{رب} أي أيها المحسن إليّ {لو شئت أهلكتهم} أي أمتّهم.
{رَبِّ} “Ey Rabbim!” yani ey bana ihsanda bulunan! {لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ} “Dileseydin onları helak ederdin”, yani onları öldürürdün.
ولما لم يكن إهلاكهم مستغرقاً للماضي، أدخل الجارفقال: {من قبل وإياي} أي قدرتك عليّ وعليهم قبل أن نقترب من هذه الحضرة المقدسة ونحن بحضرة قومنا كقدرتك علينا حين تشرفنا بها، وقد أسبلت علينا ذيل عفوك وأسبغت علينا نعمتك ونحن في غيرالحضرة فلم تهلكنا، فإنعامك علينا ونحن في حضرة القدس وبساط القرب والأنس أولى.
Onların helak edilmesi geçmişin tamamını kapsamadığından, cer edatını dahil ederek şöyle dedi: {مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ} “Daha önce ve beni de”. Yani bu mukaddes huzura yaklaşmadan önce ve kavmimizin huzurundayken bana ve onlara olan kudretin, bu huzurla şereflendiğimiz andaki kudretin gibidir; biz bu huzurda değilken üzerimize affının eteğini örtmüş, nimetini bolca vermiştin de bizi helak etmemiştin; o halde kudsiyet huzurunda, yakınlık ve ünsiyet yaygısında iken bize lütufta bulunman daha evladır.
ثم لما كان الحال مقتضياً لأن يقال: ألم تر إلى ما اجترؤوا عليه، وكان كأنه قال: إنما قال ذلك قوم منهم سفهاء، دل على ذلك بقوله استعطافاً: {أتهلكنا} وعن ابن عباس رضى الله عنهما أن رجفتهم كانت بسبب أنهم لم ينهوا عن عبادة العجل مع أنهم لم يرضوا بذلك. وكأن موسى ﵇ عبر بهذه العبارة المقتضية لإهلاك الجميع لأنه جوز أنه كما أهلك هؤلاء يهلك غيرهم لتقصير آخر بسبب ذلك كعدم الجهاد مثلاً حتى يعمهم الهلاك {بما فعل السفهاء منا} فكأنه ﷺ رضي أنه إن لم يشملهم العفو أن يخص العفو بمن لم يذنب بالفعل ويعفو عمن قصر بالسكوت، وعلى تقدير كون الميقات غير الأول يجوز أن يكون بعد اتخاذهم العجل كما تقدم عن ابن عباس ﵄، فيكون موسى ﵇ خاف أن يكون إهلاكهم فتنة لبني إسرائيل وسبباً لكفرهم كما كان إبطاؤه عنهم بزيادة عشرة أيام
Sonra durum, 'Onların cüret ettiği şeyi görmedin mi?' denilmesini gerektirdiğinde ve sanki o, 'Bunu ancak içlerinden beyinsiz bir topluluk söyledi' demiş gibi olunca, merhamet dileyerek şu sözüyle buna işaret etti: {أَتُهْلِكُنَا} “Bizi helak mı edeceksin?”. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onların sarsıntıya uğramaları, buzağıya tapmaya rıza göstermemekle birlikte bundan nehyetmemeleri sebebiyleydi. Musa aleyhisselâm, hepsinin helakini gerektiren bu ifadeyi sanki şunun için kullandı: Çünkü o, bunları helak ettiği gibi, bu sebeple oluşan -mesela cihat etmemek gibi- başka bir kusurdan dolayı diğerlerini de helak edebileceğini ve böylece helakin onları kuşatacağını muhtemel gördü. {بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden”. Sanki o sallallâhu aleyhi ve sellem, eğer af hepsini kapsamayacaksa, affın fiilen günah işlemeyen kimselere tahsis edilmesine ve sükût ederek kusur işleyenlerin bağışlanmasına razı oldu. Bu mîkâtın birincisinden farklı olduğu takdirde, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan daha önce geçtiği üzere buzağıyı ilah edinmelerinden sonra olması da caizdir; bu durumda Musa aleyhisselâm, onların helak edilmesinin İsrailoğulları için bir fitne ve küfürlerine bir sebep olmasından korkmuş olur; nitekim birinci mîkâtta otuz güne ilaveten on gün gecikmesi de
الثلاثين في الميقات الأول سبباً لاتخاذهم العجل، ويجوز حينئذ أن يراد بفعل السفهاء اتخاذ العجل، ويؤيده التعبير بالفعل دون القول وقد تقدم نقله عن ابن عباس ﵄.
buzağıyı edinmelerine sebep olmuştu. Bu takdirde, beyinsizlerin fiilinden kastın buzağı edinmek olması da caizdir; söz yerine 'fiil' lafzıyla ifade edilmesi de bunu desteklemektedir ki bu durum İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan daha önce nakledilmişti.
ولما كان قوله هذا ربما أفهم رضاه بهلاك المذنبين، قال معرضاً بالسؤال في العفو عن الجميع: {إن هي} أي الفتنة التي أوقعها السفهاء {إلا فتنتك} أي ابتلاؤك واختبارك {تضل بها من تشاء} أي تظهر في عالم الشهادة من ضلاله ما كان معلوماً لك في عالم الغيب {وتهدي من تشاء} أي تظهر ما في علمك من ذلك.
Onun bu sözü günahkârların helak olmasına rıza gösterdiği anlamına gelebileceğinden, herkes için affı talep etmeyi ima ederek şöyle dedi: {إِنْ هِيَ} Yani beyinsizlerin düşürdüğü o fitne başka bir şey değil, {إِلَّا فِتْنَتُكَ} “ancak Senin bir imtihanındır”, yani Senin sınaman ve denemendir. {تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ} “Onunla dilediğini saptırırsın”, yani gayb âleminde Senin katında malum olan sapıklığını şahadet âleminde ortaya çıkarırsın {وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ} “ve dilediğini de hidayete erdirirsin”, yani Senin ilmindeki bu durumu açığa çıkarırsın.
ولما أثبت أن الكل بيده، استأنف سؤاله في أن يفعل لهم الأصلح فقال: {أنت} أي وحدك {ولينا} أي نعتقد أنه لا يقدر على عمل مصالحنا غيرك، وأنت لا نفع لك في شيء من الأمرين ولا ضر، بل الكل بالنسبة إليك على حد سواء، ونحن على بصيرة من أن افعالك لا تعلل بالأغراض، وعفوك عنا ينفعنا وانتقامك منا يضرنا، ونحن في حضرتك قد انقطعنا إليك وحططنا رحال افتقارنا لديك.
Her şeyin O'nun elinde olduğunu ispat edince, onlar için en hayırlı olanı yapmasını istemeyi yenileyerek şöyle dedi: {أَنْتَ} “Sen”, yani yalnızca Sen {وَلِيُّنَا} “bizim velimizsin”. Yani bizim maslahatlarımızı yerine getirmeye Senden başkasının güç yetiremeyeceğine inanıyoruz. Bu iki durumun hiçbirinde Senin için bir menfaat veya bir zarar söz konusu değildir; aksine hepsi Sana nispetle eşittir. Bizler Senin fiillerinin birtakım gayelerle illetlendirilemeyeceğinin bilincindeyiz; bizi affetmen bize fayda verir, bizden intikam alman ise bize zarar verir. Bizler Senin huzurunda Sana yönelip bağlandık ve muhtaçlık yükümüzü Senin dergâhına indirdik.
ولما اثبت أنه الفعال لما يشاء وأنه لا ولي لهم غيره، وكان من شأن الولي جلب النفع ودفع الضر، سبب عن كونه الولي وحده قوله بادئاً بدفع الضرر: {فاغفر لنا} أي امح ذنوبنا {وارحمنا} أي ارفعنا؛ ولما كان التقدير: فأنت خير الراحمين، عطف عليه قوله: {وأنت خير الغافرين*}
O'nun dilediğini hakkıyla yapan olduğunu ve kendileri için O'ndan başka hiçbir veli bulunmadığını ispat edince -ki velinin şanı menfaati celbetmek ve zararı defetmektir- O'nun tek veli oluşunun bir neticesi olarak zararı defetmekle başlayıp şöyle dedi: {فَاغْفِرْ لَنَا} “Bizi bağışla”, yani günahlarımızı sil {وَارْحَمْنَا} “ve bize merhamet et”, yani derecemizi yükselt. Takdiri 'Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın' şeklinde olduğundan, buna atfen şöyle buyurdu: {وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ} “Sen bağışlayanların en hayırlısısın”.
أي لأن غيرك يتجاوز عن الذنب للثناء أو الثواب أو دفعاً للصفة الخسيسة وهي صفة الحقد ونحوه، وأنت منزه عن ذلك، وكأنه أحسن العفو عنهم فقال عاطفاً على سؤاله فيه: {واكتب لنا} أي في مدة إحيائك لنا {في هذه الدنيا} أي الحاضرة والدنية {حسنة} أي عيشة راضية طيبة {وفي} الحياة {الآخرة} أي كذلك؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنا هدنا} أي تبنا {إليك} أي عما لا يليق بجنابك كما أمرتنا أن نخبر ما عساه يقع منا بالمبادرة إلى التوبة، فبدأ بذكر عزة الربوبية وثنى بذلة العبودية وهما أقوى أسباب السعادة، وهذا تلقين لهم وتعليم وتحذير من مثل ما وقعوا فيه وحث على التسليم، وكأنه لما كان ذنبهم الجهر بما لا يليق به سبحانه من طلب الرؤية، عبر بهذا اللفظ أو ما يدل على معناه تنبيهاً لهم على أن اسمهم يدل على التوبة والرجوع إلى الحق والصيرورة إلى الصلاح واللين والضعف في الصوت والاستكانة في الكلام والسكوت عما لا يليق، وأن يهودا الذي أخذ اسمه من ذلك إنما سموا به ونسبوا إليه تفاؤلاً لهم ليتبادروا إلى التوبة.
Yani çünkü Senden başkası günahı övgü, sevap veya kin ve benzeri bayağı bir sıfatı defetmek için affeder; Sen ise bundan münezzehsin. Sanki onları bağışlamayı güzelce talep etmiş gibi bu talep üzerine atıfta bulunarak şöyle dedi: {وَاكْتُبْ لَنَا} “Bize yaz”, yani bizi yaşattığın müddetçe {فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا} “bu dünyada”, yani şu hazır ve alçak hayatta {حَسَنَةً} “bir güzellik”, yani razı olunmuş, hoş bir yaşam {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve ahirette de” [bir güzellik]; sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّا هُدْنَا} “Şüphesiz biz döndük”, yani tövbe ettik {إِلَيْكَ} “Sana”, yani Senin yüce zatına yakışmayan şeylerden tövbe ettik; nitekim başımıza gelebilecek hatalarda derhal tövbeye koşmamızı bize emretmiştin. Böylece rubûbiyetin izzetini zikretmekle başlayıp ubûdiyetin zilletiyle devam etti ki bu ikisi saadetin en güçlü sebepleridir. Bu, onlar için bir telkin, bir talim, içine düştükleri durumun benzerinden bir sakındırma ve teslimiyete bir teşviktir. Sanki onların günahı, görmeyi talep etmek suretiyle Allah Teâlâ'ya yakışmayan şeyi açıkça dile getirmek olduğundan, isimlerinin tövbe etmeye, hakka dönmeye, ıslaha yönelmeye, seste yumuşaklık ve zayıflığa, konuşmada tevazuya ve yakışık almayan şeylerden susmaya delalet ettiğine dikkat çekmek için bu lafızla veya bu anlama gelen bir ifadeyle dile getirmiştir; ve ismini bundan alan Yahuda'nın, tövbeye acele etmeleri hususunda kendilerine bir hayır temennisi olması için bu adla anılıp ona nispet edildiğini bildirmiştir.
ولما كان في كلامه ﵇ إنكار إهلاك الطائع بذنب العاصي وإن كان ذلك إنما كان على سبيل الاستعطاف منه والتملق مع العلم بأنه عدل منه تعالى وله أن يفعل ما يشاء بدليل قوله {ولو شئت أهلكتهم من قبل وإياي} [الأعراف: ١٥٥] استأنف سبحانه الإخبار عن الجواب عن كلامه على وجه منبه للجماهير على أن له التصرف المطلق بقوله:
Onun aleyhisselâm sözünde, itaatkâr olanın isyankârın günahı sebebiyle helak edilmesini yadırgama bulunsa da -her ne kadar bu durum {وَلَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ} “Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin” [el-A'râf: 155] sözünün delaletiyle bunun Allah Teâlâ'dan bir adalet olduğunu ve dilediğini yapabileceğini bilerek bir merhamet dileme ve yalvarma kabilinden olsa bile- Allah Teâlâ, mutlak tasarruf yetkisinin Kendisine ait olduğunu bütün insanlara bildirecek tarzda onun sözüne verilen cevabı şu sözüyle beyan etmeye başladı:
{قال عذابي} أي انتقامي الذي يزيل كل عذوبه عمن وقع به {أصيب به} أي في الدنيا والآخرة {من أشاء} أي أذنب أو لم يذنب {ورحمتي} أي إنعامي وإكرامي.
{قَالَ عَذَابِي} “[Allah] buyurdu ki: Azabım var ya”, yani başına geldiği kimseden her türlü tatlılığı gideren intikamım, {أُصِيبُ بِهِ} “onu uğratırım”, yani dünyada ve ahirette {مَنْ أَشَاءُ} “dilediğime”, yani ister günah işlemiş olsun ister işlememiş olsun; {وَرَحْمَتِي} “rahmetim ise”, yani nimetim ve lütfum,
ولما كان الإيجاد من الرحمة فإنه خير من العدم فهو إكرام في الجملة، قال: {وسعت كل شيء} أي هذا شأنها وصفتها في نفس الأمر وإن بلغ في القبائح ما عساه أن يبلغ، وهذا معنى حديث أبي هريرة في الصحيح «إن رحمتي سبقت - وفي رواية: غلبت - غضبي» سواء قلنا: إن السبق بمعنى الغلبة، أو قلنا إنه على بابه، إما الأول فلأن تعلق الرحمة أكثر، لأن كل ما تعلق به الغضب تعلقت به الرحمة بإيجاد وإفاضة الرزق عليه، ولا عكس كالحيونات العجم والجمادات وأهل السعادة من المؤمنين والملائكة والحور وغيرهم من جنود الله التي لا تحصى. ولما أعلم أن رحمته واسعة وقدرته شاملة، وكان ذلك موسعاً للطمع، سبب عن ذلك قوله ذاكراً شرط إتمام تلك الرحمة ترهيباً لمن يتوانى عن تحصيل ذلك الشرط: {فسأكتبها} أي أخص بدوامها بوعد لا خلف فيه لأجل تمكني بتمام القدرة مما أريد مبتوتاً أمرها بالكتابة {للذين يتقون} أي يوجد لهم هذا الوصف الحامل على كل خير ولا يخلّ بوسعها أن أمنع دوامها بعد الإيجاد من غيرهم، فإن الكل لو دخلوا فيها دائماً ما ضاقت بهم، فهي في نفسها واسعة ولكني أفعل ما أشاء.
Var etmek de rahmetten olduğu için -çünkü varlık yokluktan daha hayırlıdır ve bu bakımdan genel olarak bir ikramdır- şöyle buyurdu: {وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “her şeyi kuşatmıştır”. Yani çirkinliklerde varabileceği en uç noktaya varsa bile, rahmetin hakikatteki şanı ve sıfatı budur. Sahih'te yer alan Ebu Hüreyre hadisinin anlamı da budur: «Rahmetim gazabımı geçti -bir rivayette: üstün geldi-.» İster 'geçmek' lafzının galebe çalmak manasında olduğunu söyleyelim, isterse zahiri üzere olduğunu söyleyelim; birincisine göre böyledir, çünkü rahmetin taalluku daha fazladır. Zira gazabın taalluk ettiği her şeye var edilmek ve rızık akıtılmak suretiyle rahmet de taalluk etmiştir; ancak dilsiz hayvanlar, cansızlar, müminlerden cennetlik olanlar, melekler, huriler ve Allah'ın sayılamayacak diğer orduları gibi bunun tersi geçerli değildir. Rahmetinin geniş ve kudretinin her şeyi kuşatıcı olduğunu bildirince bu durum ümidi artırdığından, bu şartı elde etmekte gevşeklik gösterenleri sakındırmak amacıyla o rahmetin tamamlanmasının şartını zikrederek şöyle buyurdu: {فَسَأَكْتُبُهَا} “Onu yazacağım”. Yani dilediğim şeyi tam bir kudretle yapmaya muktedir olduğumdan dolayı, yazmak suretiyle kesinleşmiş ve asla dönülmeyecek bir vaatle onun devamlılığını tahsis edeceğim; {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “sakınanlara”. Yani kendilerinde her türlü hayra sevk eden bu sıfat bulunanlara [yazacağım]. Varlık sahnesine çıkarıldıktan sonra rahmetimin devamını başkalarından men etmem, rahmetin kuşatıcılığına halel getirmez; zira hepsi ona ebediyen girmiş olsaydı bile rahmet onlara dar gelmezdi; o kendi zatında geniştir, fakat Ben dilediğimi yaparım.
ولما ذكر نظرهم إلى الخالق بالانتهاء عما نهى عنه والائتمار بما أمر به، أتبعه النظر إلى الخلائق فقال: {ويؤتون الزكاة} ولعله خصها لأن فرضها كان في هذا الميقات كما تقدم في البقرة ولأنها أمانة فيما بين الخلق والخالق كما أن صفات النبي ﷺ التي كتبها لهم وشرط قبول أعمالهم باتباعه كذلك؛ ثم عمم بذكر ثمرة التقوى فقال مخرجاً لمن يوجد منه ذانك الوصفان في الجملة على غير جهة العموم: {والذين هم بآياتنا} أي كلها {يؤمنون} أي يصدقون بالقلب ويقرون باللسان ويعملون تصديقاً لذلك بالأكارن، فلا يكفرون ببعض ويؤمنون ببعض.
Yasakladığı şeylerden kaçınmak ve emrettiği şeyleri yerine getirmek suretiyle Yaratıcı'ya olan bakışlarını zikrettikten sonra, yaratılmışlara olan bakışlarını buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “ve zekâtı verenlere”. Zekâtı özellikle zikretmesi, muhtemelen Bakara suresinde geçtiği üzere onun farz kılınmasının bu mîkâtta olmasından ve zekâtın yaratılan ile Yaratıcı arasında bir emanet olmasındandır; nitekim onlar için yazdığı ve amellerinin kabulünü kendisine uymaya bağladığı Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatları da böyledir. Daha sonra takvanın semeresini zikrederek genel bir hüküm koydu ve bu iki sıfatın kendisinde umumi olmayıp kısmen bulunduğu kimseleri dışarıda bırakarak şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا} “ve onlar ki ayetlerimize”, yani ayetlerimizin tamamına {يُؤْمِنُونَ} “inanırlar”. Yani kalple tasdik eder, dille ikrar eder ve bunu tasdik etmek üzere azalarla amel ederler; bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmezler.
ولما كان اليهود ربما ادعوا ذلك مكابرة، وأضح غاية الإيضاح بقوله: {الذين يتبعون} أي بغاية جهدهم {الرسول} ولما كان هذا الوصف وحده غير مبين للمراد ولا صريح في الرسالة عن الله ولا في كونه من البشر، قال: {النبي} أي الذي يأتيه الوحي من الله فبدأ بالأشراف وثنى بما خصه برسالة الله وكونه من الآدميين لا من الملائكة.
Yahudilerin inatlaşarak bunu iddia etmeleri ihtimaline binaen, son derece açık bir şekilde şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ} “Onlar ki uyarlar”, yani bütün güçleriyle tâbi olurlar {الرَّسُولَ} “o Elçi'ye”. Bu sıfat tek başına muradı tam olarak açıklamaya ve Allah'tan gönderilen bir elçi olduğuna yahut insan olduğuna açıkça delalet etmeye yetmediğinden şöyle buyurdu: {النَّبِيَّ} “o Peygamber'e”. Yani kendisine Allah'tan vahiy gelen kimseye. Böylece önce şerefli olan vasıfla başladı, ardından Allah'ın elçiliğiyle ve meleklerden değil insanlardan oluşuyla onu özel kılan sıfatı zikretti.
ولما لم يتم المراد، قال مبيناً لأعظم المعجزات، وهي أن علمه بغير معلم من البشر: {الأمي} أي الذي هو مع ذلك العلم المحيط على صفة الأم، وأمة العرب لا يكتب ولا يقرأ ولا يخالط العلماء العلماء للتعليم منهم بل لتعليمهم، فانطبق الوصف على الموصوف مع التنويه
Murat henüz tamamlanmadığından, en büyük mucizelerden birini, yani onun ilminin insanlardan bir öğretici olmaksızın gerçekleştiğini açıklamak üzere şöyle buyurdu: {الْأُمِّيَّ} “o ümmîye”. Yani bu kuşatıcı ilme sahip olmakla birlikte, anneden doğduğu hal üzere ve Arap ümmetinin vasfında olan, yazmayan, okumayan ve onlardan öğrenmek için değil, aksine onlara öğretmek için âlimlerle bir arada bulunan kimseye. Böylece bu sıfatlar, sıfatların yüceliği övülerek ve nitelenen zata karşı şevk uyandırılarak mevsufa tam olarak uydu. Nitelenen zatın birden fazla olduğu vehmini vermemek için de araya bağlaç koymadı. Anlam şudur: Ben İsrailoğullarından da başkalarından da hiç kimseyi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymadıkça bağışlamam. Bu uyma, vefatı onun zamanından önce olanlar için sadece kuvve (potansiyel) halinde olur; zamanı onun davetine yetişenler için ise kuvveden fiile çıkar. Allah'ın, ulaştığı takdirde kendisine uymayacağını bildiği kimseyi, bundan başka bütün ibadetleri yapsa dahi bağışlamaz. Geldiği zaman hakkında hiçbir şüpheye düşülmesin ve onun davasında herhangi bir mazeret ileri sürülmesin diye onu bütün hususiyetleriyle onlara tanıttı; bu sebeple sözünü şu buyruğu ile sürdürdü:
بجلالة الأوصاف والتشويق إلى الموصوف، ولم يعطف لئلا يوهم تعداد الموصوف - والمعنى أني لا أغفر لأحد من بني إسرائيل ولا من غيرهم إلا إن اتبع محمداً ﷺ، وهذا الاتباع تارة يكون بالقوة فقط لمن تقدم موته على زمانه، وتارة يخرج منة القوة إلى الفعل ممن لحق زمانه دعوته، فمن علم الله منه أنه لا يتبعه إذا أدركه لا يغفر له ولو عمل جميع الطاعات غير ذلك، وعرفه لهم بجميع خواصه حتى لا يتطرق إليه عند مجيئه ولا ريب يتعلل في أمره بعلة، ولذلك أتبعه بقوله: {الذي يجدونه} أي علماء بني إسرائيل؛ ولما اشتد تشوف بذكر الوجدان، قال: {مكتوباً} ثم قرب الأمر بقوله: {عندهم} ثم بين أنه مما لا يدخله شك بقوله: {في التوراة والإنجيل} أي اللذين يعلمون أنهما من عند الله بصفته البينة كما تقدم بيانه عما عللوا عن تبديله منهما في البقرة {وإذا ابتلى إبراهيم ربه} [البقرة: ١٢٤] وفي آل عمران عند {إن الله اصطفى آدم ونوحاً} [آل عمران: ٣٣] وفي النساء عند {ما قتلوه يقيناً} [النساء: ١٥٧] وفي التوارة أيضاً من ذلك في الفصل الحادي عشر من السفر الخامس: وإذا دخلتم الأرض التي يعطيكم الله ربكم فلا تعملوا مثل أعمال تلك الشعوب ولا يوجد فيكم من يطلب تعليم العرافين، ثم قال: لأن هذه الشعوب التي ترثونها كانت تطيع العرافين والمنجمين، فأما أنتم فليس هكذا يعطيكم الله ربكم، يل يقيم لكم نبياً من إخوتكم مثلي،
{الَّذِي يَجِدُونَهُ} “Öyle ki onu bulurlar”, yani İsrailoğullarının âlimleri bulurlar. Bulma ifadesinin zikredilmesiyle [onu öğrenme] arzusu şiddetlenince şöyle buyurdu: {مَكْتُوبًا} “yazılmış olarak”. Sonra meseleyi şu sözüyle yaklaştırdı: {عِنْدَهُمْ} “yanlarında”. Daha sonra içine hiçbir şüphe girmeyecek bir husus olduğunu şu sözüyle açıkladı: {فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ} “Tevrat'ta ve İncil'de”. Yani Bakara suresinde {وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ} “Hani Rabbi İbrahim'i imtihan etmişti” [el-Bakara: 124] ayetinde, Âl-i İmrân'da {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَىٰ آدَمَ وَنُوحًا} “Şüphesiz Allah Âdem'i ve Nûh'u seçti” [Âl-i İmrân: 33] ayetinde ve Nisâ suresinde {مَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} “onu kesinlikle öldürmediler” [en-Nisâ: 157] ayetinde bu iki kitaptan yaptıkları tahrifata dair ileri sürdükleri gerekçeler açıklandığı üzere, apaçık vasıflarıyla Allah katından olduğunu bildikleri o iki kitapta. Tevrat'ın beşinci سفر'inin (Tesniye) on birinci faslında da bu hususta şöyle denmektedir: Rabbiniz Allah'ın size vereceği diyara girdiğiniz zaman, o milletlerin yaptığı işlerin benzerini yapmayın ve aranızda kâhinlerin öğretisini arayan kimse bulunmasın. Sonra şöyle dedi: Çünkü mülk edineceğiniz bu milletler kâhinlere ve müneccimlere itaat ediyorlardı; size gelince, Rabbiniz Allah size böyle yapmaz; bilakis sizin için kardeşlerinizin arasından benim gibi bir peygamber çıkaracaktır;
فأطيعوا ذلك النبي كما طلبتم إلى الله ربكم في حوريب يوم الجماعة وقلتم: لا تسمع صوت الله ربنا ولا تعاين هذه النار العظيمة لئلا نموت، فقال الرب: ما أحسن ما تكلموا، إني سأقيم لهم نبياً من إخوتهم مثلك، أجعل كلامي في فيه ويقول لهم ما آمره به، والذي لا يقبل قول ذلك النبي الذي يتكلم باسمي أنا أنتقم منه ومن سبطه - انتهى.
o Peygambere itaat edin; nitekim Horeb'de toplanma gününde Rabbiniz Allah'tan talep edip: 'Rabbimiz Allah'ın sesini işitmeyelim ve ölmememiz için bu büyük ateşi görmeyelim' demiştiniz. Rab şöyle buyurdu: Ne güzel konuştular! Onlar için kardeşlerinin arasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım; sözümü onun ağzına koyacağım ve onlara emrettiğim şeyleri söyleyecektir. Benim adımla konuşan o Peygamberin sözünü kabul etmeyen kimseden ve onun oymağından Ben intikam alırım -son buldu-.
