريف عنصره وعظيم مخبره، وفرعون أعظمهم معرفة به لأنه ربي في حجره، كان هذا حالاً مقتضياً لأن يلقي إليهم الكلام غير مؤكد، لكن لما كان الإرسال من الله أمراً عظيماً جداً، وكان المقصود
Musa (aleyhisselâm) onlara geldiğinde, onlar onun eminliğini, doğruluğunu, yüce mevkiini, üstün ahlakını, şerefli soyunu ve derin şahsiyetini çok iyi biliyorlardı; Firavun ise onun kucağında büyüdüğü için onu en iyi tanıyanlarıydı. Bu durum, sözün teyitsiz (pekiştirmesiz) söylenmesini gerektiriyordu. Ancak Allah tarafından elçi gönderilmek son derece büyük bir mesele olduğu ve bundan maksat da
به تخلية سبيل بني إسرائيل، وكان فرعون ضنيناً بذلك، أكده بعض التأكيد فقال: {إني رسول} ثم بين مرسله بقوله: {من رب العالمين*} أي المحسن إليهم أجمعين - وأنتم منهم - بإيجادهم وتربيتهم، فهو تنبيه لمن سمعه على أن فرعون مربوب مقهور.
İsrailoğulları'nın serbest bırakılması olup, Firavun da buna yanaşmayacak kadar cimri davrandığı için sözü bir derece pekiştirerek şöyle dedi: {إِنِّي رَسُولٌ} “Ben şüphesiz bir elçiyim”; sonra kendisini göndereni şu sözüyle açıkladı: {مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbinden!”; yani —siz de onlardan biri olmak üzere— hepsini yaratıp terbiye ederek onlara ihsanda bulunan Zât'tan. Bu, işiten kimse için Firavun'un da terbiye edilen (merbûb) ve boyun eğdirilmiş bir kul olduğuna dair bir uyarıdır.
ولما خلفه مما يدعيه من الربوبية دالاً على تسويته ببقية العالمين: ناطقهم وصامتهم، وكان لذلك بعيداً من الإذعان لهذا الكلام، أتبعه قوله على وجه التأكيد مستأنفاً بيان ما يلزم للرسول: {حقيق} أي بالغ في الحقية، وهي الثبات الذي لا يمكن زواله {على أن لا أقول على الله} أي الذي له جميع الكمال، ولا عظمة لسواه ولا جلال {إلا الحق} أي الثابت الذي لا تمكن المماراة فيه اصلاً لما يصدقه من المعجزات، وحاصل العبارة ومآلها: حق على قولي الذي أطلقه على الله أن لا يكون إلا الحق أي غير الحق، ولذلك عبر بالاسم الأعظم الجامع لجميع الصفات، وقراءة نافع بتشديد ياء الإضافة في {على} بمعنى هذا سواء، لأن من حق عليه شيء حق على كلامه.
Onu iddia ettiği ilahlıktan soyutlayıp konuşan ve konuşmayan diğer bütün varlıklarla bir tuttuğunu gösterince ve bu sebeple Firavun bu söze boyun eğmekten uzak kalınca, bunun peşinden bir elçiye gereken vasfı açıklamak üzere yeni bir söze başlayarak pekiştirme yoluyla şöyle dedi: {حَقِيقٌ} “bana yaraşan”; yani hak üzere olmanın en ileri derecesinde, yok olması mümkün olmayan bir sebatla, {عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı söylememektir”; bütün kemalatın sahibi olan, O'ndan başka hiçbir kimsenin büyüklük ve celali bulunmayan Allah'a karşı, {إِلَّا الْحَقَّ} “haktan başkasını!”; yani mucizelerin tasdik etmesi sebebiyle hakkında asla tartışma yapılamayacak sabit gerçeği. İfadenin özü ve neticesi şudur: Allah hakkında sarf ettiğim sözün haktan başkası olmaması üzerime bir haktır/borçtur. Bu yüzden bütün sıfatları kendinde toplayan lafza-i celal kullanılmıştır. Nâfi'nin {عَلَيَّ} şeklinde 'yâ' harfini şeddeli okuyuşu da bu manadadır; zira bir kimseye bir şey hak/gerekli olduğunda, o şey onun sözüne de hak/gerekli olur.
ولما كان الحال إذ ذاك يقتضي توقع إقامة موسى ﵇ البينة على صحة رسالته كان كأنه قيل: ما دليل صدقك؟ فقال مفتتحاً بحرف التوقع والتحقيق: {قد جئتكم} أي كلكم، لا أخص أحداً منكم {ببينة}
O andaki durum, Musa'nın (aleyhisselâm) risaletinin doğruluğuna dair kesin bir delil (beyyine) ortaya koymasının beklenmesini gerektirdiğinden, sanki: 'Senin doğruluğunun delili nedir?' denilmiş gibi oldu. O da beklenti ve tahakkuk bildiren harfle başlayarak şöyle dedi: {قَدْ جِئْتُكُمْ} “Doğrusu size geldim”; yani hiçbirinizi ayırt etmeksizin hepinize, {بِبَيِّنَةٍ} “apaçık bir delille”;
دليلاً على رسالتي وقولي الحق {من ربكم} أي المحسن إليكم بكل نعمة ترونها لديكم من خلقكم وزرقكم وكف الأمم عن انتزاع هذا الملك منكم وإهلاككم، وتلك البينة هي المعجزة، فكرر البيان في هذا الكلام على أن فرعون ليس كما يدّعي لأنه مربوب، لا فرق بينة وبين بقية العالمين في ذلك.
risaletime ve sözümün hak olduğuna bir delil olarak; {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden!”; yani sizi yaratmakla, rızıklandırmakla, diğer milletlerin bu mülkü elinizden alıp sizi helak etmesini engellemekle üzerinizde gördüğünüz her nimeti size ihsan eden Zât'tan. Bu apaçık delil ise mucizedir. Böylece bu sözde, Firavun'un iddia ettiği gibi olmadığı, bilakis onun da yaratılmış bir kul olduğu ve bu hususta diğer varlıklarla arasında hiçbir fark bulunmadığı beyanı tekrar edilmiş oldu.
ولما كان من المعلوم أن مثله في تمام عقله وشرف خلائقه لا يدّعي في تلك المجامع إلا حقاً مع ما نبه عليه من البيان على تفرد الله بالإلهية كما تفرد بالإحسان، كان كأنه أظهر البينة التي أقلها كفهم عن إهلاكهم. فأتبع ذلك طلب النتيجة إعلاماً بغاية ما يريد منهم بقوله مسبباً عن مجرد هذا الإخبار الذي كان قد أوقع مضمونه: {فأرسل} أي يا فرعون {معي بني إسرائيل*} أي فسبب إقامتي الدليل على صحة ما قلته أن أمُر بما جئت له - وهو إرسالهم معي - أمر من صار له سلطان بإقامة البينة لنذهب كلنا إلى بيت المقدس موطن آبائنا التي أقسم الله لهم أن يورثها أبناءهم، وفي جعل ذلك نتيجة الإرسال إليه تنبيه على أن رسالته مقصورة على قومه، فكأنه قيل: فماذا قال فرعون في جواب هذا الأمر الواضح؟ فقيل: {قال} معرضاً عنه معمياً له خوفاً من غائلته عند من يعرف موسى ﵇ حق المعرفة معبراً بأداة الشك إيقافاً لهم: {إن كنت جئت بآية} أي علامة على صحة رسالتك {فأت بها} فأوهم
Onun gibi aklı kâmil ve ahlakı yüce bir kimsenin, bu tür topluluklar huzurunda ancak hakkı iddia edeceği; Allah'ın ihsanda tek olduğu gibi ilahlıkta da tek olduğuna dair yapılan açıklamayla birlikte malum olunca; sanki o, en alt derecesi onların helak edilmesini engellemek olan bu apaçık delili ortaya koymuş gibi oldu. Bunun peşinden, hükmünü fiilen ortaya koyduğu bu salt habere dayandırarak onlardan asıl istediği gayeyi bildirmek üzere neticeyi talep etti ve şöyle dedi: {فَأَرْسِلْ} “Artık serbest bırak”; yani ey Firavun! {مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “benimle beraber İsrailoğullarını!”; yani söylediğimin doğruluğuna delil getirmemin neticesi olarak, asıl geliş gayem olan şeyi —yani onların benimle gönderilmesini— delil ortaya koymakla yetki sahibi olmuş bir kimsenin emriyle emrediyorum ki, hep birlikte atalarımızın yurdu olan ve Allah'ın onların evlatlarına miras bırakacağına yemin ettiği Beytülmakdis'e gidelim. Bunun, ona gönderilişin bir neticesi kılınmasında, risaletinin sadece kendi kavmine mahsus olduğuna dair bir uyarı vardır. Sanki şöyle denildi: 'Peki, bu apaçık emir karşısında Firavun ne dedi?' Cevaben denildi ki: {قَالَ} “[Firavun] dedi ki:”; Musa'yı (aleyhisselâm) hakkıyla tanıyanların yanında onun doğuracağı tehlikeden korkarak meseleyi saptırıp örtbas etmeye çalışarak ve insanları duraksatmak amacıyla şüphe edatıyla ifade ederek: {إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ} “'Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen”; yani peygamberliğinin doğruluğuna bir alamet, {فَأْتِ بِهَا} “hadi getir onu!”; böylece sanki
أنه لم يفهم إلا أن المراد أنه سيقيمها من غير أن يكون في كلامه السابق دلالة على صدقه، وأكد الإبهام والشك بقوله: {إن كنت} أي جبلة وطبعاً {من الصادقين*} أي في عداد أهل الصدق العريقين فيه لتصح دعواك عندي وتثبت.
önceki sözünde doğruluğuna dair hiçbir delil bulunmadığını, kastedilenin sadece onu daha sonra ortaya koyacağı olduğunu anlamış gibi yaptı. Bu kapalılığı ve şüpheyi şu sözüyle pekiştirdi: {إِنْ كُنْتَ} “şayet sen isen”; yani fıtrat ve tabiat itibariyle, {مِنَ الصَّادِقِينَ} “doğru sözlülerden!'”; yani iddiamın katımda sahih ve sabit olması için doğruluk ehli ve bu vasıfta kökleşmiş kimselerin arasında isen.
ولما ساق هذا الطلب مساقاً دالاً على أنه شاك في أمره، أخبر تعالى أنه فاجأه بإظهار الآية دالاًّ على ذلك بالفاء المسببة المعقبة من غير مهلة فقال عن فعل موسى ﵇: {فألقى عصاه} وعن فعله هو سبحانه {فإذا هي} أي العصا {ثعبان مبين*} أي ظاهر في كبره وسرعة حركته بحيث إنه لشدة ظهوره كأنه ينادي الناس فيظهر لهم أمره، وهو موضح لصدق من تسبب عن فعله في جميع مقالته؛ روي عن ابن عباس ﵄ أنه كان ثعباناً أشعر فاغراً فاه، بين لحييه ثمانون ذراعاً، وضع لحيه الأسفل في الأرض ولحيه الأعلى على سور القصر ثم توجه نحو فرعون فوثب من سريره هارباً وأحدث، وحمل على الناس فانهزموا وصاحوا فمات منهم خمسة وعشرون ألفاً، قتل بعضهم بعضاً، وصاح فرعون: يا موسى خذه وأنا أومن بك فأخذه فعاد عصاً. ثم قال: هل معك آية أخرى؟ قال: نعم {ونزع يده}
Firavun bu talebi onun durumundan şüphe ettiğini gösteren bir tarzda dile getirince, Yüce Allah gecikmeksizin hemen ardından gelmeyi (tâkîb) ifade eden 'fâ' harfiyle mucizeyi apansızın gösterdiğini haber verdi ve Musa'nın (aleyhisselâm) fiili hakkında şöyle buyurdu: {فَأَلْقَى عَصَاهُ} “Bunun üzerine [Musa] asasını attı”; Kendi fiili hakkında ise şöyle buyurdu: {فَإِذَا هِيَ} “bir de ne görsünler, o”; yani asa, {ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “apaçık bir ejderha oluvermiş!”; yani büyüklüğü ve hareketinin sürati o kadar açıktı ki, bu apaçıklığından ötürü sanki insanlara nida edip kendi durumunu sergiliyor gibiydi. Bu durum, fiili buna sebep olan Zât'ın bütün sözlerinde doğru olduğunu apaçık ortaya koyuyordu. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre, o; kıllı, ağzını açmış, iki çenesi arası seksen arşın olan bir ejderhaydı. Alt çenesini yere, üst çenesini ise sarayın suruna dayadı, sonra Firavun'a doğru yöneldi. Firavun tahtından korkuyla fırlayıp kaçtı ve abdesti bozuldu. Ejderha insanların üzerine hamle yapınca bozguna uğrayıp feryat ettiler; birbirlerini ezerek yirmi beş bin kişi öldü. Firavun: 'Ey Musa! Onu tut, ben sana iman edeceğim!' diye bağırdı. Musa onu tutunca tekrar asa haline döndü. Sonra: 'Yanında başka bir delil var mı?' dedi. Musa: 'Evet' dedi, {وَنَزَعَ يَدَهُ} “ve elini çekip çıkardı”;
أي أخرجها من جيبه بعد أن أراه إياها محترقة أدماً كما كانت وهو عنده {فإذا هي بيضاء} ونبه على ثبات بياضها وزيادة إعجابه بقوله: {للناظرين*} قال أبو حيان: أي للنظارة، وفي ذكر ذلك تنبيه على عظم بياضها لأنه لا يعرض العجب لهم إلا إذا كان بياضها خارجاً عن العادة، وقال ابن عباس: صارت نوراً ساطعاً يضيء ما بين السماء والأرض، له لمعان مثل لمعان البرق فخروا على وجوههم، وما أعجب أمر هذين الخارقين العظيمين: أحدهما في نفسه وذلك اليد البيضاء، والآخر في غير نفسه وهى العصا التي يمسكها بيده، وجمع بذينك تبديل الذوات من الخشبية إلى الحيوانية، وتبديل الأعراض من السمرة إلى البياض الساطع، فكانا دالين على جواز الأمرين - انتهى.
