ولما أخبر عن إهلاكهم، عطف عليه ما صنع ببني إسرائيل فقال:
Onların helak edildiğini haber verince, İsrailoğullarına ne yaptığını buna atfederek şöyle buyurdu:
{وأورثنا} أي بعد إهلاكهم بما لنا من العظمة {القوم} ولما اشار بهذه العبارة - التي معناها أنه كانت فيهم قوة وكثرة وشدة عزم على ما يحاولونه ويقومون به - إلى أنه هو الذي أذلهم لا فرعون، أتبعه ما يدل عليه فقال: {الذين كانوا يستضعفون} أي يطلب ضعفهم ويوجد بالشوكة واجتماع الكلمة بحاكم قد تمكنت عظمته في القلوب التي الوهم غالب عليها، وهم بنو إسرائيل {مشارق الأرض} أي الكاملة لبركاتها {ومغاربها} أي أرض الشام من الفرات إلى بحر سوف: الموضع الذي خرجوا منه من البحر وغرق فيه فرعون وآله - كما مضى نقله في المائدة عن التوارة، يعني حكمنا بإيراثهم ذلك وأنجزناه لأبناء الذين خرجوا من مصر بعد إهلاكهم في التيه؛ ثم وصفها تغبطاً بها بقوله: {التي باركنا فيها} أي في أرضها بالمياه والأشجار والثمار والخصب، وفي أرزاقها بالكثرة والطيب، وفي رجالها بالعلم والنبوة وفي طباعهم بالاستقامة، وفي عزائمهم بالنجدة والشجاعة والمكارم، وفي جميع أحوالهم بأنه لا يبغيهم ظالم إلا عوجل بالنقمة {وتمت} أي وجدت صحتها لوجود مضمونها في عالم الشهادة وظهوره من ستور الغيب {كلمت ربك} أي المحسن إليك بإنزال هذه الأنباء على هذه الوجوه المفيدة مع إعجازها لغاية العلم والحكمة {الحسنى} مستعلية {على بني إسرائيل*}
{وَأَوْرَثْنَا} “Ve miras bıraktık”; yani onları helak ettikten sonra azametimizle miras bıraktık, {الْقَوْمَ} “o kavme.” Giriştikleri ve yaptıkları şeylerde güç, sayıca çokluk ve kesin azim sahibi oldukları anlamına gelen bu ifadeyle, onları Firavun'un değil, Kendisinin zelil kıldığına işaret edince, buna delalet eden sözü peşinden getirip şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} “Hor ve zayıf görülen;”; yani vehmin kendilerine galip geldiği kalplerde azameti yer etmiş bir hâkim tarafından güç ve otoriteyle zayıf düşürülmek istenen ve zayıf bırakılan, ki onlar İsrailoğullarıdır; {مَشَارِقَ الْأَرْضِ} “yeryüzünün doğularına”; yani bereketleri tam olan yerin, {وَمَغَارِبَهَا} “ve batılarına [mirasçı kıldık];”; yani Fırat'tan Sûf Denizi'ne —ki denizden çıktıkları ve Firavun ile hanedanının boğulduğu yerdir, nitekim Mâide sûresinde Tevrat'tan nakledildiği üzere— kadar Şam topraklarına. Yani bunu onlara miras bırakmayı hükmettik ve Mısır'dan çıkanların Tîh çölünde helak olmalarından sonra bunu onların çocukları için gerçekleştirdik. Sonra gıpta edilecek bir nitelikle orayı överek şöyle buyurdu: {الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “kendisinde bereketler kıldığımız [yeryüzünün];”; yani toprağında sular, ağaçlar, meyveler ve bollukla; rızıklarında çokluk ve temizlikle; erkeklerinde ilim ve peygamberlikle, tabiatlarında istikametle, azimlerinde yardım, cesaret ve keremle; ve bütün hâllerinde kendilerine saldıran hiçbir zalimin cezasız bırakılmayıp çarçabuk intikam alınmasıyla bereket verdiğimiz yere. {وَتَمَّتْ} “Ve yerine geldi / tamamlandı”; yani şehadet âleminde içeriğinin bulunması ve gayb perdelerinin ardından zuhur etmesiyle sıhhati gerçekleşti, {كَلِمَتُ رَبِّكَ} “Rabbinin kelimesi;”; yani bu haberleri, ilim ve hikmetin son noktasını içeren mucizevi özellikleriyle birlikte bu faydalı şekillerde indirmek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbinin kelimesi], {الْحُسْنَى} “en güzel olan [kelimesi]”; üstün gelerek, {عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğulları aleyhine değil lehine olarak;”
أي التي هي أحسن الكلام وهي وعده سبحانه لهم بالخلاص من العبودية وإيراثهم مساكن آبائهم كما كانوا يسمعون من أسلافهم، وإذا استعلت عليهم منعت أعداءهم من الوصول إليهم {بما صبروا} أي بسبب صبرهم على الاستعباد وذبح الأولاد وما حصل بعد ذلك من طويل الأنكاد {ودمرنا} أي أهلكنا إهلاكاً عظمياً جعل يدمره كالرماد، لا خير فيه أصلاً {ما كان يصنع} أي صنعاً بغاية الإقبال عليه حتى كأنهم خلقوا لهم {فرعون وقومه} أي من الصنائع الهائلة المعجبة لكل من يراها أو يسمع بها مع أنهم قد مرنوا عليها فصارت أسهل شيء عندهم {وما كانوا} أي بما هو كالجبلة والطبع {يعرشون*} أي من الجنان والقصور العالية الأركان، وكفى بهذه الآية حاثة على الصبر وضامنة على كل حائز للأجر بالتفريج عن المظلوم ونصره وإهلاك الظلوم وقهره.
Yani en güzel kelam olan ve Yüce [Allah]'ın onlara kölelikten kurtulmayı ve atalarından işittikleri gibi atalarının yurtlarına mirasçı kılınmayı vadettiği o kelimesi [yerine geldi]. O kelime onların lehine üstün geldiğinde düşmanlarının kendilerine ulaşmasını engelledi. {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık;”; yani köleleştirilmeye, erkek çocukların boğazlanmasına ve bundan sonra meydana gelen uzun meşakkatlere sabretmeleri sebebiyle. {وَدَمَّرْنَا} “ve yerle bir ettik;”; yani arkasında hiçbir hayır bırakmayacak, onu kül gibi savuracak büyük bir helak edişle helak ettik, {مَا كَانَ يَصْنَعُ} “yapa geldiklerini;”; yani sanki sırf bunun için yaratılmışçasına büyük bir hevesle yaptıkları sanatları, {فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} “Firavun ve kavminin;”; yani gören veya duyan herkesi hayran bırakan o muazzam sanat eserlerini ki, bunlara alışmış oldukları için bu onlar adına en kolay şey hâline gelmişti; {وَمَا كَانُوا} “ve yapmakta oldukları şeyleri”; yani fıtrat ve seciye gibi olan şeyleri, {يَعْرِشُونَ} “yükselttikleri [köşkleri de].”; yani bahçeleri ve yüksek sütunlu sarayları. Bu ayet, sabra teşvik etme ve ecri hak eden herkese mazlumun feraha kavuşturulup zafere ulaştırılacağına, zalimin ise helak edilip kahredileceğine dair bir teminat olarak yeterlidir.
شرح ما يحتاج إلى شرحه هنا من التوراة الموجودة الان بين أظهر اليهود، قال مترجماً في الأصحاح الثالث من السفر الثاني ما نصه: وقال الرب لموسى في مدين: انطلق راجعاً إلى مصر لأن الرجال الذين كانوا يطلبون نفسك قد هلكوا جميعاً، فانطلق موسى بامرأته وبينه وحملهم
Şimdi Yahudilerin elinde bulunan Tevrat'tan burada açıklanması gerekenlerin açıklaması: İkinci Sefer'in üçüncü babında mütercimin lafzıyla aynen şöyle denmektedir: Ve Rab, Medyen'de Musa'ya şöyle dedi: Mısır'a dönüp git, çünkü senin canını arayan adamların hepsi öldüler. Bunun üzerine Musa, karısını ve oğullarını aldı, onları
على حماره وأخذ بيده عصا الرب، وقال الرب الموسى: انظر كل آية أجريتها على يدك فاصنعها أمام فرعون وأنا أقسي قلبه فلا يرسل الشعب وقل لفرعون: هكذا يقول الرب: ابني بكري إسرائيل، أرسل ليعبدني، فإن أبيت أن ترسل ابني فإني أقتل ابنك بكري، فلما صار موسى في الطريق في المبيت لقيه ملاك الرب فأخذت صفورا حجراً من حجارة المروة فحشت غرلة ابنها وأخذت برجليه - وفي نسخة السبعين: ووقعت عند رجليه - وقالت: إن اليوم عرس الدم - تعني الختان، فقال الرب لهارون: اخرج فتلق أخاك في القفر، فخرج فلقيه في جبل الله في حوريب فعانقه وقبله، فأخبر موسى هارون بجميع قول الرب الذي أرسله فيه وما أمره من الآيات، وانطلق موسى وهارون، فجمع أشياخ بني إسرائيل، فقص عليهم جميع ما قال الرب لموسى، وحرج جرائح وآيات قدام الشعب - وفي نسخة السبعين: فجمعا مشايخ بني إسرائيل وتكلم هارون بجميع الكلام الذي كلم الله به موسى وعمل الآيات قدام الشعب - فآمن الشعب وسمعوا أن الرب قد ذكر بني إسرائيل وأبصر إلى خضوعهم، وجثا الشعب وسجدوا للرب، ومن بعد هذه الآيات والخطوب دخل موسى وهارون
eşeğine bindirdi ve eline Rabbin asasını aldı. Rab Musa'ya şöyle dedi: Senin elinle gösterdiğim bütün mucizelere bak, onları Firavun'un önünde yap. Ben onun yüreğini katılaştıracağım ve o halkı salıvermeyecek. Sen Firavun'a şöyle diyeceksin: Rab şöyle diyor: İsrail benim ilk oğlumdur, bana ibadet etsin diye onu salıver. Eğer oğlumu salıvermeyi reddedersen, ben de senin ilk doğan oğlunu öldürürüm. Musa yolda geceleme yerinde iken Rabbin meleği onunla karşılaştı. Bunun üzerine Sippora çakmak taşlarından bir taş aldı ve oğlunun sünnet derisini kesti, ayaklarına dokundurdu —Yetmişler nüshasında: ayaklarının dibine düştü— ve şöyle dedi: 'Sen bugün bana kan güveyisisin' —yani sünneti kastediyor—. Rab Harun'a şöyle dedi: Çık, çölde kardeşini karşıla. O da çıktı, Horeb'de Allah'ın dağında onunla karşılaştı, ona sarıldı ve onu öptü. Musa, Rabbin kendisini gönderdiği bütün sözlerini ve emrettiği bütün mucizeleri Harun'a bildirdi. Musa ile Harun gittiler, İsrailoğullarının ihtiyarlarını topladılar. Rabbin Musa'ya söylediği bütün sözleri onlara anlattı ve kavmin önünde alametler ve mucizeler yaptı —Yetmişler nüshasında: İsrailoğullarının ihtiyarlarını topladılar, Harun Allah'ın Musa ile konuştuğu bütün sözleri söyledi ve halkın önünde mucizeleri yaptı—. Bunun üzerine halk inandı ve Rabbin İsrailoğullarını hatırladığını, onların ezilmişliğini gördüğünü işittiler; halk diz çöktü ve Rabbe secde etti. Bu mucizelerden ve hadiselerden sonra Musa ile Harun girdiler
وقالا لفرعون: هكذا يقول الله رب إسرائيل: أرسل شعبي يحجون إلى القفر - وفي نسخة السبعين: ليعبدوني في البرية - عوض: يحجون إلى القفر، فقال فرعون: ومن هو الرب حتى أطيعه؟ لا أعرف الرب ولا أرسل بني إسرائيل، وقالا له: الرب إله العبرانيين اعتلن لنا، فننطلق مسيرة ثلاثة أيام القفر ونذبح الذبائح لله ربنا لكيلا ينزل بنا الحزن والوباء - وفي نسخة السبعين: لئلا يفاجئنا موت أو قتل - قال فرعون: ما بالكما تبطلان الشعب من أعمالهم؟ فأمر فرعون ولاة الشعب وكتبتهم وقال لهم: لا تعودوا أن تعطوا الشعب تبناً لضرب اللبن كما كنتم تعطونهم، بل هم ينطلقون فيجمعون لأنفسهم التبن، وخذوهم بحساب اللبن على ما كنتم تأخذونهم به أمس وأول من أمس - ونسخة السبعين: في كل يوم لا تنقصوهم شيئاً من عملهم لأنهم بطروا لذلك يصيحون فيقولون: ننطلق فنذبح للرب إلهنا - فليشتد العمل على الرجال - ونسخة السبعين - فليتضاعف عمل هؤلاء القوم - حتى يهتموا به ولا يهتموا بكلام الباطل، فخرج ولاة الشعب وكتبتهم يما قال فرعون،
ve Firavun'a şöyle dediler: İsrail'in Rabbi olan Allah şöyle diyor: Halkımı salıver, çöle hacca gitsinler —Yetmişler nüshasında: 'çöle hacca gitsinler' yerine 'çölde Bana ibadet etsinler'—. Firavun şöyle dedi: 'Rab kimdir ki O'na itaat edeyim? Ben Rabbi tanımıyorum ve İsrailoğullarını da salıvermeyeceğim.' Onlar da ona dediler ki: 'İbranilerin Rabbi olan Allah bize göründü; izin ver çölde üç günlük yol gidelim ve Rabbimiz olan Allah'a kurbanlar keselim ki üzerimize keder ve veba inmesin' —Yetmişler nüshasında: 'üzerimize ani bir ölüm veya katil gelmesin'—. Firavun dedi ki: 'Siz ikiniz ne diye halkı işlerinden alıkoyuyorsunuz?' Firavun halkın yöneticilerine ve kâtiplerine emredip onlara şöyle dedi: 'Tuğla basmak için halka daha önce verdiğiniz gibi saman vermeyin; kendileri gidip kendilerine saman toplasınlar. Dün ve önceki gün aldığınız gibi onlardan tuğla hesabını tam alın' —Yetmişler nüshasında: 'Her gün onların işlerinden hiçbir şey eksiltmeyin, çünkü onlar şımardılar, bu yüzden bağırıp: Gidelim, Rabbimiz olan Allah'a kurban keselim, diyorlar. Erkeklerin üzerindeki iş ağırlaştırılsın'— ve Yetmişler nüshasında: 'Bu kavmin işi katlansın ki onunla meşgul olsunlar ve boş sözlerle ilgilenmesinler.' Bunun üzerine halkın yöneticileri ve kâtipleri Firavun'un söylediği sözle dışarı çıktılar,
فتقرق الشعب في جميع أرض مصر في جميع التبن، وجعل ولاتهم يلحون عليهم ويقولون: ارفعوا إلينا العمل كما كنتم ترفعون من قبل حيث كنتم تعطون التبن، فزادت كتبة بني إسرائيل وعوقبوا من الذين ولوهم عليهم وقالوا: لم لم ترفعوا إلينا حساب اللبن كما كنتم ترفعون، فأتى كتبة بني إسرائيل فشكوا إلى فرعون وقالوا: ما بال عبيدك يصنع بهم هذا الصنيع؟ فقال فرعون: أنتم قوم بطرون، تقولون: ننطلق لنذبح لربنا، فسار - أي الكتبة - في بني إسرائيل وقالوا لهم: لا تنقصوا من لبنكم شيئاً، بل ارفعوا إلينا كما كنتم ترفعون كل يوم، فلقوا موسى وهارون وهما واقفان أمامهم - وفي نسخة السبعين: وهما يجيئان نحوهم إذ خرجوا من بين يدي فرعون - فقالوا لهما: الله يحكم بيننا وبينكما لأنكما حرضتما علينا فرعون وعبيده حتى ضيق علينا بأن يضع السلاح فينا فيقتلنا، فرجع موسى إلى الرب وقال: يارب! لم أسأت بشعبك وأضررت به؟ لأني ساعة أن أتيت فرعون فذكرت اسمك أساء بهذا الشعب وشق عليهم وأنت تخلص شعبك، فقال الرب لموسى: الآن ترى ما أصنع بفرعون لأنه سيرسلهم - وفي نسخة السبعين: وسوف ترى ما أصنع
halk saman toplamak için bütün Mısır toprağına dağıldı. Yöneticileri onları sıkıştırıyor ve: 'Saman verildiği zamanlarda teslim ettiğiniz gibi işinizi yine bize teslim edin' diyorlardı. İsrailoğullarının kâtipleri cezalandırıldı ve başlarına tayin edilenler tarafından dövülerek: 'Neden daha önce teslim ettiğiniz gibi tuğla hesabını bize teslim etmediniz?' denildi. Bunun üzerine İsrailoğullarının kâtipleri gelip Firavun'a şikayette bulundular ve: 'Kullarına neden böyle yapılıyor?' dediler. Firavun: 'Siz şımarık bir kavimsiniz, gidip Rabbimize kurban keselim diyorsunuz' dedi. Böylece —yani kâtipler— İsrailoğullarının yanına gittiler ve onlara: 'Tuğlanızdan hiçbir şey eksiltmeyin, bilakis her gün teslim ettiğiniz gibi bize teslim edin' dediler. Firavun'un huzurundan çıktıklarında karşılarında duran —Yetmişler nüshasında: Firavun'un huzurundan çıktıklarında kendilerine doğru gelen— Musa ve Harun ile karşılaştılar. Onlara: 'Allah bizimle sizin aranızda hükmetsin; çünkü siz Firavun'u ve kullarını bize karşı kışkırttınız, öyle ki bizi öldürmeleri için ellerine kılıç verdiniz' dediler. Musa Rabbe dönüp şöyle dedi: 'Ya Rabbi! Neden halkına kötülük ettin ve onlara zarar verdin? Çünkü ben Firavun'a gelip Senin adını andığım andan itibaren bu kavme kötülük etti ve onlara zorluk çıkardı, Sen ise kavmini kurtarmıyorsun.' Rab Musa'ya şöyle dedi: 'Şimdi Firavun'a ne yapacağımı göreceksin, çünkü o onları salıverecek' —Yetmişler nüshasında: 'Firavun'a ne yapacağımı ve onları nasıl kudretli bir elle ve yüce bir kolla Mısır toprağından çıkaracağını göreceksin!'—
بفرعون وكيف يرسلهم بيد منيعة وبذراع عظيمة يخرجهم من أرض مصر! أنا الرب الذي اعتلنت لإبراهيم وإسحاق ويعقوب وسميت بإله المواعيد ولم أعلمهم اسم الرب - وفي نسخة السبعين: واسمي الرب فلم أظهره لهم - وأثبت عهدي أيضاً ووعدتهم أن أعطيهم أرض كنعان أرض غربتهم التي سكنوها؛ وقد سمعت ضجيج بني إسرائيل من تعبد أهل مصر، وأنجيكم من أعمالهم واخلصكم بيد منيعة وذراع عالية وبأحكام عظيمة، وأختصكم لي شعباً وأكون لكم إلهاً، وتعرفون أني أنا الرب إلهكم الذي أخرجكم من تعبد المصريين وأقبل بكم إلى الأرض التي رفعت يدي لأعطيها آباءكم إبراهيم وإسحاق ويعقوب وأجعلها لكم ميرثاً إلى الدهر، أنا الرب! فقال موسى لبني إسرائيل هذه الأقاويل فلم يسمعوا من موسى ولم يطيعوه من شدة حزنهم واستيقاد نفوسهم من الكد الشديد، وكلم الرب موسى وقال له: انطلق إلى فرعون ملك مصر وقل له فيرسل بني إسرائيل - من أرض مصر، فقال موسى للرب: إن بني إسرائيل لا يسمعوني ولا يطيعوني، وأنا أرتّ المنطق ثقيل اللسان فكيف يطيعني فرعون ويسمع مني! فقال الرب لموسى: انظر، إني قد جعلتك إلهاً لفرعون، وهارون أخوك يكون نبياً عليك، أنت تقضي
'Ben İbrahim'e, İshak'a ve Yakub'a görünen ve Vaatler Tanrısı olarak isimlendirilen Rab'bim; onlara Rab ismimi bildirmedim —Yetmişler nüshasında: ve Benim adım Rab'dir, bunu onlara açıklamadım—. Ahdimi de pekiştirdim ve onlara oturdukları gurbet diyarı olan Kenan toprağını vereceğimi vadettim. Mısır halkının köleleştirmesi yüzünden İsrailoğullarının feryadını işittim; sizi onların işlerinden kurtaracağım, kudretli bir el, yüksek bir kol ve büyük hükümlerle sizi azat edeceğim. Sizi kendime halk edineceğim ve sizin Tanrınız olacağım. Sizi Mısırlıların köleliğinden çıkaran Tanrınız Rabbin Ben olduğumu bileceksiniz. Sizi, atalarınız İbrahim'e, İshak'a ve Yakub'a vermek için elimi kaldırdığım diyara getireceğim ve orayı size ebedî bir miras kılacağım; Ben Rabbim!' Musa bu sözleri İsrailoğullarına söyledi; fakat aşırı kederlerinden ve ağır işin getirdiği ruhsal tükenmişlikten ötürü Musa'yı dinlemediler ve ona itaat etmediler. Rab Musa ile konuşup ona şöyle dedi: 'Mısır kralı Firavun'a git ve ona İsrailoğullarını Mısır toprağından salıvermesini söyle.' Musa Rabbe dedi ki: 'İsrailoğulları beni dinlemiyor ve bana itaat etmiyor, üstelik ben kekemeyim ve dilim ağırdır; Firavun bana nasıl itaat edip beni dinlesin!' Rab Musa'ya şöyle dedi: 'Bak, Ben seni Firavun'a ilah kıldım, kardeşin Harun da senin peygamberin olacak. Sen sana emrettiğim her şeyi tebliğ edeceksin,
جميع ما آمرك به، وهارون أخوك يقول لفرعون - وفي نسخة السبعين: وهارون أخوك يكون لك نبياً وأنت تتكلم بجميع ما آمرك به وهارون أخوك يكلم فرعون - ليرسل بني إسرائيل من أرضه وأنا أقسي قلب فرعون فأكثر آياتي وعجائبي بأرض مصر، فلا يطيعكما فرعون ولا يسمع منكما فأمد يدي على مصر وأخرج جميع جنودي وشعبي بني إسرائيل من أرض مصر بالأحكام العظام، فيعرف أهل مصر أني أنا الرب، فصنع موسى وهارون كما أمرهما الرب وانتهيا إلى أمره، وكان قد أتى على موسى ثمانون سنة، وكان ابن ثلاث وثمانين سنة إذ كلما فرعون، فقال الرب لموسى وهارون، إن قال لكما فرعون: أظهرا لي آية وجريحة، قل لهارون: خذ عصاك وألقها بين يدي فرعون فتكون تنيناً عظيماً، فأتى موسى وهارون إلى فرعون فصنعا كما أمرهما الرب، فألقى عصاه - وفي نسخة السبعين: فألقى هارون عصاه - بين يدي فرعون وأمام أمرائه- وفي نسخة السبعين: وعبيده - فصارت تنيناً عظيماً، فدعا فرعون بالحكماء والسحرة، فصنع سحرة مصر أيضاً بسحرهم كذلك، فألقى كل امرىء منهم عصاه فصارت تنيناً فابتلعت عصا هارون عصيهم، فقسا قلب فرعون وأبى أن يرسلهم كما قال الرب، وقال الرب لموسى: إن قلب فرعون قد قسا وأبى أن يرسل الشعب، انطلق إلى فرعون بالغداة، هو ذا يخرج ليغتسل على شاطىء البحر، وخذ العصا التي تحولت في يدك ثعباناً
kardeşin Harun da Firavun'a söyleyecek —Yetmişler nüshasında: ve kardeşin Harun senin için bir peygamber olacak, sen sana emrettiğim her şeyi konuşacaksın, kardeşin Harun da Firavun'a söyleyecek— ki İsrailoğullarını kendi toprağından salıversin. Ben Firavun'un yüreğini katılaştıracağım ve Mısır toprağında mucizelerimi ve harikalarımı çoğaltacağım. Firavun size itaat etmeyecek ve sizi dinlemeyecek; Ben de elimi Mısır'ın üzerine uzatacağım ve büyük hükümlerle bütün ordularımı ve halkım İsrailoğullarını Mısır toprağından çıkaracağım. Böylece Mısır halkı Rabbin Ben olduğumu bilecek.' Musa ve Harun, Rabbin kendilerine emrettiği gibi yaptılar ve O'nun emrine uydular. Firavun ile konuştuklarında Musa seksen yaşında idi, [Harun ise] seksen üç yaşında idi. Rab Musa'ya ve Harun'a şöyle dedi: 'Eğer Firavun size: Bana bir mucize ve alamet gösterin derse, Harun'a de ki: Asanı al ve Firavun'un önüne at, o büyük bir ejderha olacaktır.' Musa ve Harun Firavun'un yanına geldiler ve Rabbin kendilerine emrettiği gibi yaptılar. Asasını attı —Yetmişler nüshasında: Harun asasını attı— Firavun'un önüne ve emirlerinin —Yetmişler nüshasında: ve kullarının— önüne; asa büyük bir ejderha oldu. Firavun da bilgeleri ve büyücüleri çağırdı; Mısır büyücüleri de büyüleriyle aynısını yaptılar. Onlardan her biri asasını attı ve asalar birer ejderha oldu; fakat Harun'un asası onların asalarını yuttu. Firavun'un yüreği katılaştı ve Rabbin dediği gibi onları salıvermeyi reddetti. Rab Musa'ya şöyle dedi: 'Firavun'un yüreği katılaştı, halkı salıvermeyi reddetti. Sabahleyin Firavun'a git; işte o, yıkanmak için nehir kıyısına çıkıyor. Elinde yılana dönüşen asayı da al
وقل: وإن الرب إله العبرانيين أرسلني إليك، يقول لك: أرسل شعبي حتى يعبدني في البرية لأنك حتى الآن لا تسمع ولا تطيع، هكذا يقول الرب: بهذا تعلم أني أنا الرب، هأنذا أضرب ماء النهر بعصاي فيصير دماً، وتموت الحيتان التي في النهر وينتن - وفي نسخة السبعين: ولا يقدر أهل مصر أن يشربوا الماء من هذا النهر - وقال الرب لموسى: مر هارون أن يأخذ عصاه، وارفع يدك على ماء المصريين على أنهارهم وعلى غدرانهم وعلى آجامهم وعلى دواليب مياههم - وفي نسخة السبعين: وقال الرب لموسى: قل لهارون: خذ عصاك ومد يدك على ماء مصر وعلى أنهارها وآجامها ونقارها وعلى كل مائها المستنقع - فيتحول دماً، فيصير الدم في جميع أهل مصر في الأرض والخسب والحجارة، فصنع موسى وهارون كما أمرهما الرب، فرفع هارون العصا التي في يده فضرب بها ماء النهر وفرعون وعبيده ينظرون، فتحول ماء النهر فصار دماً، وماتت الحيتان التي بالنهر، ففسد ماء النهر وأنتن، ولم يقدر أهل مصر على شرب الماء من الدم، فصار الدم في جميع أرض مصر وقسا قلب فرعون فلم يطعهما كالذي قال الرب، فانصرف فرعون فدخل منزله ولم يفكر في شيء من ذلك وتهاون به، وكملت سبعة أيام من بعد ما ضرب الرب النهر، وقال الرب لموسى: انطلق إلى فرعون وقل له: هكذا يقول
ve de ki: İbranilerin Rabbi olan Tanrı beni sana gönderdi, sana şöyle diyor: Halkımı salıver ki çölde Bana ibadet etsin; çünkü sen şu ana kadar dinlemedin ve itaat etmedin. Rab şöyle diyor: Rabbin Ben olduğumu bununla bileceksin; işte asamla nehrin suyuna vuracağım ve o kana dönüşecek. Nehirdeki balıklar ölecek ve nehir kokacak —Yetmişler nüshasında: Mısır halkı bu nehirden su içemeyecek—. Rab Musa'ya şöyle dedi: Harun'a emret, asasını alsın ve elini Mısırlıların suları üzerine, nehirleri üzerine, göletleri üzerine, sazlıkları üzerine ve su dolapları üzerine kaldırsın —Yetmişler nüshasında: Rab Musa'ya dedi ki: Harun'a de: Asanı al ve elini Mısır'ın suyu üzerine, nehirleri, sazlıkları, çukurları ve toplanmış bütün durgun suları üzerine uzat— ki kana dönüşsün. Böylece bütün Mısır halkında, yerde, tahtalarda ve taşlarda kan olsun. Musa ve Harun, Rabbin kendilerine emrettiği gibi yaptılar; Harun elindeki asayı kaldırdı ve Firavun ile kullarının gözü önünde nehrin suyuna vurdu. Nehrin suyu dönüştü ve kan oldu; nehirdeki balıklar öldü, nehrin suyu bozulup koktu ve Mısır halkı kandan ötürü su içemez oldu. Bütün Mısır toprağında kan oldu; fakat Firavun'un yüreği katılaştı ve Rabbin buyurduğu gibi ikisine itaat etmedi. Firavun dönüp evine girdi, bunlardan hiçbirini düşünmedi ve bunu hafife aldı. Rabbin nehri vurmasından sonra yedi gün tamamlandı. Rab Musa'ya dedi ki: Firavun'a git ve ona de ki: Rab şöyle buyuruyor:
الرب: أرسل شعبي حتى يعبدوني، فإن أبيت أن ترسله فإني أضرب جميع حدودك بالضفادع فتدب الضفادع فتصعد فتدخل إلى بيتك وقيطونك وفي مبيتك وعلى مضجعك وأسرتك في بيوت عبيدك وشعبك ومخادعك وبيوت طعامك، وتدب الضفادع عليك وعلى جميع شعبك، وقال الرب لموسى: قل لهارون أخيك أن مد يدك بعصاك على الأنهار وعلى الدواليب وعلى الآجام فأصعد الضفادع على أرض مصر، فرفع هارون يده على مياه المصريين فأصعد الضفادع فغشيت أرض مصر، فدعا فرعون موسى وهارون وقال لهما: صليا بين يدي الرب فتنصرف الضفادع عني وعن شعبي حتى أرسل الشعب فيذبحوا بين يدي الرب، فقال موسى لفرعون: سل وقتاً أصلي عليك فيه وعلى عبيدك وشعبك فتنصرف الضفادع عنك وعن بيتك - وفي نسخة السبعين: عنك وعن قومك وعن بيوتك - فقال له غداً فقال له موسى: سيكون كما سألت فتعلم أنه لا إله غير إلهنا، فيصرف الضفادع عنك وعن بيتك - وفي نسخة السبعين: بيوتك وعن عبيدك وعن شعبك ما خلا الضفادع التي في النهر - فخرج موسى وهارون من بين يدي فرعون، فصلى موسى بين يدي الرب فاستجاب الرب لموسى، فماتت الضفادع في الدور والبيوت والرياض
'Halkımı salıver ki Bana ibadet etsinler. Eğer onu salıvermeyi reddedersen, Ben bütün sınırlarını kurbağalarla vuracağım. Kurbağalar kaynayacak, yukarı çıkıp evine, yatak odana, geceliğine, yatağına, sedirlerine, kullarının ve halkının evlerine, kilerine ve yemek odalarına girecekler. Kurbağalar senin üzerine ve bütün halkının üzerine tırmanacak.' Rab Musa'ya dedi ki: 'Kardeşin Harun'a de: Elini asanla birlikte nehirlerin, su dolaplarının ve sazlıkların üzerine uzat ve Mısır toprağı üzerine kurbağaları çıkar.' Harun elini Mısırlıların suları üzerine kaldırdı, kurbağaları çıkardı ve onlar Mısır toprağını kapladı. Bunun üzerine Firavun, Musa ve Harun'u çağırıp onlara dedi ki: 'Rabbin huzurunda dua edin de kurbağalar benden ve halkımdan uzaklaşsın; ben de halkı salıvereyim, Rabbin huzurunda kurban kessinler.' Musa Firavun'a dedi ki: 'Senin, kullarının ve halkının üzerinden kurbağaların uzaklaştırılıp senin ve evin üzerinden defolması için dua edeceğim bir vakit tayin et' —Yetmişler nüshasında: 'senin, kavminin ve evlerinin üzerinden'—. Firavun ona: 'Yarın' dedi. Musa ona dedi ki: 'İstediğin gibi olacak, böylece Tanrımızdan başka hiçbir ilah olmadığını bileceksin. Kurbağalar senden ve evinden uzaklaştırılacak' —Yetmişler nüshasında: 'evlerinden, kullarından ve halkından uzaklaştırılacak; nehirde kalan kurbağalar hariç'—. Musa ile Harun Firavun'un huzurundan çıktılar; Musa Rabbin huzurunda dua etti, Rab de Musa'ya icabet etti. Kurbağalar avlularda, evlerde ve bahçelerde öldü;
فجمعوها أنابير أنابير فأصلّت الأرض وأجنت - وفي نسخة السبعين: فجمعوها صبباً صبباً فأنتنت الأض - فرأى فرعون الفرج والراحة وجفا قلبه فلم يطعهما كالذي قال الرب، فقال الرب لموسى: مر هارون فيرفع عصاه ليضرب ثرى الأرض فيكون القمل في جميع أرض مصر، ففعل ذلك فدب القمل في الناس والبهائم وصار جميع ثرى الأرض قملاً في جميع أرض مصر، فصنع مثل ذلك السحرة بسحرهم فلم يقدروا أن يصرفوا القمل في الناس والبهائم، فقالت السحرة لفرعون: إن هذا فعل رب العالمين، فقسا قلب فرعون ولم يطعهما كما قال الرب، فقال الرب لموسى: أدلج باكراً وقف بين يدي فرعون، وهو ذا يخرج يغتسل - وفي نسخة السبعين: فإنه يخرج إلى الماء - فقل له: هكذا يقول الرب: أرسل شعبي فيعبدوني، فإن أنت أبيت فهأنذا مرسل - وفي نسخة السبعين: فإني مرسل - عليك وعلى شعبك وعلى أهل بيتك هوام وحشرة من كل جنس فتمتلىء - وفي نسخة: ذباب الكلب فتمتلىء - بيوت المصريين من الهوام والحشرة مثل ثرى الأرض التي هم عليها، وأميز في ذلك اليوم أرض جاسان التي يسكنها شعبي، فلا يكون فيها من الهوام والحشرة شيء لتعلم أني أنا الرب، وأميز بين شعبي وشعبك، وتكون هذه الآية غداً،
onları yığın yığın topladılar, böylece toprak koktu ve leş gibi oldu —Yetmişler nüshasında: onları yığın yığın topladılar ve toprak koktu—. Firavun ferahlık ve rahatlığı görünce yüreği katılaştı ve Rabbin buyurduğu gibi ikisine itaat etmedi. Rab Musa'ya dedi ki: 'Harun'a emret, asasını kaldırsın ve yerin toprağına vursun ki bütün Mısır toprağında tatarcıklar/bitler olsun.' O da öyle yaptı; tatarcıklar/bitler insanların ve hayvanların üzerinde üşüştü ve bütün Mısır toprağında yerin bütün toprağı bit/tatarcık oldu. Büyücüler de büyüleriyle benzerini yaptılar; fakat insanlardaki ve hayvanlardaki tatarcıkları/bitleri gideremediler. Büyücüler Firavun'a: 'Bu, âlemlerin Rabbinin işidir' dediler. Firavun'un yüreği katılaştı ve Rabbin buyurduğu gibi ikisine itaat etmedi. Rab Musa'ya dedi ki: 'Sabah erkenden kalk ve Firavun'un huzurunda dur; işte o, yıkanmaya çıkıyor' —Yetmişler nüshasında: 'çünkü o suya çıkıyor'— 'Ona de ki: Rab şöyle buyuruyor: Halkımı salıver ki Bana ibadet etsinler. Eğer sen salıvermeyi reddedersen, işte Ben gönderiyorum' —Yetmişler nüshasında: 'Ben gönderirim'— 'senin üzerine, halkının üzerine ve ev halkının üzerine her cinsten haşerat ve böcek; Mısırlıların evleri' —bir nüshada: 'köpek sineği ile'— 'üzerinde bulundukları yerin toprağı gibi haşerat ve böceklerle dolacak. O gün halkımın oturduğu Goşen diyarını ayırt edeceğim; orada haşerat ve böcekten hiçbir şey olmayacak ki Rabbin Ben olduğumu bilesin. Halkımla senin halkının arasını ayıracağım ve bu mucize yarın gerçekleşecek.'