هكذا رأيته مترجماً في بعض نسخ التوارة، ثم رأيت السموأل بن يحيى المغربي ترجمه في كتابه الذي ذكر فيه سبب إسلامه وكان من أكابر علمائهم بل العلماء فقال: نبياً أقيم لهم من وسط إخوتهم مثلك، بع فليؤمنوا - انتهى.
Tevrat'ın bazı nüshalarında böyle tercüme edilmiş olarak gördüm. Sonra onların büyük âlimlerinden -hatta en büyük âlimlerinden- biri olan ve Müslüman olma sebebini zikrettiği kitabında Semev'el b. Yahyâ el-Mağribî'nin bunu şöyle tercüme ettiğini gördüm: 'Onlar için kardeşlerinin ortasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım, ona iman etsinler' -son buldu-.
وهو يعني أن يكون هذا النبي محمداً ﷺ لأنه من بني إسماعيل أخي إسحاق وقد أتى بشريعة مستقله لا تعلق لها بشريعة قبلها ولا توقف لها عليها، وذلك أن في العبارة كلمتين: مثل وإخوة، وحقيقة الأخ ابن أحد الأبوين، وهو لا يتأتى في أحد من أنبيائهم، فأقرب المجاز إلى حقيقته الحمل على أخي الأب، وهو إسماعيل ﵇، والشائع في الاستعمال في نحو ذلك على تقدير إرادة أحد منهم أن يقال: من أنفسهم، لا من إخوتهم، وحقيقة المثل المشارك في أخص الصفات،
O, bu peygamberin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olmasını kastetmektedir; zira o, İshak'ın kardeşi İsmail'in soyundandır ve kendisinden önceki hiçbir şeriatla irtibatı olmayan, ona bağımlı bulunmayan müstakil bir şeriat getirmiştir. Çünkü bu ifadede iki kelime vardır: 'gibi' (misl) ve 'kardeşler' (ihve). Kardeşin hakikati, anne babadan birinin oğludur ve bu durum onların peygamberlerinden hiçbirinde gerçekleşmez. Mecazın hakikatine en yakın olanı ise babanın kardeşine, yani İsmail aleyhisselâm'a hamletmektir. Bu tür durumlarda onların içinden birinin kastedilmesi halinde yaygın kullanım 'kardeşlerinden' değil, 'kendi içlerinden' denilmesidir. 'Gibi' kelimesinin hakikati ise en hususi sıfatlarda ortak olandır;
وأخص صفات موسى ﵇ الرسالة والكتاب بشريعة مستقلة، ولم يأت منهم بعده من هو بهذه الصفة، لأن عيسى ﵇ لم ينسخ من شريعة موسى ﵇ إلا بعض الأحكام، وعلى تقدير دعوى ذلك فيه لكونه نسخ في الجملة وتسليم ذلك لا يتأتى قصده بهذا النص لوجهين: أحدهما أنه ليس من رجالهم إلا بواسطة أمه، فحق العبارة فيه: من بني أخواتهم - جمع أخت، وإذا أريد آباء أمه كان المجاز فيهم أبعد من المجاز في بني إسماعيل لما تقدم، ولا ينتقل إلى الأبعد إلا بقرينة تصرف عن الأقرب - والله أعلم. وقال السمؤال بن يحيى أحد أحبارهم في سبب إسلامه: إن اليهود يقولون: إن هذه البشارة نزلت في حق سموأل أحد أنبيائهم الذين بعد موسى لأنه كان مثل موسى ﵇ في أنه من سبط لاوي، وقال: إنه رأى سموأل ﵇ في المنام وأنه دفع إليه كتاباً فوجد فيه هذه البشارة فقال له: هنيئاً لك يا نبي الله ما خصك الله به! فنظر مغضباً وقال: أوإياي أراد الله بهذا يا ذكي! ما أفادتك إذن البراهين الهندسية، فقلت: يا نبي الله! فمن أراد الله بهذا؟ قال: الذي أراد في قوله: هوفيع ميهار فاران، وتفسيره إشارة إلى نبوة وعد بنزولها على جبال فاران، فعرفت أنه يعني المصطفى ﷺ، لأنه المبعوث من جبال فاران وهي جبال مكة، ثم قال: أو ما علمت ان الله لم يبعثني بنسخ شيء من التوارة، وإنما بعثني أذكرهم بها وأحيي شرائعها
Musa aleyhisselâm'ın en hususi sıfatı ise risalet ve müstakil bir şeriat içeren kitaptır. Kendisinden sonra onlardan bu sıfata sahip hiç kimse gelmemiştir; zira İsa aleyhisselâm, Musa aleyhisselâm'ın şeriatından sadece bazı hükümleri neshetmiştir. Genel olarak bazı hükümleri neshettiği için onun hakkında bunun iddia edilmesi ve kabul edilmesi farz edilse bile, iki nedenden ötürü bu nasla onun kastedilmesi mümkün değildir: Birincisi, o ancak annesi vasıtasıyla onların erkeklerindendir; dolayısıyla onun hakkında ifadenin hakkı: 'kız kardeşlerinin -uht kelimesinin çoğulu- oğullarından' şeklinde olması gerekirdi. Eğer annesinin babaları kastedilirse, yukarıda geçtiği üzere onlardaki mecaz İsmailoğullarındaki mecazdan daha uzaktır; en yakından çeviren bir karine olmadıkça da daha uzak olana geçilmez - Allah en iyisini bilir. Hahamlarından Semev'el b. Yahyâ Müslüman olma sebebinde şöyle demiştir: Yahudiler, bu müjdenin Musa'dan sonraki peygamberlerinden Semûîl hakkında indiğini söylerler; çünkü o da Levi oymağından olması bakımından Musa aleyhisselâm gibiydi. Dedi ki: Semûîl aleyhisselâm'ı rüyasında gördü ve o kendisine bir kitap verdi; içinde bu müjdeyi bulunca ona: 'Ey Allah'ın nebisi, Allah'ın sana tahsis ettiği şey sana kutlu olsun!' dedi. Bunun üzerine öfkeyle baktı ve: 'Ey akıllı kişi! Allah bununla beni mi kastetti? O halde hendese (geometri) delilleri sana hiçbir fayda sağlamadı mı!' dedi. Ben de: 'Ey Allah'ın nebisi! O halde Allah bununla kimi kastetti?' dedim. Şöyle dedi: 'Hôfîa' mi-har Pârân (Faran dağından parıldadı) sözünde kastettiği kimsedir.' Bunun tefsiri, Faran dağlarına ineceği vaat edilen peygamberliğe işarettir. Böylece bildim ki o, Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir; çünkü o, Faran dağlarından, yani Mekke dağlarından gönderilmiştir. Sonra şöyle dedi: 'Allah'ın beni Tevrat'tan hiçbir şeyi neshetmek üzere göndermediğini, bilakis onları Tevrat'la uyarmak ve onun şeriatlarını ihya etmek için gönderdiğini
وأخلصهم من أهل فلسطين، قلت: بلى يانبي الله! قال: فأي حاجة بهم إلى أن يوصيهم ربهم باتباع من لم ينسخ دينهم ولم يغير شريعتهم، أرأيتهم احتاجوا إلى أن يوصيهم بقبول نبوة دانيال أو يرميا أو حزقيل؟ قلت: لا لعمري! فأخذ الكتاب من يدي وانصرف مغضباً فارتعبت لغضبه وازدجرت لموعظته واستيقظت مذعوراً. وقال في كتابه غاية المقصود في الرد على النصارى واليهود: إن الله يطلق الإخوة على غير بني إسرائيل كما قال في بني العيص بن إسحاق ﵇ في الجزء الأول من السفر الخامس ما تفسيره: أنتم عابرون في تخم إخوتكم بني العيص فإذا كانوا بنو العيص إخوة لبني إسرائيل لأن العيص وإسرائيل ولدا إسحاق، فكذلك بنو إسماعيل إخوة لجميع ولد إبراهيم ﵈، قال: وفي الجزء الثالث من السفر الأول من التوراة في ذكر البشارة لإبراهيم ﵇ ما تفسيره: وأما في إسماعيل فقد قبلت دعاءك، ها قد باركت فيه وأثمره وأكثره جداً جداً وقال: إن جداً جداً بلسان العبراني مفسر «بماد ماد» وهاتان الكلمتان إذا عددنا حروفها بحساب الجمل كان اثنتين وتسعين، وذلك عدد حساب حروف اسم محمد ﷺ، يعني فتعين أن يكون مراداً بها لأنها في البشارة بتكثير إسماعيل ﵇، وليس في
ve onları Filistin halkından kurtarmak için gönderdiğini bilmiyor musun?' Dedim ki: 'Evet, ey Allah'ın nebisi!' Dedi ki: 'O halde Rablerinin, dinlerini neshetmeyen ve şeriatlarını değiştirmeyen birine uymalarını onlara vasiyet etmesine ne ihtiyaç vardı? Onların Danyal, Yeremya veya Hezekiel'in peygamberliğini kabul etmelerinin kendilerine vasiyet edilmesine ihtiyaç duyduklarını gördün mü?' Dedim ki: 'Ömrüme yemin olsun ki hayır!' Bunun üzerine kitabı elimden aldı ve öfkeli bir şekilde dönüp gitti. Onun öfkesinden dehşete kapıldım, öğüdünden ibret aldım ve korkuyla uyandım. 'Gâyetü'l-Maksûd fi'r-Reddi ale'n-Nasârâ ve'l-Yehûd' adlı kitabında şöyle demiştir: Allah Teâlâ, İsrailoğullarından başkalarına da kardeşler lafzını kullanır; nitekim İshak aleyhisselâm'ın oğlu el-Îs'in soyu hakkında Tevrat'ın beşinci سفر'inin birinci cüzünde tercümesi şu olan ifadede buyurmuştur: 'Sizler kardeşleriniz el-Îs oğullarının sınırından geçiyorsunuz.' el-Îs ve İsrail, İshak'ın iki oğlu olduğu için Îsoğulları İsrailoğullarının kardeşleri ise, aynı şekilde İsmailoğulları da İbrahim aleyhimesselâm'ın bütün çocuklarının kardeşleridir. Dedi ki: Tevrat'ın birinci سفر'inin üçüncü cüzünde İbrahim aleyhisselâm'a verilen müjdenin zikrindeki cümlenin tercümesi şöyledir: 'İsmail'e gelince, senin duanı kabul ettim; işte onu mübarek kıldım, onu semereli kılacak ve pek çok çok çoğaltacağım.' Dedi ki: İbrani dilinde 'pek çok çok' ifadesi 'me'od me'od' (ماد ماد) olarak tefsir edilir. Bu iki kelimenin harflerini ebced hesabıyla saydığımızda doksan iki eder; bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem isminin harflerinin ebced hesabındaki sayısıdır. Yani onun kastedildiği kesinleşmiştir; çünkü bu, İsmail aleyhisselâm'ın neslinin çoğaltılması müjdesindedir ve
أولاده من كثره الله به وعدد اسمه هذا العدد غير محمد ﷺ، قال: وإنما جعل ذلك في هذا الموضع ملغزاً، لأنه لو صرح به لبدلته اليهود أو أسقطته من التوراة كما عملوا في غيره - انتهى.
çocukları arasında Allah'ın kendisiyle soyunu çoğalttığı ve isminin sayısı bu sayıya eşit olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkası yoktur. Dedi ki: Bunun bu yerde sembolik/kapalı kılınmasının sebebi şudur: Eğer açıkça zikredilseydi, Yahudiler başkalarında yaptıkları gibi onu değiştirir veya Tevrat'tan çıkarırlardı -son buldu-.
وفي آخرة فصول التوراة: دعا موسى عبد الله لبني إسرائيل قبل وفاته قال: أتى ربنا من سيناء وشرق لنا من جبل ساعير وظهر لنا من جبل - وفي نسخة: جبال فاران، معه ربوات الأطهار على يمينه، أعطاهم وحببهم إلى الشعوب وبارك على جميع أطهاره - وهم يتبعون آثارك ويتناقلون كلماتك. وفي نسخة بدل: معه ربوات الأطهار - إلى آخره: وأتى من ربوات القدس بشريعة نوره من يمينه لهم، واصطفى أيضاً شعباً فجميع خواصه في طاعتك وهم يقفون آثارك وسيتناقلون كلماتك انتهى. فالذي ظهر من جبال فاران هو محمد ﷺ، لأنهم معترفون أنها مكة، ومعه ربوات، أي جماعات الأطهار، وأمته حببت إلى الشعوب، لأن كلاًّ من فريقي أهل الكتاب يقدمهم على الفريق الآخر، ولم يقبل أحد جميع كلام موسى ﵇ ويتبع جميع آثاره في بشارته ممن يأتي بعد غيرهم - هذا وأما الإنجيل فالبشائر فيه أكثر وقد تقدم كثير منها، وهي تكاد أن تكون صريحة في سورة النساء في قصة رفعه ﵇،
Tevrat'ın son fasıllarında şöyle geçer: Allah'ın kulu Musa, vefatından önce İsrailoğullarına dua ederek şöyle dedi: 'Rabbimiz Sina'dan geldi, bizim için Sâir dağından doğdu ve Faran dağından -bir nüshada: Faran dağlarından- zuhur etti; sağında tertemizlerin on binleri (ribvât) vardı; onlara verdi, onları milletlere sevdirdi ve bütün tertemizlerini mübarek kıldı; onlar senin izlerini takip eder ve senin sözlerini birbirlerine aktarırlar.' Bir nüshada 'sağında tertemizlerin on binleri vardı' kısmından sonrasının yerine: 'Ve kudsiyetin on binlerinden onlara sağından nurunun şeriatıyla geldi, bir kavmi de seçti; bütün has kulları senin itaatindedir, onlar senin izlerini takip ederler ve senin sözlerini birbirlerine aktaracaklardır' -son buldu-. Faran dağlarından zuhur eden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; çünkü onlar oranın Mekke olduğunu kabul etmektedirler. Beraberindeki 'ribvât' ise tertemiz cemaatlerdir. Onun ümmeti milletlere sevdirilmiştir; zira Ehl-i Kitap'tan her iki fırka da onları diğer fırkaya tercih eder. Kendisinden sonra gelecek olanlar hususundaki müjdesinde Musa aleyhisselâm'ın bütün sözlerini kabul eden ve onun bütün izlerine uyan, onlardan başkası olmamıştır. Bu durum böyle iken, İncil'deki müjdeler ise daha fazladır ve bunların birçoğu daha önce geçmiştir; Nisâ suresinde İsa aleyhisselâm'ın göğe yükseltilmesi kıssasında neredeyse apaçık bir haldedir.
ومما فيه أيضاً ما في إنجيل متى وغيره وأغلب السياق له: كثيراً أولون يصيرون آخرين وآخرون يصيرون أولين، يشبه ملكوت السماوات إنساناً رب بيت حرج بالغداة يستأجر فعلة الكرمه فشارط الأكرة على دينار واحد في اليوم وأرسلهم إلى كرمه، ثم خرج في ثالث ساعة فأبصر آخرين قياماً في السوق بطالين، فقال لهم: امضوا أنتم إلى كرمي وأنا أعطيكم ما تستحقون، فمضوا، وخرج أيضاً في الساعة السادسة والتاسعة فصنع كذلك، وخرج في الحادية عشرة فوجد آخرين قياماً، فقال لهم: ما قيامكم كل النهار بطالين؟ فقالوا له: لم يستأجرنا أحد، فقال لهم: امضوا أنتم بسرعة إلى الكرم وأنا أعطيكم ما تستحقون، فلما كان المساء قال رب الكرم لوكيله: ادع الفعلة وأعطهم الأخرة وابدأ بهم من الآخرين إلى الأولين، فجاء أصحاب الساعة الحادية عشرة فأخذوا دينار كل واحد، فجاء الأولون فظنوا أنهم يأخذون أكثر فأخذوا دينار كل واحد، لما أخذوا تعمقوا على رب البيت وقالوا إن هؤلاء الآخرين عملوا ساعة واحدة، جعلتهم أسوتنا ونحن حملنا ثقل النهار وحرّه! فقال لواحد منهم: ياصاحب! ما ظلمتك، ألست بدينار شارطتك، خذ شيئك وامض، أريد أن أعطي هذا الأخير مثلك، أو ما لي أن أفعل ما أردت بمالي؟ وأن عينك شريرة، كذلك يكون الآخرون أولين، والأولون آخرين، ما أكثر المدعوين وأقل المنتخبين،
İncil'de bulunan hususlardan biri de Matta ve diğer incillerde yer alan şu kısımdır -ki ekseri bağlam Matta'ya aittir-: 'Pek çok öncekiler sonrakiler olacak ve sonrakiler öncekiler olacaktır. Göklerin melekûtu, sabah erkenden bağına işçi tutmak için çıkan bir ev sahibine benzer. İşçilerle günde bir dinara anlaştı ve onları bağına gönderdi. Sonra üçüncü saatte çıkıp çarşıda boş duran başkalarını gördü ve onlara: Siz de bağıma gidin, hakkınız ne ise size veririm, dedi; onlar da gittiler. Altıncı ve dokuzuncu saatte de çıkıp aynı şekilde yaptı. On birinci saatte çıkıp ayakta duran başkalarını buldu ve onlara: Neden bütün gün burada boş duruyorsunuz? dedi. Ona: Kimse bizi tutmadı, dediler. Onlara: Siz de çabucak bağa gidin, hakkınız ne ise size veririm, dedi. Akşam olunca bağın sahibi vekiline: İşçileri çağır ve sonuncudan ilkine doğru ücretlerini ver, dedi. On birinci saattekiler geldi ve her biri birer dinar aldı. İlk gelenler gelince daha fazla alacaklarını sandılar, fakat onlar da birer dinar aldılar. Alınca ev sahibine karşı homurdanıp dediler ki: Bu sonuncular sadece bir saat çalıştı, günün ağırlığını ve sıcağını çeken bizlerle onları bir tuttun! İçlerinden birine cevap verip dedi ki: Arkadaş! Ben sana haksızlık etmedim; seninle bir dinara anlaşmadık mı? Kendininkini al ve git; ben bu sonuncuya da senin gibi vermek istiyorum. Kendi malımla dilediğimi yapma hakkım yok mu? Yoksa senin gözün mü kötü? İşte sonuncular ilk, ilkler de sonuncu olacaktır. Çünkü çağrılanlar çok, seçilenler azdır.'
وقال: ودخل إلى الهيكل فجاء إليه رؤساء النكهة وشيوخ الشعب وقالوا له وهو يعلم: بأيّ سلطان تفعل هذا؟ ومن اعطاك هذا السلطان؟ أجاب يسوع وقال لهم: أنا أسألكم عن كلمة واحدة، فإن أنتم قلتم لي قلت لكم بأي سلطان أفعل هذا، معمودية يوحنا من أين هي؟ من السماء أو من الناس؟ ففكروا في نفوسهم قائلين: إن قلنا: من السماء قال لنا: لماذا لم تؤمنوا به؟ وإن قلنا: من الناس، خفنا من الجمع، وقال لوقا: وإن قلنا من الناس فإن جميع الشعب يرجمنا لأنهم قد تيقنوا أن يوحنا نبي؛ وقال متى: لأن يوحنا كان عندهم مثل نبي؛ وقال مرقس: لأن جميعهم كان يقول: إن يوحنا نبي؛ قال متى: فقالوا: لا نعلم، فقال: ولا أنا أيضاً أعلمكم بأي سلطان أفعل هذا.
Ve dedi ki: 'Mabede girdi; o öğretirken başkâhinler ve halkın ileri gelenleri yanına gelip dediler ki: Sen bunları hangi yetkiyle yapıyorsun ve bu yetkiyi sana kim verdi? İsa cevap verip onlara dedi ki: Ben de size tek bir söz soracağım; eğer bana söylerseniz, ben de size bunları hangi yetkiyle yaptığımı söylerim. Yahya'nın vaftizi neredendi? Gökten mi, yoksa insanlardan mı? Kendi aralarında düşünüp şöyle dediler: Eğer gökten dersek bize: O halde neden ona inanmadınız? diyecektir. Yok eğer insanlardan dersek, halktan korkuyoruz. Luka şöyle dedi: Eğer insanlardan dersek bütün halk bizi taşlar; çünkü onlar Yahya'nın peygamber olduğuna kesinlikle inanmışlardır. Matta şöyle dedi: Çünkü Yahya onların nezdinde bir peygamber gibiydi. Markos şöyle dedi: Çünkü hepsi Yahya'nın peygamber olduğunu söylüyordu. Matta dedi ki: Bunun üzerine: Bilmiyoruz, dediler. O da: Ben de size bunları hangi yetkiyle yaptığımı söylemeyeceğim, dedi.'