yani daha önce onun yanındayken olduğu gibi esmer ve yanık tenli olduğunu gösterdikten sonra elini koynundan çıkardı, {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ} “bir de baktılar ki o bembeyaz”; onun beyazlığının sabitliğine ve hayranlık uyandırıcılığına şu buyruğuyla dikkat çekti: {لِلنَّاظِرِينَ} “bakanların gözü önünde!” Ebû Hayyân der ki: 'Yani bakanlar için... Bunun zikredilmesinde beyazlığının büyüklüğüne bir dikkat çekme vardır; zira olağanüstü bir beyazlık olmadıkça insanlarda hayranlık uyanmaz.' İbn Abbas ise şöyle demiştir: 'Gök ile yer arasını aydınlatan, şimşek parıltısı gibi parıltısı olan göz kamaştırıcı bir nur haline geldi ve yüzüstü yere kapandılar.' Bu iki harikulade büyük mucize ne kadar da hayret vericidir: Biri kendi zatında gerçekleşen beyaz el mucizesi; diğeri ise zatının dışında olan ve eliyle tuttuğu asadır. Bu ikisiyle; ahşap maddesini canlı bir hayvana dönüştürerek zatların değiştirilmesini, esmer teni göz alıcı parlak beyazlığa çevirerek de arazların değiştirilmesini bir arada toplamıştır. Böylece her iki durumun da [Allah katında] mümkün olduğuna delil olmuşlardır —İktibas sonu—.
ولما أتى بالبيان وأقام واضح البرهان، اقتضى الحال السؤال عما أبرزوه من المقال في جوابه فقال: {قال الملأ} أي الأكابر {من قوم فرعون} ما تلقفوه من فرعون واحداً بعد واحد، يلقيه أكبرهم إلى أصغرهم {إن هذا لساحر} أي فهذا الذي رأيتموه أيها الناس من تخييله ما لا حقيقة له، فلا تبادروا إلى متابعته.
Musa apaçık delili getirip kesin hücceti ikame edince, durum onların buna cevap olarak ne söylediklerinin sorulmasını gerektirdi ve şöyle buyurdu: {قَالَ الْمَلَأُ} “İleri gelenler dediler ki”; yani büyükler, {مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} “Firavun kavminden”; Firavun'dan birer birer kapıp büyüğün küçüğe aktardığı şu sözü söylediler: {إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ} “'Şüphesiz bu usta bir büyücüdür!'”; yani ey insanlar, bu gördüğünüz şey onun hakikati olmayan bir yanılsamasından ibarettir, sakın ona uymaya kalkışmayın!
ولما كان ذلك خارجاً عما ألفوه السحرة قالوا: {عليم*}
Bu durum büyücülerin alışılageldik sınırlarının da ötesinde olunca şöyle dediler: {عَلِيمٌ} “büyük bir bilgi sahibidir!”;
أي بما هم فيه، بالغ في علمه إلى حد عظيم، فذلك جاء ما رأيتم منه فوق العادة، فكأن فرعون قال ذلك أبتداء - كما في سورة الشورى - فتلقفوه منه وبادروا إلى قوله، يقوله بعضكم لبعض إعلاماً بأنهم على غاية الطواعية له خوفاً على رئاستهم تحقيقاً لقوله تعالى {فاستخف قومه فأطاعوه} [الزخرف: ٥٤] واختير هنا إسناده إليهم، لأن السياق للاستدلال على فسق الأكثر، وأما هناك فالسياق لأنه إن أراد سبحانه انزل آية خضعوا لها كما خضع فرعون عند رؤية ما رأى من موسى ﵇ حتى رضي لنفسه بأن يخاطب عبيده - على ما يزعم - بما يقتضي أن يكون لهم عليه أمر، فلذا كان إسناد القول إليه أحسن، لأن النصرة في مقارعة الرأس أظهر، وخضوع عنقه أضخم وأكبر.
yani içinde bulundukları meslekte ilmi son derece ileri derecededir; işte bu yüzden ondan gördüğünüz şeyler alışılmışın üzerinde gerçekleşti. Sanki bunu Şûrâ suresinde olduğu gibi ilk olarak Firavun söylemiş, onlar da bunu ondan kapıp derhal tekrarlamaya koyulmuşlardır; Yüce Allah'ın {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ} “Kavmini küçümsedi, onlar da ona itaat ettiler” [Zuhruf: 54] buyruğunu doğrularcasına, makam ve mevkilerini kaybetme korkusuyla ona son derece itaatkâr olduklarını bildirmek için bunu birbirlerine söylemektedirler. Burada sözün onlara isnat edilmesi tercih edilmiştir; çünkü bağlam, çoğunluğun yoldan çıkışına (fıskına) delil getirme bağlamıdır. Orada ise bağlam, Yüce Allah'ın dilediği takdirde boyun eğecekleri bir ayet indireceği —tıpkı Firavun'un Musa'dan (aleyhisselâm) gördükleri karşısında kendi iddiasına göre kulları sayılan kimselere kendisine emir verme salahiyeti tanırcasına hitap etmeye razı olup boyun eğmesi gibi— üzerinedir. Bu yüzden orada sözün Firavun'a isnat edilmesi daha güzeldir; çünkü baş aktörle mücadeledeki galebe daha açıktır ve onun boyun eğişi daha büyük ve daha tesirlidir.
ولما خيلوهم حتى أوقفوهم عما فهموا عنهم من المبادرة إلى المتابعة بادعاء أنه ساحر؛ نفروهم من ذلك وخوفوهم بأنه يريد أن يحكم فيهم قومه الذين كانوا عبيداً لهم ويزيحوهم من ديارهم التي هي لأشباحهم مثل أشباحهم لأرواحهم بقوله: {يريد أن يخرجكم} أي أيها القبط {من أرضكم} أي هذه التي أثلها لكم آباؤكم وبها قوامكم؛ ولما كان السياق لبيان فسقهم، أسقط قولهم في الموضع الآخر {بسحره} إفهاماً لعجلتهم في إبرام الأمر في ضره إشارة إلى تغاليهم في الفسق بعلمهم
Onun büyücü olduğunu iddia ederek insanları yanıltıp derhal ona tabi olma eğiliminden alıkoyunca; köleleri mesabesindeki kavmini onların başına geçirmek ve ruhları için bedenleri ne ise bedenleri için de o mesabede olan yurtlarından onları sürüp çıkarmak istediğini söyleyerek insanları korkutup nefret ettirdiler ve şöyle dediler: {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ} “Sizi çıkarmak istiyor”; yani ey Kıptîler topluluğu! {مِنْ أَرْضِكُمْ} “toprağınızdan!”; yani babalarınızın sizin için kurup kökleştirdiği ve varlığınızın sebebi olan bu topraklardan. Bağlam onların fıskını beyan etme sadedinde olduğu için, diğer yerdeki {بِسِحْرِهِ} “büyüsüyle” sözünü burada düşürdü; bu da onun haklı olduğunu ve büyücü olmadığını bildikleri halde fıskta aşırıya gitmelerine işaret ederek onun aleyhindeki işi karara bağlamada ne kadar aceleci davrandıklarını hissettirmektedir.
أنه محق وليس بساحر.
onun haklı olduğunu ve bir büyücü olmadığını bilmelerine rağmen.
ولما كان المقصود بهذا الكلام استعطاف المخاطبين، استعطفوهم بعد أن أوقفوهم، ثم خوفوهم بما سببوا عن الخطاب السابق من قولهم: {فماذا تأمرون*} أي تقولون في هذه المشورة أيها السادة ليمتثل.
Bu sözden maksat muhatapların desteğini kazanmak olduğundan, onları duraksatıp ardından korkuttuktan sonra, önceki hitaptan kaynaklanan şu sözleriyle onların desteğini talep ettiler: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “Artık ne buyurursunuz?”; yani ey efendiler, yerine getirilmesi için bu istişare hakkında ne dersiniz?
ولما كان كأنه قيل: فعلى أيّ شيء استقر رأيهم؟ فقيل: على تاخير الأمر إلى حشر السحرة للمعارضة، أخبر تعالى، دلالة على أن أصل قول الملأ منه، أنهم أقبلوا عليه مخاطبين له ملفتين من أبلغهم عنه تعظيماً له مسندين الأمر إليه بقوله: {قالوا} أي الملأ لفرعون بعدما استقر في أذهانهم ما نصبوه إليه من الإرادة {أرجه} أي موسى ﵇ {وأخاه} أي أخرهما تنفيساً لنا من هذا الخناق إلى وقت ما حتى ننظر في أمرهما {وأرسل في المدائن} أي من ملك مصر {حاشرين*} يحشرون لك السحرة ويجمعونهم من كل فج عميق، والحشر: الجمع بكره {يأتوك بكل} ولما كانت دلالة السياق على رغب فرعون أقل مما في الشعراء لما اقتضاه الحال في كل منهما، قرأ الجمهور: {ساحر عليم*} أي بالغ العلم في السحر، وفي قراءة حمزه والكسائي {سحار} زيادة مبالغة أيضاً لما
Sanki: 'Peki, görüşleri neye vardı?' denilmiş de; karşı koymak üzere büyücülerin toplanmasına kadar meselenin ertelenmesine karar kılındığı söylenmiş gibi oldu. Yüce Allah, ileri gelenlerin sözünün aslen Firavun'dan kaynaklandığına delalet etmek üzere, ona yönelip saygı göstererek ve ondan duyduklarını yine ona arz ederek işi ona havale ettiklerini şöyle bildirdi: {قَالُوا} “Dediler ki:”; yani ileri gelenler, Musa'ya isnat ettikleri niyet zihinlerinde kesinleştikten sonra Firavun'a: {أَرْجِهْ} “Onu alıkoy”; yani Musa'yı (aleyhisselâm), {وَأَخَاهُ} “ve kardeşini”; yani durumlarını inceleyinceye kadar bu sıkıntıdan biraz nefes alabilmemiz için onları bir süre ertele; {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ} “ve şehirlere gönder”; yani Mısır hâkimiyetindeki şehirlere, {حَاشِرِينَ} “toplayıcılar;”; senin için büyücüleri toplayıp onları en uzak yerlerden bir araya getirsinler —haşr: zorla ve topluca bir araya getirmektir—; {يَأْتُوكَ بِكُلِّ} “sana getirsinler bütün”; her iki yerdeki durumun gerektirdiği üzere buradaki bağlamın Firavun'un arzusuna delaleti Şuarâ suresindekinden daha az olduğu için, cumhur kıraatinde {سَاحِرٍ عَلِيمٍ} “bilgili büyücüleri!” şeklinde okunmuştur; yani büyü ilminde ileri dereceye ulaşmış olanları. Hamza ve Kisâî'nin kıraatindeki {سَحَّارٍ} 'sahhâr' okuyuşunda ise,
رأوا من قلق فرعون في الجملة، وهذا يدل على أن السحرة كانوا في ذلك الزمان عندهم في غاية الكثرة، ويدل على أن في طبع الناس المعارضة، فمهما أمكنت بطلت دعوى النبوة، وإذا تعذرت صحت الدعوى.