وفعل الرب كذلك وأنزل الهوام على بيت - وفي نسخة: بيوت - فرعون وعبيده وعلى جميع أرض مصر، ففسدت الأرض بالهوام، فدعا فرعون موسى وهارون وقال لهما: انطلقوا فاذبحوا الذبائح لله ربكم في هذه الأرض، فقال موسى: لا يحسن بنا أن نفعل ذلك لأنا إنما نذبح للرب إلهنا من نجاسة المصريين وبدعهم، فإن نحن ذبحنا أمام آلهة المصريين رجمونا، بل ننطلق مسيرة ثلاثة أيام في القفر فنذبح هنالك للرب إلهنا على ما يأمرنا ويقول لنا، فقال فرعون: أنا أرسلكم فتذبحوا الذبائح للرب إلهكم في البرية، ولكن لا تنطلقوا فتتوانوا، بل صلوا عليّ أيضاً - وفي نسخة السبعين: ولكن لاتبعدوا وصلوا عليّ أيضاً إلى ربكم - فقال موسى لفرعون: هأنذا أخرج من بين يديك فأصلي بين يدي الرب، فيصرف الهوام والحشرة عن فرعون وعن عبيده وعن شعبه غداً، ولكن لا يعود فرعون أن يكذب في قوله ويأبى أن يرسل الشعب ليذبحوا الذبائح، فخرج موسى من بين يدي فرعون وصلى بين يدي الرب، فقبل الرب صلاة موسى وصرف الهوام فلم يوجد منها ولا واحد، فقسا قلب فرعون بعد هذا أيضاً ولم يرسل الشعب، فقال الرب لموسى: انطلق إلى فرعون وقل له: هكذا يقول الرب إله العبرانيين: أرسل شعبي حتى يعبدوني، فإن أبيت أن ترسله - وفي نسخة السبعين: وتمسكت به، فإن
Rab böyle yaptı ve Firavun'un ve kullarının evine —bir nüshada: evlerine— ve bütün Mısır toprağına haşerat indirdi; böylece yeryüzü haşerat yüzünden harap oldu. Firavun, Musa ile Harun'u çağırıp onlara dedi ki: 'Gidin, bu topraklarda Tanrınız olan Allah'a kurbanlar kesin.' Musa dedi ki: 'Bunu yapmamız bize yakışmaz; zira biz Rabbimiz olan Tanrımıza Mısırlıların murdarlığından ve bidatlerinden kurban keseceğiz. Eğer biz Mısırlıların ilahlarının önünde kurban kesersek bizi taşlarlar. Bilakis çölde üç günlük yol gidelim ve orada Rabbimiz olan Tanrımıza bize emredeceği ve söyleyeceği üzere kurban keselim.' Firavun dedi ki: 'Sizi salıveririm, çölde Rabbiniz olan Tanrı'ya kurbanlar kesersiniz; ancak gidip de gecikmeyin, benim için de dua edin' —Yetmişler nüshasında: 'ancak çok uzağa gitmeyin ve Rabbinize benim için de dua edin'—. Musa Firavun'a dedi ki: 'İşte ben senin huzurundan çıkıyorum ve Rabbin huzurunda dua edeceğim; O da yarın Firavun'dan, kullarından ve halkından haşerat ve böcekleri uzaklaştıracaktır. Fakat Firavun sözünde bir daha yalan söyleyip kurban kesmeleri için halkı salıvermekten vazgeçmesin.' Musa Firavun'un huzurundan çıktı ve Rabbin huzurunda dua etti. Rab Musa'nın duasını kabul etti ve haşeratı uzaklaştırdı, onlardan bir teki bile kalmadı. Firavun bundan sonra da yüreğini katılaştırdı ve halkı salıvermedi. Rab Musa'ya dedi ki: 'Firavun'a git ve ona de ki: İbranilerin Rabbi olan Tanrı şöyle buyuruyor: Halkımı salıver ki Bana ibadet etsinler. Eğer onu salıvermeyi reddeder' —Yetmişler nüshasında: 've onu tutmaya devam edersen, şüphesiz—
يد الرب تضرب ماشيتك التي في القفر من الخيول والحمير والبقر والغنم، فيقع فيها الوباء العظيم الصعب الشديد، ويميز الرب بين دواب بني إسرائيل وبين بهائم أهل مصر، فلا يموت من بهائم آل إسرائيل ولا واحد، ووقت الرب وقتاً ليكمل فيه هذا القول على الأرض، فأكمل الرب هذا الأمر من غد ذلك اليوم، فماتت جميع بهائم المصريين ولم يمت من دواب بني إسرائيل ولا واحد، وأرسل فرعون فإذا أنه لم يمت من دواب بني إسرائيل ولا دابة، فقسا قلب فرعون بعد هذا أيضاً فأبى أن يرسل الشعب، فقال الرب لموسى وهارون: خذا في حقيبتكما من رماد الأتون فيذره موسى إزاء السماء نحو فرعون، فيكون العجاج في أرض مصر، فيضرب الناس والبهائم جميعاً قروح ناتية رخوة في أرض مصر كلها، فأخذا رماد الأخدود ووقفا بين يدي فرعون فذره موسى نحو السماء أمام فرعون فظهرت قروح ناتية رخوة، فاستعلت في الناس والبهائم، فلم يقدر السحرة على الوقوف بين يدي موسى من كثرة القروح التي ظهرت في السحرة وفي جميع أهل مصر، فقسى الرب قلب فرعون فلم يسمع لهما ولم يطعهما كالذي قال الرب لموسى، فقال الرب لموسى: أدلج باكراً وقف بين يدي فرعون وقل له: هكذا يقول الرب إله العبرانيين:
'Rabbin eli çölde bulunan atlardan, eşeklerden, sığırlardan ve davarlardan oluşan hayvan sürünü vuracak; onların arasına çok büyük, çetin ve şiddetli bir veba düşecek. Rab, İsrailoğullarının hayvanları ile Mısır halkının hayvanlarını birbirinden ayırt edecek; böylece İsrail hanedanının hayvanlarından bir teki bile ölmeyecek.' Rab bu sözün yeryüzünde tamamlanması için bir vakit tayin etti. Rab bu işi o günün ertesi günü tamamladı; Mısırlıların bütün hayvanları öldü, İsrailoğullarının hayvanlarından ise bir teki bile ölmedi. Firavun [adam] gönderdi; bir de gördü ki İsrailoğullarının hayvanlarından tek bir hayvan bile ölmemişti. Firavun'un yüreği bundan sonra da katılaştı ve halkı salıvermedi. Rab Musa ile Harun'a dedi ki: 'Heybenize fırın külünden alın; Musa onu Firavun'un önünde göğe doğru savursun. Mısır toprağında bir toz bulutu oluşacak ve bütün Mısır diyarında insanların ve hayvanların hepsini kabaran yumuşak çıbanlar vuracak.' Fırın külünü aldılar ve Firavun'un önünde durdular; Musa onu Firavun'un önünde göğe doğru savurdu ve insanlarda ve hayvanlarda kabaran yumuşak çıbanlar ortaya çıkıp yayıldı. Büyücülerde ve bütün Mısır halkında çıkan çıbanların çokluğundan ötürü büyücüler Musa'nın önünde duramadılar. Rab, Firavun'un yüreğini katılaştırdı; böylece Rabbin Musa'ya söylediği gibi ikisini dinlemedi ve onlara itaat etmedi. Rab Musa'ya dedi ki: 'Sabah erkenden kalk, Firavun'un önünde dur ve ona de ki: İbranilerin Rabbi olan Tanrı şöyle buyuruyor:
أرسل شعبي فيعبدوني وإلا فأنا مرسل في هذا الوقت ضربتي على قلبك وعلى عبيدك وعلى شعبك لتعلم أنه لا إله غيري على الأرض كلها، لأني مجمع من الآن أن أمد يدي فأضربك وشعبك بالوباء، وتبيد عن جديد الأرض، وإنما بغيتك بهذا الأمر لأظهر لك عزي وقدري ولينادي باسمي في الأرض كلها، وأنت حتى الآن تتمسك بالشعب وتأبى أن ترسله، وغداً في هذا الوقت أهبط البرد العظيم الشديد ما لم يكن - وفي نسخة السبعين: الذي لم يكن مثله - بمصر منذ اليوم الذي أسست فيه قواعدها إلى يوم الناس هذا، والآن أرسل فأدخل جميع دوابك وكل مالك في الحقل لأن كل بهيمة أو إنسان يلقى في الحقل ولا يدخل البيت يهبط عليهم البرد فيموتون، وكل من خاف كلمة الله من عبيد فرعون نقل عبيده وبهائمه إلى البيوت، والذي لم يفكر في كلمة الله وتهاون بها ترك دوابه وعبيده في الحقل، وقال الرب لموسى: ارفع يدك إلى السماء يهبط البرد على جميع أرض مصر على الناس والبهائم وجميع الحقول - وفي نسخة السبعين: على الناس والدواب وجميع نبات الصحراء - فرفع موسى عصاه نحو السماء فأرجفهم الرب بالرعد والبرد، وجعلت النار تضطرم على الأرض، فأهبط الرب البرد وكان البرد يهبط والنار تضطرم في البرد، وكان شديداًعظيماً، ولم يكن مثله في جميع أرض مصر منذ اليوم الذي سكنها بنو البشر، فضرب البرد جميع أرض مصر لكل من
Halkımı salıver ki Bana ibadet etsinler. Aksi takdirde Ben bu sefer darbemi senin yüreğine, kullarının ve halkının üzerine göndereceğim ki bütün yeryüzünde Benden başka hiçbir ilah olmadığını bilesin. Zira Ben şimdiden elimi uzatıp seni ve halkını veba ile vurmayı ve yeryüzünün üzerinden yok edilmeni kararlaştırdım. Ancak seni bu işte tutmamın sebebi, sana izzetimi ve kudretimi göstermek ve bütün yeryüzünde adımın anılması içindir. Sen ise hâlâ halkı tutuyor ve onları salıvermeyi reddediyorsun. Yarın bu vakitte Mısır'ın temellerinin atıldığı günden bugüne kadar Mısır'da görülmemiş —Yetmişler nüshasında: bir benzeri görülmemiş— büyüklükte ve şiddette dolu yağdıracağım. Şimdi haber gönder, kırdaki bütün hayvanlarını ve bütün malını içeri al; zira kırda bulunup da eve sokulmayan her hayvanın veya insanın üzerine dolu yağacak ve onlar ölecekler.' Firavun'un kullarından Allah'ın sözünden korkan herkes kölelerini ve hayvanlarını evlere taşıdı. Allah'ın sözünü düşünmeyip onu hafife alan kimse ise hayvanlarını ve kölelerini kırda bıraktı. Rab Musa'ya dedi ki: 'Elini göğe doğru kaldır; bütün Mısır toprağında insanların, hayvanların ve bütün tarlaların üzerine dolu yağsın' —Yetmişler nüshasında: 'insanların, hayvanların ve çölün bütün bitkilerinin üzerine'—. Musa asasını göğe doğru kaldırdı; Rab onları gök gürültüsü ve dolu ile sarstı ve yeryüzünde ateş alevlenmeye başladı. Rab dolu yağdırdı; dolu yağıyor ve dolunun içinde ateş alevleniyordu; son derece şiddetli ve büyüktü, insanoğlu yerleştiği günden beri bütün Mısır toprağında böylesi görülmemişti. Dolu, bütün Mısır diyarında
كان في الحقل من الناس والبهائم، وأهلك الرب جميع عشب الحقل وحطم جميع أشجار الغياض، فأما أرض جاسان التي كانت آل إسرائيل يسكنونها فلم يهبط عليها البرد، فأرسل فرعون فدعا موسى وهارون فقال لهما: قد خطئت في هذه المرة أيضاً، والرب بار وأنا وشعبي منافقون - وفي نسخة السبعين: إني قد أخطأت والرب بار وأنا وشعبي فجار- فصليا بين يدي الرب فإنه ذو إمهال وأناة فيصرف عنا الرجفة والرعد والبرد فأرسلكم فلا تعودوا أن تتأخروا - وفي نسخة السبعين: وأنا أرسلكم ولا أعود أن أوخركم - فقال موسى لفرعون: إذا ما خرجت من القرية أبسط يدي للرب فيصرف عنكم صوت الرعد والرجفة، ولا يعود البرد يهبط أيضاً لكي تعلم أن الأرض وما عليها لله.
kırda bulunan insanlardan ve hayvanlardan herkesi vurdu; Rab tarlanın bütün otlarını yok etti ve koruluktaki bütün ağaçları kırdı. İsrail hanedanının ikamet ettiği Goşen diyarına ise dolu yağmadı. Firavun haber gönderip Musa ile Harun'u çağırdı ve onlara dedi ki: 'Bu sefer de günah işledim; Rab adildir, ben ve kavmim ise münafıklarız' —Yetmişler nüshasında: 'Şüphesiz ben günah işledim, Rab adildir, ben ve kavmim ise fâsıklarız'— 'Rabbin huzurunda dua edin; zira O mühlet ve sabır sahibidir; bu sarsıntıyı, gök gürültüsünü ve doluyu bizden uzaklaştırsın, ben de sizi salıvereyim ve bir daha gecikmeyesiniz' —Yetmişler nüshasında: 'ben de sizi salıvereyim ve sizi bir daha alıkoymayayım'—. Musa Firavun'a dedi ki: 'Şehirden çıktığımda ellerimi Rabbe uzatacağım; O da gök gürültüsünün sesini ve sarsıntıyı sizden uzaklaştıracak, dolu da bir daha yağmayacak; ta ki yeryüzünün ve üzerindekilerin Allah'a ait olduğunu bilesin.'
وأنا أعلم أنك وعبيدك إلى الآن لم ترهبوا الله ولم تخافوا عقابه، وقد هلك الكتان والشعير - وفي نسخة السبعين: وضرب البرد الشعير والكتان - لأن الشعير كان قد بدأ أن يسبل، والكتان قد بدأ أن يبزر، فأما زرع الحنطة والكثيب فلم يهلك لأنه كان متأخراً، فلما جاء موسى من القرية من بين يدي فرعون بسط - وفي نسخة السبعين: فأما زرع الحنطة والذرة فإنه لم يضرهما لأنهما كانا لقسا، وخرج موسى من عند فرعون خارج المدينة فبسط - يديه بين يدي الله نحو السماء فصرف عنهم الرعد والبرد، وانقطع المطر عن
'Biliyorum ki sen ve kulların şu ana kadar Allah'tan ürkmediniz ve O'nun azabından korkmadınız. Keten ve arpa helak oldu' —Yetmişler nüshasında: 'Dolu arpa ve keteni vurdu'— 'çünkü arpa başak vermeye, keten de tohumlanmaya başlamıştı. Buğday ve darı ekini ise helak olmadı, çünkü geç yetişendi.' Musa Firavun'un huzurundan şehirden çıktığında ellerini uzattı —Yetmişler nüshasında: 'Buğday ve darı ekimine gelince, bunlara zarar gelmedi çünkü onlar geç yetişendi. Musa Firavun'un yanından şehrin dışına çıktı ve ellerini uzattı'— Allah'ın huzurunda göğe doğru uzattı; Rab gök gürültüsünü ve doluyu onlardan uzaklaştırdı ve yağmur kesildi
الأرض، فرأى فرعون أن القطر والبرد والرعد قد انقطع وسكن فعاد وخطأ وقسا قلب فرعون وعبيده - وفي نسخة السبعين: وقسا قلبه وقلب عبيده وجفا - ولم يرسل بني إسرائيل كرسالة الرب - وفي نسخة السبعين: على ما تكلم به الرب على يد موسى - فقال الرب لموسى: انطلق إلى فرعون لأني أنا الذي أقسي قلبه وقلوب عبيده، فأظهر هذه الآيات لتجر بنيك وبني بنيك بما صنعت بأهل مصر من الآيات الكثيرة التي أظهرت، فيعلموا أني أنا الرب، فأتى موسى وهارون إلى فرعون وقالا له: هكذا يقول الرب إله العبرانيين: حتى متى تأبى أن تخافني وترهبني! أرسل شعبي ليعبدوني، فإن أبيت أن ترسل شعبي فهأنذا محدر على جميع تخومك الجراد - وفي نسخة السبعين: فإني أجلب عليك غداً هذا الوقت جراداً عظيماً على جميع حدودك - فيغطي عين الأرض فلا يقدر إنسان على النظر إلى الأرض، فمهما أبقى لكم البرد أكله، ويأكل جميع الشجر التي تنبت لكم في الحقل، ويمتلىء منه بيوتك وبيوت عبيدك وبيوت جميع المصريين ما لم ير مثله آباؤك وأجدادك من اليوم الذي أسست الأرض إلى يوم الناس هذا، ورجعا من بين يدي فرعون فقالفرعون لعبيده: حتى متى يكون لنا هذه العثرة! يرسل القوم فيعبدون - وفي نسخة السبعين: فقال عبيد فرعون لفرعون: حتى متى يكون
yeryüzünden. Firavun yağmurun, dolunun ve gök gürültüsünün kesilip dindiğini görünce tekrar günaha döndü; Firavun'un ve kullarının yüreği katılaştı —Yetmişler nüshasında: 'onun yüreği ve kullarının yüreği katılaşıp kabalaştı'— ve Rabbin risaleti uyarınca İsrailoğullarını salıvermedi —Yetmişler nüshasında: 'Rabbin Musa vasıtasıyla söylediği üzere'—. Rab Musa'ya dedi ki: 'Firavun'a git; zira onun yüreğini ve kullarının yüreklerini katılaştıran Benim; bu mucizeleri göstereyim ki Mısır halkına gösterdiğim birçok mucize ile yaptıklarımı çocuklarına ve torunlarına aktarasın ve Rabbin Ben olduğumu bilsinler.' Musa ile Harun Firavun'un yanına geldiler ve ona dediler ki: 'İbranilerin Rabbi olan Tanrı şöyle buyuruyor: Ne zamana kadar Benden korkmayı ve ürkmeyi reddedeceksin! Halkımı salıver ki Bana ibadet etsinler. Eğer halkımı salıvermeyi reddedersen, işte Ben bütün sınırlarına çekirgeleri indireceğim' —Yetmişler nüshasında: 'Yarın bu vakitte bütün sınırlarına büyük bir çekirge sürüsü getireceğim'— 'yeryüzünün gözünü örtecekler, öyle ki hiç kimse yeri göremeyecek. Dolunun size bıraktığı her şeyi yiyecek, tarlada sizin için biten bütün ağaçları yiyecek; senin evlerin, kullarının evleri ve bütün Mısırlıların evleri, yerin temeli atıldığı günden bugüne kadar babalarının ve atalarının görmediği şeylerle dolacak.' Firavun'un huzurundan geri döndüler; Firavun kullarına dedi ki: 'Bu tökez bize ne zamana kadar sürecek! Bırakın adamlar gitsin de ibadet etsinler' —Yetmişler nüshasında: 'Firavun'un kulları Firavun'a dediler ki: Ne zamana kadar
لنا هذا البلاء! أرسل القوم فيعبدوا - الرب إلههم أما تعلم - وفي نسخة السبعين: أو ما عملت - أن مصر قد خربت، فردوا موسى وهارون إلى فرعون فقال لهم: انطلقوا فاعبدوا بين يدي الرب إلهكم، ولكم من منكم ينطلق؟ فقال له موسى: إنا ننطلق بشباننا وشيوخنا وبنينا وبناتنا وبغنمنا وبقرنا، لأنه عيد لنا للرب، فقال لهما: ليكن كما قلتما، والله يصحبكما إذا ما أرسلتكم وحشمكم، لعله أن يعرض لكم في الطريق آفة، ولكن ليس هكذا، انطلقوا الآن معاشر الرجال! اعبدوا بين يدي الرب لأنكم إنما تطلبون بذلك الراحة، فأخرجوهما من بين يدي فرعون، فقال الرب لموسى: ارفع يدك على أرض مصر فيأتي الجراد فيصعد على أرض مصر فيأكل عشب الحقل وجميع ما نجا من البرد، فرفع موسى عصاه على ارض مصر، فأهبَّ الرب على الأرض ريح السموم جميع ذلك اليوم - وفي نسخة السبعين: والرب جلب ريحاً قبلية على الأرض نهار ذلك اليوم - وتلك الليلة، فلما كان بالغداة احتملت ريح السموم الجراد، فصعد الجراد - وفي نسخة السبعين أخذت الريح القبلية الجراد وأصعدته - على جميع أرض مصر، فسقط على جميع تخوم أرض المصريين، وكان منيعاً عظيماً جداً، ولم يكن مثل ذلك الجراد فيما خلا ولا يكون مثله فيما بعده، فغطى جميع عين الأرض فأظلمت الأرض، وأكل جميع عشب الحقل وجميع الشجر التي نجت من البرد، ولم يبق في الشجر غصن ولا ورق ولا في
bize bu bela musallat olacak! Bırak kavmi gitsin de ibadet etsinler'— 'Rablerı olan Tanrı'ya; bilmiyor musun' —Yetmişler nüshasında: 'ya da bilmedin mi'— 'Mısır harap oldu!' Musa ve Harun'u Firavun'a geri getirdiler; Firavun onlara dedi ki: 'Gidin, Rabbiniz olan Tanrı'nın huzurunda ibadet edin; fakat sizden kimler gidecek?' Musa ona dedi ki: 'Biz gençlerimizle, yaşlılarımızla, oğullarımızla, kızlarımızla, koyunlarımızla ve sığırlarımızla gideceğiz; çünkü bu bizim için Rabbe bir bayramdır.' Firavun ikisine dedi ki: 'Dediğiniz gibi olsun! Sizi ve çoluk çocuğunuzu salıverdiğimde Allah sizinle olsun; belki yolda başınıza bir afet gelir. Fakat öyle değil! Şimdi siz ey adamlar topluluğu gidin! Rabbin huzurunda ibadet edin, çünkü siz bununla ancak rahata ermek istiyorsunuz.' Onları Firavun'un huzurundan çıkardılar. Rab Musa'ya dedi ki: 'Elini Mısır toprağı üzerine kaldır ki çekirgeler gelsin, Mısır toprağı üzerine çıksın ve tarlanın otunu, doludan kurtulan her şeyi yesin.' Musa asasını Mısır toprağı üzerine kaldırdı; Rab bütün o gün boyunca yerin üzerine sam yeli estirdi —Yetmişler nüshasında: 'Ve Rab o günün gündüzünde yerin üzerine bir güney rüzgârı getirdi'— ve o gece boyunca da. Sabah olunca sam yeli çekirgeleri taşıdı; çekirgeler çıktı —Yetmişler nüshasında: 'güney rüzgârı çekirgeleri alıp çıkardı'— bütün Mısır toprağı üzerine. Mısırlıların bütün sınırlarına düştüler; son derece yoğun ve çoktular; geçmişte böylesi bir çekirge görülmemişti ve bundan sonra da benzeri olmayacaktı. Yerin bütün gözünü kapladılar ve yeryüzü karardı; tarlanın bütün otunu ve doludan kurtulan bütün ağaçları yediler; bütün Mısır diyarında ne ağaçlarda bir dal veya yaprak kaldı, ne de
الحقل عشب في جميع أرض مصر، فاستعجل فرعون ودعا موسى وهارون وقال لهما: قد خطئت بين يدي الله إلهكما، والآن اعفوا عن ذنبي وجهلي هذه المرة، وصليا بين يدي الرب إلهكم فيصرف عني هذه الآفة والموت، فخرج موسى من بين يدي فرعون وصلى بين يدي الرب، فعاد الرب بريح السموم عاصفاً فاحتملت الجراد فقذفت به في بحر سوف - وفي نسخة السبعين: فغير الرب تلك الريح بريح من البحر شديدة فأخذت الجراد وألقته في البحر الأحمر - ولم يبق في جميع تخوم المصريين شيء من الجراد، فقسى الرب قلب فرعون فلم يرسل بني إسرائيل، فقال الرب لموسى: ارفع يدك إلى السماء فليكن الدجى والحنادس على جميع أرض مصر فتذلهم الظلمة، فرفع موسى يده إلى السماء فكانت الظلمة والدجى - وفي نسخة السبعين: فصارت ظلمة وزوبعة - على جميع أرض مصر، ولم ير المرء منهم صاحبه ثلاثة أيام، فأما جميع بني إسرائيل فكان لهم الضياء والنور في مساكنهم، فدعا فرعون موسى فقال له: انطلقوا فاعبدوا بين يدي الرب إلهكم، فأما بقركم وغنمكم فدعوها هاهنا، وأما حاشيتكم فانطلقوا بها معكم، فقال موسى لفرعون: وأنت أيضاً تعطينا من الذبائح فنذبح لله ربنا، وبهائمنا أيضاً تنطلق بها معنا، ولا يبقى منها هاهنا ظلف على الأرض لأنا إنما نأخذ من مالنا لنذبح بين يدي الرب إلهنا، ولسنا نعلم بماذا نعبد الله إذا بلغنا هناك، فقسى الرب قلب فرعون وأبى أن يرسلهم،
tarlada bir ot kaldı. Firavun aceleyle Musa ve Harun'u çağırıp ikisine dedi ki: 'Tanrınız olan Allah'ın huzurunda günah işledim. Şimdi bu defalık günahımı ve cehaletimi bağışlayın ve Rabbiniz olan Tanrı'nın huzurunda dua edin de bu afeti ve ölümü benden uzaklaştırsın.' Musa Firavun'un huzurundan çıktı ve Rabbin huzurunda dua etti. Rab sam yelini fırtınalı bir rüzgâra dönüştürdü; rüzgâr çekirgeleri sürükleyip Sûf Denizi'ne attı —Yetmişler nüshasında: 'Rab o rüzgârı denizden esen şiddetli bir rüzgârla değiştirdi, o da çekirgeleri alıp Kızıldeniz'e fırlattı'—. Mısırlıların bütün sınırlarında hiçbir çekirge kalmadı. Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı ve o İsrailoğullarını salıvermedi. Rab Musa'ya dedi ki: 'Elini göğe doğru kaldır; bütün Mısır toprağında koyu bir karanlık ve zifiri zeval olsun da karanlık onları zelil kılsın.' Musa elini göğe doğru kaldırdı; bütün Mısır toprağında karanlık ve zifiri zeval —Yetmişler nüshasında: 'karanlık ve kasırga'— oldu. Üç gün boyunca kimse arkadaşını göremedi; İsrailoğullarının hepsinin ise meskenlerinde ışık ve aydınlık vardı. Firavun Musa'yı çağırıp ona dedi ki: 'Gidin, Rabbiniz olan Tanrı'nın huzurunda ibadet edin; ancak sığırlarınız ve koyunlarınız burada kalsın, çoluk çocuğunuzu ise yanınıza alıp gidin.' Musa Firavun'a dedi ki: 'Rabbimiz olan Allah'a kurban kesmemiz için sen de bize kurbanlıklardan vereceksin; hayvanlarımız da bizimle birlikte gelecek, yeryüzünde onlardan tek bir tırnak bile kalmayacak; çünkü biz Rabbimiz olan Tanrı'nın huzurunda kurban kesmek için kendi malımızdan alacağız ve oraya varıncaya kadar Allah'a ne ile ibadet edeceğimizi bilmiyoruz.' Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı ve o onları salıvermeyi reddetti.