قال مرقس: وبدأ يكلمهم بأمثال قائلاً؛ قال متى: ماذا تظنون بإنسان كان له ابنان فجاء إلى الأول فقال له: يابني! اذهب اليوم واعمل في الكرم، فأجاب وقال: ما أريد - وبعد ذلك ندم ومضى، جاء الى الثاني وقال له مثل هذا فأجاب وقال: نعم يارب! أنا امضي - ولم يمض، من منهما فعل إرادة الأب؟ فقالوا له: الأول، فقال لهم يسوع: الحق أقوال لكم! إن العشارين والزنا يسبقونكم إلى ملكوت الله، جاءكم يوحنا بطريق العدل فلم تؤمنوا به، والعشارون والزناة آمنوا به، فأما أنتم فرأيتم ذلك ولم تندموا أخيراً لتؤمنوا به. اسمعوا مثلاً آخر: إنسان رب بيت غرس كرماً وأحاط
Markos dedi ki: 'Onlara mesellerle konuşmaya başladı.' Matta dedi ki: 'İki oğlu olan bir adam hakkında ne düşünürsünüz? Birincisine gelip: Oğlum! Git bugün bağda çalış, dedi. O cevap verip: İstemiyorum, dedi; fakat daha sonra pişman olup gitti. İkincisine gelip ona da aynı şeyi söyledi; o cevap verip: Evet efendim, ben giderim, dedi fakat gitmedi. Bu ikisinden hangisi babasının isteğini yerine getirdi? Ona: Birincisi, dediler. İsa onlara dedi ki: Doğrusu size derim ki, vergi görevlileri ve fahişeler Allah'ın melekûtuna sizden önce giriyorlar! Çünkü Yahya size doğruluk yoluyla geldi, siz ona inanmadınız; vergi görevlileri ve fahişeler ise ona inandılar. Siz bunu gördüğünüz halde daha sonra pişman olup ona inanmadınız. Başka bir mesel dinleyin: Ev sahibi bir adam bir bağ dikti, etrafını
به سياجاً وحفر فيه معصرة وبنى فيه برجاً ودفعه إلى فعلة وسافر - قال لوقا: زماناً كثيراً - فلما قرب زمان الثمار أرسل عبيده إلى الفعلة ليأخذوا ثمرته، فأخذ الفعلة عبيده، ضربوا بعضاً وقتلوا بعضاً ورجموا بعضاً، فأرسل أيضاً عبيداً آخرين أكثر من الأولين فصنعوا بهم كذلك، وفي الآخرة أرسل إليهم ابنه وقال: لعلهم يستحيون من ابني، فلما رأى الفعلة الابن قالوا: هذا هو الوارث تعالوا نقلته ونأخذ ميراثه، فأخذوه وأخرجوه خارج الكرم وقتلوه، فإذا جاء رب البيت ماذا يفعل بهؤلائك الفعلة؟ قالوا له: يهلكهم ويدفع الكرم إلى فعلة آخرين ليعطوه ثمرته في حينه، قال لهم يسوع: أما قرأتم قط في الكتب أن الحجر الذي رذله البناؤون صار رأس الزاوية، هذا كان من قبل الرب وهو عجب في أعيننا، من هذا أقول لكم: إن ملكوت الله ينزع منكم ويعطى لأمم يصنعون ثمرتها، ومن سقط على هذا الحجر ترضض، ومن سقط عليه طحنه.
çitle çevirdi, içine bir sıkma çukuru kazdı, bir kule inşa etti, onu bağcılara teslim edip yolculuğa çıktı -Luka: uzun bir zaman için, dedi-. Meyve zamanı yaklaşınca, ürününü almak üzere kölelerini bağcılara gönderdi. Bağcılar onun kölelerini yakaladılar; birini dövdüler, birini öldürdüler, birini de taşladılar. Yine öncekilerden daha çok başka köleler gönderdi, onlara da aynı şeyi yaptılar. Sonunda onlara oğlunu gönderip: Belki oğlumdan utanırlar, dedi. Bağcılar oğlu görünce dediler ki: Mirasçı budur; gelin onu öldürelim ve mirasını alalım. Onu yakaladılar, bağın dışına attılar ve öldürdüler. Şimdi bağın sahibi geldiğinde bu bağcılara ne yapacak? Ona dediler ki: Onları feci şekilde helak edecek ve bağı, vaktinde ürününü kendisine verecek başka bağcılara verecektir. İsa onlara dedi ki: Kutsal Yazılarda şu sözü hiç okumadınız mı: 'Yapıcıların reddettiği taş, köşenin başı oldu; bu Rab'den oldu ve gözlerimizde harikadır.' Bundan dolayı size derim ki: Allah'ın melekûtu sizden alınacak ve onun ürünlerini veren bir millete verilecektir. Kim bu taşın üzerine düşerse parçalanır; taş kimin üzerine düşerse onu ezer.'
فلما سمع رؤساء الكهنة والفريسيين امثاله علموا انه يقول من أجلهم، فهموا أن يمسكوه وخافوا من الجموع لأنه كان عندهم مثل نبي. وقال أيضاً: يشبه ملكوت السماء رجلاً صنع عرساً لابنه، فأرسل عبيده ليدعوا المدعوين إلى العرس، فلم يريدوا أن ياتوا، ثم أرسل عبيداً آخرين وقال: قولوا المدعوين: إن طعامي معد، وعجولي المعلوفة قد ذبحت وكل شيء معد، فتعالوا إلى العرس، فتكاسلوا
Başkâhinler ve Ferisiler onun mesellerini işitince, bunları kendileri hakkında söylediğini anladılar. Onu yakalamak istediler, fakat halktan korktular; çünkü halk onu bir peygamber gibi görüyordu. Ve yine dedi ki: 'Göklerin melekûtu, oğlu için düğün şöleni hazırlayan bir krala benzer. Davetlileri düğüne çağırmak için kölelerini gönderdi, fakat gelmek istemediler. Sonra başka köleler gönderip dedi ki: Davetlilere deyin: İşte yemeğimi hazırladım, besili buzağılarım kesildi ve her şey hazır; düğüne gelin! Fakat onlar aldırış etmeyip
وذهبوا فمنهم إلى حقله ومنهم إلى تجارته والبقية أمسكوا عبيده وشتموهم وقتلوهم، فلما بلغ الملك غضب وأرسل جنده وأهلك هؤلائك القتلة وأحرق مدينتهم؛ حينئذ قال لعبيده: أما العرس فمستعد، والمدعوون فغير مستحقين، اذهبوا إلى مسالك الطريق وكل من وجدتموه ادعوه إلى العرس، فخرج أولئك العبيد إلى الطرق فجمعوا كل من وجدوا أشراراً وصالحين، فامتلأ العرس من المتكئين، فلما دخل الملك لينظر إلى المتكئين رأى هناك رجلاً ليس عليه ثياث العرس فقال: يا هذا! كيف دخلت هاهنا وليس عليك ثياب العرس؟ فسكت، حينئذ قال الملك للخدام: شدوا يديه ورجليه وأخرجوه إلى الظلمة البرانية، هناك يكون البكاء وصرير الأسنان، ما أكثر المدعوين وأقل المنتخبين. وعبارة لوقا عن ذلك: إنسان صنع وليمه عظيمة ودعا كثيراً فأرسل عبده يقول للمدعوين يأتون فهو ذا كل شيء معد، فبدؤوا بأجمعهم يستعفون، فالأول قال: قد اشتريت كرماً والضرورة تدعوني إلى الخروج ونظره، فأسألك أن تعفيني فما أجيء، وقال آخر: قد اشتريت خمسة أزواج بقر وأنا ماض أجربها، أسألك أن تعفيني فما أجيء، وقال آخر: قد تزوجت امرأة، لأجل ذلك ماأقدر أجي، فأتى العبد وأخبره سيده، فحينئذ غضب رب البيت وقال لعبده: اخرج
gittiler; kimi tarlasına, kimi ticaretine yöneldi; geriye kalanlar ise kölelerini yakalayıp hakaret ettiler ve onları öldürdüler. Kral bunu öğrenince öfkelendi, ordularını gönderip o katilleri helak etti ve şehirlerini ateşe verdi. O zaman kölelerine dedi ki: Düğün hazır, fakat davetliler buna layık değildi. Yolların kavşaklarına gidin ve bulduğunuz herkesi düğüne çağırın. O köleler yollara çıkıp kötü ve iyi buldukları herkesi topladılar; böylece düğün sofrası oturanlarla doldu. Kral oturanları görmek için içeri girdiğinde, orada düğün elbisesi giymemiş bir adam gördü ve ona: Arkadaş! Düğün elbisen olmadan buraya nasıl girdin? dedi. Adam ise sustu. O zaman kral hizmetkârlara dedi ki: Ellerini ve ayaklarını bağlayın, onu dışarıdaki karanlığa atın! Orada ağlayış ve diş gıcırtısı olacaktır. Çünkü çağrılanlar çok, seçilenler azdır.' Bu hususta Luka'nın ifadesi şöyledir: 'Bir adam büyük bir ziyafet verdi ve birçok kişiyi davet etti. Kölesini, davetlilere: Gelin, çünkü her şey hazır, demesi için gönderdi. Hepsi bir ağızdan özür dilemeye başladılar. Birincisi dedi ki: Bir tarla satın aldım, gidip onu görmem gerekiyor; rica ederim beni bağışla, gelemeyeceğim. Başkası dedi ki: Beş çift öküz satın aldım, onları denemeye gidiyorum; rica ederim beni bağışla, gelemeyeceğim. Bir başkası dedi ki: Evlendim, bu yüzden gelemem. Köle gelip efendisine durumu bildirdi. O zaman ev sahibi öfkelendi ve kölesine dedi ki: Çabucak çık
مسرعاً إلى الطريق وشوارع المدينة وادع المساكين والعور والعميان والمقعدين، اخرج الى الطريق والسياجات وألح عليهم حتى يدخلوا ويمتلىء بيتي ولا أجد من هؤلائك يذوق لي عشاء. وقال يوحنا: الحق أقول لكم! إن من لا يدخل من الباب إلى حظيرة الخراف، بل يتسور من موضع آخر فإن ذلك لص، الذي يدخل من الباب هو راعي الخراف، والبواب يفتح له، والخراف تسمع له، وكباشه تتبعه لأنها تعرف صوته، والراعي الصالح يبذل نفسه عن الخراف، فأما الآخر الذي ليس براع وليست الخراف له، فإذا راى الذئب قد أقبل يدع الخراف ويهرب، فيأتي الذئب ويخطف ويبدد الخراف، وإنما يهرب الأجير لأنه مستأجر وليس يشفق على الخراف، أنا الراعي الصالح، ولي كباش أخر ليست من هذا القطيع، فينبغي لي أن آتي بهم أيضاً، فتكون الرعية واحدة، فوقع أيضاً بين اليهود خلف من أجل هذا القول وقال كثير منهم: إن به شيطاناً قد جن، فما استماعكم منه! وقال آخرون: إن هذا ليس كلام مجنون.
şehrin caddelerine ve sokaklarına git; yoksulları, sakatları, körleri ve kötürümleri buraya getir. Yollara ve çitlerin kenarlarına çık, evim dolsun diye onları içeri girmeye zorla; zira o davetlilerden hiçbirinin akşam yemeğimi tatmayacağını size bildiririm. Yuhanna ise şöyle dedi: Doğrusu size derim ki, koyun ağılına kapıdan girmeyip başka bir yerden tırmanan kişi hırsızdır. Kapıdan giren ise koyunların çobanıdır. Kapıcı ona kapıyı açar, koyunlar onun sesini işitir; koçları onun ardından gider, çünkü onun sesini tanırlar. İyi çoban koyunları uğruna canını verir. Çoban olmayan ve koyunlar kendisine ait bulunmayan ücretli kişi ise kurdun geldiğini görünce koyunları bırakıp kaçar; kurt da koyunları kapar ve dağıtır. Ücretli adam sadece kiralanmış olduğu ve koyunlara acımadığı için kaçar. Ben iyi çobanım; bu ağıldan olmayan başka koçlarım da var, onları da getirmem gerekir ve tek bir sürü olacaktır. Bu sözden dolayı Yahudiler arasında yine ayrılık çıktı; pek çoğu: Onda cin var, delirdi; onu neden dinliyorsunuz! dediler. Başkaları ise: Bu bir delinin sözü değildir, dediler.'
وفي أوائل السيرة الهشامية: قال ابن إسحاق:
es-Sîretü'l-Hişâmiyye'nin başlarında İbn İshâk şöyle demiştir:
وقد كان فيما بلغني عما كان وضع عيسى ابن مريم فيما جاءه من الله في الإنجيل من صفة رسول الله ﷺ مما أثبت يحنس الحواري لهم حين نسخ لهم الإنجيل أنه قال: من أبغضني فقد أبغض الرب، ولولا أني صنعت بحضرتهم صنائع لمن يصنعها أحد قبلي ما كانت لهم خطيئة، ولكن من الآن بطروا وظنوا أنهم يعزوني وأيضاً للرب، ولكن لابد من أن تتم الكلمة التي في الناموس أنهم أبغضوني مجاناً - أي باطلاً، فلو قد جاء المنحمنا هذا الذي يرسله الله إليكم من عند الرب روح القدس، هذا الذي يرسله الله إليكم من عند الرب روح القدس، هذا الذي من عند الرب خرج، فهو شهيد علي وأنتم أيضاً لأنكم قديماً كنتم معي، هذا قلت لكم لكيما لا تشكوا. فالمنحمنا بالسريانية محمد، وهو بالرومية البارقليطس - انتهى.
Bana ulaştığına göre Meryem oğlu İsa'nın, İncil'de Allah'tan kendisine gelenler arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair koyduğu ve Havarî Yuhanna'nın kendileri için İncil'i istinsah ettiği sırada onlar için tespit ettiği hususlardan biri şudur: O şöyle demiştir: 'Benden nefret eden, Rab'den de nefret etmiştir. Eğer onların huzurunda benden önce hiç kimsenin yapmadığı işleri yapmamış olsaydım günahları olmazdı; fakat artık kibirlendiler ve beni de Rab'bi de alt edeceklerini sandılar. Ancak Kutsal Yasa'da yer alan: 'Benden karşılıksız -yani haksız yere- nefret ettiler' sözünün yerine gelmesi gerekir. Allah'ın Rabbin katından size göndereceği Kutsal Ruh olan Münhemenna geldiğinde -ki o Rabbin katından çıkmıştır- benim hakkımda şahitlik edecektir; siz de şahitlik edeceksiniz çünkü başlangıçtan beri benimle beraberdiniz. Şüpheye düşmeyesiniz diye bunları size söyledim.' Süryanicede 'Münhemenna', Muhammed demektir; Rumcada ise 'Paraklit'tir -son buldu-.
ولما دل سبحانه عليه ﷺ بأوصافه في نفسه وفي الكتب الإلهيه، دل عليه بشريعته فقال: {يأمرهم بالمعروف} أي بكل ما يعرفونه من التوراة والإنجيل وما يعرفونه فيهما أنه ينسخ شرعهم ويأتي من عند الله بهذا المذكور {وينهاهم عن المنكر} أي عن كل ما ينكرونه فيهما، فثبتت بذلك رسالته، فأنه لكونه أمياً لا يعرف المعروف والمنكر فيهما إلا وهو صادق عن علام الغيوب، ثم شرع
Allah Teâlâ onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendi zatındaki ve ilahi kitaplardaki vasıflarıyla ona delalet edince, şeriatıyla da ona delalet ederek şöyle buyurdu: {يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlara iyiliği emreder”. Yani Tevrat ve İncil'den bildikleri her şeyi ve bu iki kitapta kendi şeriatlarını neshedeceğini ve bu zikredilen hususla Allah katından geleceğini bildikleri şeyleri [emreder]. {وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} “ve onları kötülükten nehyeder”. Yani o iki kitapta çirkin gördükleri her şeyden [onları meneder]. Böylece onun risaleti sabit oldu; zira o ümmî bir kimse olduğu halde, gaybları hakkıyla bilen Allah'tan gelen doğru bir elçi olmadıkça o iki kitaptaki marufu ve münkeri bilemezdi. Daha sonra başladı:
بعد ثبوت رسالته يبين لهم ما في رسالته من المنة عليهم بالتخفيف عنهم بإباحة ما كانوا قد حملوا ثقل تحريمه، فكانوا لا يزالون يعصون الله بانتهاك حرماته والإعراض عن تبعاته فقال: {ويحل لهم الطيبات} أي التي كانت حرمت عليهم عقوبة لهم كالشحوم {ويحرم عليهم} وعبر بصيغة الجموع إشارة إلى أن الخبيث أكثر من الطيب في كل مائي الأصل فقال: {الخبائث} أي كل ما يستخبثه الطبع السليم أو يؤدي إلى الخبث كالخمر المؤدية إلى الإسكار والرشى المؤدية إلى النار بعد قبيح العار {ويضع عنهم إصرهم} أي ثقلهم الذي كان حمل عليهم فجعلهم لثقلة كالمحبوس الممنوع من الحركة {والأغلال التي كانت عليهم} أي جميع ما حملوه من الأثقال التي هي لثقلها وكراهة النفوس لها كالغل الذي يجمع اليد إلى العنق فيذهب القوة {فالذين آمنوا به} أي أوجدوا بسببه الأمان من التكذيب بشيء من آيات الله {وعزروه} أي منعوه من كل من يريده بسوء وقووا يده تقوية عظيمة على كل من يكيده: قال في القاموس: والتعزير: ضرب دون الحد أو هو أشد الضرب، والتفخيم والتعظيم ضد، والإعانة كالعزر والتقوية والنصر- انتهى.
Risaletinin sübutundan sonra, haram kılınışının ağırlığını taşıdıkları şeyleri helal kılmak suretiyle onlara hafifletmede risaletinin kendilerine getirdiği lütfu açıklamaya başladı; zira onlar Allah'ın haramlarını çiğneyip sorumluluklarından yüz çevirerek O'na sürekli isyan ediyorlardı. Şöyle buyurdu: {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ} “Onlara temiz şeyleri helal kılar”, yani iç yağları gibi bir ceza olarak kendilerine haram kılınmış olan şeyleri. {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ} “ve onlara haram kılar”; aslen sıvı olan her şeyde habisin tayyibden daha çok olduğuna işaret etmek üzere çoğul lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {الْخَبَائِثَ} “pis şeyleri”. Yani selim fıtratın iğrendiği yahut sarhoşluğa götüren şarap ve çirkin bir utançtan sonra cehenneme sürükleyen rüşvet gibi pisliğe yol açan her şeyi [haram kılar]. {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ} “Onların ağır yüklerini”, yani üzerlerine yüklenmiş olan ve ağırlığı sebebiyle onları hareketten alıkonulmuş bir mahpus gibi kılan ağırlığı, {وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “ve üzerlerindeki bağları kaldırır”. Yani ağırlığı ve nefislerin ondan hoşlanmaması sebebiyle eli boyna bağlayıp gücü tüketen bukağı gibi olan yüklendikleri bütün külfetleri [kaldırır]. {فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ} “İşte ona inananlar”, yani onun sebebiyle Allah'ın ayetlerinden herhangi birini yalanlamaktan emin olanlar, {وَعَزَّرُوهُ} “ona saygı gösterenler”, yani ona kötülük yapmak isteyen herkese engel olanlar ve ona tuzak kuran herkese karşı onun elini son derece güçlendirenler. el-Kâmûs'ta şöyle denir: 'et-Ta'zîr: Hadden az vurmaktır veya en şiddetli vurmadır; büyütmek ve tazim etmek bunun zıddıdır; yardım etmek ise عزر, takviye ve nusret gibidir' -son buldu-.
وقال عبد الحق: العزر: المنع، تقول: عزرت فلاناً عن كذا، أي منعته - انتهى. فالمادة كلها تدور على هذا المعنى والضرب واضح فيه التعظيم وما في معناه منع من يكيده {ونصروه} أي أيدوه
Abdülhak şöyle demiştir: 'el-Azr: Menetmektir. عزرت فلاناً عن كذا dersin, yani onu bundan menettim demektir' -son buldu-. Kökün tamamı bu anlam etrafında dönmektedir; dayakta tazim açıkça görülür, onun anlamındaki husus ise ona tuzak kuranı menetmektir. {وَنَصَرُوهُ} “ona yardım edenler”, yani onu destekleyenler
وقمعوا مخالفة {واتبعوا النور} أي الوحي من القرآن والسنة {الذي أنزل معه} أي مصاحباً إنزاله إرساله، سمي نوراً لأنه يجعل المقتدي به ببيان طريق الحق كالماشي في ضوء النهار {أولئك هم} أي خاصة {المفلحون*} أي الفائزون بكل مأمول.
ve ona muhalefet edenleri bastıranlar; {وَاتَّبَعُوا النُّورَ} “ve o nura uyanlar”, yani Kur'an ve sünnetten oluşan vahye [uyanlar] {الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ} “onunla birlikte indirilen”. Yani indirilmesi onun gönderilmesine eşlik eden [vahye]. Ona nur denilmiştir; çünkü ona uyan kimseyi, hak yolun beyanıyla gündüz aydınlığında yürüyen kimse gibi kılar. {أُولَٰئِكَ هُمُ} “İşte onlar”, yani yalnızca onlar {الْمُفْلِحُونَ} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”. Yani umulan her şeye kavuşup kazananlardır.
ولما تراسلت الآي وطال المدى في أقاصيص موسى ﵇ وبيان مناقبه العظام ومآثره الجسام، كان ذلك ربما أوقع في بعض النفوس أنه أعلى المرسلين منصباً وأعظمهم رتبة، فساق سبحانه هذه الآيات هذا السياق على هذا الوجه الذي بين أن أعلاهم مراتب وأزكاهم مناقب الذي خص برحمته من يؤمن به من خلقه قوة أو فعلاً، وجعل سبحانه ذلك في أثناء قصة بني إسرائيل اهتماماً به وتعجيلاً له مع ما سيذكر مما يظهر أفضليته ويوضح أكمليته بقصته مع قومه في مبدإ أمره وأوسطه ومنتهاه في سورتي الأنفال وبراءة بكمالها.
Ayetler peş peşe gelip Musa aleyhisselâm'ın kıssaları ve onun yüce menkıbeleri ile büyük meziyetlerinin beyanı uzayınca, bu durum bazı nefislerde onun peygamberlerin en yüksek makamlısı ve en büyük mertebelisi olduğu zannını doğurabilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ, bu ayetleri; yaratılmışlarından kuvve veya fiil halinde kendisine iman eden kimselere rahmetini tahsis ettiği o zatın [Muhammed'in], mertebeleri en yüce ve menkıbeleri en temiz olan zat olduğunu açıklayacak şekilde sevk etti. Allah Teâlâ, ona verilen ehemmiyet ve onun [şerefini] öne alma gayesiyle bunu İsrailoğulları kıssasının arasına yerleştirdi; üstelik Enfal ve bütünüyle Berâe (Tevbe) surelerinde işinin başında, ortasında ve sonunda kavmiyle olan kıssasıyla onun üstünlüğünü açığa çıkaracak ve yetkinliğini açıklayacak zikredilecek hususlarla birlikte.