Firavun'un genel olarak sergilediği telaşı gördükleri için daha fazla bir mübalağa vardır. Bu durum, o devirde büyücülerin onların nezdinde son derece çok olduğuna ve insanların tabiatında karşı koyma meylinin bulunduğuna delalet eder; zira karşı koymak mümkün olursa peygamberlik iddiası boşa çıkar, şayet imkânsız olursa iddia doğrulanmış olur.
ولما كان التقدير: فأخر أمرهما وأرسل كما قالوا، فجمعوا من وجدوه منهم، عطف عليه قوله: {وجاء السحرة فرعون} ولما تشوف السامع إلى خبرهم، قال مجيباً له استئنافاً: {قالوا} أي لفرعون عندما حضروا بين يديه متوثقين لنفع أنفسهم مفهمين له أنهم غالبون، لا مانع لهم من ذلك إلا عدم إنصافهم، سائقين للكلام في قراءة الجماعة مساق الاستفهام أدباً معه في طلب الإكرام: {إن لنا لأجراً} وأكدوا طلباً لإخراج الوعد على حال التكذيب {إن كنا نحن} أي خاصة {الغالبين*} ومن أخبر أراد الاستفهام وهم نافع وابن كثير وحفص عن عاصم {قال} أي فرعون {نعم} أي لكم أجر مؤكد الخبر به، وزاد بيان التأكيد بما زادهم به رغبة في قوله: {وإنكم} أي زيادة على ذلك {لمن المقربين*} أي عندي في الحضرة.
Takdirî mana: 'Onların işini erteledi ve dedikleri gibi görevliler gönderdi; onlar da bulabildikleri bütün büyücüleri topladılar' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ} “Ve büyücüler Firavun'a geldiler.” Dinleyici onların haberini merak edince, yeni bir söze başlayarak ona cevap sadedinde şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler ki:”; yani büyücüler Firavun'un huzuruna çıktıklarında, kendi menfaatlerini garanti altına almak isteyerek ve üstün geleceklerini, buna tek engelin kendilerine hakkının verilmemesi olacağını hissettirerek; cemaat kıraatinde ikram talebinde bir edep gereği sözü soru kipiyle sevk ederek: {إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا} “'Muhakkak bize bir mükâfat var mı”; vaadin yalanlanma ihtimalini ortadan kaldırmak için pekiştirerek: {إِنْ كُنَّا نَحْنُ} “şayet biz olursak”; yani sadece biz, {الْغَالِبِينَ} “üstün gelenler?'” Soru edatı olmaksızın haber kipiyle okuyan Nâfi', İbn Kesîr ve Âsım'dan Hafs da istifham (soru) kastetmişlerdir. {قَالَ} “[Firavun] dedi ki:”; {نَعَمْ} “'Evet!”; yani kesinlikle size bir mükâfat vardır; ve şu sözüyle onların arzusunu daha da artırarak pekiştirmeyi ziyadeleştirdi: {وَإِنَّكُمْ} “ve şüphesiz siz”; yani buna ilave olarak, {لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “kesinlikle en yakınlardan olacaksınız!'”; yani huzurumda bana yakın kimselerden.
ولما فرغوا من محاورته، تشوف السامع إلى قولهم لموسى ﵇، فاستأنف قوله جواباً: {قالوا} بادئين باسمه {يا موسى} مخيرين له أدباً معه كما هي عادة عقلاء الأخصام قبل وقوع الخصام في سياق مفهم أن قصدهم الإلقاء أولاً، وذلك قولهم: {إما أن تلقي} أي أنت أولاً
[Firavun ile] konuşmalarını bitirdiklerinde dinleyici, onların Musa [aleyhisselâm]'a ne diyeceğini merak edince, buna cevap sadedinde sözü şöyle başlattı: Adıyla başlayarak {قَالُوا} “Dediler ki:” {يَا مُوسَى} “'Ey Musa!”; mücadele başlamadan önce akıllı hasımların adeti olduğu üzere, ona karşı bir edep gösterip muhayyer bırakarak ve ilk olarak kendilerinin atma niyetinde olduklarını hissettiren bir üslupla şöyle dediler: {إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} “'Ya sen at”; yani önce sen
ما تريد أن تلقيه للمغالبة في إظهار صحة دعواك {وإما أن نكون نحن} أي خاصة {الملقين*} أي لما معنا أولاً.
davanın doğruluğunu ortaya koymak üzere üstün gelmek için atmak istediğin şeyi; {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ} “ya da biz olalım”; yani sadece biz, {الْمُلْقِينَ} “[ilk] atanlar!'”; yani yanımızdakileri ilk önce atanlar.
ولما فهم موسى ﵇ مرادهم مما عبر هذا النظم عن حقيقة معناه من تأكيد ضميرهم المتصل بالمنفصل وتعريف الخبر وإقحام الفصل، وكان واثقاً من الله تعالى بما وعده به جارياً مع مراده، لا فرق بين أن يتقدم أو يتأخر؛ أجابهم إلى سؤالهم. وهو أوقع في ازدراء شأنهم، فاستأنف سبحانه الخبر عنه بقوله: {قال ألقوا} أي أنتم أيها السحرة ما تريدون إلقاءه، وهو أمر تعجيز.
Musa [aleyhisselâm], bu nazmın muttasıl zamiri munfasıl ile tekit etmek, haberi marife kılmak ve zamir-i fasl getirmek suretiyle hakiki manasını ifade ettiği üzere onların maksadını anlayınca ve Allah Teâlâ'nın kendisine vaat ettiği şeyden emin olup O'nun iradesine tabi bulunarak önce başlamakla sonra kalmak arasında bir fark görmeyince onların bu talebini kabul etti. Bu durum onların konumunu hiçe saymada daha etkiliydi. Bunun üzerine Yüce Allah onun hakkındaki habere yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قَالَ أَلْقُوا} “[Musa] dedi ki: 'Siz atın!'”; yani ey büyücüler, atmak istediğiniz şeyleri siz atın. Bu emir, bir aciz bırakma (ta'ciz) emridir.
ولما أذن لهم بادروا إلى ذلك كما أفهمه العطف بالفاء في قوله: {فلما ألقوا} أي ما أعدوه للسحر {سحروا أعين الناس} أي عن صحة إدراكها حتى خيلوا إليها ما لا على بعض، وبعثوا جماعة ينادون: أيها الناس احذروا {واسترهبوهم} أي وأوجدوا رهبتهم إيجاد راغب فيها طالب لها غاية الطلب.
Onlara izin verince, {فَلَمَّا أَلْقَوْا} “Onlar [ellerindekini] atınca,”; yani büyü için hazırladıkları şeyleri atınca mealindeki buyrukta yer alan 'fâ' harfinin ifade ettiği üzere derhal buna giriştiler; {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ} “insanların gözlerini büyülediler”; yani gözlerin doğru idrak etmesini engellediler, öyle ki onlara [gerçekte] var olmayan şeyleri hayal ettirdiler ve: 'Ey insanlar, sakının!' diye bağıran bir topluluk saldılar; {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} “ve onları dehşete düşürdüler”; yani son derece arzulayarak ve isteyerek insanlarda büyük bir korku ve dehşet meydana getirdiler.
ولما قيل ذلك، كان ربما ظن أنهم خافوا مما لا يخاف من مثله، فقال تعالى مبيناً أنهم معذورون في خوفهم: {وجاءو بسحر عظيم*} قال صاحب كتاب الزينة: والسحر على وجوه كثيرة، منه الأخذ بالعين،
Böyle denilince, sanki onların korkulmayacak bir şeyden korktukları zannedilebilirdi; bu sebeple Allah Teâlâ onların bu korkularında mazur olduklarını beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} “ve büyük bir büyü getirdiler.” Kitâbü'z-Zîne sahibi şöyle demiştir: Büyünün birçok çeşidi vardır; gözbağcılık onlardan biridir,
ومنه ما يفرق به بين المرء وزوجه، ومنه غير ذلك، وأصله مأخوذ من التعلل بالباطل وقلب الأمر عن وجهه كما ذكرنا من لغة العرب.
karı-kocanın arasını ayıran büyü onlardan biridir ve bunların dışında başka türleri de vardır. Arap dilinden aktardığımız üzere büyünün aslı; bâtıla tutunmak ve bir şeyi asıl mahiyetinden saptırmaktır.
ولما تناهى الأمر واشتد التشوف إلى ما صنغ موسى ﵇، قال معلماً عنه عطفاً على {وجاءو} : {وأوحينا} أي مظهرين لعظمتنا على رؤوس الأشهاد بما لا يقدر أحد أن يضاهيه {إلى موسى أن ألق عصاك} أي فألقاها {فإذا هي} من حين إلقائه لها {تلقف} أي تلتقم التقاماً حقيقياً شديداً سريعاً جداً بما دل عليه حذف التاء، ودل على كثرة ما صنعوا بقوله: {ما يأفكون*} أي يجددون حين إلقائهم في تزويره وقلبه عن وجهه، فابتلعت ما كان ملء الوادي من العصيّ والحبال، ثم أخذها موسى ﵇ فإذا هي كما كانت لم يزد شيء من مقدارها على ما كانت عليه، وفي هذا السياق المعلم بتثبت موسى السلام بعد عظيم ما رأى من سحرهم إلى الإيحاء إليه بيان لأدبه ﵇ في ذلك المقام الضنك وسكونه تحت المقاربة مع مرسله سبحانه إلى بروز أوامره الشريفة.
İş doruk noktasına ulaşıp Musa [aleyhisselâm]'ın ne yapacağına dair merak şiddetlenince, {وَجَاءُوا} [lafzına] atıfla ondan haber vererek şöyle buyurdu: {وَأَوْحَيْنَا} “Ve vahyettik”; yani hiç kimsenin benzerini yapamayacağı bir şekilde herkesin gözü önünde azametimizi ortaya koyarak, {إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} “Musa'ya: 'Âsânı at!' diye.” O da attı. {فَإِذَا هِيَ} “Bir de baktılar ki o,”; yani onu attığı andan itibaren, {تَلْقَفُ} “yakalayıp yutuyor”; 'tâ' harfinin hazfedilmesinin delalet ettiği üzere son derece hızlı ve şiddetli bir şekilde hakikaten yutuveriyor; {مَا يَأْفِكُونَ} “uydurdukları şeyleri.” Yani attıkları esnada tahrif ve ters yüz ederek yeniledikleri şeyleri; böylece [âsâ], vadiyi dolduran baston ve ipleri yuttu. Sonra Musa [aleyhisselâm] onu aldı ve o yine önceki hâlindeydi; miktarında önceki durumuna göre hiçbir artış olmamıştı. Musa [aleyhisselâm]'ın onların büyük büyüsünü gördükten sonra kendisine vahiy gelene kadar sebat edip beklemesini bildiren bu bağlamda, o sıkıntılı makamda [aleyhisselâm] gösterdiği edep ve Yüce Rabbi'nin şerefli emirleri belirinceye kadar O'na yakınlık şuuruyla sergilediği sükûnet açıkça görülmektedir.
ولما علم أن ما صنعوه إنما هم خيال، وما صنعه موسى ﵇ أثبت من الجبال، سبب معقباً قوله: {فوقع الحق} أي الذي لا شيء أثبت منه، فالواقع يطابقه لأن باطن الأمر مطابق لما ظهر منه من ابتلاعها
Onların yaptıklarının sadece bir hayal, Musa [aleyhisselâm]'ın yaptığının ise dağlardan daha sabit olduğu anlaşılınca, bunun bir neticesi olarak hemen ardından şöyle buyurdu: {فَوَقَعَ الْحَقُّ} “Böylece hak gerçekleşti”; yani kendisinden daha sabit hiçbir şey olmayan hak ortaya çıktı. Vâkıa da buna uygundur; zira işin bâtını, âsânın
لأمتعتهم فالإخبار عنه صدق، وفيه تنبيه على أن فعلهم إنما هو خيال بالنسبة إلى ظاهر الأمر، وأما في الباطن والواقع فلا حقيقة له، فالإخبار عن تحرك ما ألقوه كذب.
onların eşyalarını yutmasında zahir olan duruma mutabıktır ve bundan verilen haber doğrudur. Bunda, onların fiilinin işin zahirine nispetle bir hayalden ibaret olduğuna, bâtında ve hakikatte ise bir gerçekliğinin bulunmadığına ve attıkları şeylerin hareket ettiğine dair haberin bir yalandan ibaret olduğuna dikkat çekilmektedir.