فقال فرعون لموسى: اخرج من بين يدي واحذر أن تتراءى لي أيضاً لأن اليوم الذي تتراءى لي بين يديّ تموت فيه، قال له موسى: ما أحسن قولك! لست بعائد أن أرى وجهك، قال الرب لموسى: إني أعود أيضاً فانزل بفرعون والمصريبن ضربة واحدة، وعند ذلك أرسلكم من هاهنا، فإذا أرسلتكم فاخرجوا كلكم، وأمر الشعب وقال لهم: ليستعر المرء منكم من صاحبه والمرأة من جارتها حلي ذهب وفضة - وفي نسخة السبعين: آنية الفضة وآنية الذهب - والكسوة، وجعل الرب للشعب في قلوب المصريين محبة ورحمة، وموسى كانت له هيبة وكرامة عظيمة في جميع أرض مصر - وفي نسخة السبعين: عند المصريين وعند فرعون وعند جميع عبيده - فقال موسى: هكذا يقول الرب: إني خارج نصف الليل فأجوز في أرض مصر فأتوفى جميع أبكار مصر بكر فرعون الجالس على منبره إلى بكر الأمة التي في بيت الرجل، وتموت جميع أبكار البهائم فتسمع الولولة العظيمة والصراخ والأنين الفظيع ما لم يسمع مثله أيضاً- وفي نسخة السبعين: ولا يعود أيضاً أن يكون مثلها- فأما آل إسرائيل فلا يصاب منهم ولا الناس ولا البهائم ولا الكلب بلسانه- وفي نسخة السبعين: ولا يعوي من جميع بني إسرائيل كلب بلسانه - ليعلموا أن الرب ميز بين المصريين وآل إسرائيل، فهبط جميع عبيدك هؤلاء فيسجدون لي ويقولون: اخرج أنت وجميع الشعب معك، وعند
Bunun üzerine Firavun Musa'ya dedi ki: 'Huzurumdan çık ve bir daha gözüme görünmekten sakın; çünkü karşıma çıkacağın gün ölürsün.' Musa ona dedi ki: 'Ne güzel söyledin! Bir daha yüzünü görmeyeceğim.' Rab Musa'ya dedi ki: 'Ben bir kez daha dönecek ve Firavun ile Mısırlıların üzerine tek bir darbe indireceğim; işte o zaman sizi buradan salıverecektir. Sizi salıverdiğinde hepiniz birden çıkın.' Musa halka emredip onlara dedi ki: 'Sizden her adam komşusundan, her kadın da komşusundan altın ve gümüş takılar' —Yetmişler nüshasında: 'gümüş kaplar, altın kaplar'— 've elbiseler ödünç alsın.' Rab Mısırlıların kalbinde halka karşı bir sevgi ve merhamet kıldı; Musa da bütün Mısır toprağında büyük bir heybete ve itibara sahipti —Yetmişler nüshasında: 'Mısırlıların nezdinde, Firavun'un ve bütün kullarının nezdinde'—. Musa dedi ki: 'Rab şöyle buyuruyor: Ben gece yarısı çıkacağım, Mısır toprağından geçeceğim ve tahtında oturan Firavun'un ilk doğanından evdeki cariyenin ilk doğanına kadar Mısır'ın bütün ilk doğanlarının canını alacağım. Hayvanların bütün ilk doğanları da ölecek; öyle büyük bir feryat, çığlık ve korkunç bir inilti duyulacak ki böylesi asla işitilmemiştir' —Yetmişler nüshasında: 've bir daha böylesi olmayacaktır'—. 'İsrail hanedanına gelince; insanlardan, hayvanlardan ve diliyle havlayan köpekten bile hiçbirine bir zarar dokunmayacaktır' —Yetmişler nüshasında: 'İsrailoğullarının hiçbirine karşı bir köpek bile diliyle havlamayacaktır'— 'ta ki Rabbin Mısırlılar ile İsrail hanedanı arasını ayırdığını bilsinler. İşte senin bütün bu kulların yanıma inecek, bana secde edip: Sen ve seninle beraber olan bütün halk çıkın, diyecekler; işte o zaman
ذلك أخرج، فخرج موسى من بين يدي فرعون بغضب شديد، فقال الرب لموسى: إن فرعون لا يطيعكما، ذلك أني مكثر آياتي وعجائبي بأرض مصر، وإن موسى وهارون جرحا هذه الجرائح وأظهرا هذه الآيات كلها بين يدي فرعون، فقسى الرب - وفي نسخة السبعين: وأقسى الرب - قلب فرعون فلم يرسل بني إسرائيل عن أرضه، وقال الرب لموسى وهارون بأرض مصر: هذا الشهر- أي نيسان - يكون لكم رأس الشهور، ويكون هذا أول شهور السنة، قل لجميع جماعة بني إسرائيل في عشر من هذا الشهر فليأخذ الرجل منهم حملاً- وفي نسخة السبعين: خروفاً - لبيته وحملاً لآل أبيه، وإن كان آل البيت قليلاً لا يحتاجون إلى حمل فليشرك هو وجاره القريب إلى بيته على عدة الناس، وعدوا كل امرىء منهم على قدر أكله من الحمل، حملاً بلا عيب فيه ذكراً بيناً، يكون الحمل حويلاً من الخراف والجدي وتأخذونه، ويكون محفوظاً لكم حتى اليوم الرابع عشر من هذا الشهر، ويذبحه كل جماعة من كنيسة بني إسرائيل أصيلاً، ويأخذون من دمه ويضعونه على القائمين والعتبة من البيت الذي تأكلون فيه، أي علامة - للملائكة الذين يؤمرون بقتل أبكار المصريين، وتأكلون اللحم في هذه الليلة مشوياً بفطير، ولا تأكلوا منه نيئاً ولا مطبوخاً بالماء،
çıkacağım.' Musa büyük bir öfkeyle Firavun'un huzurundan çıktı. Rab Musa'ya dedi ki: 'Firavun size itaat etmeyecektir; zira Mısır diyarında mucizelerimi ve harikalarımı çoğaltacağım.' Musa ile Harun Firavun'un huzurunda bütün bu alametleri ve mucizeleri gösterdiler; fakat Rab Firavun'un yüreğini katılaştırdı —Yetmişler nüshasında: 've Rab Firavun'un yüreğini kaskatı yaptı'— ve o İsrailoğullarını kendi toprağından salıvermedi. Rab Mısır toprağında Musa ile Harun'a dedi ki: 'Bu ay' —yani Nisan ayı— 'sizin için ayların başı olacak ve yılın ilk ayı sayılacaktır. İsrailoğullarının bütün cemaatine söyle: Bu ayın onuncu gününde her adam evi için bir kuzu' —Yetmişler nüshasında: 'bir koyun yavrusu'— 've babasının hanesi için bir kuzu alsın. Eğer ev halkı bir kuzuya ihtiyaç duymayacak kadar az ise, o ve evine yakın olan komşusu kişi sayısına göre ortak olsunlar. Her birini kuzudan yiyeceği miktara göre hesap edin; kusursuz, açıkça erkek bir kuzu olsun; kuzu koyunlardan veya keçilerden bir yaşında bir yavru olsun; onu alacaksınız. Bu ayın on dördüncü gününe kadar sizin için muhafaza edilsin. İsrailoğulları cemaatinin her topluluğu onu akşamleyin kessin. Kanından alıp içinde yemek yiyeceğiniz evin iki yan sövesine ve üst eşiğine sürsünler; bu, Mısırlıların ilk doğanlarını öldürmekle emrolunan melekler için bir işarettir. O gece eti mayasız ekmekle kızartılmış olarak yiyeceksiniz; onu çiğ veya suda haşlanmış olarak yemeyin,
ولاتبقوا منه شيئاً لغد، ولا تكسروا منه عظماً، وما فضل منه إلى غد فأحرقوه بالنار، وكلوه وأنتم قيام وقد شددتم أو ساطكم ونعالكم في أرجلكم وعصيكم في أيديكم وكلوه بعجلة، فإنه فصح للرب، وأنا فإني أعبر في أرض مصر في هذه الليلة وأضرب كل بكر بأرض مصر من الناس والبهائم، وأعمل نقمة من جميع آلهة المصريين، أنا الرب! ويكون لكم هذا اليوم ذكراً وتعيدونه عيداً للرب لدهوركم إلى الأبد وتعيدونه سبعة أيام، وتأكلون فطيراً وتعزلون الخمير من بيوتكم من أول يوم، وكل من يأكل خميراً فإن تلك النفس تبيد من إسرائيل من اليوم الأول إلى اليوم السابع، وكل عمل يعمل فلا تعملوه فيها، واحفظوا هذه الوصية، ففي هذا اليوم خرج عسكركم من مصر، فاجعلوا هذا اليوم لدهوركم سنة، فإذا بدأ اليوم الرابع عشر من الشهر الأول من العشيّ كلوا فطيراً إلى يوم إحدى وعشرين من الشهر إلى العشاء، ولا يوجد خمير في بيوتكم سبعة أيام، وكل من يأكل مخمراً فإن تلك النفس تبيد من جماعة بني إسرائيل من الملة والذمة ومن سكان الأرض، ما كان خميراً فلا تأكلوه وكلوا فطيراً في جميع مساكنكم، فدعا موسى جميع أشياخ بني إسرائيل وقال لهم: عجلوا فخذوا غنماً لقبائلكم واذبحوا الفصح
ondan yarına hiçbir şey bırakmayın, kemiğini kırmayın; yarına kalanını ateşle yakın. Onu bellerinizi bağlamış, çarıklarınız ayaklarınızda, asalarınız ellerinizde olarak ayakta yiyin ve onu aceleyle yiyin; çünkü o Rabbin Fısıhıdır. Zira Ben bu gece Mısır toprağından geçeceğim, insanlardan ve hayvanlardan Mısır toprağındaki her ilk doğanı vuracağım ve Mısırlıların bütün ilahlarından intikam alacağım; Ben Rabbim! Bu gün sizin için bir anma günü olacak ve onu ebediyen nesilleriniz boyunca Rabbe bir bayram olarak kutlayacaksınız; onu yedi gün boyunca bayram yapacaksınız. Mayasız ekmek yiyeceksiniz ve ilk günden itibaren evlerinizden mayayı çıkaracaksınız. Kim mayalı ekmek yerse, o can birinci günden yedinci güne kadar İsrail'den atılacaktır. Yapılan hiçbir işi o günlerde yapmayın; bu vasiyeti koruyun, zira ordularınız Mısır'dan bu günde çıkmıştır. Bu günü nesilleriniz için bir sünnet (yasa) kılın. Birinci ayın on dördüncü gününün akşamından yirmi birinci gününün akşamına kadar mayasız ekmek yiyin. Yedi gün boyunca evlerinizde hiç maya bulunmasın. Kim mayalı bir şey yerse, ister yerli ister yabancı olsun, o can İsrailoğulları cemaatinden, milletten ve himayeden atılacaktır. Mayalı olan hiçbir şeyi yemeyin ve bütün konutlarınızda mayasız ekmek yiyin.' Bunun üzerine Musa İsrailoğullarının bütün ihtiyarlarını çağırdı ve onlara dedi ki: 'Acele edin, kabileleriniz için davar alın ve Fısıh kurbanını kesin.
وخذوا حزمة من ريحان الأدبان واغمسوها بدم الحمل ورشوا على معاقم أبوابكم ومعاضدها - وفي نسخة السبعين: على العتبة وكلا القائمين - من الدم الذي في الإناء، ولا يخرج أحد منكم من باب بيته إلى غدوة - وفي نسخة السبعين: إلى الصباح - فتحفظون هذه السنة والوصية أنتم وبنوكم إلى الأبد، وإذا دخلتم الأرض التي يعطيكم الرب كما وعدكم فاحفظوا هذا العمل، وإذا سأل بنوكم فقالوا لكم: ما هذا الفعل؟ فقولوا لهم: هذه ذبيحة فصح الرب إذ أفصح على بيوت بني إسرائيل بمصر إذ قتل المصريين وخلص بيوتنا، فركع الشعب كله ساجداً لله وانطلق بنو إسرائيل فصنعوا كما أمر الله موسى وهارون، وفي بيوت بني إسرائيل فلما كان عند نصف الليل قتل الرب أبكار أرض مصر- وفي نسخة السبعين: كل بكر بأرض مصر - من بكر فرعون الجالس على منبره - وفي نسخة السبعين: على كرسيه - وحتى بكر السبي المحبوس في السجن وجميع أبكار البهائم فوثب فرعون في تلك الليلة هو وجميع عبيده وكل أرض مصر - وفي نسخة السبعين: وجميع المصريين - وكانت ولولة عظيمة في جميع أرض مصر لأنه لم يوجد بيت لم يكن فيه ميت، فدعا فرعون بوسى وهارون في تلك الليلة وقال لهما: انهضا فاخرجا من بين شعبي أنتما وبنو إسرائيل أيضاً وانطلقوا فاعبدوا بين يدي الرب كقولكما، وسوقوا غنمكم
Bir demet zufa otu alın, onu kuzunun kanına batırın ve kaptaki kandan kapılarınızın eşiğine ve iki yan sövesine sürün' —Yetmişler nüshasında: 'üst eşiğe ve her iki yan söveye'—. 'Sizden hiç kimse sabaha kadar evinin kapısından dışarı çıkmasın' —Yetmişler nüshasında: 'sabaha kadar'—. 'Siz ve çocuklarınız bu sünneti ve vasiyeti ebediyen koruyacaksınız. Rabbin size vadettiği gibi vereceği diyara girdiğinizde bu ameli muhafaza edin. Çocuklarınız size: Bu yaptığınız nedir? diye sorduklarında onlara de ki: Bu, Rabbin Mısırlıları öldürüp evlerimizi kurtardığı zaman Mısır'daki İsrailoğullarının evlerini es geçtiği Fısıh kurbanıdır.' Bütün halk Allah'a secde ederek eğildi; İsrailoğulları gidip Allah'ın Musa ile Harun'a emrettiği gibi yaptılar. Gece yarısı olduğunda Rab, tahtında oturan Firavun'un ilk doğanından —Yetmişler nüshasında: 'kürsüsünde oturan'— zindanda hapsedilen tutsağın ilk doğanına ve hayvanların bütün ilk doğanlarına kadar Mısır diyarındaki her ilk doğanı öldürdü —Yetmişler nüshasında: 'Mısır'daki her ilk doğanı'—. O gece Firavun, bütün kulları ve bütün Mısır halkı —Yetmişler nüshasında: 'bütün Mısırlılar'— fırlayıp kalktı. Bütün Mısır toprağında büyük bir feryat koptu; zira içinde ölü bulunmayan hiçbir ev yoktu. Firavun o gece Musa ile Harun'u çağırıp onlara dedi ki: 'Kalkın, siz de İsrailoğulları da halkımın arasından çıkın; gidin, dediğiniz gibi Rabbin huzurunda ibadet edin. Koyunlarınızı
وبقركم أيضاً كما قلتما، وانطلقوا وصلوا عليّ أيضاً وادعوا لي، فألح المصريون على الشعب ليخرجوهم عن الأرض مسرعين لأنهم قالوا: إنا جميعاً سنموت، فحمل الشعب عجينهم قبل أن يختمر، والبارد من فطيرهم مشدوداً في عمائمهم ملقى أعناقهم، وصنع بنو إسرائيل كما أمرهم موسى، واستعاروا من المصريين حلي ذهب وفضة وكسوة - وفي نسخة السبعين: آنية الفضة والذهب والكسوة - وجعل الرب للشعب في أعين المصريين محبة ورحمة فأعاروهم، فحربوا المصريين، وظعن بنو إسرائيل من رعمسيس - وعلى حاشية نسخة السبعين أنها عين شمس - يطلبون ساخوت ستمائة ألف رجل سوى الحشم والعيال، وصعد معهم من الغرباء أيضاً من كل خلط ومن البقر والغنم والماشية كثيراً جداً، فاختبزوا العجين الذي أخرجوه معهم من مصر رغفاً - وفي نسخة السبعين: فرانيّ - فطيراً لم يختبزوه - وفي نسخة السبعين: لم يختمر- وذلك لأن المصريين أخرجوهم فلم يقدروا أن يلبثوا، ولم يتزودوا زاداً للطريق أيضاً، وكان مسكن بني إسرائيل في أرض مصر أربعمائة وثلاثين سنة، في هذا اليوم خرج جميع جنود الرب من أرض مصر- وفي نسخة السبعين: ليلاً - كان الرب وقت في سابق علمه حفظ تلك الليلة التي خرجوا فيها من مصر، وكانت هذه الليلة محفوظة معروفة لدى الرب لهلاك أبكار مصر ولإخراج جميع بني إسرائيل ليكون ذكر ذلك في جميع أحقابهم وخلوفهم، وقال الرب لموسى وهارون: هذه
ve sığırlarınızı da dediğiniz gibi sürün, gidin; benim için de dua edin ve bana hayır dileyin.' Mısırlılar bir an önce onları memleketten çıkarmak için halkı sıkıştırdılar; çünkü: 'Hepimiz öleceğiz' dediler. Bunun üzerine halk henüz mayalanmamış hamurlarını, soğuk mayasız ekmeklerini sarıklarına sarıp omuzlarına yüklediler. İsrailoğulları Musa'nın kendilerine emrettiği gibi yaptılar; Mısırlılardan altın ve gümüş takılar ile giysiler ödünç aldılar —Yetmişler nüshasında: 'gümüş ve altın kaplar ile giysiler'—. Rab Mısırlıların gözünde halka karşı bir sevgi ve merhamet kıldı; onlar da istediklerini verdiler ve böylece Mısırlıları soydular. İsrailoğulları Ramses'ten —Yetmişler nüshasının haşiyesinde burasının Aynüşşems olduğu belirtilir— çoluk çocuk ve hizmetçiler hariç altı yüz bin yaya erkek olarak Sukkot'a doğru hareket ettiler. Onlarla birlikte her cinsten çok sayıda yabancı insan ve pek çok sığır, koyun ve davar da çıktı. Mısır'dan yanlarında çıkardıkları hamurdan mayasız yassı ekmekler —Yetmişler nüshasında: 'fırın ekmekleri'— pişirdiler; çünkü hamur mayalanmamıştı —Yetmişler nüshasında: 'mayalanmamıştı'—; zira Mısırlılar onları kovmuşlardı da oyalanmaya vakit bulamamışlar ve yol için azık da hazırlamamışlardı. İsrailoğullarının Mısır diyarındaki ikametleri dört yüz otuz yıl sürdü. İşte bu günde Rabbin bütün orduları Mısır diyarından çıktı —Yetmişler nüshasında: 'geceleyin'—. Rab ezeli ilminde onların Mısır'dan çıktıkları o geceyi muhafaza etmişti; bu gece Mısır'ın ilk doğanlarının helaki ve bütün İsrailoğullarının çıkarılışı için Rab katında korunmuş ve bilinmiş bir geceydi; ta ki bütün çağları ve gelecek nesilleri boyunca anılsın. Rab Musa ile Harun'a dedi ki: 'Bu,
سنة الفصح، لا يأكل منه غريب، وكل عبد لرجل اشتراه إذا ختنه عند ذلك فأطعمه الفصح، والأجير والساكن فلا يأكل منه، في بيت واحد فليؤكل - وفي نسخة السبعين: وكل عبد لرجل اشتراه فليختتن ثم يأكل منه، الملجىء والأجير لا يأكلان منه، وليؤكل في بيت واحد - ولا تخرجوا من اللحم خارجاً من البيت شيئاً ولا تكسروا فيه عظماً، وإذا سكن معكم غريب فختن كل ذكر في بيته عند ذلك فليقترب - وفي نسخة السبعين، وليختن منهم كل ذكر ثم يدنون - من بعد ذلك إلى أكل الفصح، وليكن عند ذلك بمنزلة أهل الأرض، ولا يأكل منه أغرل، ولتكن سنة واحدة لأهل الأرض والغرباء الذين يسكنون معكم، وصنع جميع بني إسرائيل كما أمر موسى وهارون، وفي هذا اليوم أخرج الرب بني إسرائيل من أرض مصر وجميع جنودهم، وقال الرب لموسى: طهر لي كل ذكر ذكر ويفتح كل رحم من بني إسرائيل من الناس والبهائم يكونون لي، فقال موسى للشعب: اذكروا هذا اليوم الذي خرجتم فيه من مصر من العبودية والرق، لأن الرب أخرجكم من هاهنا بيد منيعة - إلى آخر ما مضى في سورة البقرة؛ ثم ذكر في الخامس علة الفصح فقال: احفظوا شهر البهار فاعملوا فصحاً لله ربكم لأنه إنما أخرجكم من أرض مصر في
Fısıh yasasıdır: Ondan hiçbir yabancı yemesin. Bir adamın parayla satın aldığı her köle sünnet edildiği zaman Fısıh'tan yesin; ücretli işçi ve sığıntı ise ondan yemesin. O tek bir evde yensin —Yetmişler nüshasında: 'Bir adamın satın aldığı her köle sünnet olsun, sonra ondan yesin; sığıntı ve ücretli işçi ondan yemesin, tek bir evde yensin'—. Etten evin dışına hiçbir şey çıkarmayın ve onda hiçbir kemik kırmayın. Eğer yanınızda bir yabancı ikamet ederse, evindeki her erkek sünnet edilsin; işte o zaman yaklaşsın —Yetmişler nüshasında: 'onlardan her erkek sünnet olsun, sonra yaklaşsınlar'— Fısıh yemeğine. İşte o zaman o memleketin yerlisi hükmünde olsun; sünnedsiz olan kimse ondan yemesin. Memleketin yerlisi için de sizinle birlikte ikamet eden yabancılar için de tek bir yasa geçerli olsun.' Bütün İsrailoğulları Musa ile Harun'un emrettiği gibi yaptılar. Bu günde Rab İsrailoğullarını ve bütün ordularını Mısır toprağından çıkardı. Rab Musa'ya dedi ki: 'İsrailoğullarından gerek insan gerek hayvan olsun her ilk doğan erkeği ve her rahmi açanı Bana takdis et, onlar Benim olacaktır.' Musa halka dedi ki: 'Mısır'dan, kölelik ve kulluk evinden çıktığınız bu günü anın; çünkü Rab sizi buradan kudretli bir elle çıkardı' —Bakara sûresinde geçen yerin sonuna kadar—. Sonra beşinci bölümde Fısıh'ın gerekçesini zikredip şöyle dedi: 'Bahar ayını gözetin ve Rabbiniz olan Tanrı'ya Fısıh yapın; çünkü O sizi Mısır toprağından
شهر البهار ليلاً، فاذبحوا فصحاً لله ربكم من البقر والغنم في الموضع الذي يختار الله ربكم، فلأ تأكلوا فيه خميراً بل كلوا فطيراً سبعة أيام خبزاً يدل على التواضع لأنه إنما خرجتم من أرض مصر بعجلة لتذكروا اليوم الذي أخرجتم فيه من مصر كل أيام حياتكم، ولا يرى الخمير في حدودكم سبعة أيام، ولا يحل لكم أن تأكلوا الفصح في قرية من القرى التى يعطيكم الله ربكم، ولكن في الموضع الذي يختار الله ربكم أن يصير فيه اسمه ففيه اذبحوا الفصح، ويذبح عند غروب الشمس في الوقت الذي خرجتم من أرض مصر، ثم قال: وأحصوا سبعة سوابيع من بعد عيد الفصح، ثم اعملوا عيد السوابيع وائتوا بخواص غلاتكم للرب، كما بارك لكم الله ربكم في الموضع الذي يختار الرب أن تصيروا اسمه فيه واذكروا أنكم كنتم عبيداً بأرض مصر، فاحفظوا هذه السنن كلها واعملوا بها، واعملوا عيد المظال سبعة أيام إذا ما دخلتم بيادركم وخزنتم معاصركم ليبارك الله ربكم في جميع غلاتكم وفي كل عمل أيديكم، وتكونوا فرحين، ويروى ذكركم أمام الله ربكم في الموضع الذي يختار ثلاث مرات في السنة: عيد الفطر وعيد السوابيع وعيد المظال - انتهى.
bahar ayında geceleyin çıkardı. Rabbiniz olan Tanrı'nın seçeceği yerde O'na sığırlardan ve koyunlardan Fısıh kurbanı kesin. Onda mayalı ekmek yemeyin; yedi gün boyunca tevazua delalet eden mayasız ekmek yiyin; çünkü siz Mısır toprağından aceleyle çıktınız; ta ki Mısır'dan çıktığınız günü hayatınızın bütün günlerinde anasınız. Yedi gün boyunca sınırlarınızda maya görülmesin. Rabbiniz olan Tanrı'nın size vereceği şehirlerden herhangi birinde Fısıh kurbanını kesmeniz size helal değildir; ancak Rabbiniz olan Tanrı'nın ismini koymak üzere seçeceği yerde Fısıh kurbanını kesin; o, Mısır toprağından çıktığınız vakitte güneş batarken kesilir.' Sonra dedi ki: 'Fısıh bayramından sonra yedi hafta sayın; sonra Haftalar Bayramı'nı yapın ve Rabbiniz olan Tanrı'nın sizi bereketlendirdiği ölçüde ürünlerinizin en seçkinlerini O'nun ismini koymak üzere seçeceği yere getirin. Mısır toprağında köle olduğunuzu hatırlayın; bütün bu sünnetleri (yasaları) koruyun ve onlarla amel edin. Harman yerlerinize girip sıkma yerlerinizi doldurduğunuzda yedi gün Çardaklar Bayramı'nı kutlayın; ta ki Rabbiniz olan Tanrı bütün mahsulünüzde ve elinizin bütün işinde sizi bereketlendirsin ve siz sevinç içinde olasınız. Rabbiniz olan Tanrı'nın huzurunda O'nun seçeceği yerde yılda üç kez anılacaksınız: Fıtır (Mayasız Ekmek) Bayramı, Haftalar Bayramı ve Çardaklar Bayramı.' —Alıntı bitti—.