ذكر شيء من الآصار التي كانت عليهم وخففت عنهم لو دخلوا في الإسلام ببركته ﷺ غير ما أسلفته في آخر البقرة عند قوله تعالى {ولا تحمل علينا إصراً} [البقرة: ٢٨٦] وفي المائدة عند قوله تعالى {وليحكم أهل الإنجيل} [المائدة: ٤٧] قال في السفر الثاني من التوراة: وقال الرب لموسى: اعمد فخذ طيباً - إلى أن قال: وليكن معجوناً طيباً للقدس ودقه واسحقه وبخر منه قدام تابوت الشهادة في قبة الزمان
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bereketiyle, şayet İslam'a girselerdi üzerlerinden hafifletilecek olan ve daha önce Bakara'nın sonunda {وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} “Üzerimize ağır bir yük yükleme” [el-Bakara: 286] ayetinde ve Mâide'de {وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ} “İncil ehli hükmetsin” [el-Mâide: 47] ayetinde zikrettiklerim dışındaki ağır yüklerden bazıları şunlardır: Tevrat'ın ikinci سفر'inde (Çıkış) şöyle demiştir: Ve Rab Musa'ya dedi ki: Git güzel kokular al -şuraya kadar dedi:- Ve Kutsal Çadır için güzel kokulu bir karışım olsun; onu döv, incelt ve Zaman Çadırı'ndaki Şahadet Sandığı'nın önünde buhur olarak yak
لأواعدك إلى هناك، ويكون عندكم طهراً مخصوصاً، وأيما رجل اتخذ مثله ليتبخر به فليهلك ذلك الرجل من شعبه؛ وقال في الثالث: ثم كلم الرب موسى قال له؛ كلم هارون وبنيه وجماعة بني إسرائيل وقل لهم؛ هذا ما أمرني به الرب ان أخبركم، أي رجل من بني إسرائيل يذبح في محلة بني إسرائيل أو يذبح خارجاً من العسكر ولا يجيء بقربانه إلى باب قبة الزمان ليقربه يعاقب ذلك الرجل عقوبة من قتل قتيلاً؛ وكلم الرب موسى وقال له: كلم هارون وقل له: من كان عيب من نسلك - أي من الأحبار - في جميع الأحقاب لا يدنو من مقدسي، لا يقرب قربانا ً مثل الرجل الأعراج والأعمى والأفطس والأصمع الأذن أو رجل مسكور اليد أو رجل قيصر أو منحن أو رجل قد أشتر حاجباه أو أجهر العين أو من في عينه بياض أو أبرص أو أحدب أو رجل له خصية واحدة، أي رجل كان فيه عيب من نسل هارون الكاهن لا يدنو من المذبح ليقرب قربان الرب لأن فيه عيباً؛ وقال في السفر الرابع وهو من الحجج على أن التوراة لم تنزل جملة: وكلم الرب موسى في برية سيناء في السنة الثانية لخروج بني إسرائيل من مصر في الشهر الأول وقال: تعمل بنو إسرائيل الفصح في وقته في أربعة عشر يوماً من هذا الشهر - إلى أن قال: وعملوا الفصح، والقوم الذين تنجسوا بأنفس الناس لم يقدروا أن يعملوا الفصح فقالوا: قد تنجسنا بأنفس الناس، أي مسسنا ميتاً، فهل يحرم علينا عمل الفصح؟ فقال لهم موسى:
ta ki seninle orada buluşayım; o sizin için hususi bir taharet olsun. Hangi adam tütsülenmek için onun gibisini yaparsa, o adam kavminden helak edilsin. Üçüncüde (Levililer) şöyle demiştir: Sonra Rab Musa ile konuştu ve ona şöyle dedi: Harun'a, oğullarına ve İsrailoğulları cemaatine söyle ve onlara de ki: Rabbin size bildirmemi emrettiği şey şudur: İsrailoğullarından herhangi bir adam İsrailoğulları ordugâhında kurban keser veya ordugâhın dışında keser de kurbanını sunmak üzere Zaman Çadırı'nın kapısına getirmezse, o adama bir cana kıymış gibi ceza verilsin. Ve Rab Musa ile konuştu ve ona dedi ki: Harun'a söyle ve de ki: Bütün nesiller boyunca soyundan -yani hahamlardan- kusurlu olan kimse mukaddes mekânıma yaklaşmasın; topal, kör, basık burunlu, kulak memesi kesik veya eli kırık ya da cüce, kambur veya kaşları dökülmüş yahut gözü şaşı veya gözünde beyazlık bulunan, cüzzamlı ya da kambur yahut tek hayalı bir adam gibi kurban sunmasın; Kâhin Harun'un soyundan kendisinde kusur bulunan hiçbir adam, kendisinde kusur olduğu için Rabbin kurbanını sunmak üzere sunağa yaklaşmasın. Dördüncüde (Sayılar) -ki bu, Tevrat'ın bir defada toptan inmediğinin delillerindendir- şöyle demiştir: Ve Rab, İsrailoğullarının Mısır'dan çıkışının ikinci yılında birinci ayda Sina Çölü'nde Musa ile konuştu ve şöyle dedi: İsrailoğulları Fısıh'ı vaktinde, bu ayın on dördüncü gününde yapsınlar -şuraya kadar dedi:- Ve Fısıh'ı yaptılar; fakat insan ölüsüyle kirlenmiş olan topluluk Fısıh'ı yapamadı ve şöyle dediler: Biz insan ölüsüyle kirlendik -yani bir ölüye dokunduk-, Fısıh'ı yapmamız bize haram mı oldu? Musa onlara dedi ki:
قوموا في مواضعكم حتى تسمعوا ما يأمر الرب فيكم، وكلم الرب موسى وقال له: قل لهم: الرجل إذا تنجس منكم لميت أو كان في مكان بعيد يعمل فصحاً للرب في أربعة عشر يوماً من الشهر الثاني، ومن كان زكياً ولم يكن مسافراً ولم يعمل الفصح في وقته تهلك تلك النفس من بين بني إسرائيل، وقال قبل ذلك: وكلم الرب موسى وقال له: مر بني إسرائيل أن يخرجوا من عسكرهم كل من به برص أو سلس وكل من كان نجساً بنفسه ذكراً كان أو أنثى، يخرجونهم خارج العسكر، ولا تنجسوا عساكركم لأني نازل بينكم؛ ثم ذكر: الرجل إذا غار على امرأته واتهمها، إنه يأتي الكاهن فيقيمها ويلقنها لعناً، فإذا قالته كتبه وأخذ ماء مقدساً في وعاء فخار ووضع فيه من الترب الذي أسفل المذبح وسقاه لها، فإن كانت خانت انتفخ بطنها وفسد فخذاها وتصير لعنة في شعبها، وإن كانت لم تخن تطهرت وولت ذكراً، ثم أمرهم بذبح بقرة وإحراقها حتى تصير رماداً، ويغسل الحبر الذي ذبحها ثيابه ويديه، فكل من يقترب إلى ميت أو ميتة يكون نجساً سبعة أيام، وينضح عليه من ذلك الماء في اليوم الثالث واليوم السابع ويتطهر، وإن لم يرش عليه كذلك فلا يتطهر، وكل من دنا من إنسان ميت ولا ينضح عليه من ذلك الماء فقد نجس جناب الرب، فلتهملك تلك النفس لأنه لم ينضح عليه من ماء الرش شيء، فلذلك يكون نجساً ولا يفارقه نجاسته، وهذه
Rabbin sizin hakkınızda ne buyuracağını işitinceye kadar yerinizde durun. Ve Rab Musa ile konuştu ve ona dedi ki: Onlara söyle: Sizden bir adam ölü sebebiyle kirlenirse veya uzakta bir yerde bulunursa, ikinci ayın on dördüncü gününde Rab için bir Fısıh yapsın. Temiz olup yolcu olmayan ve Fısıh'ı vaktinde yapmayan kimse ise, o can İsrailoğulları arasından helak edilsin. Bundan önce de şöyle demiştir: Ve Rab Musa ile konuştu ve ona dedi ki: İsrailoğullarına, ordugâhlarından cüzzamlı veya akıntısı olan ve kendisi kirlenmiş bulunan her erkeği ve kadını dışarı çıkarmalarını emret; onları ordugâhın dışına çıkarsınlar; ordugâhlarınızı kirletmeyin, zira Ben aranızda bulunuyorum. Sonra şunu zikretti: Bir adam karısını kıskanır ve onu suçlarsa, kâhine gelir; kâhin kadını ayakta tutar ve ona lanet sözlerini telkin eder; kadın bunu söyleyince kâhin bunu yazar, toprak bir kap içine mukaddes su alır, sunağın altındaki topraktan içine koyar ve bunu kadına içirir. Eğer kadın hıyanet etmişse karnı şişer, kalçaları çürür ve kavmi içinde bir lanet olur; şayet hıyanet etmemişse temiz kalır ve bir erkek çocuk doğurur. Sonra onlara bir inek kesmelerini ve kül oluncaya kadar yakmalarını emretti; ineği kesen haham elbiselerini ve ellerini yıkar; ölü bir erkeğe veya kadına yaklaşan herkes yedi gün boyunca kirli olur; üçüncü ve yedinci günde üzerine o sudan serpilir ve temizlenir; eğer üzerine bu şekilde serpilmezse temizlenmez. Ölü bir insana yaklaşıp da üzerine o sudan serpilmeyen herkes Rabbin huzurunu kirletmiş olur; üzerine serpme suyundan hiçbir şey serpilmediği için o can helak edilsin; bu sebeple o kirli olur ve pisliği üzerinden ayrılmaz. Ve bu,
سنة الإنسان إذا مات في قبة الزمان، فكل من كان هناك في القبة وكل من يدخلها يكون نجساً سبعة أيام، وكل وعاء يكون مكشوفاً غير مغطى نجساً، وكل من دنا من قتيل أو يمس عظم إنسان أو يدخل القبر يكون نجساً سبعة أيام ويؤخذ للمنتخس من رماد البقرة ويصيب في وعاء ماء عذب وينضح منه - على كيفية ذكرها - ليكون زكياً، ومن تنجس ولم يرش عليه من ذلك الماء تهلك نفسه من جماعتها، ومن دنا من ماء الرش يكون نجساً إلى الليل، ومن اقترب إلى ذلك الذي تنجس يكون نجساً إلى الليل - ثم قال: ثم كلم الرب موسى وقال له: مر بني إسرائيل وقل لهم: قرابتي يكون محفوظة في أوقاتها - ثم ذكر له كثيراً من أمر القرابين، ثم ذكر من أوقاتها يوم السبت ورؤوس الشهور، ثم قال: وفي أربع عشرة ليلة من الشهر الأول هو فصح الرب، ويوم خمسة عشر اتخذوه عيداً، وكلوا الفطير سبعة أيام، وصيّروا أول يوم من السبعة مميزاً مطهراً لا تعملوا فيه عملاً، واليوم السابع يكون مميزاً مطهراً لا تعملوا فيه عملاً وأول يوم من الشهر السابع يكون مختصاً مطهراً، لا تعملوا فيه عملاً
Zaman Çadırı'nda bir insan öldüğünde geçerli olan kanundur: Çadırda bulunan herkes ve oraya giren herkes yedi gün boyunca kirli olur; üstü açık ve örtülmemiş her kap kirli olur; öldürülmüş bir kimseye yaklaşan veya bir insan kemiğine dokunan yahut kabre giren herkes yedi gün kirli olur; kirlenen kimse için ineğin külünden alınır, bir kaba tatlı su konur ve temiz olması için -zikrettiği bir keyfiyet üzere- ondan serpilir. Kirlenip de üzerine o sudan serpilmeyen kimsenin canı topluluğundan helak edilir; serpme suyuna yaklaşan kimse akşama kadar kirli olur ve kirlenmiş olan o kimseye yaklaşan kimse de akşama kadar kirli olur. Sonra şöyle dedi: Sonra Rab Musa ile konuştu ve ona dedi ki: İsrailoğullarına emret ve onlara de ki: Kurbanlarım vakitlerinde muhafaza edilsin -sonra ona kurbanlar hususunda pek çok şey zikretti; ardından bunların vakitlerinden sebt gününü ve ay başlarını zikretti; sonra şöyle dedi:- Birinci ayın on dördüncü gecesi Rabbin Fısıh'ıdır; on beşinci günü ise bayram edinin; yedi gün mayasız ekmek yiyin; bu yedi günün ilk gününü seçkin ve temiz kılın, onda hiçbir iş yapmayın; yedinci gün de seçkin ve temiz olsun, onda hiçbir iş yapmayın; yedinci ayın ilk günü de hususi ve temiz olsun, onda hiçbir iş yapmayın,
مما يعمل، بل صيروه يوماً يهتف فيه بالقرون، وقربوا ذبائح كاملة - ثم وصفها وكذا غيره من الأيام ثم قال: وكذلك فافعلوا في أول الشهر أبداً، وفي عشر من الشهر السابع اجعلوه يوماً مختصاً، مطهراًَ لا تعملوا فيه عملاً، ولكن قربوا، ويوم خمسة عشر من هذا الشهر السابع، ويكون مدعواً، لا تعملوا فيه عملاً، بل اتخذوه عيداً للرب سبعة أيام؛ ثم قال: حتى إذا كان اليوم الثامن فاحتفلوا بأجمعكم، ولا تعملوا شيئاً مما يعمل، وقربوا قرابين كاملة - وأطال في ذلك جداً على كيفيات حفظها فضلاً عن العلم بها في غاية المشقة؛ ثم قال قربوا للرب في أيام أعيادكم غير نذوركم وغير خواصكم التي تختصون للرب؛ ثم قال مخاطباً للمجاهدين في مدين: وأما أنتم فانزلوا خارجاً من العسكر سبعة أيام، كل من قتل نفساً أو مس قتيلاً ينضح عليه من ماء التطهير في الثالث والسابع - وأمرهم بأشياء من الآصار ثم قال: وتطهروا بالماء في اليوم السابع، ثم بعد ذلك تدخلون العسكر؛ ثم قال في الخامس: هذه السنن والأحكام التي يجب عليكم أن تعملوها وتحفظوها في الأرض التي يعطيكم الله ربكم ميراثاً كل أيام حياتكم، خربوا كل البلدان التي ترثونها، والآلهة التي عبدها أهلها فيها على الجبال
yapılan işlerden hiçbirini yapmayın; bilakis onu boruların çalındığı bir gün kılın ve kusursuz kurbanlar sunun -sonra bunları ve diğer günleri vasfetti; ardından şöyle dedi:- Ayın başında daima böyle yapın; yedinci ayın onuncu gününü hususi ve temiz bir gün kılın, onda hiçbir iş yapmayın, fakat kurban sunun; bu yedinci ayın on beşinci günü ise toplanma günü olsun, onda hiçbir iş yapmayın, bilakis yedi gün boyunca onu Rabbin bayramı edinin. Sonra dedi ki: Sekizinci gün olunca hepiniz toplanın, yapılan işlerden hiçbirini yapmayın ve kusursuz kurbanlar sunun -ve bunları bilmek bir yana, ezberlenmesi dahi son derece meşakkatli olan şekiller üzere oldukça uzattı-. Sonra şöyle dedi: Adaklarınızın ve Rabbe tahsis ettiğiniz özel takdimelerinizin dışında, bayram günlerinizde Rab için kurban sunun. Sonra Medyen'deki mücahitlere hitap ederek şöyle dedi: Size gelince, yedi gün ordugâhın dışında konaklayın; bir canı öldüren veya öldürülmüş birine dokunan herkesin üzerine üçüncü ve yedinci günde temizlenme suyundan serpilsin -ve onlara birtakım ağır yükler emretti; sonra şöyle dedi:- Ve yedinci günde su ile temizlenin, ancak ondan sonra ordugâha girin. Sonra beşincide (Tesniye) şöyle dedi: Bütün ömrünüz boyunca Rabbiniz Allah'ın miras olarak size vereceği diyarda yapmanız ve korumanız gereken kanunlar ve hükümler şunlardır: Miras alacağınız bütün beldeleri ve halkının yüksek dağlar,
الرفيعة والآكام وتحت كل شجرة كبيرة تظل، واستأصلوا مذابحهم وكسروا أنصابهم، وأحرقوا أصنامهم المصنوعة وأوثانهم المنحوته، ولا تصنعوا أنتم مثل ما صنع أولئك في عبادتكم الله ربكم، ولكن المواضع التي يختار الله ربكم أن تصيِّروا اسمه فيها من جميع قبائلكم، وافحصوا عن محلته، وانطلقوا بجمعكم بقرابينكم الكاملة، كلوا هناك أمام الله ربكم أنتم وأهاليكم، ولا تعملوا كما يعمل هاهنا اليوم أي قبل الوصول إلى أرض الميراث؛ ثم قال: انظروا لا تقربوا قرابينكم في المواضع التي تريدون، لكن في المواضع الذي يختار الرب، في حد سبط من أسباطكم؛ ثم قال: وإذا بنيت بيتاً جديداً فحجر على البيت لئلا يقع إنسان من فوقه فليلزمك دمه، ولا تزرعن في حرثك خلطاً لئلا تفسد غلة زرعك وكرمك، لا تحرث بالثور والحمار جميعاً، ولا تنسج ثوباً من قطن وصوف جميعاً، اعمل خيوطاً في أربعة أطراف ردائك الذي تلبس؛ ثم قال: وإن وجد رجل فتاة عذراء لم تملك، فيظفر بها ويضاجعها ويوجد، يدفع إلى أبيها خمسين مثقالاً من فضة، وتصير امرأته لأنه فضحها، ولا يقدر أن يطلقها حتى يموت.
tepeler üzerinde ve gölge veren her büyük ağacın altında taptığı ilahları yok edin; sunaklarını kökünden sökün, dikili taşlarını kırın, yapılmış putlarını ve yontulmuş heykellerini yakın; Rabbiniz Allah'a ibadetinizde onların yaptıklarının benzerini siz yapmayın. Fakat bütün oymaklarınız arasından Rabbiniz Allah'ın ismini koymak için seçeceği yerleri arayın, O'nun ikametgâhını araştırın ve kusursuz kurbanlarınızla topluca oraya gidin; orada siz ve aileleriniz Rabbiniz Allah'ın huzurunda yiyin; bugün burada, yani miras diyarına ulaşmadan önce yapıldığı gibi yapmayın. Sonra dedi ki: Dikkat edin, kurbanlarınızı dilediğiniz yerlerde sunmayın; ancak Rabbin seçeceği yerde, oymaklarınızdan birinin sınırları içinde sunun. Sonra dedi ki: Yeni bir ev yaptığında, üzerinden bir insan düşüp de kanı sana ait olmasın diye evin çatısına korkuluk yap. Ekininin ve bağının mahsulü bozulmasın diye tarlana karışık tohum ekme. Öküz ve eşeği birlikte çifte koşarak çift sürme; yün ve pamuk karışımı bir elbise dokuma; giydiğin hırkanın dört köşesine püsküller yap. Sonra dedi ki: Bir adam nişanlanmamış bakire bir kız bulur, onu elde edip onunla yatarsa ve bu ortaya çıkarsa, babasına elli miskal gümüş versin ve kız onun karısı olsun; çünkü onu rezil etmiştir ve ölünceye kadar onu boşayamaz.
ولا يدخل
Giremez:
ولد الزنا إلى بيت الرب، ولا يدخل نسله من بعده إلى عشرة أحقاب، ولا يدخل عماني ولا مؤابيّ إلى بيت الرب، ولا يدخل نسلهما من بعدهما إلى عشرة أحقاب، لأنهم لم يضيفوكم ولم يعشوكم بالخبز والماء حيث خرجتم من أرض مصر، ولأنهم اكتروا بلعام بن بعور من فتورام من بين النهرين - وهي حران - ليلعنكم، ولم يحب الرب أن يسمع قول بلعام بن بعور، وقلب الله لعنه إلى الدعاء، لأن الله ربكم أحبكم، فلا تريدوا لهم الخير أيام حياتكم، لا تدفعوا الأدومي عنكم لأنه أخوكم، ولا تبعدوا المصري أيضاً لأنكم كنتم سكاناً بأرض مصر، وإن كان في معسكركم رجل أصابته جنابة، يخرج خارج العسكر، ولا يجلس بين أصحابه في العسكر، وإذا كان العشيّ فليستحم بالماء، وإذا غابت الشمس وأمسى يدخل العسكر، وليكن لكم موضع معروف خارج العسكر تخرجون إليه إلى الخلاء، ويكون على سلاحكم وتد من حديد، فإذا جلستم للخلاء احفروا موضعاً للخلاء وغطوا رجيعكم، لأن الله ربكم معكم في العسكر لينقذكم ويدفع عنكم أعداءكم، فليكن عسكركم مطهراً
Zina çocuğu Rabbin evine giremez; ondan sonraki nesli de on nesil boyunca giremez. Rabbin evine hiçbir Ammonlu veya Moavlı giremez; onlardan sonraki nesilleri de on nesil boyunca giremez. Çünkü siz Mısır diyarından çıktığınızda onlar sizi ekmek ve su ile karşılayıp misafir etmediler; ve size lanet etsin diye İki Nehir arasındaki -yani Harran'daki- Petor'dan Beor oğlu Bel'am'ı kiraladılar. Fakat Rab Beor oğlu Bel'am'ın sözünü dinlemek istemedi ve Allah onun lanetini duaya çevirdi; çünkü Rabbiniz Allah sizi sevdi. Hayatınız boyunca onlar için iyilik istemeyin. Edomluyu kendinizden uzaklaştırmayın, çünkü o sizin kardeşinizdir; Mısırlıyı da uzaklaştırmayın, çünkü siz Mısır diyarında birer yabancı idiniz. Ordugâhınızda cünüp olan bir adam bulunursa ordugâhın dışına çıksın, ordugâhta arkadaşlarının arasında oturmasın; akşam olunca su ile yıkansın; güneş batıp akşam olunca ordugâha girsin. İhtiyaç gidermek üzere dışarı çıkacağınız, ordugâhın dışında bilinen bir yeriniz olsun; silahınızın üzerinde demir bir kazık bulunsun; helaya oturduğunuzda helanın yerini kazın ve dışkınızı örtün; zira Rabbiniz Allah sizi kurtarmak ve düşmanlarınızı sizden defetmek için ordugâhta sizinle beraberdir. Dolayısıyla ordugâhınız temiz
مزكياً لئلا يرى فيكم أمراً قبيحاً، فيرتفع عنكم ولا يصحبكم؛ ثم قال: وإن سكن أخوان جميعاً ومات أحدهما ولم يخلف ولداً، لا تتزوج امرأته من رجل غريب، ولكن يتزوج بها وارثه ويقيم زرعاً، وأول ولد تلد ينسب إلى أخيه الذي مات، ويقال إنه ابن ذلك الذي مات ولم يخلف ولداً، لئلا يبيد اسمه من بني إسرائيل، وإن لم يعجب الرجل أن يتزوج امرأة أخيه، ترتفع امرأة أخيه إلى المشيخة فيدعونه، فإن ثبت على قوله تتقدم إليه المرأة بين يدي المشيخة وتخلع خفيه من قدميه وتبصق في وجهه وتقول: كذلك يصنع بالرجل الذي لا يحب أن يبني بيتاً لأخيه، ويدعى اسمه بين بني إسرائيل: صاحب خلع الخفين، وإن شاجر الرجل صاحبه فدنت امرأة أحدهما لتخلص زوجها من الذي يقاتله، فتمد يدها إلى مذاكير الرجل، يقطع يدها ولا يشفق عليها ولا يترحم - انتهى. وكل هذه الآصار على النصارى أيضاً ما لم يرد في الإنجيل نسخها.
ve arınmış olsun ki sizde çirkin bir şey görüp sizden uzaklaşmasın ve size eşlik etmeyi bırakmasın. Sonra dedi ki: İki erkek kardeş birlikte oturur da biri çocuk bırakmadan ölürse, onun karısı yabancı bir adamla evlenmesin; bilakis mirasçısı onunla evlensin ve bir nesil yetiştirsin; doğuracağı ilk çocuk ölen kardeşine nispet edilsin ve İsrailoğulları arasından adı silinmesin diye ölen ve çocuk bırakmayan o adamın oğludur denilsin. Eğer adam kardeşinin karısıyla evlenmek istemezse, kardeşinin karısı ileri gelenlerin huzuruna çıksın ve onu çağırsınlar; şayet sözünde ısrar ederse kadın ileri gelenlerin önünde ona yaklaşsın, pabuçlarını ayağından çıkarsın, yüzüne tükürsün ve şöyle desin: Kardeşine bir ev inşa etmek istemeyen adama böyle yapılır! Ve İsrailoğulları arasında onun adı: 'Pabucu çıkarılan adam' diye anılsın. Bir adam diğeriyle kavga eder de birinin karısı kocasını onunla dövüşenden kurtarmak için yaklaşıp elini adamın tenasül uzvuna uzatırsa, eli kesilsin; ona acınmasın ve merhamet edilmesin -son buldu-. Bütün bu ağır yükler, İncil'de neshedildiği bildirilmedikçe Hristiyanlar için de geçerlidir.