ولما أخبر عن ثبات الحق، أتبعه زوال الباطل فقال: {وبطل} بحيث عدم أصلاً ورأساً {ما كانوا يعملون*} فدل بكان والمضارع على أنهم - مع بطلان ما عملوا - نسوا علمهم بحيث إنه أسند عليهم باب العمل بعد أن كان لهم به ملكة كملكة ما هو كالجبلة - والله أعلم؛ ثم سبب عن هذا قوله: {فغلبوا هنالك} أي عند هذا الأمر العظيم العالي الرتبه {وانقلبوا} أي جزاء على قلبهم لتلك الحقائق عن وجوهها حال كونهم {صاغرين*} أي بعد أن كانوا - عند أنفسهم ومن يقول بقولهم وهوالأغلب - عالين، ولا ذل ولا صغار أعظم في حق المبطل من ظهور بطلان قوله على وجه لا يكون فيه حيلة.
Hakkın sabit olduğunu haber verince, ardından bâtılın zeval bulduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {وَبَطَلَ} “ve hükümsüz kaldı”; yani kökten ve tamamen yok oldu, {مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapageldikleri şeyler.” 'Kâne' ve muzari fiil ile ifade edilmesi, yaptıkları şeylerin bâtıl olmasıyla birlikte ilimlerini de unuttuklarına delalet etmektedir; öyle ki yaratılıştan gelen bir meleke gibi sahip oldukları bu melekeye rağmen artık bu ameli yapma kapısı onların yüzüne kapanmıştır —en doğrusunu Allah bilir—. Sonra buna dayalı olarak şöyle buyurdu: {فَغُلِبُوا هُنَالِكَ} “Orada mağlup oldular”; yani bu azametli ve derecesi yüksek durum karşısında, {وَانْقَلَبُوا} “ve döndüler”; o hakikatleri asıl mahiyetinden saptırmalarına bir ceza olarak, {صَاغِرِينَ} “küçük düşmüş olarak.”; yani kendilerinin ve onların görüşünü paylaşan çoğunluğun nazarında üstün iken zillete düştüler. Bâtıl ehli için, sözünün hiçbir hileye imkân bırakmayacak şekilde bâtıl olduğunun ortaya çıkmasından daha büyük bir zillet ve küçüklük yoktur.
ولما كان الأدب وذل النفس لا يأتي إلا بخير، لأنه اللائق بالعبيد، قاد كثيراً منهم إلى السعادة الأبدية، فلذلك قال: {وألقي السحرة} أي ألقاهم ملقى الخوف من الله والشوق إلى الخضوع بين يديه والذل لديه حين عرفوا أن ما فعله موسى ﵇ أمر سماوي، صدق الله تعالى به موسى ﵇ في أنه رسوله، ولم يتأخروا بعد ذلك أصلاً حتى كأنهم خروا من غير اختيار {ساجدين*} شكراً لله تعالى وانسلاخاً عن الكفر ودليلاً على أقصى غايات الخضوع، فعل الله ذلك بهم حتى
Edep ve nefsi alçaltmak sadece hayır getirdiğinden ve kullara yakışan da bu olduğundan, bu haslet onların çoğunu ebedî saadete sevk etti. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ} “Ve büyücüler atıldılar / bırakıldılar”; yani Musa [aleyhisselâm]'ın yaptığının semavî bir emir olduğunu ve Allah Teâlâ'nın bununla Musa [aleyhisselâm]'ı resulü olma konusunda doğruladığını anladıklarında, Allah korkusu ile O'nun huzurunda boyun bükme ve zillet gösterme arzusu onları öylesine kapladı ki bundan sonra hiç duraksamadılar; adeta ellerinde olmaksızın {سَاجِدِينَ} “secdeye kapanarak.” [yere yıkıldılar]; Allah Teâlâ'ya şükretmek, inkârdan sıyrılmak ve teslimiyetin en son noktasını göstermek için. Allah bunu onlara yaptırdı ki
تبهر به فرعون وملأه وتحير عقولهم.
bununla Firavun'u ve ileri gelenlerini dehşete düşürsün ve akıllarını hayrette bıraksın.
ولما كانوا بمعرض التشوف العظيم إلى معرفة قولهم بعد فعلهم، أخبر عن ذلك سبحانه بقوله: {قالوا} أي حال إلقائهم للسجود {آمنّا} أي كلنا {برب العالمين*} أي الذي خلق فرعون ومن قبله وما يعيشون به؛ ثم خصوا من هداهم الله على أيديهما تصريحاً بالمراد وتشريفاً لهما فقالوا: {رب موسى} ثم أزالوا الشبهة بحذافيرها - لأن فرعون ربما ادعى بتربية موسى ﵇ أنه المراد - بقولهم: {وهارون*} وفي الآية دليل على أن ظهور الآية موجب للإيمان عند من ظهرت له، ولو أن الرسول غير مرسل إليه.
Onların bu fiillerinden sonra ne söyleyeceklerine dair büyük bir merak uyanınca, Yüce Allah bunu haber vererek şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler ki:”; yani secdeye kapandıkları hâlde, {آمَنَّا} “'İman ettik”; yani hepimiz, {بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi'ne;'”; yani Firavun'u, ondan öncekileri ve yaşadıkları her şeyi yaratan Rabbe. Sonra maksadı açıkça belirtmek ve kendilerini şereflendirmek üzere, Allah'ın kendilerini elleriyle hidayete erdirdiği iki kişiyi tahsis ederek şöyle dediler: {رَبِّ مُوسَى} “'Musa'nın Rabbi'ne”; ardından bütün şüpheleri tamamen bertaraf etmek üzere —çünkü Firavun, Musa [aleyhisselâm]'ı büyütmüş olmasından dolayı kastedilenin kendisi olduğunu iddia edebilirdi— şöyle dediler: {وَهَارُونَ} “ve Harun'un!'” Ayette, mucizenin ortaya çıkmasının, kendisine mucize gösterilen kimse için —o resul kendisine gönderilmiş olmasa bile— imanı gerektirdiğine delil vardır.
ولما صرحوا بالذي آمنوا به تصريحاً منع فرعون أن يدلس معه بما يخيل به على قومه، شرع في تهديدهم على وجه يمكر فيه بقومه ويلبس عليهم إيقافاً لهم عن المبادرة إلى الإيمان - كما بادر السحرة - إلى وقت ما، فاستأنف الخبر عنه سبحانه بقوله مصرحاً باسمه غير مضمر له كما في في غير هذه السورة لأن مقصود السورة الإنذار، وهو أحسن الناس بالمناداة عليه في ذلك المقام، وقصته مسوفة لبيان فسق الأكثر، وهو أفسق أهل ذلك العصر: {قال فرعون} منكراً عليهم موبخاً لهم بقوله: {آمنتم} أي صدقتم {به} أي بموسى تصديقاً آمنه من رجوعكم
Onlar iman ettikleri Zât'ı, Firavun'un kavmini aldatmaya yönelik hileler yapmasına fırsat vermeyecek derecede açıkça ilan edince, Firavun da —büyücülerin acele ettiği gibi— kavminin derhal imana yönelmesini bir süre engellemek amacıyla onlara tuzak kuracak ve akıllarını karıştıracak şekilde tehdit etmeye başladı. Yüce Allah, bu surenin gayesi korkutmak (inzâr) olduğundan, bu makamda ilan edilmeye en layık kimse o olduğundan ve kıssası çoğunluğun yoldan çıkışını açıklamak için sevk edilmiş olup o da o devir ehlinin en yoldan çıkanı bulunduğundan, diğer surelerdekinin aksine zamir kullanmayıp adını açıkça zikrederek onun haberine yeniden başladı: {قَالَ فِرْعَوْنُ} “Firavun dedi ki:”; onları kınayarak ve azarlayarak: {آمَنتُم} “'İman mı ettiniz”; yani tasdik mi ettiniz, {بِهِ} “ona?”; yani Musa'ya, artık ondan dönmeyeceğinize dair bir kesinlikle. Haber kipiyle okuyanlar soru kastetmiştir. Firavun, Musa [aleyhisselâm]'ın doğruluğunun delillerini görmeleri ve büyücülere uymaları sebebiyle Kıptîler arasından iman etme arzusunda olduğunu anladığı kimselere {قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “'Ben size izin vermeden önce!'” sözüyle bir vehim verdi
عنه، ومن أخبر أراد الاستفهام، وأوهم فرعون من فهم عنهم من القبط إرادة الإيمان لأجل ما رأوا من دلائل صدق موسى ﵇ واقتداء بالسحرة بقوله: {قبل أن آذن لكم} ليوقفهم من خطر المخالفة له بما رجاهم فيه من إذنه، فلما ظن أنهم وقفوا خيلهم بما يذهب عنهم ذلك الخاطر أصلاً ورأساً بقوله مؤكداً نفياً لما على قوله من لواتح الكذب: {إن هذا لمكر} أي عظيم جداً، وطول الكلام تبييناً لما أرادوا وتنسية لخاطر الإيمان فقال: {مكرتموه في المدينة} أي على ميعاد بينكم وبين موسى، وحيلة احتلتموها قبل اجتماعكم، وليس إيمانكم لأن صدقه ظهر لكم؛ ثم علل بما يتعلق به فكرهم وتشوش قلوبهم فقال: {لتخرجوا} أي أنتم وموسى ﵇ {منها أهلها} وتسكنوها أنتم وبنو إسرائيل.
ki kendisine muhalefet etme tehlikesinden onları alıkoysun ve kendi iznini ummalarını sağlasın. Onların duraksadığını zannedince, sözündeki yalan izlerini bertaraf etmek üzere pekiştirerek bu düşünceyi akıllarından tamamen söküp atacak şu vehmi ortaya attı: {إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ} “'Şüphesiz bu bir tuzaktır;”; yani son derece büyük bir tuzaktır. Onların maksadını açıklamak ve iman fikrini unutturmak için sözü uzatarak şöyle dedi: {مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ} “şehirde kurduğunuz bir tuzaktır;”; yani sizinle Musa arasında önceden kararlaştırılmış bir buluşma ve toplanmanızdan önce planladığınız bir hiledir; yoksa imanınız onun doğruluğu size aşikâr olduğu için değildir. Sonra zihinlerini meşgul edecek ve kalplerini karıştıracak bir gerekçe öne sürerek dedi ki: {لِتُخْرِجُوا} “çıkarmak için”; yani sen ve Musa [aleyhisselâm], {مِنْهَا أَهْلَهَا} “oranın halkını oradan!'”; ve oraya sizler ve İsrailoğulları yerleşesiniz diye.
ولما استتب له ما أراد من دقيق المكر، شرع في تهديدهم بما يمنع غيرهم وربما ردهم، فقال مسبباً عن ذلك: {فسوف تعلمون*} أي بوعد لا خلف فيه ما أفعل بكم من عذاب لا يحتمل، ثم فسر ما أجمل من هذا الوعيد بقوله: {لأقطعن أيديكم} أي اليمنى مثلاً {وأرجلكم} أي اليسرى، ولذلك فسره بقوله: {من خلاف} أي يخالف الطرف -
Kurduğu ince tuzak istediği gibi tamamlanınca, başkalarını engelleyecek ve belki onları da döndürecek bir tehdide başlayarak bunun neticesinde şöyle dedi: {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “'Pek yakında bileceksiniz!'”; yani asla şaşmayacak bir vaatle, size tahammül edilmez nasıl bir azap yapacağımı göreceksiniz. Sonra bu kapalı tehdidi şu sözüyle açıkladı: {لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ} “'Mutlaka ellerinizi keseceğim”; yani mesela sağ ellerinizi, {وَأَرْجُلَكُمْ} “ve ayaklarınızı”; yani sol ayaklarınızı; bu yüzden bunu {مِنْ خِلَافٍ} “çaprazlama olarak!” ifadesiyle açıkladı; yani elin kesildiği tarafın aksi olan —
الذي تقطع منه اليد - الطرف الذي تقطع منه الرجل.
taraftan ayağın kesilmesidir.