وفيه مما لا يجوز إطلاقه في شرعنا إضافة - الابن في قوله:
Bu metinde, bizim şeriatımızda kullanılması caiz olmayan ifadeler yer almaktadır; bunlardan biri şu sözdeki 'oğul' izafetidir:
ابني بكري، وهو مؤوّل بأنه يكرمه إكرام الولد، وإطلاق الإله على غير الله سبحانه مراد به الحاكم، ولا يجوز هذا الإطلاق عندنا.
'Benim ilk oğlum'; bu, evlada gösterilen ikram gibi ona ikram edeceği şeklinde tevil edilir. Yüce Allah'tan başkasına 'ilah' tabirinin kullanılması ise hâkim anlamındadır; zira bu kullanım bizim nezdimizde caiz değildir.
ولما انقضى ما أراهم سبحانه من الأفعال الهائلة التي استخلصهم بها من ذلك الجبار، شرع يذكر ما قابلوه به من الجهل به سبحانه وما قابلهم به من الحلم، ثم ما أحل بهم بعد طول المهلة من ضرب الذلة والمسخ بصورة القردة، فقال عاطفاً على قوله {فأغرقناهم في اليم} أو قوله {ثم بعثنا من بعدهم موسى} : {وجاوزنا} أي قطعنا بما لنا من العظمة - وساقه على طريق المفاعلة تعظيماً له، روي أن جوازهم كان يوم عاشوراء، وأن موسى ﵇ صامه شكراً لله تعالى على إنجائهم وإهلاك عدوهم {ببني إسرائيل} بعد الآيات التي شاهدوها {البحر} وإنما جعلته معطوفاً على أول القصة لأن هذه القصص كلها بيان لأن في الناس السيىء الجوهر الذي لايغنيه الآيات كما مضى عند قوله: {والبلد الطيب} [الأعراف: ٥٨] وبيان قوله {أخذنا أهلها بالبأساء والضراء} [الأعراف: ٩٤] إلى آخرها، ويدل على ذلك - مع ما ابتدئت به القصص - ختمها بقوله {ذلك مثل القوم الذين كذبوا بآياتنا} [الأعراف: ١٧٦] وقوله: {ولقد ذرأنا لجهنم} [الأعراف: ١٧٩] وحسن موقعها بعد قوله: {وتمت كلمت ربك الحسنى} [الأعراف: ١٣٧]
Yüce [Allah], kendilerini o zorbaya karşı kurtardığı o muazzam fiillerini onlara göstermeyi bitirince; onların O Yüce Zat'a karşı sergiledikleri cehaleti, O'nun ise onlara hilm ile muamelesini, sonra da uzun mühletten sonra başlarına gelen zillet damgasını ve maymun suretine çevrilmeyi zikretmeye başladı. {فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ} “onları denizde boğduk” buyruğuna veya {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى} “Sonra onların ardından Musa'yı gönderdik” buyruğuna atfederek şöyle buyurdu: {وَجَاوَزْنَا} “Ve geçirdik;”; yani azametimizle aşırdık —bunu tazim için müşareke (mufâale) kalıbında getirdi. Onların denizden geçişlerinin Âşûrâ günü olduğu ve Musa aleyhisselâm'ın onları kurtardığı ve düşmanlarını helak ettiği için Allah Teâlâ'ya şükran olarak o gün oruç tuttuğu rivayet edilmiştir—; {بِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarını;”; bizzat şahit oldukları o ayetlerden sonra, {الْبَحْرَ} “denizden.” Bunu kıssanın başına matuf kılmamın sebebi, bütün bu kıssaların; insanlardan bir kısmının, daha önce {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ} “Güzel toprak...” [A'râf 58] ayetinde ve {أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “halkını darlık ve sıkıntıyla yakaladık” [A'râf 94] ayetinden sonuna kadar belirtildiği gibi, ayetlerin fayda vermediği kötü bir cevhere sahip olduğunu beyan etmesidir. Kıssaların başındaki ifadelerle birlikte, sonunda yer alan {ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali işte böyledir” [A'râf 176] ve {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ} “Andolsun cehennem için yarattık” [A'râf 179] buyrukları da buna delalet etmektedir. Ayrıca bu cümlenin {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى} “Rabbinin en güzel kelimesi tamamlandı” [A'râf 137] buyruğundan sonra gelmesi son derece manidardır.
لأنه لما قيل {بما صبروا} تشوفت النفس إلى فعلهم حال الرخاء هل شكروا؟ فبين أن كثيراً منهم كفروا تصديقاً لقوله {وما وجدنا لأكثرهم من عهد} [الأعراف: ١٠٢] وما شاكله، وما أحسن تعقيب ذلك - بقوله: {فأتوا} أي مروا- بفاء التعقيب {على قوم} أي ذوي قوة، قيل: كانوا من لخم {يعكفون} أي يدورون ويتحلقون ملازمين مواظبين {على أصنام لهم} أي لا قوة فيها ولا نفع، فهم في عكوفهم عليها مثل في الغباوة، وقيل: إنها كانت تماثيل بقر، وكان ذلك أول أمر العجل.
Çünkü {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık” denildiğinde, nefis onların refah ve bolluk hâlindeki davranışlarını, şükredip etmediklerini merak eder. İşte {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} “Onların çoğunda ahde vefa görmedik” [A'râf 102] ayetini ve benzerlerini doğrularcasına, onların çoğunun nankörlük edip küfre saptığı beyan edildi. Bunun hemen ardından takip bildiren fâ harfiyle: {فَأَتَوْا} “derken vardılar / uğradılar;”; {عَلَى قَوْمٍ} “bir kavme;”; yani güçlü bir kavme —onların Lahm kabilesinden olduğu söylenmiştir—; {يَعْكُفُونَ} “ibadete kapanmış olan;”; yani etrafında dönüp halka kuran, sürekli ve ısrarla başında bekleyen, {عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} “kendilerine ait putlara;”; yani hiçbir gücü ve faydası olmayan putlara. Dolayısıyla onların putların başında bu şekilde beklemeleri ahmaklıkta bir darbımeseldir. Bunların sığır heykelleri olduğu ve buzağı hadisesinin başlangıcının bu olduğu da söylenmiştir.
ولما أخبر سبحانه بذلك، علم السامع أنهم بين أمرين: إما شكر وإما كفر، فتشوف إلى ما كان منهم، فأجاب سبحانه سؤاله بقوله: {قالوا} أي لم يلبث ذكرهم لما أراهم سبحانه من عظمته وشكرهم لما أفاض عليهم من نعمته إلا ريثما أمنوا من عدوهم بمجاوزتهم البحر وإغراقهم فيه حتى طلبوا إلهاً غيره بقولهم: {يا موسى} سموه كما ترى باسمه جفاء وغلظة اعتماداً على ما عمهم من بره وحلمه غير متأدبين بما بهرهم من جلالة حظه من الله وقسمه {اجعل لنا إلهاً} أي شيئاً نراه ونطوف به تقيداً بالوهم {كما لهم آلهة} وهذا منهم قول من لا يعد الإله - الذي فعل معهم هذه الأفاعيل - شيئاً، ولا يستحضره بوجه.
Yüce [Allah] bunu haber verince, dinleyen kimse onların iki durum arasında olduğunu anladı: Ya şükür ya da küfür. Böylece onlardan ne sadır olduğunu öğrenmek istedi. Yüce [Allah] onun bu sorusunu şu buyruğuyla cevapladı: {قَالُوا} “Dediler ki;”; yani Yüce [Allah]'ın kendilerine gösterdiği azametini anmaları ve üzerlerine yağdırdığı nimetine şükretmeleri, düşmanlarından emin olup denizi geçmeleri ve düşmanlarının denizde boğulması anına kadar ancak sürdü; öyle ki hemen şu sözleriyle O'ndan başka bir ilah talep ettiler: {يَا مُوسَى} “Ey Musa!”; gördüğün gibi, onun her taraflarını saran iyiliğine ve hilmine güvenerek kabalık ve nobranlıkla onu adıyla çağırdılar; Allah katındaki nasibinin ve payının yüceliğinin kendilerini büyülemesine rağmen edep takınmadılar; {اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا} “bize bir ilah yap,”; yani vehme bağımlı kalarak göreceğimiz ve etrafında döneceğimiz bir nesne [yap], {كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} “onların ilahları olduğu gibi!” Bu söz, kendilerine bu muazzam işleri yapan İlah'ı hiçbir şey saymayan ve O'nu hiçbir surette hatırına getirmeyen kimsenin sözüdür.
ولما كان هذا منهم عظيماً، استأنف جواب من تشوف إلى قول موسى ﵇ لهم ما هم بقوله: {قال إنكم قوم} أي ذوو قيام في شهوات النفوس، وقال: {تجهلون*} مضارعاً إشعاراً بأن ذلك منهم كالطبع والغريزة، لا ينتقلون عنه في ماض ولا مستقبل، واعلم أنه لا تكرير في هذه القصص فإن كل سياق منها لأمر لم يسبق مثله فالمقصود من قصة موسى ﵇ وفرعون - عليه اللعنة والملام - هذا الاستدلال الوجودي على قوله
Onlardan bu sözün sadır olması çok vahim bir durum olunca, Musa aleyhisselâm'ın onlara ne diyeceğini merak eden kimsenin merakını gidermek üzere söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ} “[Musa] dedi ki: 'Gerçekten siz bir kavimsiniz;”; yani nefislerinin şehvetlerine sımsıkı bağlı bir topluluksunuz; ve bunun geçmişte de gelecekte de asla değişmeyecek fıtri bir huy ve seciye olduğunu hissettirmek üzere muzari fiille: {تَجْهَلُونَ} “cahillik eden [bir kavimsiniz].'” Bil ki bu kıssalarda gereksiz bir tekrar yoktur; zira her bir bağlam daha önce benzeri geçmemiş bir maksat içindir. Musa aleyhisselâm ve melun, kınanmış Firavun kıssasından maksat,
{وإن وجدنا أكثرهم لفاسقين} [الأعراف: ١٠٢] ومن هنا تعلم أن سياق قصة بني إسرائيل بعد الخلاص من عدوهم لبيان إسراعهم في الكفر ونقضهم للعهود، واستمر سبحانه في هذا الاستدلال إلى آخر السورة، وما أنسب {وإذ أخذ ربك من بني آدم} [الأعراف: ١٧٢] الآية، لقوله {وما وجدنا لأكثرهم من عهد} [الأعراف: ١٠٢] وذكر في أول التي تليها تنازعهم في الأنفال تحذيراً لهم من أن يكونوا من الأكثر المذمومين في هذه، هذا بخلاف المقصود من سياق قصص بني إسراءيل في البقرة فإنه هناك للاستجلاب للإيمان بالتذكير بالنعم، لأن ذلك في سياق خطابة سبحانه لجميع الناس بقوله: {اعبدوا ربكم الذي خلقكم} [البقرة: ٢١] {كيف تكفرون بالله وكنتم أمواتاً فأحياكم} [البقرة: ٢٨] وما شاكله من الاستعطاف بتعداد النعم ودفع النقم - والله أعلم.
{وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “Gerçek şu ki, onların çoğunu yoldan çıkmış fâsıklar bulduk” [A'râf 102] buyruğuna dair bu fiilî ve somut delillendirmedir. Buradan anlarsın ki, İsrailoğullarının düşmanlarından kurtulduktan sonraki kıssasının getiriliş sebebi, onların küfre ne kadar çabuk koştuklarını ve ahitleri nasıl bozduklarını beyan etmektir. Yüce [Allah] sûrenin sonuna kadar bu delillendirmeyi sürdürmüştür. {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ} “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” [A'râf 172] ayetinin, {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} “Onların çoğunda ahde vefa görmedik” [A'râf 102] buyruğuna uygunluğu ne kadar da açıktır! Bir sonraki sûrenin başında ise, bu sûrede kınanan o 'çoğunluk'tan olmasınlar diye bir uyarı olmak üzere ganimetler konusundaki çekişmeleri zikredilmiştir. Bakara sûresindeki İsrailoğulları kıssalarının maksadı ise bundan farklıdır; zira oradaki kıssalar nimetlerin hatırlatılması yoluyla imana çekmek içindir. Çünkü orası Yüce [Allah]'ın bütün insanlara hitap ettiği {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ} “Sizi yaratan Rabbinize ibadet edin” [Bakara 21] ve {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de O sizi diriltti” [Bakara 28] buyruklarının ve nimetleri sayıp intikamı savuşturarak gönül alma bağlamındadır —en doğrusunu Allah bilir—.
ولما استفيد من كلامه لهم غاية الإنكار عليهم، علل هذا الإنكار بقوله: {إن هؤلاء} أي القوم {متبر ما هم فيه} أي مكسر مفتت مهلك على وجه المبالغة، وإذا فسد الظرف فسد المظروف، وإليه الإشارة بجعل «هؤلاء» اسماً لإن، وإيلائه خبر الجمله الواقعه خبراً مقدماً على مبتدئه.
Musa'nın onlara söylediği sözden, onlara yönelik en üst düzeyde bir kınama ve reddediş anlaşılınca, bu kınamasını şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إِنَّ هَؤُلَاءِ} “Şüphesiz bunlar;”; yani bu kavim, {مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ} “içinde bulundukları [inanç] yok olmaya mahkûmdur;”; yani mübalağa yoluyla kırılmış, unufak edilmiş ve helak edilmiştir. Zarf (kap) bozulunca mazruf (içindeki) da bozulur; 'bunlar' kelimesinin inne'nin ismi kılınması ve ardından mübtedasından önce gelen öne geçmiş haber cümlesinin getirilmesi buna işarettir.
ولما كان الشيء قد يهلك في الدنيا أو في الاخرة - وهو حق، أعملهم بأن هذا الهلاك إنما هو الهلاك عند الله أعلم من كونه في الدنيا أو في الآخرة لبطلان ما هم فيه، فقال معبراً بالاسمية إشارة إلى أنه الآن كذلك، وإن رئي بخلافه: {وباطل} أي مضمحل زائل {ما كانوا} أي جبلة وطبعاً {يعملون*} أي مواظبين عليه من الأصنام والعكوف وجميع أعمالهم لأجله، لا وزن لشيء منها أصلاً ولا اعتبار، وفيه إشارة إلى أن العبادة لا تنبغي إلا للباقي الذي لا يجوز عليه التغير، فإذا كان كذلك كان العمل له أيضاً ثابتاً باقياً لا يجوز عليه البطلان، وفي تعقيبها لتدمير آل فرعون إشارة إلى موجب ذلك، وأن كل من كان على مثل حالهم من عبادة غير الله كانت عاقبته الدمار.
Bir şey dünyada veya ahirette helak olabileceğine göre —ki bu bir hakikattir— onlara bu helakin, içinde bulundukları şeyin batıl olması sebebiyle dünya veya ahirette olmasından daha kapsamlı olarak Allah katındaki helak olduğunu bildirdi. Zâhiren aksine görünse bile şu anda da böyle olduğuna işaret etmek üzere isim cümlesi kalıbıyla şöyle buyurdu: {وَباَطِلٌ} “ve bâtıldır;”; yani sönüp yok olucudur, {مَا كَانُوا} “oldukları şeyler”; yani fıtrat ve seciye olarak, {يَعْمَلُونَ} “yapmakta [bâtıldır].”; yani putlar, onların başında ibadete durmak ve onlar uğruna sürekli yapageldikleri bütün ameller bâtıldır; bunların hiçbirinin asla bir değeri ve itibarı yoktur. Bunda, ibadetin ancak değişikliğe uğraması caiz olmayan Bâkî [olan Allah]'a layık olduğuna; böyle olunca O'nun için yapılan amelin de sabit, kalıcı olup bâtıl olmasının caiz olmayacağına işaret vardır. Bu ifadenin Firavun hanedanının helak edilmesinin hemen peşinden getirilmesinde bunun gerekçesine ve Allah'tan başkasına ibadet etme konusunda onların durumunda olan herkesin akıbetinin helak olacağına işaret vardır.
ولما كان هذا استدلالاً على أن مثل هذه الأصنام التي مروا عليها لا تصلح لأن تعبد، كان ذلك غير كاف لهم لما - تقرر من جهلهلم، فربما ظنوا أن غيرها مما سوى الله تجوز عبادته، فكأنه قيل: هذا لا يكفي جواباً لمثل هؤلاء فهل قال لهم غير ذلك؟ فقيل: نعم! {قال} منكراً معجباً
Bu açıklama, yanından geçtikleri bu tür putların ibadet edilmeye layık olmadığına bir delil olunca, cehaletleri sabit olduğu için bu onlar adına yeterli gelmedi; zira Allah'tan başka şeylere ibadet etmenin caiz olabileceğini zannetmiş olabilirlerdi. Sanki şöyle denildi: 'Böylelerine bu cevap kâfi gelmez, peki onlara bundan başka bir şey söyledi mi?' Denildi ki: 'Evet!' {قَالَ} “[Musa] dedi ki:”; kınayarak ve şaşkınlığını ifade ederek,
{أغير الله} أي الذي له جميع العظمة، فهو المستحق للعبادة {أبغيكم} أي أطلب لكم {إلهاً} فأنكر أن يتأله غيره، وحصر الأمر فيه ثم بينه بقوله: {وهو} أي والحال أنه هو وحده {فضلكم} دون غيركم ممن هو في زمانكم أو قبله {على العالمين*} أي لو لم يكن لوجوب اختصاصهم له بالعبادة سبب سوى اختصاصه لهم بالتفصيل على سائر عباده الذين بلغهم علمهم ممن هو أقوى منهم حالاً وأكثر عدداً وأموالاً لكان كافياً.
{أَغَيْرَ اللَّهِ} “Allah'tan başkasını mı?”; yani bütün azamet Kendisine ait olan ve dolayısıyla ibadete layık olan Zât'tan başkasını mı, {أَبْغِيكُمْ} “isteyeyim sizin için”; yani arayayım sizin için, {إِلَهًا} “bir ilah olarak?” Böylece O'ndan başkasının ilah edinilmesini reddetti ve işi sadece O'na has kıldı; sonra da bunu şu buyruğuyla açıkladı: {وَهُوَ} “Oysa O;”; yani durum şu ki sadece O, {فَضَّلَكُمْ} “sizi üstün kılmışken”; sizin zamanınızda veya sizden önce yaşayan diğer insanlara değil de size lütufta bulunmuşken, {عَلَى الْعَالَمِينَ} “âlemlere!” Yani ibadeti sadece O'na has kılmalarının gerekliliği için, durumu kendilerinden daha güçlü, sayıca ve malca daha çok olup da bilgileri kendilerine ulaşan diğer kullarına karşı onları üstün kılması dışında başka hiçbir sebep olmasaydı bile bu tek başına yeterli gelirdi.
ولما أثبت أن الإلهية لا تصلح لغيره، وأن غيره لم يكن يقدر على تفضيلهم، وكان المقام للعظمة، وكان كأنه قيل إيذاناً بغلظ أكبادهم وقله فطنتهم وسوء مقابلتهم للمنعم: اذكروا ذلك، أي تفضيله لكم باصطفاء آبائكم إبراهيم وإسحاق ويعقوب وما تقدم له عندهم وعند أولادهم من النعم لا سيما يوسف ﵇ الذي حكمه في جميع الأرض التي استذلكم أهلها؛ عطف عليه إشارة إليه قوله التفاتاً إلى مظهر العظمة تذكيراً بعظمة مدخوله: {وإذ} أي واذكروا إذ {أنجيناكم} أي على ما نحن عليه من العظمة التي أنتم لها عارفون، ولها في - كل وقت في تلك الآيات مشاهدون {من آل فرعون} وما أفضنا عليكم بعد الإنجاء من النعم الجسام وأريناكم من الآيات العظام تعرفوا أنا فضلناكم
İlahlığın O'ndan başkasına layık olmadığını ve O'ndan başkasının onları üstün kılmaya güç yetiremeyeceğini ispat edince, makam da azamet makamı olduğundan, sanki onların kalplerinin katılığını, anlayışlarının azlığını ve nimeti verene karşı nankörlüklerini bildirmek üzere: 'Bunu hatırlayın; yani atalarınız İbrahim, İshak ve Yakub'u seçmek suretiyle sizi üstün kılmasını, onların ve çocuklarının nezdinde O'nun daha önceki nimetlerini, bilhassa halkı sizi zelil kılan bütün o topraklara hâkim kıldığı Yusuf aleyhisselâm'ı hatırlayın' denilmiş gibi oldu. Buna işaret ederek, dahil olduğu cümlenin azametini hatırlatmak amacıyla azamet zamirine iltifat yoluyla şu buyruğunu buna atfetti: {وَإِذْ} “Ve hani”; yani şunu da hatırlayın ki, {أَنْجَيْنَاكُمْ} “sizi kurtarmıştık”; yani sizin de bildiğiniz ve o ayetlerde her an bizzat müşahede ettiğiniz azametimizle [kurtarmıştık], {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanından;” Kurtarıştan sonra üzerinize yağdırdığımız büyük nimetleri ve size gösterdiğimiz ulu mucizeleri [hatırlayın ki], sizi üstün kıldığımızı bilesiniz
على جميع الأنام، ثم استأنف بيان ما أنجاهم منه بقوله: {يسومونكم} أي ينزلون بكم دائماً {سوء العذاب} .
bütün insanlara. Sonra onları kendisinden kurtardığı şeyin beyanına yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {يَسُومُونَكُمْ} “size reva görüyorlardı / tattırıyorlardı;”; yani sürekli başınıza indiriyorlardı, {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsünü.”
ولما كان السياق - كما مضى - لبيان إسراعهم في الكفر وشدة علوتهم في قوتهم وجلافتهم، وكان مقصود السورة إنذار المعرضين وتحذيرهم من القوارع التي أحلها بالماضين، بين سوء العذاب عادلاً في بيانه عن التذبيح - لأنه لا يكون عند الانذباح، وهو في الأصل لمطلق الشق - إلى التعبير بالقتل لأنه أدل على الإماتة وأهز، لأنه قد يكون على هيئة شديدة بشعة كالتقطيع والنخس والخبط وغير ذلك مع أنه لا بد فيه من تفويت ذلك فقال: {يقتلون} أي تقتيلاً كثيراً - {أبناءكم} ودل على حقيقة القتل بقوله: {ويستحيون} .
Bağlam —daha önce geçtiği üzere— onların küfre koşmadaki süratlerini, güçlerindeki azgınlığı ve kabalıklarını beyan etmek üzere olduğundan ve sûrenin maksadı da yüz çevirenleri uyarıp geçmişlerin başına indirdiği felaketlerden sakındırmak olduğundan; azabın kötülüğünü açıklarken 'boğazlama' ifadesinden —çünkü boğazlanma anında tam gerçekleşmeyebilir ve aslen mutlak yarma manasınadır— 'öldürme' (katl) ifadesine geçti. Zira katl, öldürmeye daha çok delalet eder ve daha sarsıcıdır; çünkü uzuvları kesme, dürtme, vurma ve başka şekillerde şiddetli ve çirkin bir surette olabilir, üstelik bunda canın gitmesi kaçınılmazdır. Şöyle buyurdu: {يُقَتِّلُونَ} “öldürüyorlardı;”; yani çokça katlediyorlardı, {أَبْنَاءَكُمْ} “oğullarınızı;” ve öldürmenin hakikatine şu buyruğuyla delalet etti: {وَيَسْتَحْيُونَ} “ve sağ bırakıyorlardı.”
ولما كان المعنى أنهم لا يعرضون للإناث صغاراً ولا كباراً، وكان إنكار ما يكون إبقاء النساء بلا رجال لما يخشى من الضياع والعار، وكان مظنة العار أكبر - عبر عنهن بقولة: {نساءكم} وتنبيهاً على أن قتل الأبناء إنما هو للخوف من صيرورتهم رجالاً لئلا يسلبهم واحد منهم أعلمهم به كهانهم ملكهم؛ وأشار إلى شدة ذلك بقوله: {وفي ذلكم} أي الأمر الصعب المهول {بلاء} أي اختبار لكم ولهم {من ربكم} أي المحسن إليكم في حالي الشدة والرخاء، فأنه أخفى عنهم الذي قصدوا القتل لأجله، وأنقذكم به بعد أن رباه عند الذي هو مجتهد في ذبحه {عظيم} .
Mana; onların küçük büyük hiçbir dişiye dokunmadıkları şeklinde olunca ve kadınların erkeksiz bırakılmasının çirkinliği, zayi olma ve ar korkusundan ötürü daha büyük bir ar sebebi sayıldığından, onlar hakkında: {نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı” tabirini kullandı. Ayrıca erkek çocukların öldürülmesinin, kâhinlerinin haber verdiği üzere içlerinden birinin krallıklarını ellerinden almaması için onların büyüyüp adam olmalarından duyulan korkudan kaynaklandığına dikkat çekmek içindir. Bunun şiddetine şu buyruğuyla işaret etti: {وَفِي ذَلِكُمْ} “Ve bunda;”; yani bu zorlu ve korkunç işte, {بَلَاءٌ} “büyük bir imtihan vardı;”; yani sizin ve onlar için bir sınav vardı, {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden;”; yani darlıkta da bollukta da size ihsanda bulunan [Rabbinizden]. Zira uğruna öldürmeye kalkıştıkları şahsı (Musa'yı) onlardan gizlemiş ve onu boğazlamak için çırpınan kimsenin yanında büyüttükten sonra onun vesilesiyle sizi kurtarmıştır; {عَظِيمٌ} “büyük [bir imtihan].”