ولما تم ما نظمه تعالى في أثناء هذه القصص من جواهر أوصاف هذا النبي الكريم حثاً على الإيمان به وإيجاباً له على وجه علم منه أنه رسول الله إلى كل مكلف تقدم زمانه أو تأخر؛ أمره سبحانه أن
Allah Teâlâ'nın bu kıssaların arasına dizdiği, bu kerîm Peygamber'e imana teşvik eden ve zamanı ister önce ister sonra olsun her mükellefe Allah'ın elçisi olduğunun kendisinden anlaşılacağı şekilde bunu farz kılan mücevher değerindeki vasıfları tamamlanınca; Allah sübhânehû ona,
يصرح بما تقدم التلويح إليه، ويصرّح بما أخذ ميثاق الرسل عليه تحقيقاً لعموم رسالته وشمول دعوته فقال: {قل} وأتى بأداة البعد لأنه محلها {يا أيها الناس} وقد مضى في الأنعام أن اشتقاقهم من النوس، وأن الإمام السبكي قال: إن ذلك يقتضي دخول الجن والكملائكة فيهم. وتقدم عند {ولا تبخسوا الناس أشياءهم} في هذه السورة ما ينفع هنا {إني رسول الله} أي الذي له جميع الملك {إليكم جميعاً} أي لا فرق بين أدركني ومن تأخر عني أو تقدم عليّ في أن الكل يشترط عليهم الإيمان بي والاتباع لي؛ وهذا المراد بقوله ﷺ فيما أخرجه الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة ﵁ حين رفع إليه الذراع فنهش منها فقال: «أنا سيد الناس يوم القيامة» وللدرامي في أوائل مسنده عن جابر ﵁ أن النبي ﷺ قال «أنا قائد المرسلين ولا فخر، وأنا خاتم النبيين ولا فخر، وانا أول شافع وأول مشفع ولا فخر» وللترمذي في المناقب عن أنس ﵁ أن النبي ﷺ قال؛ «أنا أول الناس خروجاً إذا بعثوا، وأنا قائدهم إذا وفدوا، وأنا خطيبهم إذا أنصتوا، وأنا مستشفعهم إذا حبسوا، وأنا مبشرهم إذا أيسوا لواء الحمد يومئذ بيدي، وأنا أكرم ولد آدم على ربي ولا فخر» وقال: حديث حسن غريب، وله في المناقب أيضاً عن أبي
daha önce ima edilen hususları açıkça ilan etmesini ve risaletinin umumi olduğunu, davetinin her şeyi kuşattığını gerçekleştirmek üzere peygamberlerden hakkında misak alınan şeyi açıkça bildirmesini emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki”; hitabın yeri burası olduğu için uzaklık edatıyla hitap ederek şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!”. En'âm suresinde bu kelimenin 'nevs' kökünden türediği ve İmam Sübkî'nin bunun cinlerin ve meleklerin de bu kapsama girmesini gerektirdiğini söylediği geçmişti. Bu suredeki {وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” ayetinde de burada faydalı olacak açıklamalar geçmişti. {إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ} “Şüphesiz ben Allah'ın elçisiyim”, yani bütün mülk Kendisine ait olanın [elçisiyim] {إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “hepinize”. Yani bana yetişen ile benden sonra gelen yahut benden önce geçen arasında, hepsine bana iman etmenin ve bana uymanın şart kılınmış olması bakımından hiçbir fark yoktur. Şeyhayn ve diğerlerinin Ebu Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği hadiste, kendisine [koyunun] ön kolu sunulup ondan bir lokma kopardığında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu şu sözün muradı da budur: «Kıyamet gününde ben insanların efendisiyim.» Dârimî'nin Müsned'inin başlarında Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Övünmek yok, ben peygamberlerin önderiyim; övünmek yok, ben peygamberlerin sonuncusuyum; övünmek yok, ben ilk şefaat edecek ve şefaati ilk kabul edilecek olanım.» Tirmizî'nin Menâkıb'da Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlar kabirlerinden diriltildiklerinde ilk çıkanları ben olacağım; [huzura] geldiklerinde onların önderi ben olacağım; sustuklarında onların hatibi ben olacağım; hapsedildiklerinde onların şefaatçisi ben olacağım; ümitsizliğe düştüklerinde onların müjdecisi ben olacağım. O gün Hamd Sancağı benim elimdedir; övünmek yok, ben Rabbimin katında Âdemoğlunun en keremlisiyim.» [Tirmizî] 'Bu hasen garib bir hadistir' demiştir. Yine Menâkıb'da Übey
بن كعب ﵁ أن النبي ﷺ قال: «إذا كان يوم القيامة كنت إمام النبيين وخطيبهم وصاحب شفاعتهم غير فخر» وقال: حسن صحيح غريب؛ وللترمذي والدارمي عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال: «ألا! وأنا حبيب الله ولا فخر، وأنا حامل لواء الحمد يوم القيامه تحته آدم فمن دونه ولا فخر، وأنا أول شافع وأول مشفع يوم القيامه ولا فخر، وانا أكرم الأولين والآخرين ولا فخر» وللترمذي وقال: حسن - عن أبي سعيد الخدري ﵁ أن النبي ﷺ قال: «أنا سيد ولد آدم يوم القيامه ولا فخر وبيدي لواء الحمد ولا فخر، وما من نبي يومئذ آدم فمن سواه إلا تحت لوائي» الفخر: ادعاء العظمة والكبر والشرف، أي لا أقوله تبجحاً، ولكن شكراً وتحديثاً بالنعمة؛ وما اجتمع بهم في مجمع إلا كان إمامهم قبل موته وبعده، اجتمع بهم ليلة الإسراء في بيت المقدس فصلى بهم إماماً، ثم اجتمع بهم في السماء فصلى بجميع أهل السماء إماماً، وأما يوم الجمع الأكبر والكرب الأعظم فيحيل الكل عليه ويؤمنون بالرسالة، وما أحال بعض الكابر على بعض إلا علماً منهم بأن الختام يكون به.
b. Kâ'b radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü olduğunda övünmeksizin peygamberlerin imamı, onların hatibi ve şefaatlerinin sahibi ben olacağım.» [Tirmizî] 'Hasen sahih garibdir' demiştir. Tirmizî ve Dârimî'nin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Haberiniz olsun! Övünmek yok, ben Allah'ın sevgilisiyim; övünmek yok, kıyamet gününde altında Âdem ve ondan sonrakilerin bulunacağı Hamd Sancağı'nı taşıyan benim; övünmek yok, kıyamet gününde ilk şefaat edecek ve şefaati ilk kabul edilecek olan benim; övünmek yok, ben öncekilerin ve sonrakilerin en keremlisiyim.» Tirmizî'nin -hasen olduğunu belirterek- Ebu Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde övünmek yok, ben Âdemoğlunun efendisiyim ve övünmek yok, Hamd Sancağı benim elimdedir; o gün Âdem ve onun dışındaki hiçbir peygamber yoktur ki benim sancağımın altında olmasın.» Fahir: Azamet, büyüklük ve şeref iddia etmektir; yani bunu böbürlenerek değil, şükür ve nimeti dile getirme amacıyla söylüyorum. Vefatından önce ve sonra bir toplulukta onlarla her ne zaman bir araya geldiyse onların imamı olmuştur; İsrâ gecesinde Beytü'l-Makdis'te onlarla toplanmış ve onlara imam olarak namaz kıldırmıştır; sonra semada toplanmış ve bütün sema ehline imam olarak namaz kıldırmıştır. En büyük toplanma ve en büyük sıkıntı gününde ise hepsi havaleyi ona yapacak ve risalete iman edeceklerdir; büyük peygamberlerin birbirine havale etmesi, ancak sonun onunla olacağını bilmelerinden ötürüdür.
ليكون أظهر للاعتراف بأمانته والانقياد لطاعته، لأن المحيل على المحيل
tâ ki onun emanetini itiraf etmek ve ona itaate boyun eğmek daha açık ve belirgin olsun; zira bir şeye havale edene havale eden kişi,
على الشيء محيل على ذلك الشيء، ولو أحال أحد ممن قبل عيسى ﵇ لطرقه احتمال، والحاصل أنه ﷺ يظهر في ذلك الموقف رسالته بالفعل إلى الخلق كافة، فيظهر سر هذه الآية {الذين يتبعون الرسول} والله الموفق.
aslında o şeyin kendisine havale etmiş olur. Şayet İsa aleyhisselâm'dan öncekilerden biri havale etmiş olsaydı, buna bir ihtimal yolu bulunurdu. Özetle, o sallallâhu aleyhi ve sellem o duruş yerinde bütün yaratılmışlara fiilen peygamberliğini açıkça gösterecek, böylece {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ} “O Elçi'ye uyanlar” ayetinin sırrı açığa çıkacaktır. Muvaffak kılan Allah'tır.
ولما دل بالإضافة إلى اسم الذات الدال على جميع الصفات على عموم دعوته وشمول رسالته حتى للجن والملائكة، أيد ذلك بقوله: {الذي له} أي وحده {ملك السماوات والأرض} أي فلا بدع أن يرسله إلى جميع من فيهما، بل وما فيهما.
Bütün sıfatlara delalet eden Zât ismine izafe edilmesiyle onun davetinin umumi oluşuna, risaletinin cinleri ve melekleri dahi kapsadığına delalet edince, bunu şu buyruğuyla teyit etmiştir: {الَّذِي لَهُ} yani yalnızca O'na aittir {مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin mülkü O'nundur”. Dolayısıyla onu her ikisinde bulunanların tamamına, hatta her ikisinde bulunan her şeye göndermesinde şaşılacak bir şey yoktur.
ولما كان مما بالغه في الدنيا أنه ربما في مملكة الملك من يناظره أو يقرب منه من ولي عهد أو نحوه، فربما رد بعض أمره في صورة نصح أو غيره؛ نفى ذلك بقوله مبيناً تمام ملكه: {لا إله إلا هو} أي فالكل منقادون لأمره خاضعون له، لأنه لا موجود بالفعل ولا بالإمكان من يصلح للإلهية سواه؛ ثم علل ذلك بقوله {يحيي ويميت} أي له هاتان الصفتان مختصاً بهما، ومن كان كذلك كان منفرداً بما ذكر، وإذا راجعت ما يأتي إن شاء الله تعالى في أول الفرقان مع ما مضى في أوائل الأنعام، لم يبق عندك شك في دخول الملائكة ﵈ في عموم الدعوة.
Dünyada krallık düzeninde görülen durumlardan biri de, melikin mülkünde veliaht veya benzeri şekilde ona denk ya da ona yakın birinin bulunması ve bunun da nasihat veya başka bir surette onun bazı emirlerini geri çevirebilmesi olduğundan; mülkünün tamlığını açıklayarak bunu şu buyruğuyla nefyetmiştir: {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Yani hepsi O'nun emrine boyun eğmiş ve O'na teslim olmuş durumdadır; zira O'ndan başka fiilen veya imkân dahilinde ilahlığa elverişli hiçbir varlık yoktur. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir: {يُحْيِي وَيُمِيتُ} “O diriltir ve öldürür”. Yani bu iki sıfat yalnızca O'na mahsustur; kim böyle ise, zikredilen hususta tek başınadır. Furkan suresinin başında inşaallah Teâlâ gelecek olan hususları, En'âm suresinin başlarında geçenlerle birlikte gözden geçirdiğinde, meleklerin aleyhimüsselâm da bu genel davetin kapsamına girdiğinde senin için hiçbir şüphe kalmayacaktır.
ولما تقرر أنه لا منازع له، تسبب عن ذلك توجيه الأمر بالانقياد
O'nun hiçbir çekişeninin olmadığı sabit olunca, bunun bir sonucu olarak O'nun elçisine boyun eğme emri yöneltilmiş
لرسوله فقال: {فآمنوا بالله} أي لما ثبت له من العظمة والإحاطة بأوصاف الكمال وبكل شيء فإن الإيمان به أساس لا ينبني شيء من الذين إلا عليه.
ve şöyle buyurmuştur: {فَآمِنُوا بِاللَّهِ} “Öyleyse Allah'a iman edin”. Yani O'nun azametinin ve kemal sıfatlarıyla her şeyi kuşattığının sabit olması sebebiyle [iman edin]; zira O'na iman, dinin her şeyinin üzerine bina edildiği esastır.
ولما كان أقرب الفروع الأصلية إليه الرسالة قال: {ورسوله} أي لأنه رسوله؛ ثم وصفه بما دل على قربه فقال: {النبي} أي الذي يخبره بما يريد من الأمور العظيمة غيباً وشهادة، ويعليه عن كل مخلوق بإخباره بإرساله؛ ولما كان علوه على كل عالم - مع أنه ثم يتعلم من آدمي - أدل شيء على صدقه قال: {الأمي} أي الذي هو - مع كونه لا يحسن كتابة ولا قراءة، بل هو على الفطرة الأولى السليمة التي لم يخالطها هوى، ولا دنسها حظ ولا شهوة - بحيث يؤم ويقصد للاقتداء به، لما حوى من علوم الدنيا والآخرة والتخلق باوصاف الكمال.
Aslî fer'lerin O'na en yakını risalet olduğundan şöyle buyurmuştur: {وَرَسُولِهِ} “ve O'nun Elçisi'ne” yani O'nun elçisi olduğu için; sonra onu O'na yakınlığına delalet eden vasıfla niteleyerek şöyle buyurmuştur: {النَّبِيِّ} “o Nebi'ye” yani gayb ve şehadetten dilediği yüce meseleleri kendisine bildirdiği ve onu elçi olarak gönderdiğini haber vererek bütün yaratılmışların üstüne çıkardığı peygamberine; bir insandan ders almadığı halde her bilginin üstünde olması onun doğruluğunun en açık delili olduğu için şöyle buyurmuştur: {الْأُمِّيِّ} “o ümmî olan”. Yani okuma ve yazma bilmediği, aksine heva karışmamış, hiçbir haz ve şehvetin kirletmediği ilk selim fıtrat üzere bulunduğu halde, dünya ve ahiret ilimlerini ve kemal sıfatlarıyla ahlaklanmayı bünyesinde topladığı için kendisine uyulmak ve peşinden gidilmek üzere yönelinen kimsedir.
ولما أشارة بهذه الصفة إلى أن سبب الإيمان الخلاص من الهوى بالكون على الفطره الأولى، قال منبهاً على وجوب الإيمان به، لكونه أول فاعل لما يدعو إليه: {الذي يؤمن بالله} أي لأجل ما يقتضية ذاته سبحانه من التعبد له لما له من العظمة، فكلما تجدد له علم من علوم الذات بحسب ترقيه في رتب الكمال من رتبة كاملة إلى أكمل منها إلى ما لا نهاية له، جدد له إيماناً بحسبه، لا تعتريه غفلة ولا يخالطه سهو
Bu sıfatla, imanın sebebinin ilk fıtrat üzere kalıp heva ve hevesten kurtulmak olduğuna işaret edilince, davet ettiği şeyleri ilk yapan kişi olması hasebiyle ona iman etmenin gerekliliğine dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “O ki, Allah'a iman eder”. Yani sahip olduğu azamet sebebiyle Yüce Zâtı'na kulluk etmenin gerektirdiği şey dolayısıyla [iman eder]; öyle ki Zât ilimlerinden kâmil bir dereceden daha kâmiline ve sonsuza doğru kemal mertebelerinde yükseldikçe kendisine yeni bir ilim hasıl oldukça, ona hiçbir gafletin arız olmadığı, hiçbir unutmanın
ولا شائبة فتور {وكلماته} كذلك أيضاً، كلما تجدد له علم بصفة منها جدد لها إيماناً، ومنها المعجزات التي جرت على يديه، كل واحدة منها كلمة لأن ظهوره بالكلمة، كما سمى عيسى ﵇ كلمة لذلك.
ve hiçbir gevşeklik şaibesinin karışmadığı derecesine göre imanını tazeler. {وَكَلِمَاتِهِ} “ve O'nun kelimelerine de [iman eder]”. Aynı şekilde O'nun kelimelerinden bir sıfata dair kendisine ne zaman yeni bir ilim verilse, ona olan imanını tazeler. İsa aleyhisselâm'a bu sebeple 'kelime' denildiği gibi, onun eliyle gerçekleşen mucizeler de böyledir; zira onun zuhuru kelime iledir ve bunların her biri bir kelimedir.
ولما تقرر أنه امتثل ما أمر به، فثبتت بذلك رسالته، استحق أن يكون قدوة فقال: {واتبعوه} أي في كل ما يقول ويفعل مما ينهى عنه أو يأمر به أو يأذن فيه {لعلكم تهتدون*} أي ليكون حالكم حال من يرجى له حصول ما سأل في الفاتحة من الاهتداء، أي خلق الهداية في القلب مع دوامه.
Emrolunduğu şeyi yerine getirdiği ve böylece risaleti sabit olduğu anlaşılınca, kendisine uyulacak bir rehber olmayı hak etti ve şöyle buyurdu: {وَاتَّبِعُوهُ} “ve ona uyun” yani nehyettiği, emrettiği veya izin verdiği her söz ve fiilde ona tabi olun {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “ki doğru yolu bulabilesiniz”. Yani haliniz, Fâtiha'da istediği hidayete erme, yani kalpte hidayetin yaratılması ve devam etmesi kendisi için umulan kimsenin hali gibi olsun.
ولما كثر عد مثالب إسرائيل، وختم بتخصيص المتبع لهذا النبي الكريم بالهداية والرحمة المسببة عنها، وكان فيهم المستقيم على ما شرعه له ربه، المتمسك بما لزمه أهل طاعته وحزبه، سواء كان من صفات النبي ﷺ أو غيرها، مع الإذعان لذلك كله؛ نبه عليه عائداً إلى تتميم أخبارهم، ثم ما وقع في أيام موسى ﵇ وبعدها من شرارهم، تعزية لهذا النبي الكريم وتسلية، وتطييباً لنفسه الزكية وتأسية، وهو مع ما بعده من أدله {سأصرف عن آياتي} [الأعراف: ١٤٦] فقال تعالى عاطفاً على {واتخذ قوم موسى من بعده} [الأعراف: ١٤٨] {ومن قوم موسى أمة} أي قوم يستحقون أن يؤموا لأنهم لا يتكبرون في الأرض بغير الحق، بل
İsrailoğulları'nın ayıpları çokça sayılıp ardından bu Kerim Peygamber'e uyan kimselere hidayet ve bunun sonucu olan rahmet tahsis edilince; aralarında Rabbinin kendisi için koyduğu şeriata dosdoğru uyan, gerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatlarından olsun gerekse başka hususlardan olsun O'na itaat edenlerin ve O'nun fırkasının bağlı olduğu şeylere tutunan ve bütün bunlara boyun eğen kimseler de bulunduğu için, onların haberlerini tamamlamaya dönerek buna dikkat çekmiş; ardından da Musa aleyhisselâm zamanında ve sonrasında onların kötülerinden vuku bulan şeyleri bu Kerim Peygamber'e bir taziye, teselli, onun tertemiz nefsini rahatlatma ve yatıştırma sadedinde zikretmiştir. Bu ve sonraki kısımlar {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} “Ayetlerimden uzaklaştıracağım” [A'râf: 146] buyruğunun delillerindendir. Yüce Allah {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ} “Musa'nın kavmi onun ardından edindi...” [A'râf: 148] ayetine atıfla şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ} “Musa'nın kavminden de bir topluluk vardır ki”. Yani yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamadıkları için önder edinilmeye layık bir topluluktur; bilakis
{يهدون} أي يوقعون الهداية وهي البيان {بالحق وبه} أي خاصه {يعدلون*} أي يجعلون القضايا المختلفة المتنازع فيها معادلة ليقع الرضى بها، لا يقع منهم جور في شيء منها، ومنهم الذين اتبعوا النبي ﷺ كعبد الله بن سلام ومخيريق ﵄.
{يَهْدُونَ} “doğru yola iletirler” yani hidayeti, yani beyanı gerçekleştirirler {بِالْحَقِّ وَبِهِ} “hak ile ve onunla” yani sadece hak ile {يَعْدِلُونَ} “adaleti uygularlar”. Yani razı olunacak şekilde vuku bulması için ihtilaflı ve çekişmeli davaları eşit ve dengeli kılarlar, hiçbir konuda onlardan bir zulüm ve haksızlık sadır olmaz. Abdullah b. Selâm ve Muhayrîk radıyallâhu anhümâ gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyan kimseler de bunlardandır.
ولما مدحهم، شرع يذكرهم شيئاً مما أسبغ عليهم من النعم لأجل هؤلاء المهتدين من التكثير بعد القلة والإعزاز بعد الذلة بجعلهم ممن يؤم استعطافاً لغيرهم، ويذكر بعض عقوباتهم ترهيباً فقال: {وقطعناهم} أي فرقنا بينهم بالأشخاص بعد أن كانوا ماء واحداً من شخص واحد، وهو إسرائيل ﵇؛ وصرح بالكثرة بعد أن لوح بها بالتقطيع بقوله: {اثنتي عشرة} وميزه - موضع المفرد الذي هو مميز العشرة - بالجمع للإشارة إلى أن كل سبط يشتمل لكثرته على عدة قبائل بقوله: {أسباطاً} والسبط - بالكسر: ولد الولد، والقبيلة من اليهود، وهذه المادة تدور على الكثرة والبسط؛ وبين عظمتهم وكثرة انتشارهم وتشعبهم بقوله: {أمماً} أي هم أهل لأن يقصدهم الناس لما لهم من الكثرة والقوة والدين، أو أن كل أمة منهم تؤم خلاف ما تؤمه الأخرى من غيرهم ديناً.
Onları övünce, başkalarının kalbini kazanmak için bu hidayete erenler sebebiyle kendilerine ihsan ettiği azlıktan sonra çoğaltma, zilletten sonra önderler kılarak izzete kavuşturma gibi nimetlerden bir kısmını hatırlatmaya ve korkutmak amacıyla da cezalarından bazılarını zikretmeye başlayarak şöyle buyurmuştur: {وَقَطَّعْنَاهُمُ} “Ve onları ayırdık”. Yani tek bir şahıstan, yani İsrail aleyhisselâm'dan gelen tek bir su iken, şahıslar olarak aralarını ayırdık. 'Takti'' (parçalara ayırma) kelimesiyle çokluğa işaret ettikten sonra {اثْنَتَيْ عَشْرَةَ} “on ikiye” buyurarak bunu açıkça ifade etti. On sayısının mümeyyizi olan tekil kelime yerine, her bir oymağın çokluğundan ötürü birçok kabile içerdiğine işaret etmek üzere {أَسْبَاطًا} “oymağa” buyurarak çoğul ile temyiz etti. Sıbt (سِبْط) esre ile: Torun ve Yahudi kabilesi demektir; bu kök çokluk ve yayılma anlamları etrafında döner. Onların büyüklüklerini, çokça yayılıp dallanıp budaklandıklarını ise {أُمَمًا} “topluluklara” buyurarak açıklamıştır. Yani onlar çoklukları, güçleri ve dinleri sebebiyle insanların kendilerine yönelmesine layık kimselerdir; yahut onlardan her bir topluluk, din olarak diğerlerinin yöneldiğinden farklı bir şeye yönelmektedir.