ولما كان مقصود هذه السورة الإنذار، فذكر فيها ما وقع لموسى ﵇ والسحرة على وجه يهول ذكر ما كان من أمر فرعون على وجه يقرب من ذلك، فعبر بحرف التراخي لأن فيه - مع الإطناب الذييكون شاغلاً لأصحابه عما أدهشهم مما رأوه - تعظيماً لأمر الصلب. فيكون أرهب للسحرة ولمن تزلزل بهم من قومه فقال: {ثم لأصلبنكم} أي أعلقنكم ممدودة أيديكم لتصيروا على هيئة الصليب، أو حتى يتقاطر صليبكم وهو الدهن الذي فيكم {أجمعين*} أي لا أترك منكم أحداً لأجعلكم نكالاً لغيركم.
Bu surenin gayesi korkutmak (inzâr) olduğundan, Musa [aleyhisselâm] ile büyücüler arasında geçenler, Firavun'un durumunun korkunçluğunu benzer bir şekilde hissettirecek tarzda zikredildi. Bu sebeple terâhî (sonralık) bildiren harf ile [sümme] ifade edildi; zira bunda —arkadaşlarını gördükleri dehşetten uzaklaştıracak uzun bir hitap ile birlikte— asma cezasını büyütme anlamı vardır. Böylece büyücüler ve kavminden sarsılan kimseler için daha korkutucu olsun diye şöyle dedi: {ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ} “'Sonra hepinizi mutlaka asacağım!'”; yani haç şeklini alasınız diye ellerinizi açarak asacağım yahut 'salîb'iniz, yani vücudunuzdaki yağlar damlayana kadar asacağım; {أَجْمَعِينَ} “'hepinizi birden!'”; yani sizi başkalarına ibret kılmak için içinizden hiçbir kimseyi bırakmayacağım.
ولما كان حالاً يشوق النفوس إلى جوابهم، استأنفه بقوله: {قالوا} أي أجمعون، لم يرتع منهم إنسان ولا تزلزل عما منحه الله به من رتبة الإيمان {إنا إلى ربنا} أي الذي ما زال يحسن إلينا بنعمه الظاهرة والباطنة حتى جعل آخر ذلك أعظم النعم، لا إلى غيره {منقلبون*} أي بالموت انقلاباً ثابتاً لا انفكاك لنا عنه إن صلبتنا أو تركتنا، لا طمع لنا في البقاء في الدنيا، فنحن لا نبالي - بعد علمنا بأنا على حالة السعداء - بالموت على أيّ حالة كان، أو المراد أنا ننقلب إذا قتلتنا إلى من يحسن إلينا بما منه الانتقام منك، ولذلك اتبعوه بقولهم: {وما تنقم} أي تنكر {منا} أي فعلك ذلك بنا وتعيب علينا {إلا أن آمنا}
Bu durum, nefisleri onların vereceği cevabı merak etmeye sevk eden bir hâl olunca, [söze] yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler ki:”; yani hepsi birden; içlerinden tek bir kişi dahi korkup titremedi ve Allah'ın kendilerine lütfettiği iman mertebesinden sarsılmadı: {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا} “'Şüphesiz biz Rabbimize”; yani zahirî ve bâtınî nimetleriyle bize daima ihsanda bulunan ve nihayet bu nimetlerin sonuncusunu en büyük nimet kılan Rabbimize döneceğiz, başkasına değil, {مُنقَلِبُونَ} “dönecek olanlarız.'”; yani ölümle, ister bizi as ister bırak, yakamızı kurtaramayacağımız kesin bir dönüşle döneceğiz. Bizim bu dünyada kalma gibi bir arzumuz yoktur; dolayısıyla bahtiyar kimselerin hâli üzere olduğumuzu bildikten sonra ölümün hangi şekilde geleceğine aldırmayız. Yahut maksat şudur: Sen bizi öldürdüğünde, senden intikam alacak olan ve bize ihsanda bulunacak Zât'a döneceğiz. Bu yüzden sözlerini şöyle sürdürdüler: {وَمَا تَنقِمُ} “'Sen intikam almıyorsun / hoşlanmamazlık etmiyorsun”; yani kınamıyor ve ayıplamıyorsun, {مِنَّا} “bizden”; yani bize bu muameleyi yapmanın sebebi, {إِلَّا أَنْ آمَنَّا} “iman etmemizden başka bir şey için değildir”
أي إلا ما هو أصل المفاخر كلها وهو الإيمان {بآيات ربنا} أي التي عظمت بكونها صادرة عنه ولم يزل محسناً إلينا فوجب علينا شكره {لما} أي حين {جاءتنا} لم نتأخر عن معرفة الصدق المصدَّق، وهذا يوجب الإكرام لا الانتقام؛ ثم آذنوه بأنهم مقدمون على كل ما عساه أن يفعل به فقالوا: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا القادر على خلاصنا {أفرغ} أي صب صباً غامراً {علينا} أي فيما تهددنا به هذا الذي قويته علينا {صبراً} أي كثيراً تغمرنا به كما يغمر الماء من يفرغ عليه حتى لا يروعنا ما يخوفنا به {وتوفنا} أي اقبض أرواحنا وافية حال كوننا {مسلمين*} أي عريقين في الانقياد بالظاهر والباطن بدلائل الحق، والظاهر أن الله تعالى أجابهم فيما سألوه تلويحاً بذكر الرب فلم يقدره عليهم لقوله تعالى {أنتما ومن اتبعكما الغالبون} [القصص: ٣٥] ولم يات في خبر يعتمد أنه قتلهم، وسيأتي في آخر الحديد، عن تاريخ ابن عبد الحكم ما هو صريح في خلاصهم.
yani bütün övünçlerin aslı olan imandan ötürü; {بِآيَاتِ رَبِّنَا} “Rabbimizin ayetlerine”; yani O'ndan sadır olmakla yücelen ve O daima bize ihsanda bulunduğu için şükretmemiz vacip olan ayetlerine; {لَمَّا} “vaktaki”; yani {جَاءَتْنَا} “bize geldiğinde;” doğruluğu tasdik edilen hakkı tanımakta gecikmedik. Bu durum intikamı değil, ikramı gerektirir. Sonra Firavun'un kendilerine yapabileceği her şeye razı olduklarını bildirerek şöyle dediler: {رَبَّنَا} “'Ey Rabbimiz!”; yani ey bize ihsanda bulunan ve bizi kurtarmaya kadir olan Zât! {أَفْرِغْ} “yağdır / boşalt”; yani bolca dök, {عَلَيْنَا} “üzerimize”; bize karşı güçlendirdiğin şu kimsenin tehditlerine karşı, {صَبْرًا} “sabır”; yani üzerine su dökülen kimseyi suyun kaplaması gibi bizi bütünüyle kuşatacak çokça bir sabır ki bizi korkuttuğu şey bizi dehşete düşürmesin, {وَتَوَفَّنَا} “ve canımızı al”; yani ruhlarımızı eksiksiz olarak kabzet, {مُسْلِمِينَ} “müslümanlar olarak!'”; yani hak delillere zahiren ve bâtınen tam anlamıyla teslim olmuş kimseler olarak. Zahir olan odur ki Allah Teâlâ, Rab ismini zikrederek üstü kapalı şekilde yaptıkları bu duayı kabul buyurmuş ve Yüce Allah'ın: {أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ} “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” [Kasas: 35] buyruğu gereğince Firavun'u onlara musallat kılmamıştır. Güvenilir hiçbir rivayette onun büyücüleri öldürdüğü sabit olmamıştır; Hadîd suresinin sonunda İbn Abdilhakem'in Tarih'inden onların kurtulduğuna dair sarih rivayet gelecektir.
ولما قنع فرعون في ذلك الوقت الذي بهرت قومه تلك المعجزة الظاهرة بالانفصال على هذا الوجه الذي لم يدع فيه حيلة إلا خيل بها، وخلص موسى ﵇ بقومه متمكناً منهم بعض التمكن، وكان السياق
Firavun, o apaçık mucizenin kavmini dehşete düşürdüğü o anda, akla gelebilecek her türlü hileyi sergileyerek meseleyi bu şekilde kapatmaya razı olunca ve Musa [aleyhisselâm] da kavmiyle birlikte Firavun'a karşı bir dereceye kadar güç kazanmış olarak kurtulunca; bağlam da
لبيان أن أكثر الخلق فاسق، أخبر تعالى بما قال قوم فرعون بعدما رأوا من المعجز القاهر دليلاً على ذلك، فقال عاطفاً على {وألقي السحرة ساجدين} وما بعده، أو على قول فرعون: {وقال الملأ} أي الأشراف {من قوم فرعون} أي ظانين أن فرعون متمكن مما يريد بموسى ﵇ من الأذى منكرين لما وصل إليه الحال من أمر موسى ﵇ حين فعل ما فعل وآمن به السحرة، وما عمل فرعون شيئاً، لا قتله ولا حبسه، لأنه كان لا يقدرعلى ذلك ولا يعترف به لقومه {أتذر موسى وقومه} .
yaratılmışların çoğunun yoldan çıkmış olduğunu beyan etmek üzere sevk edildiğinden, Allah Teâlâ buna delil olarak Firavun kavminin o kahredici mucizeyi gördükten sonra ne söylediklerini haber verdi. {وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ} [ayetine] ve sonrasına yahut Firavun'un sözüne atıfla şöyle buyurdu: {وَقَالَ الْمَلَأُ} “İleri gelenler dediler ki:”; yani eşraf takımı, {مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} “Firavun'un kavminden”; Firavun'un Musa [aleyhisselâm]'a yapmak istediği eziyeti yapmaya muktedir olduğunu zannederek ve Musa [aleyhisselâm] o yaptıklarını yapıp büyücüler de ona iman ettiği hâlde Firavun'un ne onu öldürmek ne de hapsetmek gibi hiçbir şey yapamayışıyla işin vardığı noktayı inkâr ederek —zira Firavun buna güç yetiremiyor fakat bunu kavmine de itiraf edemiyordu—: {أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ} “'Musa'yı ve kavmini bırakacak mısın”.
ولما كان ما كان في أول مجلس من إيمان السحرة جديراً بأن يجر إليه أمثاله، سموه فساداً وجعلوه مقصوداً لفرعون إحماء له واستغضاباً فقالوا: {ليفسدوا} أي يوقعوا الفساد وهو تغيير الدين {في الأرض} أي التي هي الأرض كلها، وهي أرضنا هذه، أو الأرض كلها، لكون مثل هذا الفعل جديراً برد أهل الأرض كلهم عن عقائدهم {ويذرك وآلهتك} قيل: كان أمر قومه أن يعبدوا الأصنام تقرباً إليه، وقال الإمام: الأقرب أنه كان دهرياً منكراً لوجود الصانع، وكان يقول: مدبر هذا العالم السفلي هو الكواكب، وأنه المخدوم في العالم للخلق أو لتلك الطائفة والمربي لهم؛ ثم قال: وإذا كان مذهبه ذلك لم يبعد أن يقال: إنه كان قد اتخذ أصناماً على صور الكواكب ويعبدها على ما هو دين عبدة الكواكب انتهى.
İlk mecliste büyücülerin iman etmesiyle meydana gelen bu durum benzerlerini de peşinden sürüklemeye elverişli olduğundan, bunu fesat olarak nitelendirdiler ve Firavun'u kışkırtıp öfkelendirmek için bunu onun maksadıymış gibi göstererek şöyle dediler: {لِيُفْسِدُوا} “bozgunculuk çıkarsınlar”; yani din değiştirmekten ibaret olan fesadı çıkarsınlar diye mi, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde?”; yani bütün yeryüzü demek olan şu bizim topraklarımızda yahut böyle bir fiil bütün yeryüzü halkını inançlarından döndürmeye elverişli olduğu için bütün yeryüzünde; {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} “ve seni de ilahlarını da terk etsinler diye mi?'” Denildi ki: Firavun, kendisine yakınlaşmaları için kavmine putlara tapmalarını emrederdi. İmam [Râzî] ise şöyle demiştir: 'Daha yakın olan ihtimal, onun Yaratıcı'nın varlığını inkâr eden bir dehri olmasıdır. O, bu süflî âlemi idare edenin yıldızlar olduğunu ve kendisinin de âlemdeki yaratılmışlar veya o topluluk için hizmet edilen ve onları terbiye eden hükümdar olduğunu söylüyordu.' Sonra şöyle dedi: 'Onun mezhebi bu olunca, yıldızların suretinde putlar edindiğini ve yıldızlara tapanların dinine göre onlara ibadet ettiğini söylemek uzak bir ihtimal değildir.' İntihâ.