ولما ذكرهم بنعمة إنجاء الأبدان، أتبعها التذكير بأكبر منها إذ كانت لحفظ الأديان وصيانة جوهرة الإيمان بما نصب لهم من الشرع في التوراة، فقال معجباً من حالهم إذ كان في الإنعام عليهم بنصب الشرع الهادي لهم من الضلال واختصاص نبيهم بمزيد القرب بالمناجاة، وهم في اتخاذ إله سواه، لا نفع فيه أصلاً، ولا يرضى قلب أو عقل أن يعبده، عاطفاً له على ما سبق تعجيبه به منهم في قوله: {وجاوزنا ببني إسرائيل} [الأعراف: ١٣٨] {وواعدنا} أي على ما لنا من باهر العظمة {موسى ثلاثين} أي مناجاة ثلاثين {ليلة} أي عقبها {وأتممناها} أي المواعدة {بعشر} أي ليال، وذلك لأنه لما مضت ثلاثون ليلة، وهو شهر ذي العقدة فيما قيل، وكان موسى ﵇ قد صامها ليلها ونهارها، أدرك من فمه خلوفاً فاستاك، فأعلمه الله أنه قد أفسد ريح فمه، وأمره بصيام عشرة أيام أخرى وهي عشر ذي الحجة ليرجع ما أزاله من ذلك، وذلك لأن موسى ﵇ كان وعد بني إسرائيل - وهو بمصر - أنه إذا أهلك سبحانه عدوهم، أتاهم بكتاب من عنده فيه بيان ما يأتون وما يذرون، فلما أهلك الله عدوهم سأل موسى ﵇ الكتاب، فأمره بصوم ثلاثين يوماً ثم أمره بالعشر.
Onlara bedenleri kurtarma nimetini hatırlatınca, ardından Tevrat'ta onlar için konulan şeriat ile dinlerin korunması ve iman cevherinin muhafazası söz konusu olduğu için bundan daha büyük bir nimeti hatırlattı. Kendilerine sapıklıktan kurtarıcı şeriatı koymak ve peygamberlerini münacat ile daha fazla yakınlığa eriştirmek suretiyle nimet verilirken, onların ise hiçbir faydası olmayan, hiçbir aklın veya kalbin ibadet edilmesine rıza göstermeyeceği O'ndan gayrı bir ilah edinmeye kalkışmalarındaki bu hâllerine hayret ederek, daha önce {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarını geçirdik” [A'râf 138] ayetinde hayret ifade edilen hususa bunu atfederek şöyle buyurdu: {وَوَاعَدْنَا} “Ve sözleştik;”; yani göz kamaştırıcı azametimizle, {مُوسَى ثَلَاثِينَ} “Musa ile otuz;”; yani otuz [gece] münacatı için, {لَيْلَةً} “gece [olarak sözleştik];”; yani hemen ardından; {وَأَتْمَمْنَاهَا} “ve onu tamamladık”; yani o sözleşmeyi, {بِعَشْرٍ} “on [gece] ile;” Yani on gece ile. Bunun sebebi şudur: Otuz gece —ki rivayete göre Zilkade ayıdır— tamamlandığında ve Musa aleyhisselâm gecesini ve gündüzünü oruçla geçirmiş olduğunda, ağzında bir açlık kokusu hissetti ve misvaklandı. Bunun üzerine Allah, ağzının kokusunu bozduğunu ona bildirdi ve o kokunun geri gelmesi için Zilhicce'nin on günü olan diğer on günü de oruç tutmasını emretti. Zira Musa aleyhisselâm henüz Mısır'da iken İsrailoğullarına, Yüce [Allah] düşmanlarını helak ettiği zaman, kendilerine neyi yapıp neyi bırakacaklarını açıklayan katından bir kitap getireceğini vadetmişti. Allah düşmanlarını helak edince, Musa aleyhisselâm Kitab'ı istedi; [Allah] da ona önce otuz gün oruç tutmasını emretti, sonra buna on günü ekledi.
ولما كان من الممكن أن يكون الثلاثون هي النهاية، وتكون مفصلة إلى عشرين ثم عشر، أزال هذا الاحتمال - بقوله: {فتم ميقات ربه}
Otuzun nihai süre olması ve yirmi sonra on şeklinde taksim edilmiş bulunması muhtemel olduğundan, şu buyruğuyla bu ihtimali ortadan kaldırdı: {فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ} “Böylece Rabbinin belirlediği vakit tamamlandı”
أي الذي قدره في الأزل لأن يناجيه بعده - بالفاء {أربعين} ولما كانت العشر غير صريحة في الليالي، قال: {ليلة} فانتفى أن تكون ساعات مثلاً، وعبر بالميقات لأنه ما قدر فيه عمل من الأعمال، وأما الوقت فزمان الشيء سواء كان مقدراً أم لا، وعبر بالرب إشارة إلى اللطف به والعطف عليه والرحمة له، والميقات هو الأربعون - قاله الفارسي في الحجة، وقدر انتصاب أربعين ب «معدوداً هذا العدد» كما تقول: تم القوم عشرين، أي معدودين هذا العدد وأجمل سبحانه الأربعين في البقرة لأن المراد بذلك السياق تذكيرهم بالنعم الجسام والمتّ إليهم بالإحسان والإكرام، ليكون ذلك أدعى إلى رجوعهم إلى الإيمان وأمكن في نزوعهم عن الكفران بدليل ما سبق قصتهم من قوله: {يا أيها الناس اعبدوا ربكم} [البقرة: ٢١] {كيف تكفرون بالله} [البقرة: ٢٨] وما اكتنفها أولاً وآخراً من قوله: {يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم} [البقرة: ٤٠] الآيتين المبدوء بها والمختوم بها، وفصل هنا الأربعين إلى ثلاثين وعشر، لأن المراد بهذا السياق - كما تقدم - بيان كفرهم ومرودهم على خزيهم ومكرهم وأنه لم ينفعهم سؤال المعجزات، ولا أغنى عنهم شيئاً تواتر النعم والآيات، كما كان ذلك في قصص الأمم الخالية والقرون الماضية ممن ذكر في هذه الصورة استدلالاً - كما تقدم - على أن المفسد أكثر
Yani ezelde ardından kendisiyle münacatta bulunmayı takdir ettiği vakit fâ-i ta'kîbiyye ile tamamlandı; {أَرْبَعِينَ} “kırk;” 'On' lafzı geceler konusunda sarih olmadığından: {لَيْلَةً} “gece olarak.” Böylece mesela saatler olması ihtimali ortadan kalktı. 'Mîkât' kelimesiyle ifade etti; çünkü mîkât, içinde amellerden bir amelin takdir edildiği şeydir. 'Vakit' ise takdir edilsin veya edilmesin bir şeyin zamanıdır. Ona lütuf, şefkat ve merhameti hissettirmek üzere 'Rab' ismiyle ifade etti; mîkât ise kırktır —bunu el-Fârisî el-Hucce'de söylemiştir—. 'Kırk' kelimesinin mansub olmasını, 'Topluluk yirmiye tamamlandı' yani bu sayı kadar sayıldı denmesi gibi 'bu sayı kadar sayılmış olarak' takdiriyle açıklamıştır. Bakara sûresinde kırkı mücmel bıraktı; çünkü o bağlamdan maksat, onları büyük nimetlerle uyarmak, ihsan ve ikram ile kendilerine yaklaşmaktır ki bu, imana dönmelerine daha çok teşvik edici ve inkârdan vazgeçmelerinde daha etkili olsun. Nitekim kıssalarından önce geçen {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin” [Bakara 21], {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz” [Bakara 28] buyrukları ve kıssayı başından ve sonundan kuşatan {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın” [Bakara 40] ayetleri bunun delilidir. Burada ise kırkı otuz ve on olarak tafsil etti; çünkü bu bağlamdan maksat —daha önce geçtiği üzere— onların küfürlerini, rezillik ve hilekârlıklarındaki azgınlıklarını, mucize talebinin kendilerine fayda vermediğini, nimetlerin ve ayetlerin peş peşe gelmesinin onları hiçbir şeyden müstağni kılmadığını beyan etmektir; nitekim bu sûrede zikredilen geçmiş ümmetlerin ve asırların kıssalarında da —daha önce geçtiği gibi— bozguncuların düzelticilerden daha çok olduğuna delil getirilmiştir
من المصلح - إلى غير ذلك مما أجمل في قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda mücmel olarak zikredilen diğer hususlar gibi:
{وما أرسلنا في قرية من نبي إلا أخذنا أهلها} [الأعراف: ٩٤] إلى آخره، وتسلية لهذا النبي الكريم وترهيباً لقومه لما وقع لهم من العقاب الأليم، والفصل بين الساقين يدق إلا عن أولي البصائر - والله أعلم، فيكون المراد بتفصيل الأربعين هنا بيان أن إبطاء موسى ﵇ عما علموه من المعياد إنما كان لعشرة أيام، فارتكبوا فيها هذه الجريمة التي هي أعظم الجرائم، وأشار تعالى إلى عظيم جرأتهم وعراقتهم في السفه بقوله عاطفاً على {واعدنا} : {وقال موسى} أي لما واعدناه {لأخيه} ثم بينه تصريحاً باسمه فقال: {هارون اخلفني} أي كن خليفتي فيهم تفعل ما كنت أفعل، وأكد الارتسام بما يجده له بقوله: {في قومي} وأشار إلى حثه على الاجتهاد بقوله: {وأصلح} أي كن على ما أنت عليه من إيقاع الإصلاح.
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا} “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, onun halkını mutlaka yakalamışızdır...” [A'râf 94] ayetinin sonuna kadar. Bu, o yüce Peygamber için bir teselli, kavmi için ise başlarına gelen o elem verici azaptan ötürü bir korkutmadır. İki bağlam arasındaki bu ince farkı ancak basiret sahipleri kavrayabilir —en doğrusunu Allah bilir—. Dolayısıyla burada kırkın tafsil edilmesinden maksat, Musa aleyhisselâm'ın bildikleri randevu vaktinden gecikmesinin sadece on gün olduğunu, onların ise bu süre içinde en büyük cürümlerden olan bu cürmü irtikâp ettiklerini beyan etmektir. Yüce [Allah], {وَاعَدْنَا} buyruğuna atfederek onların cüretlerinin büyüklüğüne ve sefahatteki köklülüklerine şöyle işaret etti: {وَقَالَ مُوسَى} “Ve Musa dedi ki;”; yani Biz onunla sözleştiğimiz zaman, {لِأَخِيهِ} “kardeşine;”; sonra adını açıkça zikrederek onu beyan etti ve: {هَارُونَ اخْلُفْنِي} “Harun'a: 'Benim yerime geç / vekilim ol;”; yani onların arasında benim vekilim ol, benim yaptığım gibi yap; {فِي قَوْمِي} “kavmimin içinde;” diyerek onun için çizdiği çizgiye uymayı pekiştirdi. {وَأَصْلِحْ} “ve ıslah et;”; yani ıslah etme hususunda üzerinde bulunduğun hâli sürdür diyerek onu gayret göstermeye teşvik etti.
ولما كان عالماً بأنه ﷺ مبرأ من السوء غير أن عنده ليناً قال: {ولا تتبع} أي تكلف نفسك غير ما طبعت عليه بأن تتبع {سبيل المفسدين*} أي استصلاحاً لهم وخوفاً من تنفيرهم، فاختلفوا عن الطريق كما تفرس فيهم موسى ﵇ ولم يذكروا عاقبة فلا هم خافوا بطش من بطش بمن كان يسومهم سوء العذاب، ولا هم سمعوا لأخيه في الصلاح، ولا هم انتظروا عشرة أيام، فلا أخف منهم أحلاماً ولا أشد على المعاصي إقداماً.
Onun kötülükten berî olduğunu, ancak kendisinde bir yumuşaklık bulunduğunu bildiği için şöyle dedi: {وَلَا تَتَّبِعْ} “ve uyma;”; yani onları ıslah etmek ve ürkütmemek gayesiyle fıtratında olandan başkasına kendini zorlayarak uyma, {سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “bozguncuların yoluna!'” Fakat Musa aleyhisselâm'ın onlar hakkında sezinlediği gibi yoldan saptılar ve akıbeti hiç düşünmediler; ne kendilerine azabın en kötüsünü tattıranları yakalayanın azabından korktular, ne ıslah konusunda kardeşini dinlediler, ne de on gün sabredebildiler. Dolayısıyla onlardan daha aklı kıt ve günahlara atılmada onlardan daha cüretkâr kimse yoktur.
ولما ذكر سبحانه مواعدته واحتياطه في إصلاح قومه، شرح أمره حال المواعدة وحالهم بعد غيبته فقال: {ولما جاء موسى لميقاتنا} أي عند أول الوقت الذي قدرناه للمناجاة؛ ولما كان مقام الجلال مهولاً لا يستطاع وعي الكلام معه، التفت إلى مقام الإكرام فقال: {وكلمه} أي من غير واسطه {ربه} أي المحسن إليه بأنواع الإحسان المتفضل على قومه بأنواع الامتنان، والذي سمعه موسى ﵇ عند أهل السنة من الأشاعرة هو الصفة الأزلية من غير صوت ولا حرف، ولا بعد في ذلك كما لا بعد رؤية ذاته سبحانه وهي ليست بجسم ولا عرض لا جوهر، وليس كمثله شيء، وعن ابن عباس ﵄ أنه سبحانه كلمه في جميع الميقات وكتب له الألواح، وقيل: إنما كلمه في أول الأربعين، والأول أولى.
Yüce [Allah] onunla sözleşmesini ve kavmini ıslah hususundaki ihtiyatını zikredince, sözleşme anındaki durumunu ve onun gidişinden sonra kavminin hâlini açıklayarak şöyle buyurdu: {وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} “Musa tayin ettiğimiz vakte gelince;”; yani münacat için takdir ettiğimiz vaktin ilk anında; celal makamı kendisiyle birlikte kelamı kavramaya güç yetirilemeyecek kadar heybetli olunca, ikram makamına iltifat ederek şöyle buyurdu: {وَكَلَّمَهُ} “ve onunla konuştu;”; yani hiçbir vasıta olmaksızın, {رَبُّهُ} “Rabbi;”; yani ona türlü türlü ihsanlarda bulunan ve kavmine de çeşit çeşit lütuflar bahşeden [Rabbi]. Ehl-i Sünnet'in Eş'arîlerine göre Musa aleyhisselâm'ın işittiği şey, ses ve harf olmaksızın ezelî sıfattır. Yüce Zât'ının cisim, araz ve cevher olmaksızın görülmesinde bir imkânsızlık olmadığı gibi bunda da bir imkânsızlık yoktur; O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Yüce [Allah] bütün mîkât süresi boyunca onunla konuşmuş ve levhaları onun için yazmıştır. Kırk günün sadece başında onunla konuştuğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır.
ولما كلمه بصفة الربوبية الناظر إلى العطف واللطف، وكانت الرؤية جائزة، اشتاق إلى الرؤية شوقاً لم يتمالك معه لما استحلاه من لذاذة الخطاب فسألها لعمله أنها جائزة {قال} مسقطاً الأداة كعادة أهل القرب - {رب أرني} أي ذاتك الأقداس بأن ترفع عني الحجاب فتجعلني متمكناً من النظر، وهو معنى قول الحبر ابن عباس: أعطني وحقق أنها رؤية العين بقوله في جواب الأمر - {أنظر} أي أصوب تحديق العين وأشار إلى عظمته سبحانه وعلو شأنه
Ona şefkat ve lütfa bakan Rablik sıfatıyla hitap edince ve [Allah'ı] görmek de caiz olunca, hitabın lezzetinden aldığı tat sebebiyle kendisine hâkim olamayacak derecede [O'nu] görmeye iştiyak duydu; caiz olduğunu bildiği için de bunu talep etti: -yakınlık ehlinin âdeti olduğu üzere nida edatını hazfederek- {قَالَ} “dedi ki;” {رَبِّ أَرِنِي} “'Rabbim, bana göster;”; yani aradaki perdeyi kaldırıp beni bakmaya muktedir kılarak en mukaddes Zât'ını [bana göster]. Allâme İbn Abbas'ın "bana ver" sözünün anlamı da budur. Emrin cevabında: {أَنْظُرْ} “bakayım;”; yani gözümü tam dikip bakayım diyerek bunun gözle görme olduğunu pekiştirdi ve Yüce [Allah]'ın azametine ve şanının yüceliğine -ki bu yücelik mesafe yüceliği değil azamet yüceliğidir- işaret etti
علو العظمة لا المسافة - بالتعدية بحرف النهاية بعد أن أشار بحذف أداة النداء إلى غاية القرب بالإحسان - فقال: {إليك} أي فأراك.
-nida edatını hazfederek ihsan ile en ileri yakınlığa işaret ettikten sonra nihayet (son bulma) harfi ile geçişli kılarak- şöyle buyurdu: {إِلَيْكَ} “Sana!'”; yani böylece Seni göreyim.
ولما كان سبحانه قد قضى أنه ﵇ لا يراه في الدنيا {قال} نافياً المقصود، وهو الرؤية لا مقدمتها، وهو النظر الذي هو التحديق بالعين {لن تراني} ودل سبحانه بهذه العبارة على جواز رؤيته حيث لو يقل: لن أرى، أو لن يراني أحد؛ ثم زاد ذلك بياناً بتعليقه بممكن فقال: {ولكن انظر إلى الجبل} إشارة جبل بعهده، وهو أعظم جبل هناك، وزاد في الإشارة إلى الرؤية بالتعبير بأداة الشك وإتباعها بأمر ممكن فقال -: {فإن استقر مكانه} أي وجد قراره وجوداً تاماً، وأشار إلى بعد الرؤية أيضاً وجلالة المطلوب منها بقوله: {فسوف تراني} أي بوعد لا خلف فيه {فلما تجلى ربه} أي المحسن إليه بكل عطاء ومنع وبين بتعبيره باللام أنه تجلى قربه وخصوصيته، ولو عبر بعلى مثلاً لكان أمر آخر فقال -: {للجبل} أي بأن كشف للجبل عما شاء من حجب عظمته {جعله دكاً} أي مدكوكاً، والدك والدق أخوان {وخر} أي وقع {موسى صعقاً} أي مغشياً عليه مع صوت هائل، فعلم أن معنى الاستدراك أنك لن تثبت لرؤيتي في هذه الدار ولا تعرف ذلك الآن، ولكنك تعرفه بمثال أريكه وهو الجبل، فإن الفاني - كما نقل عن الإمام مالك - لا ينبغي له أن يرى
Yüce [Allah], onun aleyhisselâm dünyada Kendisini göremeyeceğini takdir etmiş olduğundan, onun mukaddimesi olan ve gözü dikip bakmaktan ibaret bulunan 'nazar'ı (bakmayı) değil, asıl maksat olan 'rüyet'i (görmeyi) nefyederek: {قَالَ} “[Allah] buyurdu ki:” {لَنْ تَرَانِي} “'Beni asla göremezsin;” Yüce [Allah], "Görülmem" veya "Beni kimse göremez" demeyip bu ifadeyi kullanarak Kendisinin görülmesinin caiz olduğuna delalet etti. Sonra bunu mümkün bir şeye bağlayarak daha da açıkladı ve: {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ} “fakat şu dağa bak;” buyurdu; bu, bilinen belirli bir dağa işarettir ki oradaki en büyük dağdır. Şüphe (şart) edatını kullanıp ardından da mümkün bir şeyi getirerek rüyete olan işareti artırdı ve şöyle buyurdu: {فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ} “eğer o yerinde durabilirse;”; yani tam bir şekilde yerinde karar kılabilirse, {فَسَوْفَ تَرَانِي} “sen de Beni göreceksin.'” diyerek rüyetin uzaklığına ve talep edilen şeyin celaletine de işaret etti; yani cayılması mümkün olmayan bir vaatle. {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ} “Rabbi tecelli edince;”; yani her türlü verme ve men etme ile ona ihsanda bulunan Rabbi, 'lâm' harfini kullanarak bu tecellinin bir yakınlık ve hususiyet tecellisi olduğunu beyan etti. Eğer mesela 'alâ' (üzerine) harfiyle ifade etseydi durum başka olurdu: {لِلْجَبَلِ} “dağa;”; yani dağa azamet perdelerinden dilediğini açarak [tecelli edince], {جَعَلَهُ دَكًّا} “onu un ufak etti;”; yani parça parça dağıttı; 'dekk' ve 'dekk' [kelimeleri] anlamdaştır. {وَخَرَّ} “ve düştü” {مُوسَى صَعِقًا} “Musa baygın olarak;”; yani korkunç bir ses ile birlikte kendinden geçmiş hâlde [yere yıkıldı]. Böylece anlaşıldı ki bu istidrakın (istisnaî ifadenin) anlamı şudur: Sen bu dünyada Beni görmeye dayanamazsın ve bunu şu anda bilemezsin; fakat bunu sana göstereceğim bir misalle, yani dağ ile anlarsın. Zira İmam Mâlik'ten nakledildiği üzere, fani olanın baki olanı görmesi
الباقي - {فلما أفاق} أي من غشيته {قال سبحانك} أي تنزيهاً لك عن أن أطلب منك ما لم تأذن فيه {تبت إليك} أي من ذلك {وأنا أول المؤمنين*} أي مبادر غاية المبادرة إلى الإيمان بكل ما أخبرت به كل ما تضمنته هذه الآيات، فتعبيره بالإيمان في غاية المناسبة لعدم الرؤية لأن شرط الإيمان أن يكون بالغيب، فقد ورد في نبينا ﷺ آيتان: إحداهما يمكن أن تشير إلى الرؤية بالتعبير بالمسلمين دون المؤمنين في قوله {وأنا أول المسلمين} [المائدة: ١٦٣] والثانية تومي إلى عدمها وهي {آمن الرسول} [البقرة: ٢٨٥] إلى قوله: {كل آمن بالله} [البقرة: ٢٨٥]- والله أعلم -، وكل هذا تبكيت على قومه وتبكيت لهم في عبادتهم العجل وردع لهم عن ذلك، وتنبيه لهم على أن الإلهية مقرونة بالعظمة والكبر بعيدة جداً عن ذوي الأجسام لما يعلم سبحانه من أنهم سيكررون عبادة الأصنام، فأثبت للإله الحق الكلام والتردي عن الرؤية بحجاب الكبر والعظمة واندكاك الجبل عند تجليه ونصب الشرع الهادي إلى أقوم سبيل تعريضاً بالعجل، وإلى ذلك يرشد قوله تعالى: {ألم يروا أنه لا يكلمهم} الآية.
uygun düşmez. {فَلَمَّا أَفَاقَ} “Ayılınca;”; yani baygınlığından [ayılınca], {قَالَ سُبْحَانَكَ} “dedi ki: 'Seni tenzih ederim;”; yani izin vermediğin bir şeyi Senden talep etmekten Seni tenzih ederim, {تُبْتُ إِلَيْكَ} “Sana tevbe ettim;”; yani bundan dolayı, {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ*} “ve ben inananların ilkiyim!'”; yani haber verdiğin her şeye ve bu ayetlerin içerdiği her şeye en ileri derecede iman etmeye koşan kimseyim. Onun 'iman' kelimesiyle ifade etmesi, görmemenin muktezasına son derece uygundur; çünkü imanın şartı gayba olmasıdır. Nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında iki ayet varit olmuştur: Biri, {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} “ve ben Müslümanların ilkiyim” [el-En'âm: 163] ayetinde 'müminler' yerine 'müslümanlar' ifadesi kullanılarak rüyete işaret edebilir; ikincisi ise görmemeye imada bulunan: {آمَنَ الرَّسُولُ} “Peygamber iman etti...” [el-Bakara: 285] ayetinden {كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ} “hepsi Allah'a iman etti” [el-Bakara: 285] sözüne kadar olan kısımdır -en doğrusunu Allah bilir-. Bütün bunlar, kavmini kınamak, buzağıya tapmalarından ötürü onları azarlamak, bundan vazgeçirmek ve Yüce [Allah] onların putperestliği tekrar edeceklerini bildiği için ulûhiyetin azamet ve kibriya ile bir arada olduğunu, cisim sahiplerinden son derece uzak bulunduğunu onlara bildirmek içindir. Böylece buzağıya tarizde bulunarak Hak İlah için kelamı, kibriya ve azamet perdesiyle görülmekten perdelenmeyi, tecellisi anında dağın parçalanmasını ve en doğru yola ileten şeriatın konulmasını sabit kıldı. Nitekim Yüce [Allah]'ın: {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ} “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor...” ayeti de buna işaret etmektedir.
ولما منعه الرؤية بعد طلبه إياها، وقابل ذلك بمحاسن الأفعال والأقوال، تشوف السامع إلى ما قوبل به من الإكرام، فاستأنف سبحانه الإخبار بما منحه به تسلية له عما منعه وأمراً بشكره بقوله: {قال يا موسى}
[Musa] bunu talep ettikten sonra onu görmekten menedip, o da bunu en güzel amel ve sözlerle karşılayınca, dinleyen kişi onun ne tür bir ikramla karşılandığını öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine Yüce [Allah], mahrum bıraktığı şeye karşılık onu teselli etmek ve şükretmesini emretmek üzere ona bahşettiği nimetleri haber vermeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قَالَ يَا مُوسَى} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Musa!”
مذكراً له نعمه في سياق دال على عظيم قدرها وإيجاب شكرها مسقطاً عنه مظهر العظمة تأنيساً له ورفقاً به - {إني اصطفيتك} أي اخترتك اختياراً بالغاً كما يختار ما يصفى من الشيء عن كل دنس {على الناس} أي الذين في زمانك {رسالاتي} أي الآيات المستكثرة التي أظهرتها وأظهرها على يديك من أسفار التوارة وغيرها {وبكلامي} أي من غير واسطة وكأنه أعاد حرف الجر للتنبيه على ذلك، كما اصطفى محمداً ﷺ على الناس عامة في كل زمان برسالته العامة وبكلامه المعجز وبتكليمه من غير واسطة في السماء التي قدست دائماً ونزهت عن التدنيس بمعصية.
Ona olan nimetlerini, kadrinin yüceliğini ve şükrünün vacip olduğunu gösteren bir üslup içinde hatırlatarak, onu rahatlatmak ve ona lütufta bulunmak için azamet izharını kaldırarak [şöyle buyurdu]: {إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ} “Şüphesiz Ben seni seçtim;”; yani bir şeyin her türlü kirden arındırılarak seçilmesi gibi seni tam bir seçimle seçtim, {عَلَى النَّاسِ} “insanlar üzerine;”; yani senin zamanındaki insanlar üzerine, {بِرِسَالَاتِي} “risaletlerimle / elçiliklerimle;”; yani Tevrat'ın bölümlerinden ve diğerlerinden senin elinle izhar ettiğim ve edeceğim pek çok ayetle, {وَبِكَلَامِي} “ve seninle konuşmamla;”; yani hiçbir vasıta olmaksızın. Sanki buna dikkat çekmek için cer harfini tekrarlamıştır. Nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i de her zamandaki bütün insanlara karşı genel risaletiyle, muciz kelamıyla ve daima mukaddes kılınan ve günahla kirlenmekten tenzih edilen semada vasıtasız konuşmasıyla seçkin kılmıştır.
ولما كان ذلك مقتضياً لغاية الإقبال والنشاط، سبب عنه قوله: {فخذ ما آتيتك} آي مخصصاً لك به {وكن من الشاكرين*} أي العريقين في صفة الشكر المجبولين عليها.
Bu durum son derece yönelmeyi ve gayreti gerektirdiğinden, buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ} “Sana verdiğimi al;”; yani sana has kıldığım şeyi [al], {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ*} “ve şükredenlerden ol!'”; yani şükür sıfatında kökleşmiş ve onunla fıtrat bulmuş kimselerden [ol].