ولما وصفهم بهذه الكثرة، وكان ذلك مجرى لذكر الإنعام عليهم بالكفاية في الأكل والشرب، ذكر نعمة خارقة للعادة في الماء، وبدأ به لأنه الأصل في الحياة، وهي من نوع تقسيمهم من نفس واحدة مشيرة إلى ظلمهم وإسراعهم في المروق فقال: {وأوحينا إلى موسى إذ} أي حين {استسقاه قومه} أي طلبوا منه برية لا ماء بها أن يسقيهم، وذلك في التيه، والتعبير بالقوم إشارة إلى تبكيتهم بكونهم أهل قوة ولم يتأسوا بموسى ﵇ في الصبر إلى أن يأتي الله الذي أمرهم بهذا المسير بالفرج، بل طلبوا منه ذلك على الوجه المذكور في البقرة من إظهار القلق والدمدمة {أن اضرب بعصاك} أي التي جعلناها لك آية وضربت بها البحر فانفلق {الحجر} أي أيّ حجر أردته من هذا الجنس؛ وبين سبحانه سرعة امتثال موسى ﵇ وسرعة التأثير عن ضربه بحذف: فضربه، وقوله مشيراً إليه: {فانبجست} أي فانشقت وظهرت ونبعت، وذلك كاف في تعنيفهم وذمهم على كفرهم بعد المن به، وهذا السياق الذي هو لبيان إسراعهم في المروق هو لا ينافي أن يكون على وجه الانفجار، ويكون التعنيف حينئذ أشد {منه اثنتا عشرة عيناً} على عدد الأسباط، وأشار إلى شدة تمايزها بقوله؛ {قد علم كل أناس} أي من الأسباط {مشربهم} ولما لم يتقدم للأكل ذكر ولا كان هذا سياق الامتنان، لم يذكر ما أتم هذه الاية به في البقرة.
Onları bu çoklukla niteleyince ve bu da yeme ve içme hususunda onlara yetecek şeylerin ihsan edildiğini zikretmeye bir vesile olunca, su hususundaki harikulade nimeti zikretti ve hayatın aslı olduğu için onunla başladı. Bu da onların tek bir nefisten taksim edilmeleri türünden olup onların zulümlerine ve dinden çıkmaktaki aceleciliklerine işaret etmektedir. Şöyle buyurdu: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ} “Ve Musa'ya vahyettik, hani” yani o vakit ki {اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ} “kavmi ondan su istemişti”. Yani Tîh çölünde iken su bulunmayan bir arazide ondan kendilerini sulamasını istemişlerdi. 'Kavim' kelimesiyle ifade edilmesi, güç kuvvet sahibi oldukları halde bu yolculuğu kendilerine emreden Allah'ın bir ferahlık vermesine kadar sabretme hususunda Musa aleyhisselâm'a uymayıp, bilakis Bakara suresinde belirtildiği üzere telaş ve homurtu sergileyerek bunu ondan istemeleri sebebiyle onları azarlamaya işarettir. {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ} “Asanla vur! diye” yani senin için bir mucize kıldığımız ve kendisiyle denize vurduğunda yarılan asanla {الْحَجَرَ} “taşa” yani bu cinsten dilediğin herhangi bir taşa. Yüce Allah, 'bunun üzerine vurdu' ifadesini hazfederek ve ona işaret eden şu buyruğuyla Musa aleyhisselâm'ın emri hemen yerine getirişini ve vuruşun derhal etkisini gösterdiğini beyan etti: {فَانْبَجَسَتْ} “Bunun üzerine fışkırdı” yani yarıldı, açığa çıktı ve kaynadı. Bu nimetin verilmesinden sonra inkâr etmelerinden ötürü onları azarlamak ve kınamak için bu kadarı yeterlidir. Onların yoldan çıkmadaki aceleciliklerini beyan sadedinde olan bu bağlam, suyun fışkırma şeklinde olmasına engel değildir; o takdirde azarlama daha şiddetli olur. {مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “ondan on iki pınar” oymakların sayısınca. Bunların birbirinden iyice ayrıldığına şu buyruğuyla işaret etti: {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} “her grup bildi” yani oymaklardan her biri {مَشْرَبَهُمْ} “su içeceği yeri”. Burada yiyecekten önceden bahsedilmediği ve bu bağlam minnet duygusunu hatırlatma bağlamı olmadığı için, Bakara suresinde bu ayetin tamamlandığı kısmı burada zikretmemiştir.
ولما ذكر تبريد الأكباد بالماء، أتبعه تبريدها بالظل فقال: {وظللنا} أي في التيه {عليهم الغمام} أي لئلا يتأذوا بالشمس؛ ولما أتم تبريد الأكباد، أتبعه غذاء الأجساد فقال: {وأنزلنا عليهم المن} أي خبراً {والسلوى} أي إداماً؛ وقال السمؤال بن يحيى: وهو طائر صغير يشبه السماني، وخاصيته أن أكل لحمه يلين القلوب القاسية، يموت إذا سمع صوت الرعد كما أن الخطاف يقتله البرد، فيلهمه الله ﷿ أن يسكن جزائر البحر التي لا يكون بها مطر ولا رعد إلى انفصال أوان المطر والرعد، فيخرج من الجزائر وينتشر في الأرض.
Ciğerlerin su ile serinletilmesini zikredince, hemen ardından gölge ile serinletilmesini getirerek şöyle buyurdu: {وَظَلَّلْنَا} “Ve gölge yaptık” yani Tîh çölünde {عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} “üzerlerine bulutu” yani güneşten eziyet görmesinler diye. Ciğerlerin serinletilmesini tamamlayınca, peşinden bedenlerin gıdalanmasını getirerek şöyle buyurdu: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ} “Ve onlara kudret helvası” yani ekmek {وَالسَّلْوَى} “ve bıldırcın indirdik” yani katık. Semev'el b. Yahyâ şöyle demiştir: O, bıldırcına benzeyen küçük bir kuştur; eti katı kalpleri yumuşatma özelliğine sahiptir. Kırlangıcı soğuğun öldürmesi gibi o da gök gürültüsü sesini işittiğinde ölür. Bu yüzden Allah Azze ve Celle ona, yağmur ve gök gürültüsü mevsimi geçene kadar yağmur ve gök gürültüsü olmayan deniz adalarında yaşamasını ilham eder; mevsim bitince adalardan çıkar ve yeryüzüne dağılır.
ولما ذكر عظمته في ذلك، ذكر نتيجته فقال: {كلوا من طيبات ما رزقناكم} أي بصفة العظمة القاهرة لما نريد مما لم تعالجوه نوع معالجة، ودل على أنهم قابلوا هذا الإحسان بالطغيان والظلم والعدوان بقوله عطفاً على ما تقديره: فعدلوا عن الطبيات المأذون فيها، وأكلوا الخبائث التي حرمناها عليهم بالاصطياد يوم السبت - كما يأتي - وفعلوا غير ذلك من المحرمات، فظلملوا أنفسهم بذلك: {وما ظلمونا} أي بشيء مما قابلوا فيه الإحسان بالكفران {ولكن كانوا} أي دائماً جبلة وطبعاً {أنفسهم} أي خاصة {يظلمون*} وهو - مع كونه من أدلة {سأصرف عن آياتي} الآية - دليل على صحة وصف هذا الرسول بالنبي، فإن من علم هذه الدقائق من أخبارهم مع كونه أمياً ولم يخالط أحداً من أحبارهم،
Bu husustaki azametini zikredince, neticesini de zikrederek şöyle buyurdu: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin”. Yani hiçbir şekilde emek sarf etmediğiniz şeylerden dilediğimize boyun eğdiren kahredici azamet sıfatıyla [verdiğimiz rızıklardan yiyin]. Takdiri; 'Bunun üzerine izin verilen temiz şeyleri bıraktılar ve -ileride geleceği üzere- cumartesi günü avlanmak suretiyle kendilerine haram kıldığımız murdar şeyleri yediler ve bunun dışında başka haramları işlediler, böylece kendilerine zulmettiler' şeklinde olan cümleye atıfla, bu ihsana azgınlık, zulüm ve düşmanlıkla karşılık verdiklerine şu buyruğuyla delalet etti: {وَمَا ظَلَمُونَا} “Onlar bize zulmetmediler” yani ihsana nankörlükle karşılık verdikleri şeylerin hiçbiriyle Bize bir zarar veremediler {وَلَكِنْ كَانُوا} “fakat onlar idiler” yani fıtrat ve seciye olarak daima {أَنْفُسَهُمْ} “yalnızca kendilerine” {يَظْلِمُونَ} “zulmediyorlardı”. Bu ayet {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} “Ayetlerimden uzaklaştıracağım” ayetinin delillerinden olmakla birlikte, bu Elçi'nin 'Nebi' vasfıyla nitelenmesinin doğruluğuna da bir delildir; zira ümmî olduğu ve onların din bilginlerinden hiçbirine karışmadığı halde onların haberlerine dair bu ince ayrıntıları bilen kimse,
كان صادقاً عن علام الغيوب من غير مؤيد وكذا ما بعده.
hiç şüphesiz gaybları hakkıyla bilen [Allah] katından sadık bir elçidir; bundan sonraki kısımlar da böyledir.
ولما ذكر ما حباهم في القفار، أتبعه إنعامه عليهم عند الوصول إلى الدار فقال: {وإذ} أي اذكر لهم هذا ليصدقوك أو يصيروا في غاية الظلم كأصحاب السبت فيتوقعوا مثل عذابهم، واذكر لهم ما لم تكن حاضره ولا أخذته عنهم، وهو وقت إذ، وعدل عن الإكرام بالخطاب ونو العظمة، لأن السياق للأسراع في الكفر فقال: {قيل لهم اسكنوا} أي ادخلوا مطمئنين على وجه الإقامة، ولا يسمى ساكناً إلا بعد التوطن بخلاف الدخول، فإنه يكون بمجرد الولوج في الشيء على أيّ وجه كان {هذه القرية} . فهو دليل آخر على الأمرين: الصرف والصدق؛ وعبر هنا بالمجهول في {قيل} إعراضاً عن تلذيذهم بالخطاب إيذاناً بأن هذا السياق للغضب عليهم بتساقطهم في الكفر وإعراضهم عن الشكر، من أيّ قائل كان وبأيّ صيغة ورد القول وعلى أيّ حالة كان، وإظهاراً للعظمة حيث كانت، أدنى إشارة منه كافية في سكناهم في البلاد واستقرارهم فيها قاهرين لأهلها الذين ملؤوا قلوبهم هيبة حتى قالوا {إنا لن ندخلها أبداً ما داموا فيها} [المائدة: ٢٤] .
Çöllerde onlara bahşettiği şeyleri zikredince, ardından şehre ulaştıklarında kendilerine olan nimetini getirerek şöyle buyurdu: {وَإِذْ} “Ve hani”. Yani bunu onlara hatırlat ki seni tasdik etsinler yahut cumartesi ashabı gibi zulmün son noktasına varıp onların azabı gibi bir azabı bekler olsunlar. Kendilerinin hazır bulunmadığı ve onlardan öğrenmediğin o vakti onlara hatırlat. Bu bağlam küfürde acele etmelerini anlatmak için olduğundan, hitapla ikram etmeyi ve azamet nununu kullanmayı bırakarak şöyle buyurdu: {قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا} “Onlara: Yerleşin denilmişti”. Yani ikamet edecek şekilde güvenle girin. Bir kimseye ancak yerleştikten sonra 'sâkin' (yerleşik) denir; 'duhûl' (girmek) ise böyle değildir, zira o herhangi bir şekilde bir şeye sırf girmekle gerçekleşir {هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “şu şehre”. Dolayısıyla bu da iki hususa, yani [ayetlerden] uzaklaştırmaya ve doğruluğa başka bir delildir. Burada {قِيلَ} “denilmişti” şeklinde edilgen fiil kullanılması, hitabın lezzetinden onları mahrum bırakmak içindir; bu da kim tarafından, hangi lafızla ve ne şekilde söylenmiş olursa olsun bu bağlamın onların küfre yuvarlanmalarına ve şükürden yüz çevirmelerine duyulan gazabı bildirmek içindir. Ayrıca O'ndan gelen en küçük bir işaretin dahi, kalpleri korkuyla dolup {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا} “Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyeceğiz” [Mâide: 24] dedikleri o memleketin halkını alt ederek oraya yerleşmelerine ve huzur bulmalarına yettiğini gösteren azameti açığa çıkarmak içindir.
ولما خلت نعمة الأكل في هذا السياق عما دعا إليه سياق البقرة
Bu bağlamdaki yeme nimeti, Bakara suresindeki bağlamın gerektirdiği
من التعقيب وهو الاستعطاف، ذكرت بالواو الدالة على مطلق الجمع، وهي لا تنافي تلك، فقال: {وكلوا منها} أي القرية {حيث شئتم} وأسقط الرغد لذلك، وقدم {وقولوا حطة} ليكون أول قارع للسمع مما أمروا به من العبادة مشعراً بعظيم ما تحملوه من الآثام، إيذاناً بما سيقت له هذه القصص في هذه السورة المقام.
peş peşelikten, yani kalpleri kazanma gayesinden arınmış olduğu için, mutlak birlikteliğe delalet eden 'vav' ile zikredilmiştir ki bu diğeriyle çelişmez. Şöyle buyurdu: {وَكُلُوا مِنْهَا} “ve oradan yiyin” yani o şehirden {حَيْثُ شِئْتُمْ} “dilediğiniz yerde”. Bu sebeple 'bol bol' ifadesini burada düşürdü ve ibadetten emrolundukları şeylerden kulaklarına ilk çarpan şeyin yüklendikleri günahların büyüklüğünü hissettirmesi için {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “ve 'Hıtta' (bizi bağışla) deyin” ifadesini öne aldı; bu da bu surede bu kıssaların sevk edildiği makamı bildirmektedir.
ولما أمروا بالحطة قولاً، أمروا أن يشفعوها بفعل، لتحط عنهم ذنوبهم، ولا ينافي التقديم هنا التأخير في البقرة، لأن الواو لا ترتب، فقال: {وادخلوا الباب} أي باب بيت المقدس حال كونكم {سجداً نغفر لكم} ولما كان السياق هنا لبيان إسراعهم في الكفر، ناسب ذلك جمع الكثرة في قوله: {خطاياكم} في قراءة أبي عمرو، وأما قراءة ابن عامر {خطيتكم} بالإفراد وقراءة غيرهما {خطياتكم} جمع قلة فللإشارة إلى أنها قليل في جنب عفوة تعالى، وكذا بناء {نغفر} للمجهول تأنيثاً وتذكيراً، كل ذلك ترجيه لهم واستعطافاً إلى التوبة، ولذلك ساق سبحانه ما بعده مساق السؤال لمن كأنه قال: هذا الرجاء قد حصل، فهل مع مع المغفرة من كرامة؟ فقال: {سنزيد} أي بوعد لا خلف فيه عن قريب، وهو لا ينافي إثبات الواو في البقرة {المحسنين*} أي العريقين في هذا الوصف،
Sözlü olarak 'hıtta' (bağışlanma) dilemekle emrolunduklarında, günahlarının silinmesi için buna bir fiili de eklemeleri emredildi. Buradaki takdim, Bakara'daki tehiri nakzetmez; zira 'vav' bağlacı sıra bildirmez. Şöyle buyurdu: {وَادْخُلُوا الْبَابَ} “ve kapıdan girin” yani Beytü'l-Makdis'in kapısından şu haldeyken {سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ} “secde ederek [girin ki] sizin için bağışlayalım”. Buradaki bağlam onların küfürdeki aceleciliklerini beyan sadedinde olduğu için, Ebû Amr kıraatinde {خَطَايَاكُمْ} “hatalarınızı” şeklinde çokluk çoğulu kalıbıyla gelmesi buna uygun düşmüştür. İbn Âmir'in tekil olarak {خطيتكم} ve diğer ikisinin azlık çoğulu olarak {خطياتكم} şeklindeki kıraatleri ise Yüce Allah'ın affının yanında bunların az olduğuna işaret etmek içindir. Aynı şekilde {نَغْفِرْ} fiilinin müennes ve müzekker olarak meçhul okunması da böyledir; bütün bunlar onları ümitlendirmek ve tövbeye teşvik etmek içindir. Bu sebeple Yüce Allah bundan sonrasını, sanki şöyle diyen birinin sorusu makamında sevk etmiştir: 'Bu ümit gerçekleşti, peki mağfiretle birlikte bir ikram var mıdır?' Bunun üzerine şöyle buyurmuştur: {سَنَزِيدُ} “artıracağız” yani yakın bir zamanda asla cayılmayacak bir vaatle [artıracağız] ki bu Bakara'daki 'vav'ın varlığıyla çelişmez {الْمُحْسِنِينَ} “iyilik yapanlara” yani bu vasıfta kökleşmiş olanlara.
وللسياق الذي وصفت قيد قوله: {فبدل الذين ظلموا} بقوله: {منهم} لئلا يتوهم أنهم من الدخلاء فيهم {قولاً غير الذي} .
Vasıflanan bu bağlam sebebiyle, {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Fakat zulmedenler değiştirdi” buyruğunu, onların arasına sonradan karışan yabancılardan oldukları zannedilmesin diye {مِنْهُمْ} “onlardan” kaydıyla sınırlamıştır {قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي} “kendilerine söylenenden başka bir söze”.
ولما كان من المعلوم أن القائل من له إلزامهم، بناه للمجهول فقال: {قيل لهم} وقال: {فأرسلنا} أي بما لنا من العظمة {عليهم} بالإضمار تهويلاً لاحتمال العموم بالعذاب {رجزاً من السماء} ولفظُ الظلم - في قوله: {بما كانوا يظلمون*} بما يقتضيه من أنهم لا ينفكون عن الكون في الظلام إما مطلقاً وإما مع تجديد فعل فعل من هو فيه - أهول من لفظ الفسق المقتضي لتجديد الخروج مما ينبغي الاستقرار فيه، كما أن لفظ الإرسال المعدي ب {على} كذلك بالنسبة إلى لفظ الإنزال.
Söyleyenin onları bağlayıcı hüküm koyma yetkisine sahip Zat olduğu bilindiği için, edilgen çatı ile {قِيلَ لَهُمْ} “kendilerine söylenmiş olan” buyurmuştur. Şöyle devam etti: {فَأَرْسَلْنَا} “Bunun üzerine gönderdik” yani azametimizle {عَلَيْهِمْ} “üzerlerine” azabın genelliği ihtimalinden ötürü korkutmak amacıyla zamirle ifade ederek {رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} “gökten bir azap”. {بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ} “zulmetmekte oldukları sebebiyle” buyruğundaki 'zulüm' lafzı -ister mutlak olsun isterse içinde bulunanın fiilini yenilemesiyle olsun karanlıkta bulunmaktan ayrılmadıklarını gerektirmesi hasebiyle-, içinde yerleşilmesi gereken şeyden sürekli çıkmayı gerektiren 'fısk' lafzından daha korkunçtur; nitekim {عَلَى} harf-i cerri ile geçişli kılınan 'irsâl' (gönderme) lafzı da 'inzâl' (indirme) lafzına göre böyledir.
ولما فرغ من هتك أستارهم فيما عملوه أيام موسى ﵇ وما يليها، أتبعه خزياً آخر أشد مما قبله، كان بعد ذلك بمدة لا يعلمه أحد إلا من جهتهم أو من الله، وإذا انتفى الأول ثبت الثاني، فقال: {وسئلهم} أي بني إسرائيل مبكتاً لهم ومقرراً {عن القرية} أي البلد الجامع {التي كانت حاضرة البحر} أي على شاطئه وهي أيلة، ولعله عبر بالسؤال، ولم يقل: وإذ تعدو القرية التي - إلى آخره، ونحو ذلك، لأن كراهتهم للإطلاع على هذه الفضيحة أشد مما مضى، وهي دليل على الصرف والصدق. ولما كان السؤال عن خبر أهل القرية قال
Musa aleyhisselâm döneminde ve hemen sonrasında yaptıklarına dair örtülerini açığa çıkarmayı bitirince, ardından bundan bir müddet sonra vuku bulan ve onlar tarafından veya Allah tarafından bildirilmedikçe hiç kimsenin bilemeyeceği, birincisi ortadan kalkınca ikincisi sabit olan, öncekinden daha şiddetli başka bir rezilliği getirerek şöyle buyurdu: {وَاسْأَلْهُمْ} “Ve onlara sor” yani İsrailoğulları'nı azarlayarak ve ikrar ettirerek sor {عَنِ الْقَرْيَةِ} “o şehri” yani toplanma yeri olan beldeyi {الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “deniz kıyısında bulunan” yani sahilinde bulunan; ki o Eyle'dir. Bu rezilliğin ortaya çıkmasından duydukları hoşnutsuzluk öncekilerden daha şiddetli olduğu ve bu da [haktan] çevrilmeye ve doğruluğa bir delil teşkil ettiği için 'O şehir halkı haddi aştığı zamanı...' ve benzeri bir ifade kullanmayıp soru lafzıyla ifade etmiş olabilir. Soru, o şehir halkının haberi hakkında olduğu için,
مبدلاً بدل اشتمال من القرية {إذ} أي حين {يعدون} أي يجوزون الحد الذي أمرهم الله به {في السبت إذ} أي العدو حين {تأتيهم} وزاد في التبكيت بالإشارة إلى المسارعة في الكفر بالإضافة في قوله: {حيتانهم} إيماء إلى أنها مخلوقة لهم، فلو صبروا نالوها وهم مطيعون، كما في حديث جابر ﵁ رفعه «بين العبد وبين رزقه حجاب، فإن صبر خرج إليه، وإلا هتك الحجاب ولم ينل إلا ما قدر له» {يوم سبتهم} أي الذي يعظمونه بترك الاشتغال فيه بشيء غير العبادة {شرعاً} أي قريبة مشرفة لهم ظاهرة على وجه الماء بكثرة، جمع شارعة وشارع أي دان {ويوم لا يسبتون} أي لا يكون سبت، ولعله عبربهذا إشارة إلى أنهم لو عظموا الأحد على أنه سبت جاءتهم فيه، وهو من: سبتت اليهود - إذا عظمت سبتها {لا تأتيهم} أي ابتلاء من الله لهم، ولو أنهم صبروا أزال الله هذه العادة فأكلوا من فوقهم ومن تحت أرجلهم.