ولذلك قال: {أنا ربكم الأعلى} [النازعات: ٢٤] ، - هكذا قيل،
Bu sebeple {أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى} “'Ben sizin en yüce rabbinizim!'” [Nâziât: 24] demiştir —böyle denilmiştir—,
وهو ظاهر عبارة التوارة الآتية في آية القمل، ولكن إرادته غير ملائمة لهذه المعادلة، بل الظاهر أنه كان سمى أمراءة آلهة، وسمى لكل أمير قوماً يتألهونه أي يطيعونه، فإنه نقل عنهم أنهم كانوا يسمون الحاكم بل والكبير إلهاً كما سيأتي عن عبارة التوارة، فحيث وقعت الموازنة بين موسى ﵇ وقومه وبين فرعون وقومه، عبر بالآلهة تعظيماً لجانبه بالإشارة إلى أنه إله أي حاكم معبود، ليس وراءه منتهى وملؤه كلهم آلهة أي حكام دونه، وموسى ﵇ ليس بإله ولا في قومه إله بل هم محكوم عليهم فهم ضعفاء فكيف يتركون! وحيث نفي الإلهية عن غيره فبالنظر إلى خطابه للملأ {ما علمت لكم من إله غيري} [القصص: ٣٨] وحيث حشر الرعية ناداهم بقوله {أنا ربكم الأعلى} [النازعات: ٢٤] وكأن ذلك كان يطلق على الحاكم مجازاً، فجعلوه حقيقة وصاروا يفعلون ما يختص به الآلهة من التحليل والتحريم كما قال تعالى {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله} [التوبة: ٣١] فكفروا بادعاء الربوبية بمعنى العبودية، ونفي المعبود الحق بدليل آية {ما عملت} ، والحاصل أنهم عيروه بالرضى بأن يكون رئيساً على القبط وموسى ﵇ رئيساً على بني إسرائيل فيكونوا بهذه المتاركة
ve Tevrat'ın kene ayetinde gelecek olan açık ifadesi de böyledir; ancak bunu kastetmiş olması bu dengeye pek uygun düşmemektedir. Bilakis zahir olan şudur: O, emirlerini 'ilahlar' olarak isimlendirmiş ve her bir emire, kendisine 'teellüh eden' yani itaat eden bir topluluk tayin etmişti. Zira Tevrat'ın ibaresinden nakledileceği üzere onların hâkime, hatta büyüklere 'ilah' dedikleri nakledilmiştir. Musa [aleyhisselâm] ile kavmi ve Firavun ile kavmi arasında bir mukayese yapıldığında, Firavun'un şanını yüceltmek için 'âlihe' (ilahlar) tabiri kullanılmıştır; yani o, kendisinden üstü olmayan tapınılan bir ilah/hâkimdir, onun ileri gelenlerinin hepsi de onun altındaki ilahlardır/hâkimlerdir; Musa [aleyhisselâm] ise bir ilah değildir, kavminde de bir ilah yoktur, bilakis onlar yönetilen zayıflardır, öyleyse nasıl serbest bırakılırlar! Firavun'un kendisinden başkasından ilahlığı nefyetmesi ise ileri gelenlere hitabına göredir: {مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرِي} “'Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum'” [Kasas: 38]. Halkı topladığında ise onlara: {أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى} “'Ben sizin en yüce rabbinizim!'” [Nâziât: 24] diye seslenmiştir. Sanki bu lafız hâkime mecaz olarak ıtlak ediliyordu da onlar bunu hakikat yaptılar ve Yüce Allah'ın: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” [Tevbe: 31] buyurduğu gibi, helal ve haram kılma hususunda ilahlara has olan şeyleri yapmaya başladılar. Böylece ubûdiyyet (kulluk) anlamındaki rubûbiyyeti iddia ederek ve {مَا عَلِمْتُ} “bilmiyorum” ayetinin delaletiyle hak mâbudu nefyederek kâfir oldular. Hâsılı, onlar Firavun'u Kıptîlerin reisi, Musa [aleyhisselâm]'ı da İsrailoğullarının reisi olmaya razı gelmekle ayıpladılar; zira bu şekilde serbest bırakılmalarıyla
أكفاء للقبط.
[İsrailoğulları] Kıptîlere denk hâle gelmiş olacaktı.
ولما أعجزه الله سبحانه أن يفعل أكثر مما كان يعمل قبل مجيء موسى ﵇ لما يراد به من الاستدراج إلى الهلاك، أخبر عنه سبحانه بما يفهم ذلك فقال مستأنفاً: {قال} أي فرعون {سنقتل} أي تقتيلاً كثيراً {أبناءهم} أي كما كنا نفعل {ونستحيي نساءهم} أي نبقيهم أحياء إذلالاً لهم وأمناً من غائلتهم في المستقبل {وإنا فوقهم} أي الآن {قاهرون*} ولا أثر لغلبة موسى لنا في هذه المناظر لئلا تتوهم العامة أنه المولود الذي تحدث المنجمون والكهنة بذهاب ملكهم على يده فيثبطهم ذلك عن الطاعة، موهماً بهذا أن تركه لأذى موسى ﵇ لعدم التفاته؟ إليه، لايعجزه شيء عنه.
Allah Teâlâ helake doğru derece derece sürüklenmesi (istidraç) murat edildiği için Musa [aleyhisselâm] gelmeden önce yaptıklarından fazlasını yapmaktan Firavun'u aciz bırakınca, bunu hissettiren durumu haber vererek yeniden şöyle buyurdu: {قَالَ} “[Firavun] dedi ki:”; {سَنُقَتِّلُ} “'Öldüreceğiz”; yani pek çok öldüreceğiz, {أَبْنَاءَهُمْ} “oğullarını”; yani eskiden yaptığımız gibi, {وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} “ve kadınlarını sağ bırakacağız;”; yani onları zelil kılmak ve gelecekteki tehlikelerinden emin olmak için sağ bırakacağız; {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ} “ve şüphesiz biz onların üzerinde”; yani şu anda da, {قَاهِرُونَ} “ezici bir güce sahibiz.'” Halk, müneccimlerin ve kâhinlerin krallıklarının onun eliyle yıkılacağını söyledikleri çocuğun Musa olduğunu zannedip de itaatten geri durmasın diye bu karşılaşmada Musa'nın bize galip gelmesinin hiçbir tesiri yoktur; böylece Musa [aleyhisselâm]'a dokunmayışının, ona ehemmiyet vermeyişinden kaynaklandığı, yoksa buna güç yetiremeyişinden ileri gelmediği vehmini uyandırmıştır.
ولما كان هذا أمراً يزيد من قلق بني إسرائيل لما شموا من رائحة الفرج، استأنف سبحانه الخبر عما ثبتهم به موسى ﵇ قائلاً: {قال موسى لقومه} أي بني إسرائيل الذين فيهم قوة وقيام فيما يريدون من الأمور لو اجتمعت قلوبهم {استعينوا} أي ألصقوا طلب العون {بالله} الذي لا أعظم منه بما يرضيه من العبادة {واصبروا} ثم علل ذلك بأنه فعال لما يريد، ولا اعتراض عليه ولا مفر من حكمه فقال:
Bu durum, kurtuluş kokusunu almış olan İsrailoğullarının endişesini daha da artıracak bir şey olunca, Yüce Allah Musa [aleyhisselâm]'ın onları teskin ettiği hususu yeniden haber vererek şöyle buyurdu: {قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ} “Musa kavmine dedi ki:”; yani kalpleri birleştiğinde istedikleri işleri yapabilecek bir güce ve sebat kabiliyetine sahip olan İsrailoğullarına: {اسْتَعِينُوا} “'Yardım dileyin”; yani yardım talebini sıkıca bağlayın, {بِاللَّهِ} “Allah'tan”; O'nu razı edecek ibadetlerle, kendisinden daha büyüğü olmayan Zât'tan, {وَاصْبِرُوا} “ve sabredin!'” Sonra O'nun dilediğini yapan olduğunu, hükmüne itiraz edilemeyeceğini ve takdirinden kaçılamayacağını gerekçe göstererek şöyle dedi:
{إن الأرض} أي كلها مصر وغيرها {لله} أي الذي لا أمر لأحد معه، كرره تذكيراً بالعظمة وتصريحاً وتبركاً؛ ثم استأنف قوله: {يورثها من يشاء من عباده} .
{إِنَّ الْأَرْضَ} “'Şüphesiz yeryüzü”; yani Mısır ve diğer yerler dahil hepsi, {لِلَّهِ} “Allah'ındır;'”; yani O'nunla birlikte kimsenin hükmü geçerli olmayan Zât'ındır; O'nun azametini hatırlatmak, açıkça belirtmek ve teberrük için bu ismi tekrarladı. Sonra söze yeniden başlayarak şöyle dedi: {يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “'kullarından dilediğini ona vâris kılar.'”
ولما أخبر أن نسبة الكل إليه واحدة، أخبر بما يرفع بعضهم على بعض فقال: {والعاقبة} أي والحال أن آخر الأمر وإن حصل بلاء {للمتقين*} أي الذين يقون أنفسهم سخط الله بعمل ما يرضيه فلا عبرة بما ترون في العاجل فإنه قد يكون استدراجاً.
Herkesin O'na nispetinin bir olduğunu haber verince, bir kısmını diğerine üstün kılan vasfı bildirerek şöyle dedi: {وَالْعَاقِبَةُ} “'Ve akıbet”; yani imtihanlar meydana gelse de işin sonu, {لِلْمُتَّقِينَ} “müttakilerindir.'”; yani O'nu razı edecek ameller işleyerek kendilerini Allah'ın gazabından koruyanlarındır; şu peşin dünyada gördüklerinize itibar etmeyiniz, zira bu bir istidraç olabilir.
ولما تشوف السامع إلى ما كان من جوابهم، أشار تعالى أن قلقهم كان وصل إلى حد لا صبر معه بقوله مستأنفاً: {قالوا} ولما كان الموجع هو الأذى، لا كونه من معين، بنوا للمفعول قولهم: {أوذينا} أي بالقتل والاستعباد.
Dinleyici onların nasıl cevap verdiğini merak edince, Yüce Allah onların endişesinin artık sabredilemeyecek bir dereceye ulaştığına işaret ederek yeniden şöyle buyurdu: {قَالُوا} “Dediler ki:”; can yakan şey eziyetin kendisi olup muayyen bir kimseden gelmesi olmadığından, sözlerini meçhul sîga ile bina ederek şöyle dediler: {أُوذِينَا} “'Bize eziyet edildi”; yani öldürülerek ve köleleştirilerek.
ولما كان أذاهم غير مستغرق للزمان، أثبتوا الجارّ فقالوا: {من قبل أن تأتينا} أي كما تعلم {ومن بعد ما جئتنا} أي فما الذي أفادنا مجيئك {قال} مسلياً لهم وداعياً ومرجياً بما رمز إليه من قبل {عسى ربكم} أي الذي أحسن إلى آبائكم بما تعرفون وإليكم بإرسالي إليكم {أن يهلك عدوكم} فلا يهولنكم ما ترون {ويستخلفكم} أي ويوجد خلافتكم لهم متمكنين، لا يحكم عليكم غيركم {في الأرض} أي جنسها إن كنتم متقين؛ ثم سبب عن الاستخلاف قوله مذكراً لهم محذراً من
Eziyetleri bütün zamanı kapsamadığı için cer edatını [min] zikrederek şöyle dediler: {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “sen bize gelmeden önce de”; yani bildiğin gibi, {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “bize geldikten sonra da!'”; yani senin gelişin bize ne fayda sağladı ki! {قَالَ} “[Musa] dedi ki:”; onları teselli ederek, dua ederek ve daha önce ima ettiği hususlarla ümitlendirerek: {عَسَى رَبُّكُمْ} “'Umulur ki Rabbiniz”; yani babalarınıza bildiğiniz ihsanlarda bulunan ve beni size göndermekle de size lütufta bulunan Rabbiniz, {أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ} “düşmanınızı helak eder”; öyleyse gördükleriniz sizi korkutmasın, {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ} “ve sizi onların yerine halifeler kılar”; yani başkalarının size hükmedemeyeceği muktedir idareciler olarak onların yerine sizi getirir, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde;'”; yani şayet müttaki olursanız yeryüzü cinsinde. Sonra halife kılınmanın peşinden Yüce Allah'ın
سطواته سبحانه: {فينظر} أي وأنتم خلفاء متمكنون {كيف تعملون*} أي يعاملكم معاملة المختبر وهو في الأزل أعلم بما تعملون منكم بعد إيقاعكم للأعمال، ولكنه يفعل ذلك لتقوم الحجة عليكم على مجاري عاداتكم.
satvetlerini hatırlatıp sakındırarak şöyle buyurdu: {فَيَنْظُرَ} “ve bakar”; yani sizler muktedir halifeler olduğunuzda, {كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “nasıl amel edeceğinize!'”; yani ezelde yapacağınız amelleri siz amelleri işlemeden önce bildiği hâlde, sizi bir imtihana tabi tutulan kimse gibi muameleye tabi tutar; fakat bunu âdetlerinizin cereyanı üzere aleyhinize hüccet ikame etmek için yapar.