ولما انقضى ما أنسه سبحانه به لفت الكلام - في الإخبار لنا عن عظيم ما آتاه - لي مظهر العظمة، فقال مفصلاً لتلك الرسالة ومبيناً بعض ما كان من الكلام {وكتبنا} أي بعظمتنا {له في الألواح} عرفها لعظمتها تنبيهاً على أنها لجلالة ما اختصت به كأنها المختصة بهذا الاسم، وأعظم من هذا جعل قلب النبي الأمي لوحاً قابلاً لما يلقى إليه جامعاً لعلوم الأولين والآخرين {من كل شيء} أي يحتاجه بنو إسرائيل، وذلك هو العشر الآيات التي نسبتها إلى التوارة نسبة الفاتحة إلى القران، ففيها
Yüce [Allah]'ın onu teselli ettiği hitap sona erince -ona verdiği şeylerin büyüklüğünü bize haber verme sadedinde- sözü azamet makamına çevirdi ve o risaleti tafsil ederek [aralarında geçen] kelamın bir kısmını beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {وَكَتَبْنَا} “Ve yazdık;”; yani azametimizle, {لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ} “onun için levhalarda;” -azametine binaen levhaları marife (belirli) kıldı; zira sahip olduğu şanın yüceliği sebebiyle sanki bu isme sadece onlar layıktır. Bundan daha büyüğü ise, ümmî Peygamber'in kalbinin, kendisine vahyolunanı kabul eden ve öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini toplayan bir levha kılınmasıdır- {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyden;”; yani İsrailoğullarının muhtaç olduğu her şeyden. Bunlar, Tevrat'a nispeti Fatiha'nın Kur'an'a nispeti gibi olan on ayettir; zira bunlarda
أصوال الدين وأصول الأحكام والتذكير بالنعم والأمر بالزهد والورع ولزوم محاسن الأعمال والبعد عن مساويها، ولذا قال مبدلاً: {موعظة وتفصيلاً} أي على وجازتها بما كانت سبباً {لكل شيء} أي لأنها - مع كونها أمهات وجوامع - مفصلة ترجع إليها بحور العلم وتنشق منها ينابيعها.
dinin esasları, hükümlerin temelleri, nimetlerin hatırlatılması, zühd ve takva emri, güzel amellere sarılma ve kötülüklerinden uzak durma ilkeleri yer almaktadır. Bu sebeple bedel olarak şöyle buyurdu: {مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا} “bir öğüt ve açıklama olarak;”; yani veciz olmasına rağmen sebep kılındığı şey itibarıyla, {لِكُلِّ شَيْءٍ} “her şeyi;”; çünkü bunlar -temel ve özlü ilkeler olmakla beraber- ilim denizlerinin kendisine döndüğü ve kaynaklarının kendisinden fışkırdığı tafsilatlı esaslardır.
ولما كان هذا هكذا، تسبب عنه حتماً قوله تعالى التفاتاً إلى خطاب موسى ﵇ بخطاب التأنيس إشارة إلى أن التزام التكاليف صعب: {فخذها} أي الألواح {بقوة} أي بجد وعزيمة في العلم والعمل {وأمر قومك} أي الأقوياء على محاولة ما يراد {يأخذوا بأحسنها} كأنه سبحانه أطلق لموسى ﵇ الأخذ بكل ما فيها لما عنده من الملكة الحاجزة له عن شيء من المجاوزة، ولذلك قال له {بقوة} وقيدهم بالأحسن ليكون الحسن جداً مانعاً لهم من الوصول إلى القبيح، وذلك كالاقتصاص والعفو والانتصار والصبر.
Durum böyle olunca, mükellefiyetlere sarılmanın zorluğuna işaret etmek üzere Musa aleyhisselâm'a ünsiyet hitabıyla iltifatta bulunarak Yüce [Allah]'ın şu buyruğu kaçınılmaz olarak bundan kaynaklandı: {فَخُذْهَا} “'Onları al;”; yani levhaları, {بِقُوَّةٍ} “kuvvetle;”; yani ilim ve amelde tam bir ciddiyet ve azimle, {وَأْمُرْ قَوْمَكَ} “kavmine de emret;”; yani kendilerinden istenen şeyleri yapmaya gücü yetenlere [emret], {يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “onun en güzeline sarılsınlar.” Sanki Yüce [Allah], Musa aleyhisselâm'a haddi aşmaktan kendisini alıkoyan bir meleke bulunduğu için içindeki her şeyi almayı mutlak kılmış ve bu yüzden ona {بِقُوَّةٍ} “kuvvetle” demiştir; kavmini ise en güzeliyle kayıtlamıştır ki son derece güzel olan şey onları çirkin olana düşmekten alıkoysun; kısas yerine affetmek ve intikam yerine sabretmek gibi.
ولما كان كأنه قيل: وهل يترك الأحسن أحد؟ فقيل: نعم، الفاسق يتركه، بل ويتجاوز الحسن إلى القبيح، بل وإلى أقبح القبيح، ومن تركه أهلكته وإن جل آله وعظمت جنوده وأمواله، قال كالتعليل لذلك: {سأوريكم دار الفاسقين*} أي الذين يخرجون عن أوامري إلى ما أنهاهم عنه فأنصركم عليهم وأمكنكم بفسقهم من رقابهم وأموالهم من
Sanki "En güzeli terk eden kimse olur mu?" denilmiş ve buna karşılık: "Evet, fasık olan onu terk eder; hatta güzel olanı aşıp çirkine, dahası en çirkin olana sapar. Onu terk edeni ise, taraftarları ne kadar çok, orduları ve malları ne kadar büyük olursa olsun helak ederim" denilmiş gibi, bunun gerekçesi olarak şöyle buyurdu: {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ*} “Size fasıkların yurdunu göstereceğim.'”; yani emirlerimin dışına çıkıp yasakladığım şeylere sapanları [helak edip yurdunu göstereceğim], böylece onlara karşı size yardım edeceğim ve fasıklıkları sebebiyle onların canlarına ve mallarına sizi hakim kılacağım;
الكنعانيين والحاثانيين وغيرهم من سكان الأراضي المقدسه لتعلموا أن من أغصبني وترك أمري أمكنت منه، وإنما ذكر الدار لئلا تغرهم منعتها إذا استقروا بها فيظنوا أن لا غالب لهم فيها بوعورة أرضها وشهوق جبالها وإحكام أسوارها، وإذا تأملت ما سيأتي في شرح هذه الآيات من التوراة لاح لك هذا المعنى، وكذا ما ذكر من التوراة عند قوله في المائدة {قل هو أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله} [المائدة: ٦٠] وفي هذه الجملة المختصرة بشارة يإتمام الوعد بنصرتهم عليهم بطاعتهم ونذارة على تقدير معصيتهم، فكأنه قيل: إن أخذوا بالأحسن أريتهم دار الفاسقين، وأتممت عليهم النعمة ما دامو على الشكر، وإن لم يأخذوا أهلكتهم كما أهلك الفاسقين من بين أيديهم، فحذرهم لئلا يفعلوا أفعالهم إذا استقرت بهم الدار، وزالت عنهم الأكدار، ويؤيد كون المراد القدس لا مصر قراءة من قرأ: سأورثكم - من الإرث، لأنها هي المقصودة بإخراجهم من مصر وبعث موسى ﵇، ولا ينفي ذلك احتمال مصر أيضاً - والله أعلم.
Kenanlılar, Hititler ve Mukaddes Toprakların diğer sakinlerinden [onları helak edip size göstereceğim] ki Bana öfke duyuran ve emrimi terk eden kimseyi helak edeceğimi bilesiniz. 'Yurt' ifadesinin zikredilmesi, oraya yerleştiklerinde arazisinin engebeliği, dağlarının yüksekliği ve surlarının sağlamlığı sebebiyle orada kendilerine galip gelecek kimse olmadığını zannedip yurdun korunaklılığına aldanmamaları içindir. Tevrat'tan bu ayetlerin açıklaması sadedinde gelecek olanları düşündüğün zaman bu anlam sana açıkça görünür. Nitekim Mâide suresindeki: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: 'Allah katında bundan daha kötü bir ceza olanı size haber vereyim mi?'” [el-Mâide: 60] ayetinde Tevrat'tan zikredilen hususlar da böyledir. Bu kısa cümlede, itaat ettikleri takdirde onlara karşı zafer kazanacaklarına dair vaadin tamamlanacağı müjdesi; isyan etmeleri durumunda ise bir uyarı vardır. Sanki şöyle denilmiştir: Eğer en güzeline sarılırlarsa onlara fasıkların yurdunu gösteririm ve şükrettikleri müddetçe onlara nimetimi tamamlarım; şayet sarılmazlarsa, önlerindeki fasıkları helak ettiğim gibi onları da helak ederim. Dolayısıyla, o yurda yerleşip sıkıntılardan kurtulduklarında onların yaptıklarını yapmasınlar diye onları uyardı. Buradaki maksadın Mısır değil Kudüs olduğunu, 'veraset yoluyla size mülk kılacağım' anlamında 'seûrisüküm' (سأورثكم) şeklinde okuyanların kıraati de teyit etmektedir; zira onların Mısır'dan çıkarılmalarının ve Musa aleyhisselâm'ın gönderilmesinin asıl maksadı orasıdır. Bununla birlikte Mısır olma ihtimali de büsbütün ortadan kalkmaz -en doğrusunu Allah bilir-.
ولما انقضى ذلك، كان كأنه قيل: وكيف يختار عاقل ذلك؟ فكيف بمن رأى الآيات وشاهد المعجزات؟ فقال: {سأصرف عن آياتي} أي المسموعة والمرئية على عظمتها بما أشارت إليه الإضافة بالصرف عن فهمها واتباعها والقدرة على الطعن فيها بما يؤثر في إبطالها
Bu sona erince, sanki: "Akıllı bir kimse bunu nasıl tercih eder? Hele o ayetleri ve mucizeleri bizzat gören bir kimse bunu nasıl yapar?" denilmiş gibi şöyle buyurdu: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} “Ayetlerimden çevireceğim;”; yani izafetin işaret ettiği üzere o büyük azametlerine rağmen işitilen ve görülen ayetlerimi anlamaktan, onlara tabi olmaktan ve onları hükümsüz kılacak şekilde tenkit etme gücünden [uzaklaştıracağım],
{الذين يتكبرون} أي يطلبون الكبر بما ليس لهم ويعملون قواهم فيه {في الأرض} أي جنسها الذي أمرت بالتواضع فيه.
{الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ} “büyüklük taslayanları;”; yani hakları olmayan bir büyüklüğü talep edenleri ve güçlerini bu yolda harcayanları, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde;”; yani içinde tevazu göstermekle emrolundukları yeryüzünde.
ولما كان من رفعه الله بصفة فاضلة فوضع نفسه موضعها ولم يهنها نظراً لما أنعم الله به عليه ومنحه إياه ربما سمى ذلك كبراً، وربما سمى طلبه لتلك الأخلاق التي توجب رفعته تكبراً، وليس كذلك وإن وافقه في الصورة، لمفارقته له في المعنى فإنه صيانة النفس عن الذل، وهو إنزال النفس دون منزلتها صنعة لا تواضعاً، والكبر رد الحق واحتقار الناس، ففي التقييد هنا إشارة خفية لإثبات العزة بالحق والوقوف على حد التواضع من غير انحراف إلى الصنعة وقوفاً على شرط العزم المنصوب على متن نار الكبر؛ قال الإمام السهروردي: ولا يؤيد في ذلك ويثبت عليه إلا أقدام العلماء الراسخين - قال تعالى احترازاً عنه ومدخلاً كل كبر خلا عن الحق الكامل: {بغير الحق} أي إنما يختار غير الأحسن من يختاره بقضائي الذي لا يرد وأمري العالي على أمر كل ذي جد فأزين لمن علمت خباثة عنصره ورداءة جوهره ما أريد حتى يرتكبوا كل قبيحة ويتركوا كل مليحة، فينصرفون عن الآيات ويعمون عن الدلالات الواضحات.
Allah'ın faziletli bir sıfatla yücelttiği, Allah'ın kendisine bahşettiği nimetleri gözeterek nefsini layık olduğu makama koyan ve onu alçaltmayan kimsenin bu hâli bazen kibir, onun yüceliğini gerektiren bu ahlakı talep etmesi de bazen tekebbür olarak adlandırılabilir; oysa surette ona benzese de anlam bakımından ondan ayrıldığı için böyle değildir. Çünkü bu, nefsi zilletten korumaktır; zira nefsi hak ettiği makamın altına düşürmek yapmacıklıktır (riya), tevazu değildir. Kibir ise hakkı reddetmek ve insanları hor görmektir. Buradaki kayıtta, hak ile izzet bulmaya ve tekebbür ateşinin sırtına dikilmiş azim şartına riayet ederek yapmacıklığa sapmaksızın tevazu sınırında durmaya gizli bir işaret vardır. İmam Sühreverdî şöyle demiştir: "Bu hususta ancak ilimde راسخ (derinleşmiş) olan âlimlerin ayakları desteklenir ve sebat eder." - Yüce [Allah], bundan sakındırmak ve tam hakikatten yoksun her kibri dahil etmek üzere şöyle buyurmuştur: {بِغَيْرِ الْحَقِّ} “haksız yere;”; yani en güzelden başkasını ancak, geri çevrilmez kazam ve her gayret sahibinin emrinden üstün olan yüce emrimle seçen kimse seçer. Böylece aslının habisliğini ve cevherinin kötülüğünü bildiğim kimseye dilediğim şeyi süslerim, ta ki her çirkinliği işlesinler ve her güzelliği terk etsinler; neticede ayetlerden yüz çevirirler ve apaçık delillere karşı körleşirler.
ولما أخبر بتكبرهم في الحال، عطف عليه فعلهم في المآل فقال: {وإن يروا كل آية} أي مرئية أو مسموعة {لا يؤمنوا بها} أي لتكبرهم
Onların şu anki kibirlerini haber verince, gelecekteki fiillerini de buna atfederek şöyle buyurdu: {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ} “Onlar her ayeti görseler bile;”; yani görülen veya işitilen [her ayeti], {لَا يُؤْمِنُوا بِهَا} “ona inanmazlar;”; yani hakka karşı kibirlenmelerinden ötürü.
عن الحق {وإن يروا سبيل} أي طريق {الرشد} أي الصلاح والصواب الذي هو أهل للسلوك {لا يتخذوه سبيلاً} أي فلا يسلكونه بقصد منهم ونظر وتعمد، بل إن سلكوه فعن غير قصد {وإن يروا سبيل الغي} أي الضلال {يتخذوه سبيلاً} أي بغاية الشهوة والتعمد والاعتمال لسلوكه.
[Hakka karşı kibirlenmelerinden ötürü] {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ} “ve eğer görseler yolunu;” {الرُّشْدِ} “doğruluğun / rüşdün;”; yani tutulmaya layık olan salah ve isabet yolunu, {لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا} “onu yol edinmezler;”; yani kendi kasıtları, basiretleri ve taammütleriyle o yola girmezler; bilakis girseler bile kasıtsız girerler. {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ} “Ve azgınlık / sapıklık yolunu görürlerse;”; yani dalalet yolunu, {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا} “onu yol edinirler;”; yani son derece arzuyla, kasıtla ve o yola girmek için çaba harcayarak.
ولما كان هذا محل عجب، أجاب من يسأل عنه بقوله: {ذلك} أي الصرف العظيم الذي زاد عن مطلق الصرف بالعمى عن الإيمان واتخاذ الرشاد {بأنهم} أي بسبب أنهم {كذبوا بآياتنا} أي على ما لها من العظمة {وكانوا عنها} أي خاصة جبلة وطبعاً {غافلين*} أي كان دأبهم وديدنهم معاملتهم لها بالإعراض عنها حتى كأنها مغفول عنها فهم لذلك يصرون على ما يقع منهم.
Bu durum şaşılacak bir şey olduğundan, bunu soran kimseye şu buyruğuyla cevap verdi: {ذَلِكَ} “Bu;”; yani imandan ve doğru yolu tutmaktan körleşme şeklinde mutlak çevrilmenin ötesine geçen bu büyük çevrilme, {بِأَنَّهُمْ} “çünkü onlar;”; yani şu sebeple ki onlar, {كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanladılar;”; yani sahip olduğu azamete rağmen, {وَكَانُوا عَنْهَا} “ve onlardan idiler;”; yani fıtrat ve tabiat olarak özellikle onlardan, {غَافِلِينَ*} “gafil / habersiz;”; yani onların âdeti ve tutumu, ayetlere karşı yüz çevirmekle muamele etmekti; öyle ki sanki onlardan büsbütün gafildiler, bu yüzden de kendilerinden sadır olan şeylerde ısrar ederler.
ولما ذكر أحوال المتكبرين الذين أداهم كبرهم إلى التكذيب في الدنيا، ذكر أحوالهم في الآخرة فقال: {والذين} أي كذبوا بها والحال أن الذين {كذبوا بآياتنا} أي فلم يعتبروا عظمتها {ولقاء الآخرة} أي ولقائهم إياها أو لقائهم ما وعدوا به فيها، اللازم من التكذيب بالآيات الحامل التصديق بها على معالي الأخلاق {حبطت} أي فسدت فسقطت {أعمالهم} والآية من الاحتباك: إثبات الغفلة أولاً يدل على إرادتها ثانياً، واللقاء ثانياً يدل على إرادته أولاً.
Kibirleri dünyada kendilerini yalanlamaya sevk eden mütekebbirlerin durumunu zikredince, ahiretteki durumlarını da zikrederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ} “Ve o kimseler ki;”; yani onları yalanladılar; şu hâlde o kimseler ki {كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanladılar;”; yani onların büyüklüğünü dikkate almadılar, {وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ} “ve ahirete kavuşmayı;”; yani ona kavuşmayı yahut onda vadedilen şeylere kavuşmayı [yalanladılar] -ki bu, ayetleri tasdik etmenin yüce ahlaka sevk etmesine karşın onları yalanlamanın zorunlu bir sonucudur-, {حَبِطَتْ} “boşa gitmiştir;”; yani bozulup düşmüştür, {أَعْمَالُهُمْ} “onların amelleri.” Bu ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide gafletin ispatı ikincide onun kastedildiğine; ikincide kavuşmanın zikri ise birincide onun kastedildiğine delalet eder.
ولما كان كأنه قيل: لم بطلت؟ قيل: {هل يجزون إلا ما} أي جزاء ما {كانوا يعملون} أي بإبطال أعمالهم وإن عملوا كل حسن سوى الإيمان بسبب أنهم أبطلوا الآيات والآخرة بتكذيبهم بها، أي عدوها باطلة، والجزاء من جنس العمل، والحاصل أنهم لما عموا عن الآيات لأنهم لم ينظروا فيها ولا انقادوا مع ما دلت عقولهم عليه من أمرها، بل سدوا باب الفكر فيها؛ زادهم الله عمى فختم على مداركهم، فصارت لاينتفع بها فصاروا لا يعون، وهذه الآيات أعظم زاجر عن التكبر، فإنها بينت أنه يوجب الكفر والإصرار عليه والوهن في جميع الأمور، ولما كان ذلك كله مما يتعجب الموفق من ارتكابه، أعقبه تعالى مبيناً ومصوراً ومحققاً لوقوعه ومقرراً قوله عطفاً على {فأتوا على قوم يعكفون} [الأعراف: ١٣٨] مبيناً لإسراعهم في الكفر: {واتخذ} أي بغاية الرغبة {قوم موسى} أي باتخاذ السامري ورضاهم، ولم يعتبروا شيئاً مما أتاهم به من تلك الآيات التي لم ير مثلها {من بعده} أي بعد إبطائه عنهم بالعشرة الأيام التي أتممنا بها الأربعين {من حليهم} أي التي كانت معهم من مالهم ومما استعاروه من القبط {عجلاً} ولما كان العجل اسماً لولد البقر، بين أنه إنما يشبه صورته فقط، فقال مبدلاً منه: {جسداً} .
Sanki: "Neden boşa gitti?" denilmiş gibi: {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا} “cezalandırılacaklar mı başkasıyla?”; yani karşılığı dışında, {كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarından;” buyruldu; yani ayetleri ve ahireti yalanlayarak onları hükümsüz saydıkları için -iman dışında her güzel ameli işlemiş olsalar bile- amellerinin boşa çıkarılmasıyla [cezalandırılırlar]. Zira ceza amelin cinsindendir. Netice şudur: Ayetleri etraflıca düşünmedikleri ve akıllarının o hususta gösterdiği delillere boyun eğmeyip aksine onlar üzerinde tefekkür kapısını kapattıkları için körleştiklerinde, Allah onların körlüğünü artırdı ve idraklerini mühürledi; böylece faydalanamaz ve kavrayamaz hâle geldiler. Bu ayetler kibirden en büyük sakındırıcıdır; çünkü kibrin küfrü, onda ısrarı ve bütün işlerde gevşekliği doğurduğunu beyan etmiştir. Bütün bunlar hidayete eren kimsenin irtikabına şaşıracağı şeyler olduğundan, Yüce [Allah] küfre koşmalarını beyan ederek, vukuunu tasvir edip tahkik ederek ve {فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ} “kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastladılar...” [el-A'râf: 138] ayetine atıfla sözünü pekiştirerek şöyle buyurdu: {وَاتَّخَذَ} “Ve edindi;”; yani son derece büyük bir arzuyla, {قَوْمُ مُوسَى} “Musa'nın kavmi;”; yani Sâmirî'nin yapması ve kendilerinin de rıza göstermesiyle [edindi]; oysa benzeri görülmemiş o ayetlerden hiçbirine itibar etmemişlerdi; {مِنْ بَعْدِهِ} “onun ardından;”; yani kırkı tamamladığımız on gün sebebiyle Musa onlardan geciktikten sonra, {مِنْ حُلِيِّهِمْ} “ziynet eşyalarından;”; yani yanlarında bulunan kendi mallarından ve Kıptilerden ödünç aldıklarından, {عِجْلًا} “bir buzağı;” -'Icl' (عجل) sığır yavrusunun adı olduğundan, onun sadece suretine benzediğini beyan etmek üzere bedel olarak şöyle buyurdu:- {جَسَدًا} “bir ceset olarak;”
ولما كان الإخبار بأنه جسد مفهماً لأنه خال مما يشبه الناشىء
Onun bir ceset olduğunun haber verilmesi, ruhtan meydana gelen şeylere benzer niteliklerden yoksun olduğunu hissettirince,
عن الروح، قال {له خوار} أي صوت كصوت البقر، والمعنى أنه لا أضل ولا أعمى من قوم كان معهم حلي أخذوه ممن كانوا يستعبدونهم ويؤذونهم وهم مع ذلك أكفر الكفرة فكان جديراً بالبغض لكونه من آثار الظالمين الأعداء فاعتقدوا انه بالصوغ صار إلهاً وبالغوا في حبه والعبودية له وهو جسد يرونه ويلمسونه، ونبيهم الذي هداهم الله به واصطفاه لكلامه يسأل رؤية الله فلا يصل إليها.
{لَهُ خُوَارٌ} “böğürmesi olan;”; yani sığır sesi gibi bir sesi olan [bir ceset] buyurdu. Anlam şudur: Kendilerini köleleştiren, eziyet eden ve üstelik kâfirlerin en kâfiri olan kimselerden aldıkları ziynetleri yanlarında bulunduran bir kavimden daha sapık ve daha kör kimse olamaz. Zalim düşmanların kalıntılarından olduğu için nefret edilmeye layık iken, dökümle ilah hâline geldiğine inandılar, onu sevmeyi ve ona kulluk etmeyi aşırıya vardırdılar; oysa o görüp dokundukları bir cesetti; Allah'ın kendisiyle hidayet verdiği ve kelamı için seçtiği peygamberleri ise Allah'ı görmeyi talep ettiği hâlde buna ulaşamıyordu.
ولما لم يكن في الكلام نص باتخاذه إلهاً، دل على ذلك بالإنكار عليهم في قوله: {ألم يروا} أي الذين اتخذوا إلهاً {أنه لا يكلمهم} أي كما كلم الله موسى ﵇ {ولا يهديهم سبيلاً} كما هداهم الله تعالى إلى سبيل النجاة، منها سلوكهم في البحر الذي كان سبباً لإهلاك عدوهم كما كان سبباً لنجاتهم؛ قال أبو حيان: سلب عنه هذين الوصفين دون باقي أوصاف الإلهية لأن انتقاء التكليم يستلزم انتفاء العلم، وانتفاء الهداية إلى سبيل يستلزم انتفاء القدرة، وانتفاء هذين الوصفين يستلزم انتفاء باقي الأوصاف.
Sözde onu ilah edindiklerine dair açık bir nas bulunmadığından, şu buyruğundaki kınama ile buna delalet etti: {أَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi ki;”; yani onu ilah edinenler [görmediler mi], {أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ} “o kendileriyle konuşmuyor;”; yani Allah'ın Musa aleyhisselâm ile konuştuğu gibi, {وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا} “ve onlara bir yol göstermiyor?”; Yüce Allah'ın onları kurtuluş yoluna hidayet ettiği gibi -ki bunlardan biri, kurtuluşlarına vesile olduğu gibi düşmanlarının helakine de sebep olan denizde yürümeleridir-. Ebû Hayyân şöyle demiştir: İlahlığın diğer vasıflarını değil de sadece bu iki vasfı ondan nefyetti; çünkü konuşmanın olmaması ilmin olmadığını, bir yola iletmemesi ise kudretin olmadığını gerektirir; bu iki vasfın yokluğu ise diğer bütün vasıfların yokluğunu iktiza eder.
ولما كان هذا أمراً عظيماً جداً مستبعد الوقوع ولا سيما من قوم نبيهم بينهم ولا سيما وقد أراهم من النعم والآيات ما ملأت أنواره الآفاق، كان جديراً بالتأكيد فقال تعالى: {اتخذوه} أي بغاية الجد والنشاط والشهوة {وكانوا} أي جلبة وطبعاً مع ما أثبت لهم من الأنوار
Bu durum, özellikle peygamberleri aralarındayken ve özellikle nurları ufukları dolduran nimetleri ve mucizeleri onlara göstermişken vuku bulması son derece uzak ve çok büyük bir iş olduğundan tekit edilmeye layıktı. Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {اتَّخَذُوهُ} “Onu [ilah] edindiler;”; yani son derece ciddiyet, arzu ve hevesle [edindiler], {وَكَانُوا} “ve idiler;”; yani kendilerine sabit kılınan nurlara rağmen fıtrat ve tabiatları gereği [öyle idiler],
{ظالمين*} أي حالهم حال من يمشي في الظلام، أو أن المقصود أن الظلم وصف لهم لازم، فلا بدع إذا فعلوا أمثال ذلك.
{ظَالِمِينَ*} “zalimler;”; yani durumları karanlıkta yürüyen kimsenin durumu gibidir yahut maksat, zulmün onların ayrılmaz bir vasfı olduğunu belirtmektir; binaenaleyh böyle şeyler yapmalarına şaşılmaz.
ولما كان هذا في سياق {ذلك بأنهم كذبوا بآياتنا وكانوا عنها غافلين} فأنتج أن من كذب على هذه الصفة أهلك، فانتظر السامع الإخبار بتعجيل هلاكهم، أخبر بأنه منعهم من ذلك وحرسهم المبادرة بالتوبة، ولما اشتد من تشوف السامع إليه، قدمه على سببه وهو رجوع موسى ﵇ إليهم وإنكاره عليهم، ولأن السياق في ذكر إسراعهم في الفسق لم يذكر قبول توبتهم كما في البقرة؛ ولما كان من المعلوم أنهم تبين لهم عن قرب سوء مرتكبهم لكون نبيهم فيهم، عبر بما أفهم أن التقدير: فسقط في إيديهم، وعطف عليه قوله سائقاً مساق ما هو معروف: {ولما سقط} أي سقطت أسنانهم {في أيديهم} بعضها ندماً سقوطاً كأنه بغير اختيار لما غلب فيه من الوجد والأسف الذي أزال تأملهم ولذلك بناه للمفعول {ورأوا أنهم قد ضلوا} أي عن الطريق الواضح {قالوا} توبة ورجوعاً إلى الله كما قال أبوهم آدم ﵇ {لئن لم يرحمنا ربنا} أي الذي لم يقطع قط إحسانه عنا فكيف غضبه ويديم إحسانه {ويغفر لنا} أي يمحو ذنوبنا عيناً وأثراً لئلا ينتقم منا في المستقبل {لنكونن من الخاسرين*} أي فينتقم من بذنوبنا.
Bu durum: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir” bağlamında yer alıp bu sıfatta yalanlayan kimsenin helak edileceği neticesini verince, dinleyen kişi onların helakinin çabuklaştırıldığının haber verilmesini bekledi. [Allah] ise onları bundan meneden ve koruyan şeyin tevbeye koşmaları olduğunu haber verdi. Dinleyenin bunu öğrenmeye olan iştiyakı şiddetlenince, bunu sebebi olan Musa aleyhisselâm'ın onlara dönüşü ve onları azarlamasının önüne geçirdi. Ayrıca bu bağlam onların fıskta acele edişlerinin zikrinde olduğundan, Bakara suresinde olduğu gibi tevbelerinin kabulü zikredilmedi. Peygamberleri aralarında olduğu için işledikleri fiilin kötülüğünün çok geçmeden kendilerine ayan olduğu bilindiğinden, takdirin: "Başları öne eğilip pişman oldular" şeklinde olduğunu hissettiren bir ifade kullandı ve bilinen bir husus üslubuyla sevk ederek şu sözünü buna atfetti: {وَلَمَّا سُقِطَ} “Ve ne zaman ki düştü;”; yani dişleri birbirine çarptı, {فِي أَيْدِيهِمْ} “ellerine; / başları öne eğilip pişman oldular;”; tefekkürlerini yok eden ve galip gelen keder ve esef sebebiyle sanki ellerinde olmadan pişmanlıkla [yere yığıldılar], bu yüzden fiil meçhul sığada kuruldu, {وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا} “ve gerçekten sapmış olduklarını görünce;”; yani apaçık yoldan [saptıklarını anlayınca], {قَالُوا} “dediler ki:”; ataları Âdem aleyhisselâm'ın dediği gibi tevbe ederek ve Allah'a dönerek: {لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} “'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmezse;”; yani bizden ihsanını hiçbir zaman kesmeyen [Rabbimiz], gazabını nasıl dindirir ve ihsanını nasıl sürdürür, {وَيَغْفِرْ لَنَا} “ve bizi bağışlamazsa;”; yani gelecekte bizden intikam almamak için günahlarımızı zatı ve eseriyle tamamen silmezse, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ*} “mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz!'”; yani günahlarımız sebebiyle bizden intikam alınır.