şehirden bedel-i iştimal olarak şöyle buyurdu: {إِذْ} “Hani” yani o vakit ki {يَعْدُونَ} “haddi aşıyorlardı” yani Allah'ın kendilerine emrettiği sınırı çiğniyorlardı {فِي السَّبْتِ إِذْ} “cumartesi gününde; hani” yani haddi aşma fiili şu vakitte idi {تَأْتِيهِمْ} “onlara geliyordu”. {حِيتَانُهُمْ} “balıkları” buyruğundaki tamlama ile küfürde acele etmelerine işaret ederek azarlamayı daha da artırdı; bu da balıkların onlar için yaratıldığına, şayet sabretselerdi itaatkâr oldukları halde onlara ulaşacaklarına imada bulunmaktadır. Nitekim Câbir radıyallâhu anh'ın merfû olarak rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kul ile rızkı arasında bir perde vardır; eğer sabrederse rızık ona gelir, sabretmezse perdeyi yırtar ve yine de ancak kendisi için takdir edilene ulaşır.» {يَوْمَ سَبْتِهِمْ} “cumartesi günlerinde” yani ibadetten başka bir şeyle meşgul olmayı bırakarak yücelttikleri günde {شُرَّعًا} “sürüler halinde akın ederek” yani suyun yüzeyinde çokça görünür, onlara yakın ve göz önünde olarak; bu kelime 'şâri'a' ve 'şâri'' kelimelerinin çoğuludur, yani yaklaşan demektir. {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} “cumartesi tatili yapmadıkları günde ise” yani cumartesi olmayan günde. Pazar gününü cumartesi gibi yüceltselerdi balıkların o günde de kendilerine geleceğine işaret etmek üzere böyle ifade etmiş olabilir; bu da Yahudiler cumartesilerini yücelttiklerinde kullanılan 'Sebetet'l-Yehûd' (Yahudiler sebt yaptı) ifadesindendir. {لَا تَأْتِيهِمْ} “onlara gelmiyordu”. Yani Allah'tan onlara bir imtihan olarak [gelmiyordu]; şayet sabretselerdi Allah bu âdeti kaldırır, onlar da hem üstlerinden hem ayaklarının altından yerlerdi.
ولما كان هذا بلاء عظيماً، قال مجيباً لسؤال من كأنه قال لشدة ما بهره من هذا الأمر: هل وقع مثل هذا؟ مشيراً إلى أنه وقع، ولم يكتف به، بل وقع لهم أمثاله لإظهار ما في عالم الغيب منهم إلى عالم الشهادة: {كذلك} أي مثل هذا البلاء العظيم {نبلوهم} أي نجدد اختبارهم كل قليل {بما} أي سبب ما {كانوا} أي جبلة وطبعاً {يفسقون*} أي يجددون في علمنا من الفسق، وهو الخروج مما هو
Bu büyük bir imtihan olduğu için, bu meselenin büyüklüğünden dehşete düşerek 'Böyle bir şey gerçekten oldu mu?' diyen birinin sorusuna cevap vererek; bunun vuku bulduğuna ve bununla yetinilmeyip gayb âleminde onlara dair olanın şehadet âlemine çıkması için benzerlerinin de başlarına geldiğine işaretle şöyle buyurdu: {كَذَلِكَ} “İşte böylece” yani böylesine büyük bir belayla {نَبْلُوهُمْ} “onları imtihan ediyorduk” yani sınamamızı sık sık yeniliyorduk {بِمَا} “sebebiyle” {كَانُوا} “idiler” yani fıtrat ve seciye olarak {يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmakta”. Yani ilmimizde fıskı, yani taatlerden
أهل للتوطن من الطاعات.
yerleşilmeye layık olan şeyden dışarı çıkmayı sürekli yenilemeleri sebebiyle.
ولما أخبر أن الفسق ديدنهم، أكده بقوله عطفاً على {إذ يعدون} [الأعراف: ١٦٣] {وإذ} أي واسألهم عن خبرهم حين {قالت أمة منهم} أي جماعة ممن يعتبر ويقصد من الواعظين الصالحين الذين وعظوا حتى أيسوا لأمة أخرى منهم لا يقلعون عن الوعظ تخويفاً للموعوظين بما يتجاوزون به {لم تعظون قوماً} أي معتمدين على قوتهم {الله} أي الذي له الملك كله {مهلكهم} أي لا محالة لأنهم لا ينتهون عن الفساد ولا يتعظون بالمواعظ {أو معذبهم عذاباً شديداً} أي بعظيم ما يرتكبونه وتماديهم فيه {قالوا} أي الأمة الأخرى من الواعظين: وعظنا {معذرة إلى ربكم} أي المحسن إليكم بالحفظ عما وقعوا فيه من الذنب والإقبال على الوعظ حتى إذا سئلنا عن أمرنا في عصيانهم نقول: فعلنا في أمرهم جهدنا، هذا إن لم يرجعوا {ولعلهم يتقون*} أي وليكون حالهم حال من يرجى خوفه لله فيرجع عن غيه.
Yoldan çıkmanın onların âdeti olduğunu haber verince, {إِذْ يَعْدُونَ} “Hani haddi aşıyorlardı” [A'râf: 163] ifadesine atıfla bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {وَإِذْ} “Ve hani” yani onların şu haberini de sor {قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ} “içlerinden bir topluluk demişti ki”. Yani öğüt veren ve ümitsizliğe düşene kadar nasihat eden salih kimselerden, öğütlenenleri sınırı aşmaları sebebiyle başlarına geleceklerle korkutmak amacıyla öğüt vermekten vazgeçmeyen diğer bir topluluğa {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا} “Niçin bir kavme öğüt veriyorsunuz?” yani kendi güçlerine güvenen bir topluluğa {اللَّهُ} “Allah” yani bütün mülkün sahibi olan Allah {مُهْلِكُهُمْ} “onları helak edecektir” yani kaçınılmaz olarak, çünkü onlar fesattan vazgeçmiyor ve öğütlerden ibret almıyorlar {أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “yahut onları şiddetli bir azapla cezalandıracaktır” yani irtikâp ettikleri günahın büyüklüğü ve onda ısrar etmeleri sebebiyle. {قَالُوا} “Dediler ki” yani öğüt veren diğer topluluk: Öğüdümüz {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} “Rabbinize bir mazeret olsun diye”. Yani onların düştüğü günahtan koruyarak ve öğüt vermeye yönelterek size ihsanda bulunan Rabbinize [bir mazeret olsun diye]; öyle ki onların isyanları hususunda emrimizden sorulduğumuzda: 'Onlar hakkında elimizden gelen çabayı gösterdik' diyelim; bu dönmedikleri takdirdedir {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “ve belki de sakınırlar diye”. Yani durumları, Allah korkusu umulan ve böylece azgınlığından vazgeçen kimsenin durumu gibi olsun diye.
ولما تراجعوا بهذا الكلام ليكون زاجراً للعاصين فلم يرجعوا، أخبر أنه صدق ظنهم بإيقاع الأمرين معاً: العذاب الشديد والإهلاك فقال: {فلما نسوا ما ذكروا به} أي فعلوا في إعراضهم عنه فعل الناسي وتركوه ترك المنسيّ، وهو أن الله لا يهملهم كما أن الإنسان لا يمكن أن يهمل
Günahkârları vazgeçirici olsun diye bu sözü birbirlerine söyleyip de onlar yine dönmeyince; Allah'ın şiddetli azap ve helak etme şeklindeki iki hususu birden başlarına getirerek onların zannını doğruladığını haber verip şöyle buyurdu: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında”. Yani ondan yüz çevirme hususunda unutan kimsenin yaptığını yaptılar ve onu unutulmuş bir şey gibi terk ettiler; o da bir insanın kendi eli altındaki birini
أحداً تحت يده، ليفعل ما يشاء من غير اعتراض {أنجينا} أي بعظمتنا {الذين ينهون} أي استمروا على النهي {عن السوء} أي الحرام {وأخذنا} أي أخذ غلبة وقهر {الذين ظلموا} أي بالعدو في السبت {بعذاب بئيس*} أي شديد جداً {بما كانوا} أي جبلة وطبعاً {يفسقون*} أي بسبب استمرارهم على تجديد الفسق.
hiçbir itiraz olmaksızın dilediğini yapsın diye başıboş bırakması mümkün olmadığı gibi, Allah'ın da onları başıboş bırakmayacağı gerçeğidir. {أَنْجَيْنَا} “Kurtardık” yani azametimizle {الَّذِينَ يَنْهَوْنَ} “yasaklayanları” yani nehyetmeye devam edenleri {عَنِ السُّوءِ} “kötülükten” yani haramdan {وَأَخَذْنَا} “ve yakalayıverdik” yani galebe ve kahredici bir yakalayışla {الَّذِينَ ظَلَمُوا} “zulmedenleri” yani cumartesi gününde haddi aşanları {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “şiddetli bir azap ile” yani son derece çetin bir azapla {بِمَا كَانُوا} “idiler sebebiyle” yani fıtrat ve seciye olarak {يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmakta”. Yani yoldan çıkmayı sürekli yenilemeleri sebebiyle.
ولما ذكر ما هددهم بهمن العذاب الشديد، أتبعه الهلاك فقال: {فلما عتوا} أي تكبروا جلافة ويبساً عن الانتهاء {عن ما نهوا عنه} أي بعد الأخذ بالعذاب الشديد، وتجاوزوا إلى الاجتراء على جميع المعاصي عناداً وتكبراً بغاية الوقاحة وعدم المبالاة، كان مواقعتهم لذلك الذنب وإمهالهم مع الوعظ أكسبتهم ذلك وغلظت أكبادهم عن الخوف بزاجر العذاب، من عتا يعتو عتواً - إذا أقبل على الآثام، فهو عات، قال عبد الحق في كتابة الواعي: وقيل إذا أقدم على كل أموره، ومنه هذه الآية، وقيل: العاتي هو المبالغ في ركوب المعاصي، وقيل: المتمرد الذي لا ينفع فيه الوعظ والتنبيه، ومنه قوله سبحانه {فعتوا عن أمر ربهم} [الذاريات: ٤٤] أي جاوزوا المقدار والحد في الكفر - انتهى. وحقيقته: جاوزوا الأمر إلى النهي، أو جاوزوا الائتمار بأمره، والمادة ترجع إلى الغلظ والشدة والصلابة {قلنا لهم} أي بما لنا من القدرة العظيمة {كونوا قردة} أي في صورة القردة حال كونكم {خاسئين*} أي صاغرين مطرودين
Onları tehdit ettiği şiddetli azabı zikredince, ardından helaki getirerek şöyle buyurdu: {فَلَمَّا عَتَوْا} “Ne zaman ki kibre kapıldılar” yani kabalık ve katılıkla vazgeçmekten büyüklenip kaçındılar {عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ} “yasaklandıkları şeylerden”. Yani şiddetli azap ile yakalandıktan sonra, son derece yüzsüzlük ve umursamazlıkla inat ve kibir yüzünden bütün günahlara cüret etme noktasına vardılar; o günahı işlemeleri ve öğütle birlikte kendilerine mühlet verilmesi onlara bunu kazandırmış ve azap uyarısıyla korkmaktan kalpleri katılaşmıştı. Bu kelime 'atâ ya'tû utuvven' kökünden gelir; günahlara yöneldiğinde kullanılır ve yapan kişiye 'âtî' denir. Abdülhak, el-Vâ'î adlı kitabında şöyle demiştir: 'Bütün işlerine pervasızca atıldığında denildiği söylenmiştir, bu ayet de bundandır. Bir görüşe göre 'âtî', günahlara dalmada aşırıya kaçandır. Bir diğer görüşe göre ise öğüt ve uyarının fayda vermediği isyankârdır; nitekim Yüce Allah'ın {فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} “Rablerinin emrinden çıkarak azgınlık ettiler” [Zâriyât: 44] buyruğu da bundandır, yani küfürde haddi ve ölçüyü aştılar demektir -iktibas sonu-. Bunun hakikati: Emri aşıp nehyedilen yere geçtiler yahut O'nun emrine boyun eğmeyi aştılar demektir; bu kök kabalık, şiddet ve sertliğe döner. {قُلْنَا لَهُمْ} “Onlara dedik ki” yani yüce kudretimizle {كُونُوا قِرَدَةً} “Maymunlar olun!” yani maymunlar suretinde şu halde olun {خَاسِئِينَ} “aşağılık ve kovulmuş olarak”. Yani hor kılınmış, kovulmuş,
بعدين عن الرحمة كما يبعد الكلب. ولما تبين بما مضى من جرأتهم على المعاصي وإسراعهم فيها استحقاقهم لدوام الخزي والصغار، أخبر أنه فعل بهم ذلك على وجه موجب للقطع بأنهم مرتبكون في الضلال، مرتكبون سيىء الأعمال، ما دام عليهم ذلك النكال، فقال: {وإذ} وهو عطف على {وسئلهم} أي واذكر لهم حين {تأذن} أي أعلم إعلاماً عظيماً جهراً معتنى به {ربك} أي المربي لك والممهد لأدلة شريعتك والناصر لك على من خالفك.
köpeğin kovulup uzaklaştırıldığı gibi rahmetten uzaklaştırılmış olarak. Günahlara olan cüretleri ve onlardaki acelecilikleri sebebiyle devamlı bir rezillik ve alçaklığı hak ettikleri geçmiş ifadelerle açıklığa kavuşunca; bu ceza üzerlerinde kaldığı müddetçe onların sapıklık içinde bocaladıklarına ve kötü işleri irtikâp ettiklerine kesin olarak hükmetmeyi gerektiren bir tarzda bunu onlara yaptığını haber vererek şöyle buyurdu: {وَإِذْ} “Ve hani”. Bu {وَاسْأَلْهُمْ} buyruğuna matuftur; yani şu vakti de onlara hatırlat {تَأَذَّنَ} “bildirmişti” yani açıkça, önemle ve büyük bir bildiriyle ilan etmişti {رَبُّكَ} “senin Rabbin”. Yani seni terbiye eden, şeriatının delillerini hazırlayan ve sana muhalefet edenlere karşı sana yardım eden [Rabbin].
ولما كان ما قيل جارياً مجرى القسم، تلقى بلامه، فكان كأنه قيل: تاذن مقسماً بعزته وعظمته وعلمه وقدرته: {ليبعثن} أي من مكان بعيد، وأفهم أنه بعث عذاب بأداة الاستعلاء المفهمة لأن المعنى: ليسلطن {عليهم} أي اليهود، ومد زمان التسليط فقال: {إلى يوم القيامة} الذي هو الفيصل الأعظم {من يسومهم} أي ينزل بهم دائماً {سوء العذاب} بالإذلال والاستصغار وضرب الجزية والاحتقار، وكذا فعل سبحانه فقد سلط عليهم الأمم ومزقهم في الأرض كل ممزق من حين أنكروا رسالة المسيح ﵇، كما أتاهم به الوعد الصادق في التوارة، وترجمة ذلك موجودة بين أيديهم الآن في قوله في آخر السفر الأول: لا يزول القضيب من آل يهودا، لا يعدم سبط يهودا ملكاً مسلطاً واتخاذه نبياً مرسلاً ختى يأتي الذي له الملك - وفي نسخة:
Söylenen şey yemin makamında cereyan ettiği için yeminin lâm'ı ile karşılanmıştır; sanki izzetine, azametine, ilmine ve kudretine yemin ederek bildirdi denilmektedir: {لَيَبْعَثَنَّ} “elbette gönderecektir” yani uzak bir yerden; 'aleyhim'deki üstünlük bildiren edat ile bunun bir azap gönderişi olduğu anlaşılmıştır, zira mana: 'Elbette musallat edecektir' demektir {عَلَيْهِمْ} “onların üzerine” yani Yahudilerin üzerine; musallat kılma süresini uzatarak şöyle buyurdu: {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününe kadar” ki o en büyük hüküm günüdür {مَنْ يَسُومُهُمْ} “onlara tattıracak kimseleri” yani onlara sürekli indirecek kimseleri {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsünü”. Hor kılmak, küçültmek, cizye koymak ve hakir görmek suretiyle; Yüce Allah da böyle yapmıştır. Nitekim Mesih aleyhisselâm'ın risaletini inkâr ettikleri andan itibaren milletleri onların üzerine musallat etmiş ve Tevrat'taki doğru vaadin kendilerine getirdiği gibi onları yeryüzünde darmadağın etmiştir. Bunun tercümesi şu anda ellerindeki metinde, birinci سفر (bölüm)'in sonunda şu şekilde mevcuttur: 'Hükümranlık asası Yahuda soyundan ayrılmayacak, Yahuda kabilesi musallat kılınmış bir kraldan ve onu gönderilmiş bir peygamber edinmekten yoksun kalmayacaktır, ta ki mülkün sahibi olan zat gelene kadar -bir nüshada:
الكل - وإياه تنتظر الشعوب، يربط بالحلبة جحشه؛ وقال السمؤال في أوائل كتابه غاية المقصود: نقول لهم: فليس في التوارة التي في أيديكم ما تفسيره: لا يزول الملك من آل يهودا والراسم بين ظهرانيهم إلى أن يأتي المسيح فلا يقدرون على جحده، فنقول لهم: إذاً علمتم أنكم كنتم أصحاب دولة وملك إلى ظهور المسيح ثم انقضى ملككم - انتهى. ومن أيام رسالة المسيح سلط الله عليهم الأمم ومزقهم في الأرض، فكانوا مرة تحت حكم البابليين، وأخرى تحت أيدي المجوس، وكرة تحت قهر الروم من بني العيص، وأخرى في أسر غيرهم إلى أن أتى النبي ﷺ فضرب عليهم الجزية هو وأمته من بعده.
her şeyin sahibi gelene kadar-; milletler onu bekler, sıpasını asmaya bağlar.' Semev'el, Gayetü'l-Maksûd adlı kitabının başlarında şöyle demiştir: 'Onlara deriz ki: Elinizdeki Tevrat'ta açıklaması: «Mesih gelene kadar Yahuda soyundan ve onların arasından çıkan kanun koyucudan krallık ayrılmayacaktır» şeklinde olan bir metin yok mudur? Bunu inkâr edemezler. Biz de onlara: Öyleyse Mesih'in zuhuruna kadar devlet ve mülk sahibi olduğunuzu, sonra mülkünüzün sona erdiğini bilmiş oldunuz deriz' -iktibas sonu-. Mesih'in risaleti günlerinden itibaren Allah milletleri onların üzerine musallat etmiş ve onları yeryüzünde darmadağın etmiştir; bir defasında Babillilerin hükmü altında, başka bir defa Mecusilerin elinde, bir defa Îs oğullarından Rumların kahrı altında ve bir başka defa da başkalarının esareti altında kalmışlardır; ta ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip kendisi ve ardından ümmeti onlara cizye koyana kadar.
ولما كان السياق للعذاب وموجباته، علل ذلك مؤكداً بقوله: {إن ربك} أي المحسن إليك بإذلال أعدائك الذين هم أشد الأمم لك ولمن آمن بك عداوة {لسريع العقاب} أي يعذب عقب الذنب بالانتقام باطناً بالنكته السوداء في القلب، وظاهراً - إن أراد - بما يريد، وهذا بخلاف ما في الأنعام فإنه في سياق الإنعام بجعلهم خلائف.
Bağlam azap ve azabın gerekçeleri hakkında olunca, bunu tekit ederek şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir: {إِنَّ رَبَّكَ} “Şüphesiz senin Rabbin” yani sana ve sana iman edenlere karşı milletlerin en şiddetli düşmanı olan hasımlarını hor kılmak suretiyle sana ihsanda bulunan Rabbin {لَسَرِيعُ الْعِقَابِ} “cezayı pek çabuk verendir”. Yani günahın hemen ardından batında kalbe siyah bir nokta koyarak, zahirde ise -dilerse- dilediği şekilde intikam almak suretiyle cezalandırır. Bu durum En'âm suresindekinin aksinedir; zira orası onları halifeler kılmak suretiyle nimet verme bağlamındadır.
ولما رهب، رغب بقوله: {وإنه لغفور} أي محاء للذنوب عيناً وأثراً لمن تاب وآمن {رحيم*} أي مكرم منعم بالتوفيق لما يرضاه ثم بما يكون سبباً له من الإعلاء في الدينا والآخرة.
Korkutunca, şu buyruğuyla da ümitlendirmiştir: {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ} “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır” yani tövbe edip iman eden kimsenin günahlarını hem bizzat hem de iz olarak silendir {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir”. Yani razı olduğu şeylere muvaffak kılmakla ve ardından dünyada ve ahirette yücelmeye vesile olacak şeylerle ikram edip nimet verendir.
ذكر شيء مما هددوا به التوارة على العصيان والبغي والعدوان غير ما تقدم في المائدة عند {من لعنه الله وغضب عليه} [المائدة: ٦٠] وغيرها من الايات - قال في السفر الخامس: وإن لم تحفظ وتعمل بجميع الوصايا والسنن التي كتبت في هذا الكتاب وتتق الله ربك وتهب اسمه المحمود المرهوب، يخصك الرب بضربات موجعة ويبتليك بها، ويبتلي نسلك من بعدك وتدوم عليك، ويبقى من نسلك عدد قليل من بعد كثرتهم التي كانت قد صارت مثل نجوم السماء، وتجلون عن الأرض التي تدخلونها لترثوها، ويفرقكم الرب بين الشعوب، وتعبدون هنالك الآلهة الأخرى التي عملت من الحجارة والخشب، ولا تسكنون أيضاً بين تلك الشعوب، ولكن يصير الله قلوبكم هناك فزعة مرتجفة بالغداة تقولون: متى نمسي؟ وبالعشيّ تقولون: متى نصبح؟ وذلك من فزع قلوبكم وخوفكم وقلة حيلتكم، ويردكم الله إلى ارض مصر في الوف في الطريق الذي قال الرب: لا تعودوا أن تروه، وتباعون هناك عبيداً وإماء، ولا يكون من يشتريكم - هذه أقوال العهد التي أمر الله بها موسى أن يعاهد بني إسرائيل في أرض مؤاب سوى العهد الذي عاهدهم بحوريب؛ ثم دعا موسى جميع بني إسرائيل وقال لهم: قد رأيتم ما صنع الله بأرض مصر بفرعون
Tevrat'ta isyan, azgınlık ve düşmanlık sebebiyle tehdit edildikleri şeylerden bir kısmının zikri -Mâide suresinde {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ} “Allah'ın lanet ettiği ve gazabına uğrattığı kimse” [Mâide: 60] ve diğer ayetlerin yanında daha önce geçenlerin dışında-; beşinci سفر (bölüm)'de şöyle denmektedir: 'Eğer bu kitapta yazılı olan bütün vasiyetleri ve hükümleri koruyup uygulamazsan ve Rabbin olan Allah'tan korkmaz, O'nun övülen ve korkulan isminden çekinmezsen; Rab seni can yakıcı darbelerle cezalandırır ve bunlarla seni imtihan eder; senden sonraki neslini de imtihan eder ve bunlar senin üzerinde devam eder. Sayıları gökteki yıldızlar gibi olmuşken neslinden geriye ancak az bir sayı kalır. Miras almak üzere girdiğiniz topraklardan sürülürsünüz; Rab sizi milletler arasına dağıtır ve siz orada taştan ve ağaçtan yapılmış diğer ilahlara taparsınız. O milletlerin arasında da huzur bulamazsınız; fakat Allah orada kalplerinizi dehşete düşmüş ve titrer kılar. Sabahleyin: «Akşam ne zaman olacak?» dersiniz; akşamleyin: «Sabah ne zaman olacak?» dersiniz. Bu da kalplerinizin dehşetinden, korkunuzdan ve çaresizliğinizden ileri gelir. Allah sizi, Rabbin «Bir daha görmeyeceksiniz» dediği yoldan binlerce kişi halinde Mısır topraklarına geri döndürür; orada köleler ve cariyeler olarak satılırsınız da sizi satın alacak kimse bulunmaz. Bunlar, Horeb'de onlarla yaptığı ahdin dışında, Allah'ın Musa'ya Moab topraklarında İsrailoğulları ile ahitleşmesini emrettiği ahit sözleridir.' Sonra Musa bütün İsrailoğulları'nı çağırıp onlara şöyle dedi: 'Allah'ın Mısır diyarında Firavun'a,
وجميع عبيده وكل شعبه والبلايا العظيمه التي رأت أعينكم والآيات والأعاجيب التي شهدتموها، ولم يعطكم الرب قلوباً تفهم وتعلم، ولا أعيناً تبصر ولا آذاناً تسمع إلى يومنا هذا، ودبركم في البرية أربعين سنة، لم تبل ثيابكم عليكم ولم تخلق خفافكم أيضاً ولم تأكلوا خبزاً، لتعلموا أني أنا الله ربكم، وأنا الذي أتيت بكم إلى هذه البلاد، فاحفظوا وصايا هذه التوارة واعملوا بها وأتموا جميع الأعمال في طاعة الله وأكملوها، لأنكم قد عرفتم جميعاً أن كنا سكاناً بأرض مصر وجزنا بين الشعوب، ورأيتم نجاستهم وأصنامهم، لعل فيكم اليوم رجلاً أو امرأة أو قبيلة أو سبطاً يميل قلبه عن عبادة الله ربنا ويطلب عبادة آلهة تلك الشعوب، فيسمع هذا العهد فيقول: يكون لي السلام فاتبع مسرة قلبي، هذا لا يريد الرب أن يغفر له، ولكن هناك يشتد غضب الرب وزجره عليه وينزل به كل اللعن الذي في هذا الكتاب، ويستأصل الرب اسمه من تحت السماء ويفرزه الرب من جميع أسباط بني إسرائيل للشر والبلايا ويقول الحقب الآخر بنوكم الذين يقومون من بعدكم والغرباء، وينظرون إلى ضربات تلك الأرض والأوجاع أنزل الله بها ويقول الشعب: لماذا صنع الرب هكذا؟ ولماذا اشتد غصبة على هذا الشعب العظيم؟ ويقولون: لأنهم تركوا عهد الله إله آبائهم، فاشتد غضب الرب على هذه الأمة وأمر أن ينزل بها كل اللعن الذي كتب في هذا
bütün kullarına ve bütün halkına ne yaptığını, gözlerinizin gördüğü o büyük belaları, şahit olduğunuz ayetleri ve harikaları gördünüz; fakat Rab bugüne kadar size anlayacak ve bilecek kalpler, görecek gözler ve işitecek kulaklar vermedi. Sizi çölde kırk yıl sevk ve idare etti; üzerinizdeki elbiseleriniz eskimedi, ayakkabılarınız da yıpranmadı ve ben sizin Rabbiniz Allah olduğumu ve sizi bu topraklara getirenin ben olduğumu bilesiniz diye ekmek yemediniz. Bu Tevrat'ın emirlerini koruyun, onlarla amel edin ve Allah'a itaatteki bütün amelleri tamamlayıp yetkinleştirin. Çünkü hepiniz bildiniz ki biz Mısır diyarında sakindik ve milletlerin arasından geçtik; onların murdarlıklarını ve putlarını gördünüz. Olur ki bugün aranızda kalbi Rabbimiz Allah'a kulluktan meyleden ve o milletlerin ilahlarına kulluk etmeyi arzulayan bir adam, bir kadın, bir kabile veya bir oymak bulunur da bu ahdi işitince: «Benim için esenlik olur, ben de kalbimin arzusuna uyarım» der; işte bunu Rab bağışlamak istemez. Bilakis orada Rabbin gazabı ve azarlaması onun üzerinde şiddetlenir ve bu kitapta bulunan bütün lanet onun üzerine iner; Rab onun adını göğün altından silip atar ve Rab onu şer ve belalar için İsrailoğulları'nın bütün oymaklarından ayırır. Sizin ardından gelecek olan çocuklarınızdan sonraki nesil ve yabancılar o memleketin uğradığı darbeleri ve Allah'ın oraya indirdiği acıları görür de o kavim şöyle der: «Rab niçin böyle yaptı? Bu büyük kavme karşı O'nun gazabı niçin bu kadar şiddetlendi?» Şöyle derler: «Çünkü onlar atalarının ilahı olan Allah'ın ahdini terk ettiler; bu yüzden Rabbin gazabı bu millete karşı şiddetlendi ve bu kitapta yazılı olan bütün laneti onun üzerine indirmeyi emretti.
الكتاب، ويجليهم الرب عن بلادهم بغضب وزجر شديد ويبعدهم إلى أرض غريبة كما ترى اليوم، فأما الخفايا والسرائر فهي لله ربنا، والأمور الظاهرة المكشوفة هي لنا.
Ve Rab gazap ve şiddetli bir azarlama ile onları memleketlerinden sürdü ve bugün gördüğün gibi onları yabancı bir diyara uzaklaştırdı. Gizli ve sır olan şeyler Rabbimiz Allah'a aittir, açık ve meydanda olan işler ise bizedir.»'
ولما أخبر سبحانه بالتأذن، كان كأنه قيل: فأسرعنا في عقابهم بذنوبهم وبعثنا عليهم من سامهم سوء العذاب بالقتل والسبي، فعطف عليه قوله: {وقطعناهم} أي بسبب ما حصل لهم من السبي المترتب على العذاب بما لنا من العظمة تقطيعاً كثيراً بأن أكثرناًُ تفريقهم {في الأرض} حال كونهم {أمماً} يتبع بعضهم بعضاً، فصار في كل بلدة قليل منهم ليست لهم شوكة ولا يدفعون عن أنفسهم ظلماً.
Yüce Allah bunu bildirdiğini haber verince; sanki 'Biz de günahları sebebiyle cezalandırmalarını çabuklaştırdık ve öldürme ve esir alma suretiyle onlara azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri üzerlerine gönderdik' denilmiş gibi oldu ve şu buyruğu buna atfetti: {وَقَطَّعْنَاهُمْ} “Ve onları ayırdık”. Yani azabın neticesinde başlarına gelen esaret sebebiyle, sahip olduğumuz azametle onları çokça parçaladık, aralarındaki ayrılığı artırdık {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” şu haldeyken {أُمَمًا} “topluluklar halinde” birbirlerini takip eder vaziyette; öyle ki her beldede kendilerinden hiçbir güç ve kuvveti olmayan, kendilerinden hiçbir zulmü savunamayan az bir grup kaldı.
ولما كان كأنه قيل: فهل أطبقوا بعد هذا العذاب على الخير؟ قيل: لا، بل فرقتهم الأديان نحو فرقة الأبدان {منهم الصالحون} أي الذين ثبتوا على دينهم إلى أن جاء الناسخ له فتبعوه امتثالاً لدعوة كتابهم {ومنهم دون ذلك} أي بالفسق تارة وبالكفر أخرى {وبلوناهم} أي عاملناهم معاملة المبتلى ليظهر للناس ما نحن به منهم عالمون {بالحسنات} أي النعم {والسيئات} أي النقم {لعلهم يرجعون*} أي ليكون حالهم حال من يرجى رجوعه عن غيه رغبة أو رهبة.
Sanki 'Bu azaptan sonra hayır üzerinde birleştiler mi?' denilmiş gibi olunca, şöyle denildi: Hayır, bilakis bedenlerin ayrılması gibi dinler de onları ayırdı: {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ} “İçlerinden salih olanlar da vardır” yani kitaplarının çağrısına uyarak, hükmü kaldıran [şeriat] gelene kadar dinlerinde sebat edip sonra ona tabi olanlar {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ} “ve onlardan bunun aşağısında olanlar da vardır” yani kimi zaman fıskla, kimi zaman da küfürle. {وَبَلَوْنَاهُمْ} “Ve onları imtihan ettik” yani onlara dair bildiğimiz şeyleri insanlara açığa çıkarmak için kendilerine imtihan edilen kimse muamelesi yaptık {بِالْحَسَنَاتِ} “iyiliklerle” yani nimetlerle {وَالسَّيِّئَاتِ} “ve kötülüklerle” yani cezalarla {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “belki dönerler diye”. Yani durumları, arzu duyarak veya korkarak azgınlığından dönmesi umulan kimsenin durumu gibi olsun diye.
ولما كان العذاب الذي وقع التأذن بسببه ممتداً إلى يوم القيامه،
Kendisi sebebiyle ilanın gerçekleştiği azap kıyamet gününe kadar uzandığı için,
تسبب عنه قوله: {فخلف} أي نشأ، ولما كانوا غير مستغرقين لزمان البعد، أتى بالجار فقال: {من بعدهم خلف} أي قوم هم أسوأ حالاً منهم {ورثوا الكتاب} أي الذي هو نعمة، وهو التوراة، فكان لهم نقمة لشهادته عليهم بقبح أفعالهم، لأنه بقي في أيديهم بعد أسلافهم يقرؤونه ولا يعملون بما فيه؛ قال ابن فارس: والخلف ما جاء من بعد، أي سواء كان محركاً أو ساكناً، وقال أبو عبيد الهروي في الغريبين: ويقال:؛ خلف سوء - أي بالسكون - وخلَف صدق، وقال الزبيدي في مختصر العين: والخلف: خلف السوء بعد أبيه، والخلَف: الصالح، وقال ابن القطاع في الأفعال: وخَلَفَ خَلَفُ سوء: صاروا بعد قوم صالحين، وخَلَف سوء، قال الأخفش: هما سواء، أي بالسكون، منهم من يسكن ومنهم من يحرك فيهما جميعاً، ومنهم من يقول: خلف صدق - أي بالتحريك - وخلف سوء - أي بالسكون - يريد بذلك الفرق بينهما، وكل إذا أضاف، يعني فإذا لم يضف كان السكون - للفساد، والتحريك للصلاح؛ وقال في القاموس: خلف نقيض قدام، والقرن بعد القرن، ومنه: هؤلاء خلف سوء، والرديء من القول، وبالتحريك الولد الصالح، فإذا كان فاسداً أسكنت اللام، وربما استعمل كل منهما مكان الآخر، يقال: هو خلف صدق من أبيه - إذا قام مقامه،
bunun bir sonucu olarak şu buyruk gelmiştir: {فَخَلَفَ} “Derken arkalarından geldi” yani türedi. Sonralık zamanını bütünüyle kapsamadıkları için harf-i cer ile getirerek şöyle buyurdu: {مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “onların ardından öyle bir nesil” yani durumları onlardan daha kötü olan bir topluluk {وَرِثُوا الْكِتَابَ} “Kitab'a vâris oldular”. Yani bir nimet olan Kitab'a, Tevrat'a [vâris oldular]; ancak kötü fiillerine karşı aleyhlerine şahitlik ettiği için kendileri hakkında bir intikam vesilesi oldu; zira atalarından sonra ellerinde kaldı, onu okuyorlar ama içindekilerle amel etmiyorlardı. İbn Fâris şöyle demiştir: 'Half (الخَلْف), ister harekeli ister sakin olsun, sonradan gelen kimsedir.' Ebû Ubeyd el-Herevî el-Garîbeyn'de şöyle demiştir: 'Kötü nesil için sükûn ile (خَلْف سوء), iyi nesil için ise fetha ile (خَلَف صدق) denir.' ez-Zebîdî Muhtasaru'l-Ayn'da şöyle demiştir: 'el-Half (sükûn ile), babasından sonraki kötü nesildir; el-Halef (fetha ile) ise salih olandır.' İbnü'l-Kattâ' el-Ef'âl'de şöyle demiştir: 'خَلَفَ خَلَفُ سوء: Salih bir kavimden sonra geldiler demektir.' el-Ahfeş şöyle demiştir: 'İkisi de birdir, yani sükûn iledir; kimisi her ikisinde de sükûn yapar, kimisi her ikisinde de harekeli söyler. Kimisi de aralarındaki farkı belirtmek isteyerek hayırlı nesil için fetha ile (خَلَف صدق), kötü nesil için sükûn ile (خَلْف سوء) der; hepsi de izafet yapıldığındadır. Yani izafet yapılmadığında sükûn fesat için, fetha ise salah içindir.' el-Kâmûs'ta şöyle demiştir: 'Half, ön tarafın zıddıdır; nesilden sonra gelen nesildir; bundan dolayı: «Bunlar kötü bir nesildir» denir; sözün kötüsüdür. Fetha ile ise salih çocuktur; bozuk olduğunda lâm harfi sakin kılınır. Bazen her biri diğerinin yerine kullanılır; bir kimse babasının makamına geçtiğinde «O, babasının ardından gelen hayırlı bir haleftir» denir.
أو الخلف بالسكون وبالتحريك سواء، الليث: خلف للاشرار خاصة، وبالتحريك ضده. والمادة ترجع إلى الخلف الذي هو نقيض قدام، كما بنيت ذلك في فن المضطرب من حاشيتي على شرح ألفية العراقي.
Yahut sükûn ile 'half' ve fetha ile 'halef' eşittir. el-Leys: 'Half (sükûn ile) kötülere mahsustur, fetha ile olanı ise bunun zıddıdır' demiştir. Bu kök, Irakî'nin Elfiyye şerhine yazdığım haşiyede fenni'l-muzdarib bahsinde beyan ettiğim gibi, ön tarafın zıddı olan 'arka' manasına döner.
ولما كان المظنون بمن يرث الكتاب الخير، فكان كأنه قيل: ما فعلوه من الخير فيما ورثوه؟ قال مستأنفاً: {يأخذون} أو يجددون الأخذ دائماً، وحقر ما أخذوه بالإعلام بأنه مما يعرض ولا يثبت بل هو زائل فقال: {عرض} وزاده حقارة بإشارة الحاضر فقال {هذا} وصرح بالمراد بقوله: {الأدنى} أي من الوجودين، وهو الدنيا {ويقولون} أي دائماً من غير توبة.
Kitab'a vâris olan kimseden hayır umulduğu için, sanki 'Vâris oldukları şeyde ne gibi bir hayır işlediler?' denilmiş gibi oldu ve yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {يَأْخُذُونَ} “Alıyorlar” yani sürekli almayı yeniliyorlar; aldıkları şeyin arızî olup kalıcı olmadığını, bilakis gelip geçici olduğunu bildirerek onu küçümsedi ve şöyle buyurdu: {عَرَضَ} “geçici menfaatini”. Hazır olanı gösteren işaret ismiyle onun değersizliğini daha da artırarak {هَذَا} “şu” buyurdu ve muradını şu buyruğuyla açıkça belirtti: {الْأَدْنَى} “en alçağının”. Yani iki varlık aleminden [alçak olanının], ki o dünyadır. {وَيَقُولُونَ} “Ve diyorlar” yani tövbe etmeksizin sürekli.
ولما كان النافع الغفران من غير نظر إلى معين، بنوا للمفعول قولهم: {سيغفر لنا} أي من غير شك، فأقدموا على السوء وقطعوا بوقوع ما يبعد وقوعه في المستقبل حكماً على من يحكم ولا يحكم عليه، وصرح بما افهمه ذلك من إصرارهم معجباً منهم في جزمهم بالمغفرة مع ذلك بقوله: {وإن} أي والحال أنه إن {يأتهم عرض مثله} أي في الدناءة والخسة - والحرمة كالرشى {يأخذوه} .
Fayda veren şey belirli bir kimseye bakılmaksızın bağışlanma olduğu için, sözlerini meçhul kalıpla kurarak şöyle dediler: {سَيُغْفَرُ لَنَا} “Nasıl olsa bağışlanacağız” yani hiçbir şüphe olmaksızın. Böylece kötülüğe cüret ettiler ve hükmeden ve kendisine hüküm verilemeyen Zât'a hüküm keserek gelecekte vuku bulması uzak olan bir şeyin kesinlikle gerçekleşeceğine hükmettiler. Bunun hissettirdiği ısrarlarını açıkça belirterek, buna rağmen mağfiret hususundaki kesin inançlarına şaşarak şöyle buyurdu: {وَإِنْ} “Halbuki” yani durum şu ki şayet {يَأْتِهِمْ} “onlara gelse” {عَرَضٌ مِثْلُهُ} “onun gibi bir menfaat” yani rüşvet gibi alçaklıkta, değersizlikte ve haramlıkta benzeri bir menfaat {يَأْخُذُوهُ} “onu da alırlar”.
ولما كان هذا عظيماً، أنكر عليهم مشدداً - للنكير بقوله
Bu çok büyük bir cürüm olduğu için, kınamayı şiddetlendirerek yeni bir cümle ile şöyle
مستأنفاً: {ألم يؤخذ عليهم} بناه للمفعول إشارة إلى أن العهد يجب الوفاء به على كل حال، ثم عظمه بقوله: {ميثاق الكتاب} أي الميثاق المؤكد في التوارة {أن لا يقولوا} أي قولاً من الأقوال وإن قل {على الله} أي الذي له الكمال العظمة {إلا الحق} أي المعلوم ثباته، وليس من المعلوم ثباته إثبات المغفرة على القطع بغير توبة، بل ذلك خروج عن ميثاق الكتاب.
buyurup onları kınamıştır: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ} “Kendilerinden alınmamış mıydı?” Ahde her halükarda vefa gösterilmesinin zorunlu olduğuna işaretle fiili meçhul kalıpta getirdi; sonra şu buyruğuyla onu yüceltti: {مِيثَاقُ الْكِتَابِ} “Kitap'ın misakı” yani Tevrat'ta pekiştirilen misak {أَنْ لَا يَقُولُوا} “söylemeyeceklerine dair” yani ne kadar az olursa olsun hiçbir sözü {عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı” yani azamet ve kemal sahibi olan Allah'a karşı {إِلَّا الْحَقَّ} “haktan başkasını”. Yani sabit olduğu bilinen haktan başkasını [söylemeyeceklerine dair]. Tövbe etmeksizin kesin olarak bağışlanacağını iddia etmek sabit olduğu bilinen şeylerden değildir; bilakis bu, Kitap'ın misakının dışına çıkmaktır.
ولما كان ربما وقع في الوهم أنه أخذ على أسلافهم ولم يعلم هؤلاء به، نفى ذلك بقوله: {ودرسوا ما فيه} أي ما في ذلك الميثاق بتكرير القراءة للحفظ {والدار الأخرة} أي فعلوا ما تقدم من مجانبة التقوى والحال أن الآخرة {خير} أي مما يأخذون {للذين يتقون} أي وهم يعلمون ذلك بإخبار كتابهم، ولذلك أنكر عليهم بقولة: {أفلا تعقلون*} أي حين أخذوا ما يشقيهم ويفنى بدلاً مما يسعدهم ويبقى، وعلى قراءة نافع وابن عامر وحفص بالخطاب يكون المراد الإعلام بتناهي الغضب.
Bunun atalarından alındığı ve bunların bundan haberdar olmadığı zannı akla gelebileceği için, bunu şu buyruğuyla nefyetmiştir: {وَدَرَسُوا مَا فِيهِ} “ve onun içindekini iyice okuyup öğrenmişlerdi”. Yani ezberlemek için tekrar tekrar okuyarak o misakta bulunanları [öğrenmişlerdi]. {وَالدَّارُ الْآخِرَةُ} “Ahiret yurdu ise” yani ahiret yurdu şöyle iken onlar takvadan uzaklaşma şeklindeki geçmiş fiilleri işlediler: {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır” yani aldıkları şeyden {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “sakınanlar için”. Yani onlar kitaplarının bildirmesiyle bunu bilmektedirler. Bu sebeple şu buyruğuyla onları kınamıştır: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani kendilerini mutlu kılacak ve baki kalacak şeyin yerine kendilerini bedbaht edecek ve fani olacak şeyi aldıklarında [hiç düşünmüyorlar mı?]. Nâfi', İbn Âmir ve Hafs'ın muhatap kıraatine göre mana, gazabın son dereceye ulaştığını bildirmektir.
ولما بين ما للمفسدين من كونهم قالوا على الله غير الحق فلا يغفر لهم، بين ما للصالحين المذكورين في قوله {ومن قوم موسى أمة يهدون بالحق وبه يعدلون} [الأعراف: ١٥٩] فقال عاطفاً على تقديره: أولئك حبطت أعمالهم فيما
Bozguncuların Allah'a karşı hakkın dışındakini söylemeleri sebebiyle bağışlanmayacaklarını beyan edince; {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Musa'nın kavminden hak ile doğru yola ileten ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” [A'râf: 159] buyruğunda zikredilen salih kimselerin durumunu beyan ederek, takdiri: 'Şunların amelleri boşa çıkmıştır...' şeklinde olan cümleye atıfla şöyle buyurmuştur:
درسوا من الكتاب، ولا يغفر لهم ما أتوا من الفساد: {والذين يمسكون} أي يمسكون إمساكاً شديداً يتجدد على كل وجه الا ستمرار، وهو إشارة إلى إن التمسك بالسنة في غاية الصعوبة لا سيما عند ظهور الفساد {بالكتاب} أي فلا يقولون على الله إلا الحق، ومن جملة تمسيكهم المتجدد انتقالهم عن ذلك الكتاب عند إتيان الناسخ لأنه ناطق بذلك - والله الموفق.
Kitap'tan ders aldıkları halde [amelleri boşa çıkmıştır] ve işledikleri bozgunculuklar sebebiyle de bağışlanmazlar: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ} “Sımsıkı sarılanlara gelince” yani her yönden süreklilik arz edecek biçimde yenilenen kuvvetli bir sarılışla sarılanlar. Bu, özellikle fesadın ortaya çıktığı zamanlarda sünnete sarılmanın son derece zor olduğuna bir işarettir. {بِالْكِتَابِ} “Kitap'a” yani Allah hakkında haktan başkasını söylemezler. Onların yenilenen bu sımsıkı sarılmalarının bir parçası da, hükmü kaldıran (nâsih) geldiğinde o kitaptan [yeni şeriata] intikal etmeleridir; çünkü o [Kitap] bunu açıkça söylemektedir —başarıya ulaştıran Allah'tır.
ولما كان من تمسيكهم بالكتاب عند نزول هذا الكلام انتقالهم عن دينهم إلى الإسلام كما وقع الأمر به في المواضع التي تقدم بيانها، عبر عن إقامة الصلاة المعهودة لهم بلفظ الماضي دون المضارع لئلا يجعلوه حجة في الثبات على دينهم. فيفيد ضد المراد فقال: {وأقاموا الصلاة} وخصها إشارة إلى أن الأولين توكوها كما صرح به في آية مريم، وتنويهاً بشأنها بياناً لأنها من أعظم شعائر الدين، ولما كان التقدير إخباراً عن المبتدإ: سنؤتيهم أجورهم لإصلاحهم، وضع موضعه للتعميم قوله: {إنا لا نضيع} أي بوجه من الوجوه {أجر المصلحين*} .
Bu kelam indiği sırada onların Kitap'a sımsıkı sarılmalarının bir gereği, daha önce beyan edilen yerlerde emredildiği üzere kendi dinlerinden İslam'a geçmek olduğundan; kendi dinlerinde sebat etmeye bunu bir delil kılmasınlar ve böylece muradın zıddı bir mana anlaşılmasın diye, onların alışılagelmiş namaz kılmalarını muzari (geniş/şimdiki zaman) lafzıyla değil mazi (geçmiş zaman) lafzıyla ifade edip şöyle buyurdu: {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “ve namazı dosdoğru kılanlar”. Meryem suresindeki ayette açıkça belirtildiği üzere öncekilerin namazı terk ettiğine işaret etmek ve dinin en büyük şeâirinden olduğunu beyan ederek onun şanını yüceltmek için özellikle namazı tahsis etti. Mübtedadan haber verilmesi takdiri: 'Islah edicilikleri sebebiyle onlara mükâfatlarını vereceğiz' şeklinde olunca, genelleme yapmak üzere bunun yerine şu buyruğu koydu: {إِنَّا لَا نُضِيعُ} “Biz şüphesiz zayi etmeyiz” yani hiçbir şekilde {أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} “iyilik yapanların ecrini”.