ولما رجاهم موسى ﵇ بذلك، أخبر سبحانه أنه فعل ما أخبرهم به، فذكر مقدماته فقال: {ولقد} أي قال لهم ما قال والحال أنا وعزتنا قد {أخذنا} أي قهرنا {آل فرعون} ولينّا عريكتهم وسهلنا شكيمتهم {بالسنين} أي بالقحط والجوع، فإن السنة يطلق بالغلبة على ذلك كما تطلق على العام؛ ولما كانت السنة تطلق على نقص الحبوب، صرح بالثمار فقال، {ونقص من الثمرات} أي بالعاهات إن كان الماء كثيراً، أو السنة للبادية والنقص للحاضرة {لعلهم يذكرون*} أي ليكون حالهم حال من يرجو ناظره أن يتذكر في نفسه ولو بأدنى وجوه التذكر - بما أشار إليه الإدغام، فإن الضر يزيل الشماخة التي هي مظنة الوقوف مع الحظوظ ويوجب للإنسان الرقة فيقول: هذا إنما حصل لي بسبب تكذيبي لهذا الرسول وعبادتي من لا يكشف السوء عن نفسه ولا غيره.
Musa [aleyhisselâm] onları bununla ümitlendirince, Yüce Allah onlara haber verdiği şeyi yaptığını bildirerek bunun mukaddimelerini zikretti ve şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ} “Andolsun ki”; yani o onlara bu sözleri söylerken Biz de izzetimiz hakkı için {أَخَذْنَا} “yakaladık”; yani kahrettik, boyunlarını büktük ve sertliklerini kırdık, {آلَ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanını” {بِالسِّنِينَ} “yıllarca süren kuraklıkla”; yani kıtlık ve açlıkla; zira sene kelimesi 'yıl' manasına geldiği gibi galip olarak kıtlık için de kullanılır. Kıtlık senesi hububatın azalmasına ıtlak edildiğinden, meyveleri açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “ve ürünlerin noksanlığıyla;”; yani su bol olsa bile âfetlerle yahut kuraklık çöl halkı, noksanlık ise şehir halkı içindir; {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “belki düşünüp öğüt alırlar diye.” Yani idğamın da işaret ettiği üzere, durumları bakan kimsenin kendi içlerinde en küçük bir hatırlamayla dahi ibret almasını umacağı bir hâle gelsin diye. Zira darlık, nefsin hazlarına takılıp kalma sebebi olan kibri yok eder ve insana bir incelik vererek: 'Bu başıma ancak bu elçiyi yalanlamam ve ne kendisinden ne de başkasından kötülüğü defedemeyen şeylere tapmam yüzünden geldi' dedirtir.
ولما لم يتذكروا ولا لانوا، سبب عن أخذهم قوله معرفاً بغباوتهم
Onlar öğüt almayınca ve yumuşamayınca, cezalandırılmalarının ardından onların ahmaklığını bildiren buyruğunu sevk etti;
معبراً في الخير بأداة التحقيق إشارة إلى أنه أغلب من الشر، حثاً على الشكر: {فإذا} أي فما تسبب عن ذلك إلا أنهم كانوا إذا {جاءتهم الحسنة} أي الحالة الكاملة التي يحبونها من الخصب وغيره، وعرفها بعد تحقيقها إشارة إلى إكمالها {قالوا لنا هذه} أي نحن حقيقون بها، ودل على أن الخير أكثر من غيره بقوله بأداة الشك مع التنكير: {وإن تصبهم سيئة} أي حالة يكرهونها.
şükre teşvik etmek üzere, hayrın şerden daha galip olduğuna işaretle hayır hakkında tahkik edatı kullanarak şöyle buyurdu: {فَإِذَا} “Artık vaktaki”; yani bundan hasıl olan netice ancak şu oldu ki onlar, {جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} “kendilerine bir iyilik geldiğinde”; yani bolluk ve benzeri sevdikleri kâmil bir hâl geldiğinde —kemaline işaret etmek üzere tahkikten sonra onu marife kıldı—: {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} “'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi;”; yani biz buna layığız. Hayrın diğerlerinden daha çok olduğuna delalet etmek üzere nekire kılmakla beraber şek edatıyla şöyle buyurdu: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “başlarına bir kötülük gelirse”; yani hoşlanmadıkları bir hâl gelirse,
ولما كانت افصابة بالسيئات تخصهم ولا يلحق بني إسرائيل منها شيء، فكان إظهارهم للتطير بهم ظاهراً في ردهم عليهم وتكذيبهم فيه، أشار سبحانه بإدغام التاء إلى أنهم كانوا إنما يدسونه إلى من يمكنهم اختداعه من الجهلة والأغبياء على وجه الحلية والخفاء، بخلاف ما في يس فقال: {يطيروا} أي يتشاءموا {بموسى ومن معه} أي بأن يقولوا: ما حصل لنا هذا السوء إلا بشؤمهم، وهو تفعل من الطير، وهو تعمد قصد الطير لأن يطير للتفاؤل به خير أو شر، وأصله أن العرب كانوا إذا مر الطائر من ميامنهم إلى جهة مياسرهم قالوا: بارح، أي مشؤوم، من البرح وهو الشدة، فإذا طار من جهة اليسار إلى جهة اليمين عدوه مباركاً، قالوا: من لي بالسانح بعد البارح، أي بالمبارك بعد المشؤوم، وعرف أن المراد هنا التشاؤم لاقترانه بالسيئة.
Kötülüklerin isabet etmesi kendilerine has olup İsrailoğullarına bundan hiçbir şey dokunmadığı ve onların uğursuz saydıklarını açığa vurmaları kendilerinin aleyhine dönüp bu hususta yalanlanacakları aşikâr olduğu için, Yüce Allah 'tâ' harfinin idğam edilmesiyle, Yâsîn suresindekinin aksine, onların bunu ancak hile ve gizlilik yoluyla cahillerden ve ahmaklardan kandırabilecekleri kimselere fısıldadıklarına işaret ederek şöyle buyurdu: {يَطَّيَّرُوا} “uğursuzluğa yorarlardı”; {بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Musa ve beraberindekilerin yüzünden.”; yani: 'Bu kötülük bize ancak onların uğursuzluğu yüzünden geldi' diyerek. Bu kelime *tayr* kökünden tefa''ul babındandır; bu da hayra veya şerre yormak (tefe'ül) maksadıyla kuş uçurmayı kasten hedeflemektir. Bunun aslı şudur: Araplar bir kuş sağ taraflarından sol taraflarına doğru uçtuğunda: *Bârih* (بَارِح), yani şiddet manasındaki 'bereh' kökünden 'uğursuz' derlerdi. Şayet kuş sol taraftan sağ tarafa doğru uçarsa onu mübarek sayar ve: 'Bârih'ten sonra sânihi (uğursuzdan sonra mübarek olanı) bana kim getirecek?' derlerdi. Burada kötülükle birlikte zikredildiği için uğursuzluk manasının kastedildiği anlaşılmıştır.
ولما كذبوا في الموضعين، قال مستأنفاً على وجه التأكيد:
Onlar her iki durumda da yalan söyleyince, tekit sadedinde söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu:
{ألا إنما طائرهم} أي قدرهم الذي سبق في الأزل من الخير والشر فلا يزداد ولا ينقص {عند الله} أي الملك الذي لا أمر لغيره وقد قدر كل شيء، فلا يقدر على المجيء به غيره أصلاً {ولكن أكثرهم لا يعلمون*} أي لا علم لهم أصلاً فهم لا يهتدون إلى ما ينفعهم ويظنون أن للعباد مدخلاً في ذلك، فلذلك تراهم يضيفون الأشياء إلى أسباب يتوهمونها.
{أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ} “Bilesiniz ki onların uğursuzluğu”; yani ezelde takdir edilen ve asla artıp eksilmeyen hayır ve şer nasipleri, {عِنْدَ اللَّهِ} “ancak Allah katındadır;”; yani başkası için hiçbir hüküm bulunmayan ve her şeyi takdir etmiş olan Hükümran'ın katındadır; dolayısıyla O'ndan başkası onu asla getiremez; {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler.” Yani onların hiçbir ilmi yoktur; bu yüzden kendilerine fayda verecek şeylere hidayet bulamazlar ve bunda kulların bir tesiri olduğunu sanırlar; bu sebeple onların eşyayı vehmettikleri sebeplere nispet ettiklerini görürsün.
ولما كان هذا الذي قالوه يدل على سوء المزاج وجلافة الطباع بما لا يقبل العلاج، أتبعه ما هو شر منه، وهو أنهم جزموا بأنه كلما أتاهم شيء في المستقبل قابلوه بالكفر فقال: {وقالوا مهما} هي مركبة من «ما» مرتين: الأولى الشرطية والثانية تأكيد. قلبت ألف الأولى هاء استثقالاً، قيل: مه هي الصوت الذي يكون للكف وما الشرطية، أي كف عنك ما أنت فيه. ثم استأنفوا «ما» {تأتنا به} أي في أيّ وقت وعلى أيّ حالة كان؛ ثم بينوا المأتي به بقولهم: {من آية} أي علامة على صدقك، وهذا على زعمه، ولذلك عللوه بقولهم: {لتسحرنا} أي لتخيل على عقولنا {بها} وتلفتنا عما نحن عليه إلى ما تريد فنحن نسميها سحراً وأنت تسميها آية؛ ثم أجابوا الشرط بقولهم: {فما نحن} أي كلنا {لك} أي خاصة {بمؤمنين*} أي من أن نكذبك.
Onların bu söyledikleri, tedavi kabul etmez bir mizaç bozukluğuna ve tabiat kabalığına delalet edince, bundan daha şerli olanı peşinden getirdi ki o da gelecekte kendilerine ne gelirse gelsin onu mutlaka küfürle karşılayacaklarına kesin karar vermiş olmalarıdır. Buyurdu ki: {وَقَالُوا مَهْمَا} “Ve dediler ki: 'Her ne...”; bu kelime iki defa gelen 'mâ'dan mürekkeptir: Birincisi şart, ikincisi tekittir; ağırlıktan dolayı birincisinin elifi he'ye çevrilmiştir. Denildi ki: 'Meh', menetmek için çıkarılan sestir; 'mâ' ise şart edatıdır; yani 'içinde bulunduğun şeyi bırak' demektir. Sonra 'mâ' ile söze yeniden başlayarak: {تَأْتِنَا بِهِ} “bize getirirsen getir”; yani hangi vakitte ve hangi hâlde olursa olsun; sonra getirilen şeyi şu sözleriyle beyan ettiler: {مِنْ آيَةٍ} “bir ayet / mucize olarak”; yani doğruluğuna bir delil olarak —bu onların iddiasına göredir—; nitekim bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {لِتَسْحَرَنَا بِهَا} “bununla bizi büyülemek için;”; yani akıllarımızı çelmek ve içinde bulunduğumuz durumdan senin istediğin şeye bizi çevirmek için; biz buna büyü deriz, sen ise ayet dersin; sonra şartın cevabını şu sözleriyle verdiler: {فَمَا نَحْنُ} “biz asla değiliz”; yani hiçbirimiz, {لَكَ} “sana”; yani sadece sana, {بِمُؤْمِنِينَ} “inanacak olanlar!'”; yani seni yalanlamaktan vazgeçecek değiliz.
ولما بارزوا بهذه العظمية، استحقوا النكال فسبب عن ذلك قوله:
Onlar bu büyük cüretkârlıkla karşı çıkınca cezayı hak ettiler; bunun bir neticesi olarak şöyle buyurdu:
{فأرسلنا عليهم} أي عذاباً لهم - لما يفهمه حرف الاستعلاء {الطوفان} أي الرعد والبرق والنار مع المطر والبرد الكُبار الذي يقتل البقر فما دونها، والظلمة والريح الشديدة التي عمت أرضهم وطافت بها؛ ولما كان ذلك ربما أخصبت به الأرض، أخبر أنه أرسل ما يفسد ذلك فقال: {والجراد} .
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} “Biz de onların üzerlerine gönderdik”; yani istilâ bildiren ['alâ] harfinin ifade ettiği üzere onlara bir azap olarak, {الطُّوفَانَ} “tufanı;”; yani sığırları ve daha küçük hayvanları helak eden gök gürültüsü, şimşek, yağmurla birlikte ateş ve büyük dolu tanelerini; topraklarını kaplayıp etrafını saran karanlığı ve şiddetli rüzgârı. Bu durumun bazen toprağı verimli kılması muhtemel olduğundan, bunu ifsat edecek şeyi gönderdiğini haber vererek şöyle buyurdu: {وَالْجَرَادَ} “çekirgeleri,”.
ولما كان الجراد ربما طار وقد أبقى شيئاً، أخبر بما يستمر لأزقاً في الأرض حتى لا يدع بها شيئاً فقال: {والقمل} قال في القاموس: القمل كالسكر: صغار الذر والدبى الذي لا أجنحة له - وهو أصغر الجراد أو شيء صغير بجناح أحمر، وشيء يشبه الحلم خبيث الرائحة أو دواب صغار كالقردان يعني القراد. وقال البخاري في بني إسرائيل من صحيحه: القمل: الحمنان يشبه صغار الحلم.
Çekirgenin uçup geride bir şey bırakması mümkün olduğundan, hiçbir şey bırakmayacak şekilde toprağa yapışıp kalan şeyi haber vererek şöyle buyurdu: {وَالْقُمَّلَ} “haşereleri / keneleri,”. Kâmûs'ta şöyle demiştir: *el-Kummel* (الْقُمَّلُ), 'sükker' vezninde olup küçük karıncalar ve henüz kanatlanmamış çekirge yavrusu —ki bu çekirgenin en küçüğüdür— yahut kırmızı kanatlı küçük bir şey, pis kokulu kene benzeri bir şey veya kene gibi küçük haşerelerdir. Buhârî, Sahîh'inin İsrailoğulları bahsinde şöyle demiştir: *el-Kummel*, küçük keneye benzeyen 'hamnân'dır.
ولما ربما كان عندهم شيء مخزوناً لم يصل إليه ذلك، أخبر بما يسقط نفسه في الأكل فيفسده أو ينقصه فقال: {والضفادع} فإنها عمت جميع أماكنهم، وكانت تتساقط في أطعمتهم، وربما وثبت إلى أفواههم حين يفتحونها للأكل.
Yanlarında depolanmış olup bu haşerelerin ulaşamadığı bir şey bulunabileceğinden, kendini yiyeceğin içine atarak onu bozan veya eksilten şeyi haber verip şöyle buyurdu: {وَالضَّفَادِعَ} “kurbağaları”; zira kurbağalar onların bütün mekânlarını kaplamış, yemeklerinin içine düşüyor ve bazen yemek için ağızlarını açtıklarında ağızlarına sıçrıyordu.
ولم تم ما يضر بالماكل، أتبعه ما أفسد المشرب فقال: {والدم} فإن مياههم انقلبت كلها دماً منتناً، وعم الدم الشجر والحجارة وجميع
Yiyeceklere zarar veren şeyler tamamlanınca, içecekleri ifsat eden şeyi peşinden getirip şöyle buyurdu: {وَالدَّمَ} “ve kanı;”; zira suları tamamen kokuşmuş bir kana dönüştü; kan, Kıptîlerin aleyhine olmak üzere ağaçları, taşları ve bütün
الأرض في حق القبط، وأما بنو إسرائيل فسالمون من جميع ذلك.
yeryüzünü kapladı; İsrailoğulları ise bütün bunlardan salim idiler.
ولما ذكر تعالى هذه الآيات العظيمة، نبه على عظمتها بذكر حالها فقال: {آيات} أي علامات على صدقه عظميات {مفصلات} أي يتبع بعضها بعضاً، وبين كل واحدة وأختها حين يختبرون فيه مع أن مغايرة كل واحدة لأختها في غاية الظهور، وكذا العلم بأنها من آيات الله التي لا يقدر عليها غيره.
Yüce Allah bu büyük ayetleri zikredince, onların vasfını zikrederek azametlerine dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {آيَاتٍ} “ayetler olarak;”; yani onun doğruluğuna delalet eden büyük alametler, {مُفَصَّلَاتٍ} “ayrı ayrı / apaçık;”; yani birbiri ardınca gelen ve her birinin diğeriyle arası imtihan edilecekleri bir süreyle ayrılmış olan; bununla birlikte her birinin diğerinden farklılığı son derece açık ve bunların Allah'tan başka kimsenin güç yetiremeyeceği ayetler olduğu apaşikârdır.
ولما كانت حقيقة بان يتسبب عنها الإيمان عند سلامة القلب، سبب عنها قوله: {فاستكبروا} مبيناً أن الذي منعهم من الإيمان مرض القلب بالكبر والطغيان {وكانوا قوماً مجرمين*} أي في جبلتهم قطع ما ينبغي وصله مع قوتهم على ما يحاولونه.
Bunlar kalbin selameti hâlinde imana sebep olmaya layık iken, bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {فَاسْتَكْبَرُوا} “yine de büyüklük tasladılar”; onları imandan alıkoyan şeyin kibir ve azgınlıkla kalbin hastalanması olduğunu beyan ederek; {وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “ve günahkâr / suçlu bir kavim idiler.”; yani kalkıştıkları şeylere güçleri yetmekle birlikte, yaratılışlarında birleştirilmesi gereken bağı koparmak olan bir kavimdiler.
ولما كان هذا في الحقيقة نقضاً لما أخذه الله على العباد بعهد العقل، أتبعه نقضاً حقيقياً، فقال مبيناً لحالهم عند كل آية، ولعله عبر بما يشملها ولم ينص على التكرار لأن ذلك كاف فيما ذكر من النقض والفسق: {ولما وقع عليهم الرجز} يعني العذاب المفصل الموجب للاضطراب {قالوا يا موسى ادع لنا ربك} أي المحسن إليك، ولم يسمحوا كبراً وشماخة أن يعرفوا به ليقولوا: ربنا {بما عهد عندك} أي من النبوة التي منها هذا البر الذي تراه يصنعه بك؛ ثم أكدوا العهد بقولهم استئنافاً
Bu durum hakikatte Allah'ın akıl ahdiyle kullarından aldığı ahdi bozmak olduğundan, ardından hakiki bir ahdi bozmayı zikretti ve her ayet karşısındaki durumlarını beyan ederek şöyle buyurdu —her birini içine alan bir ifade kullanıp tekrarı açıkça belirtmemesi, zikredilen ahdi bozma ve fısk hususunda bunun kâfi gelmesindendir—: {وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ} “Üzerlerine o azap çökünce”; yani ıstırap ve sarsıntı veren o ayrı ayrı azap, {قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ} “dediler ki: 'Ey Musa! Bizim için Rabbine dua et,”; yani sana ihsanda bulunan Rabbine; kibir ve gururlarından dolayı 'Rabbimiz' demeyi kendilerine yediremediler; {بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} “sana verdiği ahit hürmetine;'”; yani sana yaptığı bu iyilikleri gördüğün peygamberlik ahdi hürmetine. Sonra söze yeniden başlayarak
أو تعليلاً: {لئن كشفت عنا الرجز} أي العذاب الذي اضطربت قلوبنا وجميع أحولنا له {لنؤمنن لك} أي لنجعلنك آمناً من التكذيب بإيقاع التصديق، ويكون ذلك خالصاً لأجلك وخاصاً بك {ولنرسلن معك} أي في صحبتك، لا نجس أحداً منكم عن الآخر {بني إسرائيل*} أي كما سألت؛ ودل على قرب الإجابة بالفاء في قوله: {فلما كشفنا} أي بعظمتنا {عنهم الرجز} كرره تصريحاً وتهويلاً، ومددنا الكشف {إلى أجل} أي حد من الزمان {هم بالغوه} أي في علمنا {إذا هم} أي بضمائرهم التي تجري ظواهرهم على حسبها {ينكثون*} .
yahut gerekçe göstererek bu ahdi pekiştirdiler: {لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ} “'Eğer üzerimizden bu azabı kaldırırsan,”; yani kalplerimizin ve bütün hâllerimizin sarsıldığı bu azabı, {لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ} “mutlaka sana inanacağız”; yani seni tasdik ederek yalanlanmaktan emin kılacağız ve bu sırf senin için ve sana mahsus olacak; {وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ} “ve mutlaka seninle beraber göndereceğiz”; yani senin maiyetinde, hiçbirinizi diğerinden alıkoymaksızın, {بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarını!'”; yani talep ettiğin gibi. {فَلَمَّا كَشَفْنَا} “Vaktaki Biz kaldırdık”; yani azametimizle, {عَنْهُمُ الرِّجْزَ} “onlardan o azabı” buyruğundaki 'fâ' harfi ile duanın hemen kabul edildiğine delalet etti; açıkça belirtmek ve korkunçluğunu göstermek için bunu tekrarladı; ve bu kaldırmayı uzattık: {إِلَى أَجَلٍ} “bir süreye kadar”; yani bir vakit sınırına kadar, {هُمْ بَالِغُوهُ} “onların ulaşacakları;”; yani ilmimizde mukadder olan bir süreye kadar, {إِذَا هُمْ} “bir de bakarsın ki onlar,”; yani zahirlerinin de uygun hareket ettiği iç dünyalarıyla, {يَنْكُثُونَ} “sözlerinden dönüyorlar!”
ولما أخبر أنهم فاجؤوا النكث وكرروه، سبب عنه قوله: {فانتقمنا منهم} أي انتقاماً ليس كذلك الذي كنا نؤذيهم به، بل انتقام إهلاك عبرة لوصولهم بعد كشف جميع الشبه إلى مخص العناد؛ ثم فسره بقوله: {فأغرقناهم} بما لنا من العظمة {في اليم} أي في البحر الذي يقصد لمنافعة {بأنهم} أي بسبب أنهم {كذبوا بآياتنا} أي على ما لها من العظمة بما عرف من صحة نسبتها إلينا، ودل سبحانه على أنهم كذبوا بغير شبهة عرضت لهم بل عناداً بقوله: {وكانوا} أي جبلة وطبعاً {عنها غافلين*} أي يكون حالهم بعدها كحالهم قبلها، فكأنها لم تأتهم أصلاً فاستحقوا الأخذ لوقوع العلم بأن الآيات لا تفيدهم.
Onların ahdi ansızın bozduklarını ve bunu tekrarladıklarını haber verince, bunun neticesi olarak şöyle buyurdu: {فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık;”; yani kendilerine daha önce eziyet verdiğimiz türden değil, bilakis bütün şüphelerin bertaraf edilmesinden sonra sırf inat noktasına vardıkları için bir ibret olmak üzere helak edici bir intikam aldık. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {فَأَغْرَقْنَاهُمْ} “onları boğduk”; azametimizle, {فِي الْيَمِّ} “denizde;”; yani faydalanmak için yönelinen denizde, {بِأَنَّهُمْ} “çünkü onlar”; yani şu sebeple ki onlar, {كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlamışlardı;”; yani Bize nispet edilmelerinin sıhhati bilinmiş olmasına rağmen o azametli ayetlerimizi yalanladılar. Yüce [Allah], onların kendilerine arız olan bir şüpheden dolayı değil, bilakis sırf inat yüzünden yalanladıklarına şu buyruğuyla delalet etti: {وَكَانُوا} “ve onlar idiler”; yani yaratılış ve fıtrat olarak, {عَنْهَا غَافِلِينَ} “onlara karşı hep gafildiler.”; yani bu ayetlerden sonraki hâlleri de önceki hâlleri gibiydi; sanki ayetler kendilerine hiç gelmemiş gibiydi. Dolayısıyla, ayetlerin kendilerine fayda vermeyeceğine dair ilmin taalluk etmesi sebebiyle cezalandırılmayı hak ettiler.