ولما أخبر بالسبب في تأخير الانتقام عنهم مع مساواتهم لمن أوقعت
İntikamı gerektiren hususlarda kendilerine ceza indirilenlerle eşit olmalarına rağmen intikamın onlardan ertelenme sebebini haber verince, Yüce [Allah]
بهم النقمة في موجب الانتقام، أخبر سبحانه بحال موسى ﵇ معهم عند رجوعه إليهم من الغضب لله والتبكيت لمن خالفه مع ما اشتمل عليه من الرحمة والتواضع فقال: {ولما رجع موسى} أي من المناجاة {إلى قومه غضبان} أي في حال رجوعه لما أخبره الله تعالى عنهم من عبادة العجل {أسفاً} أي شديد الغضب والحزن {قال بئسما} أي خلافة خلافتكم التي {خلفتموني} أي قمتم مقامي وفعلتم مقامي وفعلتم خلفي.
Musa aleyhisselâm'ın -merhamet ve tevazuyu da barındırmakla birlikte- Allah için duyduğu öfke ve muhalefet edenleri kınama hususunda onlara döndüğündeki hâlini haber vererek şöyle buyurdu: {وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى} “Musa dönünce;”; yani münacattan, {إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ} “kavmine öfkeli olarak;”; yani Allah Teâlâ'nın buzağıya tapmaları hakkında kendisine verdiği haberden ötürü dönüşü esnasında [öfkeli], {أَسِفًا} “[ve] üzüntülü;”; yani öfkesi ve hüznü pek şiddetli olarak, {قَالَ بِئْسَمَا} “dedi ki: 'Ne kötüdür;”; yani hilafetiniz ne kötü bir hilafettir ki, {خَلَفْتُمُونِي} “benim arkamdan yaptıklarınız; / yerime geçişiniz;”; yani benim yerime geçip arkamdan yaptığınız şey!
ولما كان هذا ربما أوهم أنهم فعلوه من روائه وهو حاضر في طرف العسكر، قال: {من بعدي} أي حيث عبدتم غير الله أيها العبدة، وحيث لم تكفوهم أيها الموحدون بعد ذهابي إلى الجبل للمواعدة الإلهية وبعد ما سمعتم مني من التوحيد لله تعالى وإفراده عن خلقه بالعبادة ونفي الشركاء عنه، وقد رأيتم حين كففتكم وزجرتكم عن عبادة غيره حين قلتم {اجعل لنا إلهاً كما لهم آلهة} ومن حق الخلفاء أن يسيروا سيرة المستخلف ولا يخالفوه في شيء.
Bu durum sanki Musa ordunun bir kenarında mevcut iken arkasından yapmışlar vehmini doğurabileceğinden: {مِنْ بَعْدِي} “benden sonra!”; yani ey tapanlar, Allah'tan başkasına tapmanız ve ey muvahhidler, ilahî randevu için dağa gidişimden sonra ve Allah Teâlâ'yı birleme, ibadette O'nu mahlukatından ayrı tutma ve O'ndan ortakları nefyetme hususunda benden duyduklarınızdan sonra onları engellememeniz suretiyle [ne kötü bir iş yaptınız]! Siz: {اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap...” [el-A'râf: 138] dediğinizde sizi O'ndan başkasına tapmaktan nasıl alıkoyup azarladığımı görmüştünüz. Hâlbuki vekillere düşen vazife, yerlerine geçtikleri kimsenin yolunu takip etmek ve hiçbir hususta ona muhalefet etmemektir.
ولما كان قد أمرهم ان لا يحدثوا حدثاً حتى يعود إليهم، أنكر عليهم عدم انتظاره فقال: {أعجلتم} قال الصغاني في المجمع: سبقتم، وقال غيره: عجل عن الأمر - إذا تركه غير تام، ويضمن معنى سبق، فالمعنى:
Kendilerine dönünceye kadar yeni bir iş ihdas etmemelerini onlara emrettiği için, kendisini beklememelerini kınayarak şöyle buyurdu: {أَعَجِلْتُمْ} “Acele mi ettiniz;” Sâgânî Mecma'da: "Öne geçtiniz" demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Bir işi tam yapmadan terk ettiğinde 'acele etti' denir ve öne geçme manasını tazammun eder. Buna göre anlam:
سابقين {أمر ربكم} أي ميعاد الذي ما زال محسناً إليكم، أي فعلتم هذا قبل بلوغ أمر الموعد الذي زاد فيه ربي وهو العشرة الأيام برجوعي إليكم إلى حده، فظننتم أني مت فغيرتم كما غيرت الأمم بعد موت أنبيائها، قال الإمام أبو عبد القزاز أيضاً: عجلتم: سبقتم، ومنه تقول: عجلت فلاناً سبقته، وأسنده ابن التياني إلى الأصمعي {وألقى الألواح} أي التي فيها التوراة غضباً لله وإرهاباً لقومه، ودل هذا على أن الغضب بلغ منه حداً لم يتمالك معه، وذلك في الله تعالى {وأخذ برأس أخيه} أي بشعره {يجره إليه} أي بناء على أنه قصر وإعلاماً لهم بأن الغضب من هذا الفعل قد بلغ منه مبلغاً يجل عن الوصف، لأنه اجتثاث للدين من أصله.
öne mi geçtiniz {أَمْرَ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin emrini / vaktini beklemekte?”; yani size daima ihsanda bulunan [Rabbinizin] belirlediği vakti; yani Rabbimin size dönüşüm için eklediği on günlük mühlet sınırına ulaşmadan önce bu işi yaptınız da benim öldüğümü zannedip, ümmetlerin peygamberlerinin ölümünden sonra değiştirdiği gibi [dininizi] değiştirdiniz. İmam Ebû Amr el-Kazzâz da şöyle demiştir: 'Aciltüm', 'önden geçtiniz' demektir; nitekim 'falancayı acele ettim' dendiğinde 'onun önüne geçtim' kastedilir. İbnü't-Teyyânî de bunu Asmaî'ye dayandırmıştır. {وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ} “Ve levhaları bıraktı / attı;”; yani içinde Tevrat bulunan levhaları, Allah için öfkelenerek ve kavmini korkutmak maksadıyla [attı]. Bu durum, öfkenin kendisine hâkim olamayacağı bir dereceye ulaştığını gösterir ve bu da Allah Teâlâ uğrunadır. {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} “kardeşinin başından tuttu;”; yani saçından, {يَجُرُّهُ إِلَيْهِ} “onu kendine doğru çekerek;”; onun kusur işlediği zannıyla ve bu fiilden duyduğu öfkenin tarif edilemeyecek bir dereceye ulaştığını onlara bildirmek için [çekti]; çünkü bu, dinin kökünden sökülüp atılmasıydı.
ولما كان هارون ﵇ غير مقصر في نهيهم، أخذ في إعلام موسى ﵇ بذلك مخصصاً الأم وإن كان شقيقه - تذكيراً له بالرحم الموجبه للعطف والرقة ولا سيما وهي مؤمنه وقد قاست فيه المخاوف، فاستأنف سبحانه الإخبار عن ذلك بقوله: {قال ابن أم} وحذف أداة النداء وياء الإضافة لما يقتضيه الحال من الإيجاز، وفتح الجمهور الميم تشبيهاً له بخمسة عشر وعلى حذف الألف المبدلة من ياء الإضافة، وكسر الميم ابن عامر وحمزه والكسائي وأبو بكر عن عاصم بتقدير حذف ياء الإضافة تخفيفاً {إن القوم} أي عبدة العجل الذين
Harun aleyhisselâm onları nehyetmekte kusur etmediği için, -öz kardeşi olmasına rağmen- şefkat ve rikkat gerektiren akrabalık bağını hatırlatmak ve özellikle annesinin mümin olup onun uğrunda korkulara katlandığını belirtmek üzere anneyi tahsis ederek bunu Musa aleyhisselâm'a bildirmeye başladı. Yüce [Allah] bunu haber vermeye yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قَالَ ابْنَ أُمَّ} “[Harun] dedi ki: 'Ey anamın oğlu!” Durumun gerektirdiği icaz sebebiyle nida edatını ve izafet 'yâ'sını hazfetti. Cumhur (çoğunluk), 'on beş' sayısına benzeterek ve izafet 'yâ'sından bedel olan elifin hazfine binaen mîm'i fetha ile okumuştur; İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise hafifletmek amacıyla izafet 'yâ'sının hazfi takdiriyle mîm'i kesre ile okumuşlardır. {إِنَّ الْقَوْمَ} “Doğrusu bu kavim;”; yani buzağıya tapanlar ki,
يعرف قيامهم في الأمور التي يريدونها {استضعفوني} أي عدوني ضعيفاً وأوجدوا ضعفي بإرهابهم لي {وكادوا يقتلونني} أي قاربوا ذلك لإنكاري ما فعلوه فسقط عني الوجوب.
istedikleri işlerdeki azimleri bilinmektedir, {اسْتَضْعَفُونِي} “beni zayıf buldular / güçsüz düşürdüler;”; yani beni zayıf saydılar ve beni korkutarak zayıflattılar, {وَكَادُوا يَقْتُلُونَني} “ve neredeyse beni öldürüyorlardı;”; yani yaptıklarını inkâr ettiğim için neredeyse bunu yapacaklardı, dolayısıyla [fiilî müdahale] sorumluluğu benden düştü.
ولما تسبب عن ذلك إطلاقه، خاف أن يمنعه الغضب من ثبات ذلك في ذهنه وتقرره في قلبه فقال: {فلا تشمت بي الأعداء} أي لا تسرهم بما تفعل بي فأكون ملوماً منهم ومنك؛ ولما استعطفه بالتذكير بالشماتة التي هي شماتة به أيضاً، أتبعه ضرراً يخصه فقال: {ولا تجعلني} أي بمؤاخذتك لي {مع القوم الظالمين*} أي فتقطعن بعدّك لي معهم وجعلي في زمرتهم عمن أحبه من الصالحين، وتصلني بمن أبغضه من الفاسدين الذين فعلوا فعل من هو في الظلام، فوضعوا العبادة في غير موضعها من غير شبهة ولا لبس أصلاً.
Bunun neticesinde onu serbest bırakması gerekince, öfkenin bu durumu Musa'nın zihninde yerleşmekten ve kalbinde karar kılmaktan alıkoymasından korkarak şöyle dedi: {فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ} “artık düşmanları bana güldürme;”; yani bana yapacağın muameleyle onları sevindirme; aksi takdirde hem onlar hem de senin tarafından kınanmış olurum. Kendisine de dokunacak olan düşman sevinciyle onu yumuşatınca, ardından bizzat kendisine mahsus bir zararı getirerek şöyle dedi: {وَلَا تَجْعَلْنِي} “ve beni kılma;”; yani beni muaheze etmen sebebiyle, {مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ*} “o zalimler topluluğuyla beraber!'”; yani beni onlardan sayıp onların zümresine katarak sevdiğim salihlerden ayırma ve karanlıkta olan kimsenin fiilini işleyerek hiçbir şüphe ve iltibas olmaksızın ibadeti layık olmadığı yere koyan o buğzettiğim bozgunculara beni dahil etme!
ولما تبين له ما هو اللائق بمنصب أخيه الشريف من أنه لم يقصر في دعائهم إلى الله ولا ونى في نهيهم عن الضلال، ورأى أن ما ظهر من الغضب مرهب لقومه وازع لهم عما ارتكبوا، دعاء له ولنفسه مع الاعتراف بالعجز وأنه لا يسع أحداً إلا العفو، وساق سبحانه ذلك مساق الجواب لسؤال بقوله: {قال رب} أي أيها المحسن إليَّ {اغفر لي} أي ما حملني عليه الغضب لك من إيقاعي بأخي {ولأخي} أي في كونه لما يبلغ ما كنت أريده منه من جهادهم.
Musa'ya, kardeşinin yüce makamına layık olan hâlin, insanları Allah'a davet etmekte kusur etmediği ve onları sapıklıktan nehyetmekte gevşeklik göstermediği hususu apaçık belli olunca ve izhar ettiği öfkenin de kavmini korkutup işledikleri suçtan caydırıcı olduğunu görünce; aczini itiraf ederek ve affı dışında kimsenin bir genişliğe eremeyeceğini kabul ile hem kendisi hem de kardeşi için dua etti. Yüce [Allah] bunu bir soruya cevap üslubunda sevk ederek şöyle buyurdu: {قَالَ رَبِّ} “[Musa] dedi ki: 'Rabbim!”; yani ey bana ihsanda bulunan, {اغْفِرْ لِي} “Beni bağışla;”; yani Senin uğrundaki öfkemin beni kardeşime el uzatmaya sevk ettiği kusurumu [bağışla], {وَلِأَخِي} “ve kardeşimi de;”; yani onlarla cihat etme hususunda kendisinden beklediğim dereceye ulaşamaması bakımından [onu da bağışla].
ولما دعا بمحو التقصير، أتبعه الإكرام فقال: {وأدخلنا} أي
Kusurların silinmesi için dua edince, ardından ikram talebini getirerek şöyle dedi: {وَأَدْخِلْنَا} “ve bizi girdir;”; yani
أنا وأخي وكل من انتظم معنا {في رحمتك} لتكون غامرة لنا محيطة بنا؛ ولما كان التقدير: فأنت خير الغافرين، عطف عليه {وأنت أرحم الراحمين*} أي لأنك تنعم بما لا يحصره الجد ولا يحصيه العد من غير نفع يصل إليك ولا أذى يلحقك بفعل ذلك ولا تركه.
beni, kardeşimi ve bizimle birlikte olan herkesi, {فِي رَحْمَتِكَ} “rahmetine;”; bizi bütünüyle kuşatıp kaplaması için. Takdir: "Sen bağışlayanların en hayırlısısın" şeklinde olunca, buna atıfla şöyle dedi: {وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ*} “ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin!'”; çünkü Sen, bunu yapmaktan yahut terk etmekten dolayı Sana hiçbir fayda ulaşmaksızın ve hiçbir zarar dokunmaksızın, gayretin sınırlandıramayacağı ve sayının kuşatamayacağı nimetleri bahşedersin.
ولما كان له ولأخيه وهما معصومان من الذنوب، طوى ما يتعلق بالمغفرة وذكر متعلق الرحمة بخلاف ما يأتي في السؤال له وللسبعين من قومه فإنه عكس فيه ذلك؛ ولما صحت براءة الخليفة، وأشير إلى أنه مع ذلك فقير إلى المغفرة، التفتت النفس إلى حال المفسدين فقال مخبراً عن ذلك: {إن الذين اتخذوا العجل} أي رغبوا رغبة تامه في أخذهم إلهاً مع المخالفة لما ركز في الفطرة الأولى ودعاهم إليه الكليم ﵇ {سينالهم} أي بوعد لا خلف فيه {غضب} أي عقوبة فيها طرد أو إبعاد، ولعله ما أمروا به من قتل أنفسهم، واشار إلى انه فيه رفق بهم وحسن تربية لتوبة من يبقى منهم بقوله: {من ربهم} أي الذي لا محسن إليهم غيره، يلحقهم في الدنيا ويتبعهم في الآخرة {وذلة في الحياة الدنيا} أي جزاء لهم على افترائهم وكذلك من رضي فعلهم ولا سيما إن كان من أولادهم كقريظة والنضير وأهل خيبر {وكذلك} أي ومثل جزائهم {نجزي المفترين*} أي المعتمدين للكذب، وهذا نص في أن كل مفتر ذليل، كما هو المشاهد - وإن أظهر الجراءة بعضهم.
Her ikisi de günahlardan masum olduğu için, kendisi ve kardeşi hakkında mağfiretle ilgili hususu dürdü ve rahmetle ilgili olanı zikretti; kavminden yetmiş kişi için yapacağı duada ise bunun aksini yapacaktır. Halifenin suçsuzluğu sabit olup bununla birlikte mağfirete muhtaç olduğuna işaret edilince, zihin bozguncuların durumuna yöneldi. Yüce [Allah] bunu haber vererek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} “Şüphesiz o buzağıyı [ilah] edinenlere;”; yani ilk fıtratta yerleşene ve Kelîm aleyhisselâm'ın kendilerini davet ettiği şeye muhalefet ederek onu ilah edinmeye tam bir rağbet gösterenlere, {سَيَنَالُهُمْ} “erişecektir;”; yani asla şaşmayan bir vaatle, {غَضَبٌ} “bir gazap;”; yani kovulma veya uzaklaştırılma içeren bir ceza -ki bu, belki de kendilerini öldürmelerinin emredilmesidir-. {مِنْ رَبِّهِمْ} “Rablerinden;”; yani kendilerinden başkası onlara ihsanda bulunmayan [Rablerinden] diyerek, geride kalanların tevbe etmesi için bunda onlar adına bir lütuf ve güzel bir terbiye olduğuna işaret etti. [Bu gazap] dünyada onlara erişir ve ahirette de arkalarından gelir; {وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “ve dünya hayatında bir zillet;”; yani iftiralarının cezası olarak [erişir]; nitekim Kureyza, Nadîr ve Hayber ehli gibi onların zürriyetinden olup da onların fiiline rıza gösterenlere de [aynı zillet erişir]. {وَكَذَلِكَ} “İşte böyle;”; yani onların cezası gibi, {نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ*} “iftira edenleri cezalandırırız;”; yani kasten yalana sarılanları. Bu, -bazıları cüretkârlık gösterse bile- müşahede edildiği üzere her müfterinin zelil olduğuna dair açık bir nastır.
ولما ذكر المصرين علىلمعصية، عطف عليه التائبين ترغباً في مثل حالهم فقال: {والذين عملوا السيئات} عبر بالعمل إشارة إلى بالعفو وإن أقدموا عليها على علم، وجمع إعلاماً بأنه لا يتعاظمه ذنب وإن عظم وكثر وإن طال زمانه، ولذلك عطف بأداة البعد فقال: {ثم تابوا} وحقق الأمر ونفى المجاز بقوله: {من بعدها} ثم ذكر الأساس الذي لا يقبل عمل لم يبن عليه على وجه يفهم أنه لا فرق بين أن يكون في السيئات ردة أو لا فقال: {وآمنوا} ثم أجاب المبتدأ بقوله: {إن ربك} أي المحسن إليك بقبول توبة التائبين لما سيرك من ذلك لأنك بهم رؤوف رحيم {من بعدها} أي التوبة {لغفور} أي محاء لذنوب التائبين عيناً وأثراً وإن عظمت وكثرت {رحيم*} أي فاعل بهم فعل الرحيم من البر والإكرام واللطف والإنعام، وكأن المصرين هم الذين قتلوا لما أمرهم موسى ﵇ بقتل أنفسهم، فلما أهلك المصرّ وتاب الباقي، وصحت براءة أخية وبقاؤه على رتبته من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر والاجتهاد في أمر الله، زال موجب الغضب فأخبر سبحانه عما يعقبه فقال: {ولما سكت} أي كف، شبه الغضب بمتكلم كان يحث موسى ﵇ ويغريه على ما يوجبه ويقتضيه، فلما شفى غيظه سكن وقطع كلامه فخلفه ضده وهوالرضى {عن موسى الغضب} وهو غليان القلب بما يتأذى به النفس {أخذ الألواح} أي التي جاء
Günahta ısrar edenleri zikredince, durumlarına teşvik etmek amacıyla tevbe edenleri de buna atfederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ} “Kötülükleri işleyip de;”; bilerek irtikap etmiş olsalar bile affa işaret etmek üzere 'amel' kelimesiyle ifade etti ve ne kadar büyük, çok ve zamanı uzun olursa olsun hiçbir günahın O'na büyük gelmeyeceğini bildirmek için çoğul getirdi. Bu sebeple uzaklık bildiren edatla atfederek: {ثُمَّ تَابُوا} “sonra tevbe edenler;” buyurdu. {مِنْ بَعْدِهَا} “onun ardından;” diyerek durumu pekiştirdi ve mecazı nefyetti. Sonra, üzerine bina edilmeyen hiçbir amelin kabul olunmayacağı temeli, kötülükler arasında irtidat bulunup bulunmaması arasında bir fark olmadığını hissettirecek şekilde zikrederek: {وَآمَنُوا} “ve iman edenler [bilsinler ki];” buyurdu. Ardından mübtedanın haberini getirerek: {إِنَّ رَبَّكَ} “şüphesiz senin Rabbin;”; yani tevbe edenlerin tevbesini kabul etmek suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbin] -çünkü sen onlara karşı çok şefkatli ve merhametlisin-, {مِنْ بَعْدِهَا} “ondan (tevbeden) sonra;” {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayandır;”; yani ne kadar büyük ve çok olursa olsun tevbe edenlerin günahlarını zatı ve eseriyle tamamen silendir; {رَحِيمٌ*} “çok merhamet edendir;”; yani iyilik, ikram, lütuf ve inayet ile onlara merhamet edenin fiiliyle muamele edendir. Israrcı olanlar, Musa aleyhisselâm kendilerini öldürmelerini emrettiğinde öldürülen kimseler gibidir. İnat edenler helak olup geriye kalanlar tevbe edince ve kardeşinin beraati ile emr-i bi'l-ma'rûf, nehy-i ani'l-münker ve Allah'ın emrinde gayret gösterme mertebesini koruduğu sabit olunca öfkeyi gerektiren sebep zail oldu. Yüce [Allah] bunun ardından geleni haber vererek şöyle buyurdu: {وَلَمَّا سَكَتَ} “Ve ne zaman ki dindi / yatıştı;”; yani kesildi; öfkeyi, Musa aleyhisselâm'ı gerektirdiği şeye teşvik eden ve kışkırtan bir konuşmacıya benzetti; öfkesi yatışıp sözünü kesince, onun yerini zıddı olan rıza aldı: {عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ} “Musa'dan öfke;”; öfke, nefsin elem duyduğu şey sebebiyle kalbin kaynamasıdır, {أَخَذَ الْأَلْوَاحَ} “levhaları aldı;”; yani getirdiği levhaları,
بها من عند الله بعدما ألقاها {وفي} أي والحال أنه في {نسختها} أي الأمر المكتوب فيها، فعلة بمعنى مفعولة، وعن ابن عباس أنه لما ألقاها صام - مثل ما كان صام للمناجاة - أربعين يوماً أخرى، فردت عليه في لوحين مكان ما تكسر.
attıktan sonra Allah katından [aldı]. {وَفِي} “ve içinde;”; yani şu hâlde ki içinde, {نُسْخَتِهَا} “onlardaki yazının;”; yani onda yazılı olan şeyin -'fi'letün' vezni 'mef'ûletün' anlamındadır-. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, Musa levhaları atınca -münacat için tuttuğu oruç gibi- kırk gün daha oruç tuttu; böylece kırılanların yerine iki levha hâlinde kendisine geri verildi.
{هدى} أي شيء موضح للمقاصد {ورحمة} أي سبب للإكرام {للذين هم لربهم} أي لا لغيره {يرهبون*} أي هم أهل لأن يخافوا خوفاً عظيماً مقطعاً للقلوب موجباً للهرب ويستمرون على ذلك.
{هُدًى} “bir hidayet;”; yani maksatları açıklayan bir şey, {وَرَحْمَةٌ} “ve bir rahmet vardır;”; yani ikrama vesile olan bir şey, {لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ} “Rablerinden;”; yani başkasından değil, {يَرْهَبُونَ*} “korkanlar için;”; yani kalpleri parçalayan ve kaçmayı gerektiren büyük bir korkuyla korkmaya layık olan ve bu hâl üzere devam eden kimseler için.
شرح ما في هذه الآيات من عند قوله {سأوريكم دار الفاسقين} من البدائع من التوراة - قال المترجم في السفر الخامس منها بعد أن بكتهم ببعض ما فعلوه مما أوجب لهم الغضب والعقوبة بالتيه وحثهم على لزوم أمر الله لينصرهم: وأما الوصايا التي آمركم بها اليوم فاحفظوها واعملوا بها لتحيوا وتكثروا وترثوا الأرض التي أقسم الله لآبائكم فتذكروا كل الطريق الذي سيركم الله ربكم فيه، ودبركم منذ أربعين سنة في البرية ليواضعكم ويجربكم وليعلم ما في قلوبكم هل تحفظون وصاياه أم لا، فواضعكم وأجاعكم وأطعمكم منّاً لم تعرفوه أنتم ولا آباؤكم ليبين لكم أنه ليس إنما يعيش الإنسان بالخبز فقط، بل إنما يعيش بما يخرج من فم الله، ولم تبل ثيابكم ولم تجف أقدامكم منذ أربعين سنة، احفظوا وصايا الله ربكم وسيروا في
Bu ayetlerde {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size fasıkların yurdunu göstereceğim” buyruğundan itibaren yer alan hususların Tevrat'taki harikulade ifadelerden şerhi: Mütercim, Tevrat'ın beşinci bölümünde (Tesniye), Tîh çölünde gazap ve cezayı hak etmelerine sebep olan bazı fiilleriyle onları kınadıktan ve kendilerine yardım etmesi için Allah'ın emrine sarılmaya teşvik ettikten sonra şöyle demiştir: "Bugün size emrettiğim vasiyetleri koruyun ve yaşamanız, çoğalmanız ve Allah'ın atalarınıza yemin ettiği topraklara mirasçı olmanız için onlarla amel edin. Rabbiniz Allah'ın sizi yürüttüğü ve sizi alçaltmak, denemek ve emirlerini tutup tutmayacağınızı bilmek için kırk yıldır çölde sizi sevk ve idare ettiği bütün yolu hatırlayın. İnsanın sadece ekmekle yaşamadığını, bilakis Allah'ın ağzından çıkan her şeyle yaşadığını size bildirmek için sizi alçalttı, acıktırdı ve ne sizin ne de atalarınızın bildiği man ile sizi doyurdu. Kırk yıldır elbiseleriniz eskimedi ve ayaklarınız şişmedi. Rabbiniz Allah'ın emirlerini koruyun, O'nun
طرقة واتقوه، لأن الله ربكم هو الذي يدخلكم إلى الأرض المخصبة، أرض كثيرة الأدوية والينابيع والعيون التي تجري في الصحارى والجبال، أرض الحنطة والشعير، فيها الكروم والتين والرمان والزيتون والدهن والعسل، أرض لاتحتاجون فيها ولا تأكلون خبزكم بالفقر، ولا يعوزكم فيها شيء، أرض حجارتها حديد تستخرجون النحاس من جبالها، فاحتفظوا، لا تنسوا الله ربكم، واحفظوا وصاياه وشرائعه التي آمركم بها اليوم، لا تبطروا، فإذا أكلتم وشبعتم وبنيتم بيوتاً وسكنتموها وكثر غنمكم وبقركم وكثرت أموالكم فتعظم قلوبكم وتنسوا الله ربكم الذي أخرجكم من أرض مصر وأنقذكم من العبودية ودبركم في البرية المرهوبة العظيمة حيث الحيات الحردات والعقارب وفي مواضع العطش وحيث لم يكن لكم ماء، أخرج لكم من ماء الظران، وأطعمكم منّاً لم يعرفه آبائكم ليواضعكم ويجربكم ويحسن إليكم آخر ذلك، وانظروا، لا تقولوا في قلوبكم إنا إنما استفدنا هذه الأموال بقوتنا وعزة قلوبنا، ولكن اذكروا الله ربكم الذي قواكم أن تستفيدوا هذه الأموال ليثبت العهد الذي أقسم لآبائكم، وإن أنتم نسيتم الله ربكم وتبعتم آلهة أخرى وعبدتموها وسجدتم لها أشهدت عليكم اليوم فأعلمتكم أنكم تهلكون هلاك سوء، كما أهلكت الشعوب التي أباد الرب بين أيديكم كذلك تهلكون، اسمعوا يا بني إسرائيل!
yollarında yürüyün ve O'ndan sakının. Çünkü Rabbiniz Allah, sizi verimli bir diyara; vadileri, pınarları ve çöllerde ve dağlarda kaynayan çeşmeleri bol bir diyara sokacak olandır. Bu diyar; buğday ve arpa diyarıdır, içinde asmalar, incirler, narlar, zeytinler, yağ ve bal vardır. Orada yoksulluk çekmeyeceğiniz, ekmeğinizi fakirlikle yemeyeceğiniz ve hiçbir şeye muhtaç olmayacağınız bir diyardır. Taşları demir olan ve dağlarından bakır çıkaracağınız bir diyardır. Kendinizi koruyun, Rabbiniz Allah'ı unutmayın; bugün size emrettiğim emirlerini ve şeriatlerini koruyun, şımarmayın. Yiyip doyduğunuzda, evler yapıp oturduğunuzda, davarlarınız ve sığırlarınız çoğaldığında, mallarınız arttığında kalpleriniz büyüklenip de sizi Mısır diyarından çıkaran, kölelikten kurtaran; zehirli yılanların ve akreplerin bulunduğu, susuz ve suyun olmadığı o korkunç ve büyük çölde sizi idare eden, sizin için çakmaktaşından su çıkaran, sizi alçaltmak, denemek ve sonunda size iyilik etmek için atalarınızın bilmediği man ile sizi doyuran Rabbiniz Allah'ı unutursunuz. Dikkat edin; kalbinizde: 'Biz bu malları kendi gücümüzle ve kalbimizin kudretiyle kazandık' demeyin; bilakis atalarınıza yemin ettiği ahdi pekiştirmek için bu malları kazanmanız hususunda size güç veren Rabbiniz Allah'ı anın. Şayet Rabbiniz Allah'ı unutur, başka ilahların ardına düşer, onlara kulluk eder ve secde ederseniz, bugün aleyhinize şahitlik eder ve bildiririm ki kesinlikle feci bir helak ile helak olursunuz; nitekim Rabbin önünüzden yok ettiği kavimler nasıl helak olduysa siz de öyle helak olursunuz. Dinleyin ey İsrailoğulları!
بل أنتم تجوزون اليوم نهر الأردن وتنطلقون لتمتلكوا الشعوب التي هي أقوى وأعظم منكم وتظفروا بالقرى الكبار المشيدة إلى السماء وبشعب كبير عظيم بني الجبابرة، وقد علمتم وسمعتم أنه ما يقدر إنسان أن يقوم بين يدي الجبابرة، وتعلمون يومكم هذا أن الله ربكم يجوز أمامكم وهو نار محرقة، وهو يهلكهم ويهزمهم أمامكم، ولا تقولوا في قلوبكم إنه إنما أدخلنا الرب ليرث هذه الأرض من أجل برنا، لأنه إنما يهلك الرب هذه الشعوب من أجل خطاياهم، وليثبت الأقوال التي وعد بها آباءكم إبراهيم وإسحاق ويعقوب، فاعلموا أنه ليس من أجل بركم يورثكم الله هذه الأرض المخصبة، لأنكم صلاب الرقاب، اذكروا ولا تنسوا أنكم أسخطتم الله ربكم في البرية منذ يوم خرجتم من أرض مصر حتى انتهيتم إلى هذه البلاد، ولم تزالوا مسخطين لله ربكم ونحوريت أيضاً أغضبتم الرب، وغضب الرب عليكم وأراد هلاككم حيث صعدت إلى الجبل وأخذت لوحي العهد الذي عاهدكم الرب، ومكثت في الجبل أربعين يوماً بلياليها لم أذق خبزاً ولم أشرب ماء، وأعطاني الرب لوحين من حجارة مكتوب عليهما بأصبع الله، وكانت كل الآيات التي كلمكم الرب بها من الجبل يوم الجمعة ومن بعد الأربعين، وأعطاني
Bilakis siz bugün Ürdün nehrini geçecek; sizden daha güçlü ve daha büyük olan milletlerin mülkünü almaya, göklere yükselen büyük ve müstahkem şehirlere ve devlerin soyundan gelen büyük, azametli bir kavme galip gelmeye gideceksiniz. Bilirsiniz ve duymuşsunuzdur ki devlerin karşısında hiçbir insan duramaz. Bugün biliniz ki Rabbiniz Allah, önünüzden geçen yakıcı bir ateştir; O onları helak edecek ve önünüzde hezimete uğratacaktır. Kalbinizde: 'Rab bizi kendi doğruluğumuz sebebiyle bu diyara mirasçı olmak için girdirdi' demeyin; zira Rab bu kavimleri ancak günahları sebebiyle ve atalarınız İbrahim, İshak ve Yakup'a vadettiği sözleri pekiştirmek için helak etmektedir. Biliniz ki Allah bu verimli diyarı sizin doğruluğunuz sebebiyle size miras kılmamaktadır; çünkü siz dik kafalı bir kavimsiniz. Rabbiniz Allah'ı, Mısır diyarından çıktığınız günden bu diyara varıncaya kadar çölde öfkelendirdiğinizi hatırlayın ve unutmayın. Rabbiniz Allah'ı daima öfkelendirdiniz; Horeb'de de Rabbi gazaplandırdınız, öyle ki Rab size gazaplandı ve sizi helak etmek istedi. O vakit ben dağa çıktım ve Rabbin sizinle yaptığı ahdin iki levhasını aldım; dağda kırk gün kırk gece kaldım, ne ekmek tattım ne de su içtim. Rab bana Allah'ın parmağıyla üzerine yazılmış iki taş levha verdi. Toplanma gününde ve kırk günden sonra Rabbin dağdan sizinle konuştuğu bütün ayetler [oradaydı]. Bana
لوحي العهد، قال لي الرب: قم فانزل من هاهنا سريعاً، لأن شعبك الذي أخرجته من أرض مصر قد فسدوا ومالوا عن الطريق الذي أمرتهم عاجلاً، وعملوا لهم إلهاً مسبوكاً، وقال لي الرب: رأيت هذا الشعب فإذا هو شعب قاسي القلب، فدعني الآن حتى أهلكهم وأبيد أسماءهم من تحت السماء وأصيرك مدبراً لشعب أعظم وأعز منهم، وأقبلت فنزلت من الجبل والجبل يشتعل ناراً ولوحا العهد بيدي، ورأيت أنكم أذنبتم أمام الله ربكم سريعاً، وعمدت إلى لوحي الحجارة فرميت بهما من يدي وكسرتهما قدامكم، وصليت أمام الرب كما صليت أولاً أربعين يوماً بلياليها، لم أذق طعاماً ولم أشرب شراباً من أجل جميع الخطايا التي ارتكبتم وما عملتم من الشر بين يدي الرب وأغضبتموه: لأني فرقت وخفت غضب الله وزجره أنه أراد إهلاككم، واستجاب الله لي في ذلك الزمان، وأما عجل خطاياكم الذي عملتموه فأخذته وأحرقته بالنار وسحقته وطحنته جداً حتى صار مثل التراب وطرحت ترابه في الوادي الذي ينزل في الجبل، وبالحريق والبلايا وبقبور أصحاب الشهوة، أغضبتم الرب، وإذ أرسلكم ربكم من رقام الحي وقال لكم: اصعدوا ورثوا الأرض التي أعطيكم، اجتنبتم
ahdin iki levhasını verdi. Rab bana dedi ki: 'Kalk, buradan çabucak in; çünkü Mısır diyarından çıkardığın kavmin bozuldu ve kendilerine emrettiğim yoldan hemen saptılar, kendilerine dökme bir ilah yaptılar.' Rab bana dedi ki: 'Bu kavmi gördüm, o katı kalpli bir kavimdir. Şimdi Beni bırak da onları helak edeyim, adlarını göğün altından sileyim ve seni onlardan daha büyük ve daha aziz bir kavme önder kılayım.' Ben de yönelip dağdan indim; dağ ateşle alev alev yanıyordu ve ahdin iki levhası elimdeydi. Gördüm ki siz Rabbiniz Allah'ın huzurunda hemen günah işlemişsiniz. Taş levhalara yöneldim, onları elimden fırlattım ve gözlerinizin önünde kırdım. İşlediğiniz bütün günahlar ve Rabbin huzurunda yapıp O'nu öfkelendirdiğiniz kötülükler sebebiyle, tıpkı ilk seferindeki gibi kırk gün kırk gece Rabbin huzurunda dua ettim; ne bir yemek tattım ne de bir içecek içtim. Çünkü Allah'ın gazabından ve sizi helak etmek istemesinden dolayı çok korktum ve ürktüm. Allah o vakit de dualarımı kabul etti. Yaptığınız o günah buzağısına gelince; onu aldım, ateşte yaktım, ufaladım ve toz gibi oluncaya kadar iyice öğüttüm; tozunu da dağdan inen vadiye savurdum. Tabera'da (yangında), Massa'da (belalarda) ve Kibrot-Hattaava'da (şehvet ehlinin kabirlerinde) Rabbi öfkelendirdiniz. Rabbiniz sizi Kadeş-Barnea'dan (Rakkamü'l-Hayy) gönderip: 'Çıkın ve size verdiğim diyara mirasçı olun' dediğinde Rabbin
قول الرب وأغضبتموه ولم تؤمنوا به ولم تسمعوا قوله، ولم تزالوا لله مسخطين منذ يوم عرفتكم، وصليت أمام الرب أربعين يوماً بلياليها، لأن الرب أمر بهلاككم، وقلت في صلاتي، يارب! لا تهلك شعبك وميراثك الذي خلصته بعظمتك وأخرجتهم من أرض مصر بيد عزيزة، ولكن اذكر عبيدك إبراهيم وإسحاق ويعقوب، ولا تنظر إلى معصية هذا الشعب وإثمه وخطاياه، لئلا يقول سكان تلك الأرض التي أخرجتهم منها: إن الرب لم يقو أن يدخلهم الأرض التي قال لهم، وإنما أخرجهم من عندنا لبغضه لهم ليضلهم في البرية، وهو شعبك وميراثك الذي أخرجتهم بقوتك العظيمة وذراعك العزيزة، فقال لي الرب في ذلك الزمان أن أنقر لوحين من حجارة مثل اللوحين الأولين واصعد إلى الجبل إليّ واعمل تابوتاً من خشب الشمشاد - وفي نسخة: السنط - ونقرت اللوحين من الحجارة مثل اللوحين الأولين وصعدت إلى الجبل واللوحان في يدي، وكتب على اللوحين الكتاب الأول، وهي العشر الآيات التي كلمكم الرب بها من الجبل من النار يوم الجماعة، ودفعها الرب إليّ فأقبلت نازلاً من الجبل ووضعت اللوحين في التابوت الذي عملت وتركتهما فيه كما فيه أمر الرب، وارتحل بنو إسرائيل من ثروات بني يعقان وموسار، وتوفي هارون هناك، وصار أليعازر ابنه حبراً مكانه، وارتحلوا من هناك إلى جدجد، ومن جدجد إلى يطبت أرض مسايل الماء، في ذلك الزمان أفرز الرب سبط لاوي ليحملوا تابوت عهد الرب، وأن
sözünden yüz çevirdiniz, O'nu öfkelendirdiniz, O'na iman etmediniz ve sözünü dinlemediniz. Sizi tanıdığım günden beri Allah'ı daima öfkelendirenler oldunuz. Rabbin huzurunda kırk gün kırk gece dua ettim; çünkü Rab sizin helak edilmenizi emretmişti. Duamda şöyle dedim: 'Ya Rab! Azametinle kurtardığın ve güçlü bir elle Mısır diyarından çıkardığın kavmini ve mirasını helak etme! Kulların İbrahim, İshak ve Yakup'u an; bu kavmin isyanına, kötülüğüne ve günahlarına bakma! Kendilerinden çıkardığın o diyarın sakinleri: "Rab, onlara söylediği diyara onları girdirmeye güç yetiremedi ve onları çölde saptırıp yok etmek için kendilerine olan buğzundan dolayı aramızdan çıkardı" demesinler. Hâlbuki onlar Senin yüce kuvvetin ve güçlü pazunla çıkardığın kavmin ve mirasındır.' O vakit Rab bana, önceki iki levha gibi iki taş levha yontmamı, dağa O'na çıkmamı ve şimşir -bir nüshada akasya- ağacından bir sandık yapmamı söyledi. Ben de önceki iki levha gibi iki taş levha yonttum ve iki levha elimde olduğu hâlde dağa çıktım. Levhaların üzerine ilk yazıyı, yani toplanma gününde Rabbin dağdan ateşin içinden sizinle konuştuğu on ayeti yazdı. Rab onları bana teslim etti; ben de yönelip dağdan indim ve iki levhayı yaptığım sandığın içine koydum ve Rabbin emrettiği gibi onları orada bıraktım. İsrailoğulları Beerot-Bene-Yaakan'dan Moser'e göçtüler. Harun orada vefat etti ve oğlu Eleazar onun yerine kâhin oldu. Oradan Gudgoda'ya, Gudgoda'dan da su akıntılarının bulunduğu Yotbata diyarına göçtüler. O vakit Rab, Rabbin ahit sandığını taşımak,
يقوموا أمام الرب ويخدموه وأن يبركوا باسم الرب إلى اليوم، ولذلك ليس لبني لاوي حصة مع بني إسرائيل في ميراثهم، لأن ميراثهم لله ربهم كما قال لهم، وأنا قمت بين يدي الرب في الجبل مثل الأيام الأولى أربعين يوماً بلياليها، واستجاب لي الرب في ذلك الزمان أيضاً، ولم يخذلكم الله ربكم ولم يفسدكم، وقال لي الرب: قم فارتحل وسر أمام الشعب ليدخلوا ويرثوا الأرض التي أقسمت لآبائهم أن أعطيهم، والآن يابني إسرائيل ما الذي يطلب الله ربكم منكم! ما يطلب الآن إلا أن تتقوا الله ربكم من كل قلوبكم وتسيروا في طرقه وتحبوه، وأن تعبدوا الله ربكم من كل قلوبكم وأنفسكم، وأن تحفظوا وصايا الله ربكم التي آمركم بها اليوم ليحسن إليكم لأن السماء وسماء السماء هما لله ربكم والأرض وجميع ما فيها، وبآبائكم وحدهم سر الرب وأحبهم وانتخب نسلهم من بعدهم وفضلهم على جميع الشعوب كاليوم، اختتنوا غلفة قلوبكم، ولا تقسوا رقابكم أيضاً، لأن الله ربكم هو إله الآلهة ورب الأرباب، إله عظيم جبار مرهوب لا يحابي ولا يرتشي، ينصف للأيتام والأرامل، ويحب الذي يقبل إليه برزقه طعاماً وكسوة، فأحبوا الذين يقبلون إليه واذكروا أنكم كنتم سكاناً بأرض مصر، فاتقوا الله ربكم واتبعوه واعبدوه
Rabbin huzurunda durup O'na hizmet etmek ve bugüne kadar Rabbin ismiyle bereket dilemek üzere Levi kabilesini ayırdı. Bu sebeple İsrailoğulları ile birlikte miraslarında Levi oğullarının bir payı yoktur; çünkü Rablerinin onlara buyurduğu gibi onların mirası Rableridir. Ben ilk günler gibi dağda Rabbin huzurunda kırk gün kırk gece durdum; Rab o vakit de dualarımı kabul etti, Rabbiniz Allah sizi yüzüstü bırakmadı ve helak etmedi. Rab bana dedi ki: 'Kalk, göç et ve kavmin önünde yürü ki girsinler ve atalarına vermeye yemin ettiğim diyara mirasçı olsunlar.' Şimdi ey İsrailoğulları, Rabbiniz Allah'ın sizden istediği nedir! Şimdi ancak bütün kalbinizle Rabbiniz Allah'tan sakınmanızı, O'nun yollarında yürümenizi, O'nu sevmenizi, bütün kalbiniz ve canınızla Rabbiniz Allah'a ibadet etmenizi ve size iyilik etmesi için bugün emrettiğim Rabbiniz Allah'ın vasiyetlerini korumanızı istemektedir. Çünkü gökler, göklerin göğü, yer ve içindeki her şey Rabbiniz Allah'ındır. Rab sadece atalarınızdan hoşnut oldu, onları sevdi, onlardan sonra zürriyetlerini seçti ve bugün olduğu gibi onları bütün kavimlerin üzerine üstün kıldı. Kalplerinizin sünfetsizliğini (katılığını) sünnet edin ve artık dik kafalılık etmeyin. Çünkü Rabbiniz Allah; ilahların İlahı, rablerin Rabbidir. O; iltimas geçmeyen, rüşvet almayan, yetimlerin ve dulların hakkını veren, kendisine yönelen kimseyi yiyecek ve giyecek rızkıyla seven büyük, cebbar ve korkulan bir İlahtır. O'na yönelenleri sevin ve Mısır diyarında birer yabancı olduğunuzu hatırlayın. Rabbiniz Allah'tan sakının, O'na uyun, O'na ibadet edin
وأقسموا باسمه، لأنه إلهكم ومريحكم، وهو الذي أكمل لديكم العجائب التي رأت أعينكم، واعلموا أنه إنما أنزل آبائكم إلى مصر سبعين رجلاً، والآن فقد كثركم الله ربكم مثل نجوم السماء، أحبوا الله ربكم واحفظوا سننه وأحكامه كل الأيام، واعلموا يومكم هذا أنه ليس لبنيكم الذين لم يعاينوا ولم يعلموا ما رب الرب وعظمته ويده المنيعة وذراعه العظيمة وآياته وأعماله التي عمل بمصر وبفرعون ملك مصر وكل أرضه وما صنع بأجناد ملك مصر وما فعل بالخيل والمراكب وفرسانها الذين قلب عليهم ماء بحر سوف حيث خرجوا في طلبكم وأهلكهم الرب إلى اليوم وجميع ما صنع بكم في البرية حيث انتهيتم إلى هذه البلاد وما صنع بداثان وأبيرم ابني أليب بن روبيل اللذين فتحت الأرض فاها وابتلعتهما وبيتهما، وخيامهم وكل شيء هو لهم إذ كانوا قياماً على أرجلهم بين يدي جميع بني إسرائيل، ولكن قد رأت أعينكم جميع أعمال الله العظيمة التي عمل، فاحفظوا جميع الوصايا التي أمركم الله بها اليوم لتدخلوا الأرض التي تجوزون إليها لترثوها وتطول أعماركم في الأرض التي أقسم الله لآبائكم أن يعطيهم ويرثها نسلهم - وستأتي تتمته إن شاء الله تعالى عند
ve O'nun ismiyle yemin edin. Çünkü O sizin İlahınızdır, sizi rahata erdirendir ve gözlerinizin gördüğü harikaları sizin için tamamlayandır. Biliniz ki atalarınız Mısır'a sadece yetmiş kişi olarak inmişti; şimdi ise Rabbiniz Allah sizi göğün yıldızları gibi çoğalttı. Rabbiniz Allah'ı sevin; O'nun sünnetlerini ve hükümlerini her gün koruyun. Bugün biliniz ki [bu hitap], Rabbin terbiyesini, azametini, güçlü elini, yüce pazusunu, Mısır'da Mısır kralı Firavun'a ve bütün diyarına yaptıklarını; Mısır kralının ordularına, atlarına, savaş arabalarına ve sizi takip etmek üzere çıktıklarında üzerlerine Kızıldeniz'in suyunu çevirip bugüne kadar helak ettiği süvarilerine yaptıklarını; bu diyara varıncaya kadar çölde size yaptığı onca şeyi; Rubil oğlu Eliyab'ın oğulları Datan ve Abiram'a -ki bütün İsrailoğullarının önünde ayakları üzerinde dururlarken yer ağzını açıp onları, evlerini, çadırlarını ve onlara ait her şeyi yutmuştu- yaptıklarını bizzat görmeyen ve bilmeyen çocuklarınıza değildir. Bilakis Allah'ın yaptığı bütün bu büyük işleri bizzat gözleriniz görmüştür. Şu hâlde mülk edinmek üzere geçeceğiniz diyara girmeniz ve Allah'ın atalarınıza vermeye ve zürriyetlerinin miras almasına yemin ettiği o diyarda ömürlerinizin uzun olması için Allah'ın bugün size emrettiği bütün vasiyetleri koruyun." - Bunun devamı inşallah Teâlâ
{ولقد بوأنا بني إسرائيل مبوأ صدق} [يونس: ٩٣] ، وفيه من المتشابه قوله: فم الله، وإصبع الله، والأول - لكونه لا يجوز إطلاقه في شرعنا - مؤوّل بالكلام، والثاني بالقدرة.
{ وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } [Yûnus: 93] “Andolsun biz, İsrailoğullarını güzel bir yere yerleştirdik”. Onda müteşâbihten olan [ifadeler], O'nun: "Allah'ın ağzı" ve "Allah'ın parmağı" sözüdür. İlki -şeriatımızda kullanılmasının caiz olmaması sebebiyle- kelâm ile, ikincisi ise kudret ile tevil edilmiştir.
ولما فرغ سبحانه من ذكر الوعد بالميقات المقصود به سعي الكليم ﵇ فيما يهديهم إلى صراط الله، وذكر سعيهم فيما أضلهم عن الطريق باتخاذهم العجل، وكان ختام ذلك ما بدا من موسى ﵇ من الشفقة على أخيه ثم على الكافة بأخذ الألواح عند الفراغ مما يجب من الغضب لله، رد الكلام على ذكر شيء فعله في الميقات مرادٍ به عصمتُهم في صراط الله بنقلهم - بمشاركته في سماعهم لكلام الله - من علم اليقين إلى عين اليقين بل حق اليقين شفقة عليهم ورحمة لهم، ليكون إخبارهم عما رأوا مؤيداً لما يخبر به، فيكون ذلك سبباً لحفظهم من مثل ما وقعوا فيه من عبادة العجل، ومع ذلك وقع منهم العصيان بطلب ما لا ينبغي لهم من الرؤية على وجه التعنت، فقال: {واختار} أي اجتهد في أخذ الخيار {موسى قومه} ثم أبدل منهم قوله: {سبعين رجلاً} إشارة إلى أن من عداهم عدم، لا يطلق عليهم اسم القوم في المعنى الذي أراده، وهو نحو ما قال النبي ﷺ فيما أخرجه الشيخان عن ابن عمر ﵄ «الناس كالإبل المائة، لا تكاد تجد فيها راحلة» ثم ذكر علة الاختيار فقال: {لميقاتنا} أي فما أختار إلا من رأى أنه يصلح لما نريد من عظمتنا في الوقت الذي حددناه له، ودنا بهم من الحضرة
Allah Teâlâ, Kelîm [Musa] aleyhisselâm'ın onları Allah'ın dosdoğru yoluna iletme hususundaki gayretini hedefleyen buluşma vaadini zikretmeyi ve onların buzağıyı ilah edinmek suretiyle hidayet yolundan saptıran gayretlerini zikretmeyi tamamlayınca; bunun sonu da Musa aleyhisselâm'ın Allah için gereken öfkesi dindikten sonra levhaları alarak önce kardeşine, sonra da bütün topluluğa şefkat göstermesi şeklinde tezahür edince, sözü, buluşma vaktinde (mîkâtta) yaptığı bir şeyi zikretmeye döndürdü. Bununla kastedilen, onlara olan şefkat ve merhameti sebebiyle, Allah'ın kelamını işitmede kendisine ortak olmaları yoluyla onları ilme'l-yakînden ayne'l-yakîne, hatta hakka'l-yakîne naklederek Allah'ın dosdoğru yolunda korunmalarını sağlamaktı; ta ki gördüklerini haber vermeleri Musa'nın haber verdiklerini teyit etsin ve bu durum, içine düştükleri buzağıya tapma gibi bir duruma tekrar düşmekten korunmalarına bir sebep olsun. Fakat buna rağmen, inatlaşma yoluyla kendilerine yakışmayan bir görme talebinde bulunarak isyan vuku buldu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: {وَاخْتَارَ} Yani en hayırlılarını seçmeye gayret gösterdi {مُوسَىٰ قَوْمَهُ} "Musa kavminden", sonra "kavminden" ifadesinden bedel olarak şöyle buyurdu: {سَبْعِينَ رَجُلًا} “yetmiş adam [seçti]”. Bu, onların dışındakilerin yok hükmünde olduğuna, Musa'nın kastettiği anlamda onlara 'kavim' isminin verilmeyeceğine bir işarettir. Bu durum, Şeyhayn'ın İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu şu söze benzer: «İnsanlar yüz deve gibidir; neredeyse içlerinde binek olmaya elverişli tek bir deve bulamazsın.» Daha sonra seçimin gerekçesini zikrederek şöyle buyurdu: {لِمِيقَاتِنَا} “Belirlediğimiz vakit için”. Yani, kendisi için belirlediğimiz vakitte azametimizden dilediğimiz şeye ancak elverişli gördüğü kimseleri seçti ve kendisi ile Harun aleyhimesselâm, onları dağdaki hitap huzuruna yaklaştırdı.
الخطابية في الجبل هو وهارون ﵉، واستخلف على بني إسرائيل يوشع بن نون ﵇، كل ذلك عن أمر الله له، وفي هذا الكلام عطف على قوله {وواعدنا موسى ثلاثين ليلة} [الأعراف: ١٤٢] فيكون الميقات هو الأول وهو ظلاهر التوارة كما مر بيانه في البقرة، ويجوز أن يكون عطفاً على قوله {واتخذ قوم موسى} [الأعراف: ١٤٨] أو على قوله {أخذ الألواح} [الأعراف: ١٥٤] وحينئذ يكون هذا الميقات غير الميقات الأول، ويؤيده ما نقل من أن هارون ﵇ كان معهم، وكأنهم لما سمعوا كلام الله طلب بعضهم الرؤية جاعليها شرطاً لإيمانهم فقالوا: {لن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة} [البقرة: ٥٥] كما فعل النقباء الاثنا عشر حين أرسلهم لجس أحوال الجبارين فنقص أكثرهم، فأخذتهم الرجفة فماتوا، فخشي موسى ﵇ أن يتهمه بنو إسرائيل في موتهم كنفس واحدة {فلما أخذتهم} أي أخذ قهر وغلبة {الرجفة} أي التي سببتها الصاعقة التي تقدمت في البقرة، فزلزلت قلوبهم فأماتتهم، وعن ابن عباس رضى الله عنهما أن هؤلاء غير السبعين الذين قالوا {أرنا الله جهرة فأخذتهم الصاعقة} [النساء: ١٥٣] وأن أولئك كانوا قبل هؤلاء، فالظاهر أن سبب الرجفة ما رأوا عند سماع الكلام من جلال الله وعظيم هيبته من الغمام الذي تغشى الجبل والقتار والبروق وأصوات القرون وغير ذلك بحيث كادت الرجفة - وهي رعدة - تفرق أوصالهم بعضها من بعض {قال} أي موسى تملقاً لربه سبحانه
İsrailoğullarının başına da Yûşa b. Nûn aleyhisselâm'ı vekil bıraktı; bütün bunlar Allah'ın kendisine olan emriyle gerçekleşti. Bu sözde, {وَوَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً} “Musa ile otuz gece için sözleştik” [el-A'râf: 142] ayetine bir atıf vardır; dolayısıyla bu mîkât ilk mîkâttır ki Bakara suresinde açıklandığı üzere Tevrat'ın zahiri de böyledir. Bunun {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَىٰ} “Musa'nın kavmi edindi” [el-A'râf: 148] sözüne veya {أَخَذَ الْأَلْوَاحَ} “levhaları aldı” [el-A'râf: 154] sözüne atfedilmiş olması da caizdir; bu takdirde bu mîkât, birinci mîkâttan farklı bir mîkât olur. Harun aleyhisselâm'ın da onlarla beraber olduğuna dair nakledilen rivayet de bunu destekler. Sanki onlar Allah'ın kelamını işitince, bazısı görmeyi imanlarının şartı kılarak şöyle talepte bulundular: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız” [el-Bakara: 55]. Nitekim zorbaların durumunu araştırmak için gönderdiği on iki temsilcinin de yaptığı gibi, pek çoğu eksiklik ve kusur gösterdi; bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da öldüler. Musa aleyhisselâm, tek bir kişi gibi ölmeleri sebebiyle İsrailoğullarının kendisini suçlamasından endişe etti. {فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ} Yani kahredici ve galebe çalici bir şekilde onları yakalayınca {الرَّجْفَةُ} “o şiddetli sarsıntı”, yani Bakara suresinde geçen ve kalplerini sarsarak onları öldüren yıldırımın sebep olduğu sarsıntı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bunlar, {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bize Allah'ı apaçık göster dediler, bunun üzerine onları yıldırım çarptı” [en-Nisâ: 153] diyen yetmiş kişiden başkasıdır ve onlar bunlardan önceydi. Zahir olan şu ki, bu sarsıntının sebebi; kelamı işittikleri sırada dağı bürüyen buluttan, dumandan, şimşeklerden, boru seslerinden ve benzeri şeylerden Allah'ın celalini ve azametli heybetini gördüklerinde kapıldıkları dehşettir; öyle ki bu sarsıntı -yani titreme- neredeyse eklemlerini birbirinden ayıracaktı. {قَالَ} Yani Musa, Rabbine sübhânehû yalvararak dedi ki: