Binûn

A'râf — 7. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ذكر الكتاب أنه رهبهم من مخالفته ورغبهم في مؤالفته، وكان عذاب الآخرة مستقبلاً وغائباً، وكان ما هذا شأنه يؤثر في الجامدين، أمره أن يذكرهم بترهيب دنيوي مضى إيقاعه بهم، ليأخذوا مواثيق الكتاب لغاية الجد مع أنه لا يعلمه إلا علماؤهم، فيكون

Kitap'ın onları kendisine muhalefet etmekten korkuttuğunu ve onunla uyum içinde olmaya teşvik ettiğini zikredince; ahiret azabı ise gelecekte ve gaipte olup, böyle olan bir şey de taşlaşmış/katı kalplilere [pek] tesir etmeyeceği için, Kitap'ın misaklarını son derece ciddiyetle alsınlar diye, daha önce başlarına getirilmiş olan dünyevi bir korkutmayı onlara hatırlatmasını emretti. Üstelik bunu onların âlimlerinden başkası bilmemektedir;

علم الأمي له من أعلام نبوته الظاهرة فقال: {وإذ} أي اذكر لهم هذا، فإن لمن يتعظوا اذكر لهم إذ {نتقنا} أي قلعنا ورفعنا، وأتى بنون العظمة لزيادة الترهيب {الجبل} عرفه لمعرفتهم به، وعبر لدلالة لفظه على الصعوبة والشدة دون الطور - كما في البقرة - لأن السياق لبيان نكدهم بإسراعهم في المعاصي الدالة على غلظ القلب.

böylece ümmi bir peygamberin bunu bilmesi, onun açık peygamberlik delillerinden biri olur. Şöyle buyurdu: {وَإِذْ} “Hani bir zamanlar” yani onlara bunu hatırlat; şayet öğüt almazlarsa kendilerine şu zamanı hatırlat: {نَتَقْنَا} “söküp kaldırmıştık” yani kökünden söküp yükseltmiştik. Korkutmayı artırmak için azamet 'nun'u ile getirdi. {الْجَبَلَ} “dağı”. Onu bildikleri için marife (belirli) olarak getirdi. Kalp katılığını gösteren günahlara koşmalarındaki uğursuzluk ve huysuzluklarını beyan etmek bağlamında olduğu için Bakara suresindeki gibi 'Tur' lafzıyla değil, lafzı zorluk ve şiddete delalet eden [cebel] lafzıyla ifade etti.

ولما كان مستغرقاً لجميع الجهة الموازية لعساكرهم، حذف الجار فقال: {فوقهم} ثم بين أنه كان أكبر منهم بقوله: {كأنه ظلة} أي سقف، وحقق أنه صار عليهم موازياً لهم من جهة الفوق كالسقف بقوله: {وظنوا} هو على حقيقته {أنه واقع} ولما كان ما تقدم قد حقق العلو، لم يحتج إلى حرف الاستعلاء، فقال مشيراً إلى السرعة واللصوق: {بهم} أي إن لم يأخذوا عهود التوارة، قالوا: ولما رأوا ذلك خر كل منهم ساجداً على حاجبه الأيسر، وصار ينظر بعينه اليمنى إلى الجبل فزعاً من سقوطه، وهي سنة لهم في سجودهم إلى الآن، يقولون: هذه السجدة التي رفعت عنا بها العقوبة.

Ordularının bulunduğu tüm yönü kapladığı için cer harfini hazfedip {فَوْقَهُمْ} “onların üzerlerine” buyurdu. Sonra: {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} “sanki o bir gölgelik gibiydi” yani bir tavan gibiydi buyurarak dağın onlardan daha büyük olduğunu beyan etti. {وَظَنُّوا} “ve onlar zannettiler” —bu hakiki anlamındadır— {أَنَّهُ وَاقِعٌ} “onun düşeceğini” buyurarak dağın tavan gibi üst taraftan onları kaplar şekilde üzerlerine geldiğini pekiştirdi. Önceki kısım yüksekliği zaten ifade ettiği için istila harfine ihtiyaç duymadı ve sürat ile yapışmaya işaret ederek şöyle buyurdu: {بِهِمْ} “üzerlerine” yani Tevrat'ın ahitlerini almazlarsa [üzerlerine düşeceğini zannettiler]. Dediler ki: Bunu gördüklerinde her biri sol kaşı üzerine secdeye kapandı ve dağın düşmesinden korkarak sağ gözüyle dağa bakmaya başladı. Bu, bugüne kadar onların secdelerinde bir âdettir; 'Bu, üzerimizden azabın kaldırıldığı secdedir' derler.

ولما كان كأنه قيل: فقالوا: أخذنا يارب عهودك، قال مشيراً إلى عظمته ليشتد إقبالهم عليه إشارة إلى أنه علة رفع الجبل: {خذوا ما آتيناكم} أي بعظمتنا، فهو جدير بالإقبال عليه وإن يعتقد فيه الكمال، وأكد ذلك بقوله: {بقوة} أي عزم عظيم على احتمال

Sanki: 'Onlar da: Ey Rabbimiz, senin ahitlerini aldık, dediler' denilmiş gibi olunca; dağın kaldırılmasının illeti olduğuna ve O'na yönelmelerinin kuvvetlenmesi gerektiğine işaretle O'nun azametini belirterek şöyle buyurdu: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ} “Size verdiğimiz şeyi tutun” yani azametimizle verdiğimiz şeyi; dolayısıyla O'na yönelinmeye ve onda kemal olduğuna inanılmaya layıktır. Bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {بِقُوَّةٍ} “kuvvetle” yani onun meşakkatlerine katlanmak için

مشاقه؛ ولما كان الأخذ للشيء بقوة ربما نسيه في وقت، قال: {واذكروا ما فيه} أي من الأوامر والنواهي وغيرهما - فلا تنسوه {لعلكم تتقون*} أي ليكون حالكم حال من يرجى تقواه، فدل سبحانه بهذا على تأكيد المواثيق عليهم في أخذ جميع ما في الكتاب الذي من جملته ألا تقولوا على الله إلا الحق ولا تكتموا شيئاً منه، قالوا: ولما قرأ موسى ﵇ الألواح وفيها كتاب الله لم يبق على الأرض شجر ولا جبل ولا حجر إلا اهتز، فلذلك لا ترى يهودياً يسمع التوارة إلا اهتز وأنقض رأسه.

büyük bir azimle; bir şeyi kuvvetle alan kimse zamanla onu unutabileceğinden dolayı şöyle buyurdu: {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} “ve içindekini aklınızda tutun” yani emirleri, yasakları ve diğer şeyleri [hatırlayın], onu unutmayın {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırsınız” yani durumunuz, takvası umulan kimsenin durumu gibi olsun. Allah Teâlâ bununla, Kitap'ta bulunanların tamamını almaları hususunda kendilerinden kesin sözler alındığına delalet etmiştir; ki bu hükümlerin başında Allah hakkında haktan başkasını söylememek ve ondan hiçbir şeyi gizlememek gelir. Dediler ki: Musa aleyhisselâm levhaları okuduğunda —ki içinde Allah'ın Kitabı vardı— yeryüzünde sarsılmayan hiçbir ağaç, dağ ve taş kalmadı. Bu sebepledir ki Tevrat'ı dinleyip de sallanmayan ve başını eğmeyen hiçbir Yahudi göremezsin.

ولما ذكر أنه ألزمهم أحكام الكتاب على هذه الهيئة القاهرة الملجئة القاسرة التي هي من أعظم المواثيق عند أهل الأخذ وأنه أكد عليهم المواثيق في كثير من فصول الكتاب، وكان ذلك كله خاصاً بهم؛ أمره أن يذكر لهم أنه ركب لهم في عموم هذا النوع الآدمي من العقول ونصب من الأدلة الموضحة للأمر إيضاح المشهود للشاهد ما لو عذب تاركه والمتهاون به لكان تعذيبه جارياً على المناهج ملائماً للعقول، ولكنه لسبق رحمته وغلبة رأفته لم يؤاخذ بذلك حتى ضم إليه الرسل، وأنزل معهم الكتب، وأكثر فيها من المواثيق، وزاد في الكشف والبيان، وإلى ذلك الإشارة باسم الرب، فكأن من عنده علم أشد ملامة من الجاهل، فقال: {وإذ} أي واذكر لهم إذ {أخذ} أي خلق بقوله وقدرته {ربك} أي المحسن

Ahit alanlar nezdinde en büyük misaklardan olan bu kahredici, mecbur edici ve zorlayıcı durum üzere Kitap'ın hükümlerini onlara bağlayıcı kıldığını ve Kitap'ın birçok faslında onlardan misaklar pekiştirdiğini zikredince; ve bütün bunlar sadece onlara mahsus olunca; Âdemoğulları türünün tamamına akıllar yerleştirdiğini ve bu meseleyi görenin şahidine açıklığı gibi açıklayan deliller diktiğini onlara hatırlatmasını emretti. Öyle ki, bunu terk eden ve hafife alan kimseye azap edilecek olsa, bu azap yöntemlere uygun ve akıllara mutabık olurdu. Fakat O, rahmetinin öne geçmesi ve şefkatinin üstün gelmesi sebebiyle, buna peygamberleri ekleyip onlarla beraber kitaplar indirinceye, bunlarda misakları çoğaltıncaya ve keşif ile beyanı artırıncaya kadar bunlarla [insanları] hesaba çekmemiştir. 'Rab' ismiyle buna işaret edilmektedir; sanki yanında ilim olan kimse, cahilden daha çok kınanmaya layıktır. Şöyle buyurdu: {وَإِذْ} “Hani bir zamanlar” yani onlara o vakti hatırlat ki {أَخَذَ} “çıkarmıştı” yani sözü ve kudretiyle yaratmıştı {رَبُّكَ} “Rabbin” yani sana ihsanda bulunan [Rabbin]

إليك بالتمهيد لرسالتك كما يؤخذ القمل بالمشط من الرأس.

tıpkı baştaki bitlerin tarakla alınması gibi peygamberliğine zemin hazırlayarak [çıkarmıştı].

ولما كان السياق لأخذ المواثيق والأخذ بقوة، ذكر أخذ الذرية من أقوى نوعي الآدمي، وهم الذكور فقال: {من بني آدم} وذكر أنه جعلها من أمتن الأعضاء فقال: {من ظهورهم} كل واحد من ظهر أبيه {ذريتهم} إشارة إلى أنه أكد عليهم المواثيق وشددها لهم وأمرهم - بالقوة في أمرها، أعطاهم من القوة في التركيب والمزاج ما يكونون به مطيعين لذلك، فهو تكليف بما في الوسع، وجعل لهم عقولاً عند من قال: هو على حقيقته كنملة سليمان ﵊ {وأشهدهم على أنفسهم} أي أوضح لهم من البراهين من الإنعام بالعقول مع خلق السماوات والأرض وما فيهما على هذا المنوال الشاهد له بالوحدانية وتمام العلم والقدرة، ومن إرسال الرسل المؤيدين بالمعجزات ما كانوا كالشهود بأنه لا رب غيره؛ وقد ذكر معنى هذا الإمام حجة الإسلام الغزالي في الكلام على العقل من باب العلم من الإحياء فإنه قال معنى هذه الآية: والمراد إقرار نفوسهم، لا إقرار الألسنة، فإنهم انقسموا في إقرار الألسنة حيث

Söz konusu bağlam misakların alınması ve kuvvetle tutulması bağlamı olunca, zürriyetin Âdemoğlunun iki türünden en güçlüsü olan erkeklerden alındığını zikrederek: {مِنْ بَنِي آدَمَ} “Âdemoğullarından” buyurdu ve onları en sağlam uzuvlardan kıldığını zikrederek şöyle dedi: {مِنْ ظُهُورِهِمْ} “bellerinden” her birini kendi babasının belinden [çıkardı] {ذُرِّيَّتَهُمْ} “zürriyetlerini”. Bu, onlara misakları pekiştirdiğine, onları şiddetlendirdiğine ve bu hususta kuvvetli olmalarını emrettiğine bir işarettir. Onlara yaratılış ve mizaç bakımından buna itaat edebilecekleri bir güç verdi; dolayısıyla bu, güç yetirilebilen bir yükümlülüktür. Bunun hakiki anlamda olduğunu söyleyenlere göre Süleyman aleyhisselâm'ın karıncası gibi onlar için akıllar kıldı. {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “ve onları kendilerine şahit tutmuştu” yani akılların bahşedilmesi, semavat ve arzın ve içindekilerin O'nun birliğine, tam ilim ve kudretine şahitlik edecek bu nizam üzere yaratılması ve mucizelerle desteklenmiş peygamberlerin gönderilmesi gibi öyle deliller açıkladı ki, O'ndan başka hiçbir Rab olmadığına adeta şahitler oldular. Huccetü'l-İslam İmam Gazali, İhyâ'nın İlim bölümünde akıl konusunu ele alırken bu ayetin manasını zikretmiş ve şöyle demiştir: Bu ayetin manası, nefislerinin ikrarıdır, dillerin ikrarı değildir; zira diller ve şahıslar ortaya çıktığında dillerin ikrarı hususunda

وجدت الألسنة والأشخاص؛ ثم ذكر أن النفوس فطرت على معرفة الأشياء على ما هي عليه لقرب الاستعداد للإدراك.

farklı gruplara ayrıldılar. Sonra nefislerin, idrak istidadının yakınlığı sebebiyle eşyayı olduğu gibi bilme fıtratı üzere yaratıldığını zikretmiştir.

ولما تبين أنه فرد لا شريك له فلا راد لأمره، وأنه رب فلا أرأف منه ولا أرحم، كان ذلك أدعى إلى طاعته خوفاً من سطوته ورجاء لرحمته، فكانوا بذلك بمنزلة من سئل عن الحق فأقر به، فلذلك قال: {ألست بربكم} أي المحسن إليكم بالخلق والتربية بالرزق وغيره {قالوا بلى شهدنا} أي كان علمنا بذلك علماً شهودياً، وذلك لأنهم وصلوا بعد البيان إلى حد لا يكون فيه الجواب إلا ذلك فكأنهم قالوه؛ فهو - والله أعلم - من وادي قوله تعالى {ولله يسجد من في السماوات والأرض طوعاً وكرهاً} [الرعد: ١٥]- الآية و {لله يسجد ما في السماوات والأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون} [النحل: ٤٩] .

O'nun hiçbir ortağı olmayan tek olduğu ve bu yüzden emrini geri çevirecek kimse bulunmadığı; O'nun Rab olduğu ve bu yüzden O'ndan daha şefkatli ve merhametli kimsenin olmadığı açıklığa kavuşunca; bu durum, O'nun azabından korkarak ve rahmetini umarak O'na itaat etmeye daha çok sevk edici oldu. Böylece onlar hak kendilerine sorulup da onu ikrar eden kimse konumunda oldular. Bu sebeple şöyle buyurdu: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ} “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” yani sizi yaratarak ve rızık ve benzeri şeylerle terbiye ederek size ihsanda bulunan [Rabbiniz değil miyim?] {قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “Dediler ki: 'Evet, şahit olduk'” yani buna dair ilmimiz şahitlik derecesinde apaçık bir ilim oldu. Çünkü onlar beyandan sonra öyle bir sınıra ulaştılar ki orada cevabın bundan başkası olması mümkün değildi; dolayısıyla bunu sanki bizzat söylemiş gibi oldular. Bu husus —en doğrusunu Allah bilir— Allah Teâlâ'nın şu ayetleri kabilindendir: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez Allah'a secde ederler” [Ra'd: 15] ve {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler” [Nahl: 49].

ولما كان كأنه قيل: لم فعل ذلك؟ قيل: دلالة على أن المتقدم إنما هو على طريق التمثيل يجعل تمكينهم من الاستدلال كالإشهاد، فعله كراهة {أن تقولوا يوم القيامة} أي إن لم ينصب لهم الأدلة {إنا كنا عن هذا} أي وحدانيتك وربوبيتك {غافلين*} أي لعدم الأدلة فلذلك أشركنا {أو تقولوا} أي لو لم نرسل إليهم الرسل {إنما أشرك آباؤنا من قبل} أي من قبل أن نوجد

Sanki: 'Bu niçin yapıldı?' denilmiş gibi olunca, şöyle denildi: Bu, geçmişteki anlatımın bir temsil yolu olduğunu ve delil getirmeye imkân tanınmasının şahit tutmak gibi kılındığını göstermektedir. Bunu şu sözü söylemenizden hoşlanmadığı için yapmıştır: {أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü şöyle demeyesiniz diye:” yani şayet onlara deliller dikilmemiş olsaydı [bunu diyeceklerdi]: {إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا} “Şüphesiz biz bundan” yani senin birliğinden ve rabliğinden {غَافِلِينَ} “habersizdik” yani deliller bulunmadığı için habersizdik ve bu yüzden şirk koştuk [demeyesiniz diye]. {أَوْ تَقُولُوا} “Yahut şöyle demeyesiniz:” yani şayet onlara peygamberler göndermeseydik [şöyle demeyesiniz diye]: {إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu” yani biz var olmadan önce

{وكنا ذرية من بعدهم} فلم نعرف لنا مربياً غيرهم فكنا لهم تبعاً فشغلنا اتباعهم عن النظر ولم يأتنا رسول منبه، فيتسبب عن ذلك إنكارهم في قولهم: {أفتهلكنا بما فعل المبطلون*} أي من آبائنا؛ قال أبو حيان: والمعنى أن الكفرة لو لم يؤخذ عليهم عهد ولا جاءهم رسول بما تضمنه العهد من توحيد الله وعبادته لكانت لهم حجتان: إحدهما «كنا غافلين» والأخرى «كنا تبعاً لأسلافنا» فكيف والذنب إنما هو لمن طرّق لنا وأضلنا - انتهى. ومما يؤيد معنى التمثيل حديث أنس في الصحيح «يقول الله لأهون أهل النار عذاباً: لو أن لك ما في الأرض من شيء كنت تفتدي به؟ قال: نعم، قال: فقد سألتك ما هو أهون من هذا وأنت في صلب آدم أن لا تشرك شيئاً، فأبيت إلا الشرك» وذلك لأن التصريح بالآباء ينافي كون الإقرار على حقيقته، والأخذ وهو في الصلب إنما هو بنصب الأدلة وتقرير الحق على وجه مهيىء للاستدلال بتركيب العقل على القانون الموصل إلى المقصود عند التخلي من الحظوظ والشوائب، وهذا الذي وقع تأويل الآية به لا يعارضه حديث الاستنطاق في عالم الذر على تقدير صحته، فإنه روي من طرق كثيرة جداً ذكرتها في كتابي سر الروح، منها في الموطأ ومسند أحمد وإسحاق بن راهويه ومحمد بن نصر المروزي وأبي يعلى الموصلي ومستدرك الحاكم وكتاب المائتين لأبي عثمان

{وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} “biz de onlardan sonra gelen bir zürriyettik”. Dolayısıyla onlardan başka bir yetiştirici tanımadık, onlara tabi olduk; onlara tabi olmak bizi düşünmekten alıkoydu ve bize uyarıcı bir peygamber gelmedi; bunun neticesinde onların şu sözlerindeki inkârları ortaya çıkar: {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} “Şimdi o batıl yola sapanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” yani atalarımızın yaptıkları yüzünden. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Mana şudur ki, kâfirlerden söz alınmamış ve onlara Allah'ın birliğini ve ibadeti içeren bu ahit ile bir elçi gelmemiş olsaydı iki hüccetleri olurdu: Biri 'habersizdik', diğeri 'atalarımıza tabi idik; günah ancak bize bu yolu açan ve bizi saptıranındır' şeklinde olurdu. Temsil manasını teyit eden delillerden biri de Sahih'te yer alan Enes hadisidir: “Allah Teâlâ cehennem ehlinin azabı en hafif olanına şöyle der: Yeryüzünde olan her şey senin olsaydı onu [kurtulmak için] feda eder miydin? O: Evet, der. Allah Teâlâ: Sen henüz Âdem'in sulbündeyken Ben senden bundan daha hafifini, Bana hiçbir şeyi ortak koşmamanı istemiştim; fakat sen şirkten başka bir şeye yanaşmadın, buyurur.” Bunun sebebi, ataların açıkça zikredilmesinin ikrarın hakiki oluşuna zıt olmasıdır. Sulbdeki ahit alma ise, ancak delillerin dikilmesi ve hakkın, menfaatlerden ve şaibelerden arınıldığında maksada ulaştıran kanun üzere aklın terkibi ile istidlale hazır kılınması suretiyle gerçekleşmiştir. Ayetin bu şekilde yorumlanması, sahih kabul edildiği takdirde zürriyet âleminde konuşturma hadisiyle çelişmez. Zira bu hadis pek çok yoldan rivayet edilmiştir; bunları Sırrü'r-Rûh adlı kitabımda zikrettim. Bunların bir kısmı el-Muvatta', Müsned-i Ahmed, İshak b. Râhûye, Muhammed b. Nasr el-Mervezî, Ebû Ya'lâ el-Mavsılî, Müstedrek-i Hâkim ve Ebû Osmân

الصابوني عن صحابة وتابعين مرفوعاً وموقوفاً - منهم عمر وأبيّ بن كعب وأبو هريرة وحكيم بن حزام وعبد الله بن سلام وعبد الله بن عمرو وابن عباس وابن مسعود ﵃، وعن محمد بن كعب وعطاء بن يسار وسعيد بن المسيب وأبي العالية ﵏، وإنما كان لا يعارضه لأن في بعض طرقه عن أبيّ بن كعب ﵁ أنه سبحانه قال بعد أن استنطقهم:

es-Sâbûnî'nin Kitâbü'l-Mieteyn'inde sahabe ve tabiinden merfû ve mevkûf olarak rivayet edilmiştir. Bunlar arasında Ömer, Übeyy b. Ka'b, Ebû Hureyre, Hakîm b. Hizâm, Abdullah b. Selâm, Abdullah b. Amr, İbn Abbas ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anhüm ile Muhammed b. Ka'b, Atâ b. Yesâr, Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebu'l-Âliye rahimehumullâh bulunmaktadır. Çelişmemesinin sebebi şudur: Übeyy b. Ka'b'dan radıyallâhu anh gelen bazı rivayet yollarında, Allah Teâlâ'nın onları konuşturduktan sonra şöyle buyurduğu yer almaktadır:

«فإني أشهد عليكم السماوات السبع والأرضين السبع، وأشهد عليكم أباكم آدم أن تقولوا يوم القيامة: إنا كنا عن هذا غافلين، فلا تشركوا بي شيئاً، فإني أرسل إليكم رسلي يذكرونكم عهدي وميثاقي، وأنزل عليكم كتبي، فقالوا: نشهد أنك ربنا وإلهنا، لا رب لنا غيرك» فالاستنطاق في الحديث على بابه، عبرة لأبينا آدم ﵇ ومن حضر ذلك من الخلق، وإيقافاً لهم على بديع قدرته وعظيم علمه، وإشهاد ما أشهد من المخلوقات بمعنى أنه نصب فيها من الأدلة ما يكون إقامة الحجة به عليهم بالنقض إن أشركوا كشهادة الشاهد الذي لا يرد، وليس في شيء من الروايات ما ينافي هذا؛ والحاصل أنه أخذ علينا عهدان: أحدهما حالي تهدى إليه العقول، وهو نصب الأدلة، والآخر مقالي أخبرت به الرسل، كل ذلك للإعلام بمزيد الاعتناء بهذا النوع البشري لما له من الشرف الكريم ويراد به من

“Kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye, yedi kat göğü ve yedi kat yeri üzerinize şahit tutuyorum, babanız Âdem'i de üzerinize şahit tutuyorum. Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın; zira Ben size ahdimi ve misakımı hatırlatacak peygamberlerimi gönderecek ve üzerinize kitaplarımı indireceğim. Onlar: Şahitlik ederiz ki Sen bizim Rabbimiz ve İlahımızsın, Sen'den başka Rabbimiz yoktur, dediler.” Hadisteki konuşturma zahiri üzeredir; babamız Âdem aleyhisselâm ve mahlukattan orada hazır bulunanlar için bir ibret, O'nun eşsiz kudretine ve yüce ilmine vakıf kılma amacı taşır. Şahit tuttuğu mahlukatı şahit kılması ise, şayet şirk koşarlarsa aleyhlerine hüccet ikamesinin geri çevrilemez bir şahidin şahitliği gibi olması için onlara deliller koyması manasındadır. Rivayetlerin hiçbirinde buna aykırı bir durum yoktur. Özetle, bizden iki ahit alınmıştır: Biri, akılların hidayet bulduğu hâlî ahittir ki bu da delillerin dikilmesidir; diğeri ise peygamberlerin haber verdiği makâlî (sözlü) ahittir. Bütün bunlar, sahip olduğu yüce şeref ve kendisi için murat edilen

الأمر العظيم - والله الموفق.

büyük mesele sebebiyle bu insan türüne gösterilen fevkalade ihtimamı bildirmek içindir —başarıya ulaştıran Allah'tır.

ولما كان كأنه قيل تبيهاً على جلالة هذه الآيات: انظر كيف فصلنا هذه الآيات هذه التفاصيل الفائقة وأبرزناها في هذه الأساليب الرائقة، قال: {وكذلك} أي ومثل ذلك التفصيل البديع الجليل الرفيع {نفصل الآيات} أي كلها لئلا يواقعوا ما لا يليق بجانبنا جهلاً لعدم الدليل {ولعلهم يرجعون*} أي ليكون حالهم حال من يرجى رجوعه عن الضلال إلى ما تدعو إليه الهداة من الكمال عن قرب إن حصلت غفلة فواقعوه، وذلك من أدلة {والذي خبث لا يخرج إلا نكداً} [الأعراف: ٥٨] و {ما وجدنا لأكثرهم من عهد} [الأعراف: ١٠٢] و {سأصرف عن آياتي} [الأعراف: ١٤٦] .

Bu ayetlerin azametine dikkat çekilerek sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Bak, Biz bu ayetleri nasıl bu üstün tafsilatla ayrıntılı kıldık ve bu parlak üsluplarla ortaya koyduk!' Şöyle buyurdu: {وَكَذَلِكَ} “İşte böylece” yani o eşsiz, celil ve yüce tafsilat gibi {نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “ayetleri açıklıyoruz” yani delil bulunmaması sebebiyle cehaletle şanımıza yakışmayan şeylere düşmesinler diye ayetlerin tamamını [açıklıyoruz]. {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler” yani şayet bir gaflet meydana gelip günaha düşerlerse, durumları sapıklıktan hidayet rehberlerinin davet ettiği kemale tez zamanda dönmesi umulan kimsenin durumu gibi olsun. Bu husus: {وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا} “Kötü olandan ise faydasız olandan başkası çıkmaz” [A'râf: 58], {وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} “Onların çoğunda bir ahde bağlılık görmedik” [A'râf: 102] ve {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} “Ayetlerimden yüz çevirteceğim” [A'râf: 146] ayetlerinin delillerindendir.

ولما ذكر لهم ما أخذ عليهم في كتابهم من الميثاق الخاص الذي انسلخوا منه، واتبعه الميثاق العام الذي قطع بع الأعذار، أتبعهما بيان ما يعرفونه من حال من انسلخ من الآيات، فأسقطه الله من ديوان السعداء، فأمره صلىلله عليه وسلم أن يتلو عليهم، لأنه - مع الوفاء بتبكيتهم - من أدلة نبوته الموجبة عليهم اتباعه، فذكره ما وقع له في نبذ العهد والانسلاخ من الميثاق بعد أن كان قد أعطى الآيات وأفرغ عليه من الروح فقال: {واتل} أي اقرأ شيئاً بعد شيء {عليهم} أي اليهود وسائر الكفار الخلق كلهم {نبأ الذي} وعظم ما أعطاه بمظهر العظمة ولفظ الإيتاء بعد ما عظم خبره بلفظ الإنباء فقال: {آتيناه} .

Kitaplarında kendilerinden alınan ve sıyrılıp çıktıkları özel misakı onlara hatırlatıp, ardından mazeretleri ortadan kaldıran genel misakı zikredince; bunların peşinden, ayetlerden sıyrılıp çıkan ve Allah'ın kendisini bahtiyarlar divanından düşürdüğü kimsenin bildikleri durumunu beyan etmeyi ekledi. Onları susturma vazifesini yerine getirmekle birlikte, kendisine tabi olmalarını gerektiren peygamberlik delillerinden biri olduğu için, sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimize bunu onlara okumasını emretti. Ayetler verilip üzerine ruh akıtıldıktan sonra ahdi bozma ve misaktan sıyrılma hususunda onun başına gelenleri hatırlatarak şöyle buyurdu: {وَاتْلُ} “Ve oku” yani birbiri ardınca oku {عَلَيْهِمْ} “onlara” yani Yahudilere ve diğer bütün kâfir mahlukata {نَبَأَ الَّذِي} “o kimsenin haberini ki”. Haberini haber verme (inbâ) lafzıyla yücelttikten sonra, ona verdiğini de azamet makamı ve verme (îtâ) lafzıyla yücelterek şöyle buyurdu: {آتَيْنَاهُ} “kendisine vermiştik”.

ولما كان تعالى قد أعطاه من إجابة الدعاء وصحة الرؤيا وغير ذلك مما شاء سبحانه أمراً عظيماً بحيث دله تعالى دلالة لا شك فيها، وكانت الآيات كلها متساوية الأقدام في الدلالة وإن كان بعضها أقوى من بعض، قال تعالى: {آياتنا} وهو بلعام من غير شك للسباق واللحاق، وقيل: وهو رجل بعثه موسى ﵇ إلى ملك مدين فرشاه فتبع دينه فافتتن به الناس، وقيل: هو أمية بن أبي الصلت الثقفي الذي قال فيه النبي ﷺ «آمن شعره وكفر قلبه» قاله عبد الله بن عمرو وسعيد بن المسيب وزيد ابن أسلم، وقيل: هو أبو عامر الراهب الذي سماه النبي ﷺ الفاسق، وقيل: نزلت في منافقي أهل الكتاب كانوا يعرفون النبي ﷺ فأنكروه.

Allah Teâlâ ona duanın kabulü, rüyanın doğruluğu ve dilediği diğer şeylerden öyle büyük bir lütufta bulunmuştu ki, Allah Teâlâ ona şüphe götürmez bir biçimde delalet etmişti; ve ayetlerin bir kısmı diğerinden daha kuvvetli olsa da delalet bakımından hepsi eşit seviyede bulunduğundan, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {آيَاتِنَا} “ayetlerimizi”. Sözün öncesi ve sonrasından anlaşıldığı üzere bu kişi şüphesiz Bel'am'dır. Şöyle de denilmiştir: O, Musa aleyhisselâm'ın Medyen kralına gönderdiği, kralın kendisine rüşvet vermesi üzerine onun dinine tabi olup insanların kendisiyle fitneye düştüğü bir adamdır. Bir görüşe göre o, Peygamber ﷺ'in hakkında: «Şiiri iman etti, kalbi küfretti» dediği Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'dir; bunu Abdullah b. Amr, Saîd b. el-Müseyyeb ve Zeyd b. Eslem söylemiştir. Bir görüşe göre o, Peygamber ﷺ'in 'fâsık' diye isimlendirdiği Ebû Âmir er-Râhib'dir. Bir diğer görüşe göre ise bu ayet, Peygamber ﷺ'i bildikleri halde onu inkâr eden Ehl-i Kitap münafıkları hakkında inmiştir.

ولما كان الذي جرأهم على عظمته سبحانه ما أنعم عليهم به من إعطاء الكتاب ظناً منهم أنه لا يشقيهم بعد ذلك، رهبهم ببيان أن الذي سبب له هذا الشقاء هو إيتاء الآيات فقال: {فانسلخ منها} أي فارقها بالكيلة كما تنسلخ الحية من قشرها، وذلك بسبب أنه لما كان مجاب الدعوة سأله ملك زمانه الدعاء على موسى وقومه فامتنع فلم يزل يرغبه حتى خالف أمر الله اتباعاً لهوى نفسه، فتمكن من الشيطان وأشار عليه أن يرسل إليهم النساء مزينات ويأمرهن أن لا يمتنعن من أحد، فأشقاه الله، وهذا معنى {فأتبعه الشيطان} أي فأدركه مكره فصار قريناً له

Kendilerine Kitap verilmesi nimetinin, bundan sonra Allah'ın kendilerini bedbaht etmeyeceği zannıyla onları Allah'ın azametine karşı cüretkâr kılması sebebiyle; o kimsenin bu bedbahtlığına sebep olan şeyin ayetlerin verilmesi olduğunu beyan ederek onları korkuttu ve şöyle buyurdu: {فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “fakat o bunlardan sıyrılıp çıktı” yani yılanın derisinden sıyrılıp çıktığı gibi tamamen onlardan ayrıldı. Bunun sebebi şudur: Duası makbul birisi olduğunda, zamanının kralı ondan Musa ve kavmine beddua etmesini istedi. O çekindi; fakat kral kendi nefsinin hevasına uyarak Allah'ın emrine muhalefet edinceye kadar onu teşvik etmeye devam etti. Böylece şeytan ona musallat oldu; o da krala süslenmiş kadınları onlara göndermesini ve kadınlara hiç kimseden çekinmemelerini emretmesini tavsiye etti; bunun üzerine Allah onu bedbaht kıldı. {فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ} “derken şeytan onu peşine taktı” yani tuzağı ona ulaştı ve ona yoldaş oldu manası budur.

{فكان} أي فتسبب عن إدراك الشيطان له أن كان {من الغاوين*} أي الضالين الراكبين هوى نفوسهم، وعبر في هذه القصة بقوله: {اتل} دون

{فَكَانَ} “ve böylece oldu” yani şeytanın ona ulaşması neticesinde oldu {مِنَ الْغَاوِينَ} “azgınlardan” yani nefislerinin hevasına kapılan sapıklardan oldu. Bu kıssada

{وأسألهم عن} [الأعراف: ١٦٣] نحو ما مضى في القرية، لأن هذا الخبر مما يحبون ذكره لأن سلخه من الآيات كان لأجلهم، فهو شرف لهم، فلو سألهم عنه لبادروا إلى الإخبار به ولم يتلعثموه فلا تكون تلاوته ﷺ بعد ذلك لما أنزل في شأنه واقعاً موقع ما لو أخبرهم به قبل، ولعل المقصود الأعظم من هذه الآية والتي قبلها الاستدلال على كذب دعواهم في قولهم {سيغفر لنا} [الأعراف: ١٦٩] بما هم قائلون به، فيكون من باب الإلزام، وكأنه قيل: أنتم قائلون بأن من أشرك لا يغفر له لتركه ما نصب له من الأدلة حتى إنكم لتقولون {ليس علينا في الأميين سبيل} [آل عمران: ٧٥] لذلك، فما لكم توسعون المغفرة لكم في ترك ما أخذ عليكم به الميثاق الخاص وقد ضيقتموها على غيركم في ترك ما أخذ عليهم به الميثاق العام؟ ما ذلك إلا مجرد هوى، فإن قلتم: الأمر في أصل التوحيد أعظم فلا يقاس عليه، قيل لكم؛ أليس المعبود قد حرم الجميع؟ وعلى التنزل فمن المسطور في كتابكم أمر بلعام وأنه ضل، وقد كان أعظم من أحباركم، فإنا آتيناه الآيات من غير واسطة رسول، وكان سبب هلاكه - كما تعلمون - وخروجه من ربقة الدين وإحلاله دمه مشورته على ملك زمانه بأن يرسل

karye kıssasında geçen {وَاسْأَلْهُمْ عَنْ} “Onlara sor” [A'râf: 163] ifadesi yerine {اتْلُ} “Oku” buyurmuştur. Çünkü bu haber onların anmayı sevdikleri şeylerdendir; zira onun ayetlerden sıyrılması kendileri uğruna olmuştu ve bu onlar için bir şerefti. Dolayısıyla şayet onlara bunu sormuş olsaydı, hemen haber vermeye koşar ve hiç tereddüt etmezlerdi; böyle olunca da Resûlullah ﷺ'in onun hakkında indirilenleri sonradan okuması, bunu onlara önceden haber vermesi gibi bir tesir bırakmazdı. Belki de bu ayetten ve önceki ayetten asıl maksat, onların bizzat söyledikleri sözler üzerinden {سَيُغْفَرُ لَنَا} “Nasıl olsa bağışlanacağız” [A'râf: 169] şeklindeki iddialarının yalan olduğuna delil getirmektir; böylece bu bir ilzam (susturma) kabilinden olur. Sanki şöyle denilmiştir: Sizler, kendisi için dikilen delilleri terk etmesi sebebiyle şirk koşanın bağışlanmayacağını söylüyorsunuz, hatta bu yüzden {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol yoktur” [Âl-i İmrân: 75] diyorsunuz. O halde, genel misakı terk eden başkaları için mağfireti daralttığınız halde, özel misakla sizden ahit alınan şeyleri terk ettiğinizde mağfireti kendinize nasıl bu kadar genişletebiliyorsunuz? Bu sadece kuru bir hevesten ibarettir. Şayet: 'Tevhidin aslında durum daha büyüktür, dolayısıyla buna kıyas edilemez' derseniz, size şöyle denilir: İbadet edilen Allah hepsini haram kılmamış mıdır? Bir an için kabul edilse bile, kitabınızda Bel'am'ın kıssası ve onun saptığı yazılıdır; oysa o sizin hahamlarınızdan daha büyüktü. Zira Biz ona ayetleri bir elçi vasıtası olmaksızın vermiştik. Bildiğiniz gibi onun helakinin, din bağından çıkmasının ve kanının helal olmasının sebebi, zamanının kralına

النساء إلى عسكر بني إسرائيل متزينات غير ممتنعات ممن أرادهن، وذلك من الفروع التي هي أخف من باب الأموال، فقد بحتم كذبكم في قولكم {سيغفر لنا} وأنكم لم تتبعوا فيه إلا الهوى كما تبعه بلعام فانظروا ما فعل به.

İsrailoğulları ordusuna süslenmiş ve kendilerini isteyen hiç kimseden çekinmeyen kadınları göndermesini tavsiye etmesiydi. Bu ise mallar konusundan daha hafif olan füruattan bir meseledir. Böylece {سَيُغْفَرُ لَنَا} “Nasıl olsa bağışlanacağız” sözünüzdeki yalanınızı açığa vurdunuz ve Bel'am'ın uyduğu gibi bu hususta sadece hevaya uyduğunuzu gösterdiniz; bakın ona neler yapıldı!

ولما كان هذا السياق موهماً لمن لم يرسخ قدمه في الإيمان أن الشيطان له تأثير مستقل في الإغواء، نفى ذلك غيره على هذا المقام في مظهر العظمة فقال: {ولو شئنا} أي أن نرفعه بها على ما لنا من العظمة التي من دنا ساحتها بغير إذن محق {لرفعناه} أي في المنزلة رفعة دائمة {بها} أي الآيات حتى لا يزال عاملاً بها.

Bu bağlam, imanda ayağı sağlamlaşmamış kimseye şeytanın saptırmada müstakil bir tesiri olduğu vehmini verebileceğinden; bu makamda azamet göstergesi içinde bunu nefyederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ شِئْنَا} “Ve eğer dileseydik” yani izinsiz yanına yaklaşanın helak olduğu azametimizle onu bu ayetlerle yükseltmeyi [dileseydik] {لَرَفَعْنَاهُ} “onu muhakkak yükseltirdik” yani mertebe bakımından daimi bir yükselişle yükseltirdik {بِهَا} “onlarla” yani o ayetlerle, ta ki onlarla amel etmeye devam etsin.

ولما علق الأمر بالمشيئة تنبيهاً على أنها هي السبب الحقيقي وإن ما لم يشأه سبحانه لا يكون، وكان التقدير: ولكنا لم نشأ ذلك وشئنا له الكفر فأخلدناه - إلى آخره، عبر عنه تعليماً للأدب في إسناد الخير إلى الله والشر إلى غيره وإن كان الكل خلقه حفظاً - لعقول الضعفاء من إيهام نقص أو إدخال لبس بقوله مسنداً نقصه إليه: {ولكنه أخلد} أي فعل فعل من أوقع الخلد - وهو الدوام - وأوجده {إلى الأرض} أي رمى بنفسه إلى الدنيا رمياً، تهالكاً على ما فيها من الملاذ الحيوانية والشهوات النفسانية {واتبع} أي اتباعاً شديداً

İşin meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlı olduğunu, asıl sebebin meşîet olduğunu ve Allah'ın dilemediği hiçbir şeyin vuku bulmayacağını bildirmek için bu şekilde zikredince; takdir de: 'Fakat Biz bunu dilemedik ve onun için küfrü diledik, böylece onu yere çaktık...' şeklinde olunca; hayrı Allah'a, şerri ise —hepsini O yaratmış olsa bile— zayıf akılları bir eksiklik vehminden veya karışıklıktan korumak adına başkasına isnat etme edebini öğretmek için, onun noksanlığını kendisine isnat ederek şöyle buyurdu: {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ} “Fakat o saplanıp kaldı” yani ebedilik ve süreklilik kılan kimsenin fiilini işledi ve bunu var etti {إِلَى الْأَرْضِ} “yere” yani içindeki hayvani lezzetlere ve nefsani şehvetlere aşırı düşkünlükle kendini dünyaya fırlatıp attı {وَاتَّبَعَ} “ve uydu” yani şiddetle uydu

{هواه} فأعرض عن التمسك بما آتاه الله من الآيات مقدماً لداعي نفسه على داعي روحه، لأن القلب الذي هو نتيجتهما في عالم الأمر له وجهان: وجه إلى الروح العلوي الروحاني الذي هو الأب، وله الذكورة المناسبة للعلو؛ ووجه إلى النفس التي هي الروح الحيواني التي هي الأم ولها المناسبة للأرض بالأنوثة وبأن أصلها من التراب الذي له الرسوب بوضع الجبلة فالتقدير: فحط نفسه حطّاً عظيماً، لأنا لم نشأ رفعه بما أعطيناه من الآيات، وإنما جعلناه وبالاً عليه، فلا يغتر أحد بما أوتي من المعارف، وما حاز من المفاخر واللطائف، فإن العبرة بالخواتيم، ولنا بعد ذلك أن نفعل ما نشاء.

{هَوَاهُ} “kendi hevasına”. Allah'ın kendisine verdiği ayetlere sarılmaktan yüz çevirip ruhunun çağrısına karşı nefsinin çağrısını öne geçirdi. Zira emir âleminde ikisinin neticesi olan kalbin iki yönü vardır: Biri, baba konumunda olan ve yüceliğe uygun erkeklik vasfı taşıyan yüce ruhani ruha bakar; diğeri ise anne konumunda olan, dişilik vasfı taşıyan ve yaratılışı gereği çökelme özelliği bulunan topraktan yaratıldığı için yer ile münasebeti bulunan hayvani ruh olan nefse bakar. Takdir şöyledir: Kendisine verdiğimiz ayetlerle onu yükseltmeyi dilemediğimiz, bilakis bunları onun aleyhine bir vebal kıldığımız için kendini alabildiğine alçalttı. Artık hiç kimse kendisine verilen marifetlerle, elde ettiği övgüye değer şeylerle ve inceliklerle aldanmasın; zira asıl itibar sonlaradır ve bundan sonra dilediğimizi yapmak Bize aittir.

ولما كان هذا حاله، تسبب عنه أن قال تعالى: {فمثله} أي مع ما أوتي من العلم في اتباعه لمجرد هواه من غير دليل بعد الأمر بمخالفة الهوى {كمثل الكلب} أي في حال دوام اللهث.

Onun durumu bu olunca, neticesinde Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَمَثَلُهُ} “Onun durumu” yani hevasına muhalefet etmesi emredildikten sonra kendisine verilen ilme rağmen hiçbir delil olmaksızın sırf hevasına uyması hususundaki durumu {كَمَثَلِ الْكَلْبِ} “köpeğin durumu gibidir” yani sürekli soluma halindeki durumu gibidir.

ولما كان كأنه قيل: مثله في أيّ أحواله؟ قال: في كونه {إن تحمل عليه} أي لتضربه {يلهث أو تتركه يلهث} فإن أوجب لك الحمل عليه ظن أن لهثه لما حاول من ذلك التعب ردك عنه لهثه في الدعة، فتعلم حينئذ أنه ليس له سبب إلا اتباع الهوى، فتابع الهوى مثل الكلب كما بين، ومثال هذا المنسلخ الجاهل الذي لا يتصور أن يتبع غير الهوى، لأنه يتبع الهوى مع إيتاء الآيات فبعد الانسلاخ منها أولى، فقد وضح تشبيه مثله بمثل الكلب، لا تشبيه مثله بالكلب؛ وهذه القصة تدل على

Sanki: 'Hangi hallerinde onun durumu gibidir?' denilmiş gibi olunca, şöyle buyurdu: Şu haliyle ki {إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ} “üzerine varsan” yani onu kovalamak veya vurmak için [üzerine varsan] {يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ} “dilini sarkıtıp solur, yahut kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur”. Üzerine varışın, onun bu yorulma çabasından ötürü soluduğu zannını doğursa bile, rahatlık anında da soluması seni bu zandan vazgeçirir; böylece onun bu halinin sırf hevasına uymaktan başka bir sebebi olmadığını anlarsın. Açıklandığı gibi hevasına uyan kimse tıpkı köpek gibidir. Ayetlerden sıyrılan bu cahilin misali, hevasından başkasına uyması düşünülemeyen kimsedir; zira o, ayetler verilmişken hevasına uymuştur; onlardan sıyrıldıktan sonra ise öncelikle uyacaktır. Böylece onun durumunun köpeğin durumuna benzetildiği, bizzat köpeğe benzetilmediği açıklığa kavuşmuştur. Bu kıssa göstermektedir ki:

أن من كانت نعم الله في حقه أكثر، كان بعده عن الله إذا أعرض عنه أعظم وأكبر.

Kimin hakkında Allah'ın nimetleri daha çok ise, yüz çevirdiği takdirde onun Allah'tan uzaklığı da o kadar büyük ve dehşetli olur.

ولما تقرر المثلان، وكان كل منهما منطبقاً على حالة كل مكذب، كانت النتيجة قوله: {ذلك} أي كل من المثلين {مثل القوم} أي الأقوياء ما يحاولونه {الذين كذبوا بآياتنا} أي في أن تركهم لها إنما هو بمجرد الهوى، لأن لها من الظهور والعظمة بنسبتها إلينا ما لا يخفي على من له أدنى بصيرة {فاقصص القصص} أي فأخبر الإخبار العظيم الذي تتبعت به مواقع الوقائع وآثار الأعيان حتى لم تدع في شيء منها لبساً على كل من يسمع لك من اليهود وغيرهم، وهو مصدر قص الشيء - إذا تبع أثره واستقصى في ذلك {لعلهم يتفكرون*} أي ليكون حالهم حال من يرجى تفكره في هذه الآيات، فيعلمون أنه لا يأتي بمثلها من غير معلم من الناس إلا نبي فيردهم ذلك إلى الصواب حذراً من مثل حال هذا.

İki misal sabit olup her ikisi de her bir yalanlayıcının haline mutabık düşünce, netice şu buyruk oldu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani bu iki misalin her biri {مَثَلُ الْقَوْمِ} “o kavmin misalidir ki” yani elde etmek istedikleri şeylerde güçlü olan o kavmin [misalidir ki] {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanladılar”. Yani ayetleri terk etmeleri sırf hevalarına uymalarındandır; çünkü ayetlerin Bize nispet edilmesinden kaynaklanan öyle bir açıklığı ve azameti vardır ki en ufak basireti olan kimseye bile gizli kalmaz. {فَاقْصُصِ الْقَصَصَ} “Artık bu kıssaları anlat” yani sana kulak veren Yahudilerden ve diğerlerinden hiçbir kimse üzerinde en ufak bir karışıklık bırakmayacak şekilde olayların yerlerini ve şahısların izlerini takip ettiğin o büyük haberi ver. Bu, izini sürdü ve bu konuda derinlemesine araştırdı anlamındaki 'kassa'ş-şey'' kökünden gelir. {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “umulur ki düşünürler” yani durumları bu ayetler hakkında düşünmesi umulan kimsenin durumu gibi olsun; böylece insanlardan bir öğretici olmaksızın bunun benzerini ancak bir peygamberin getirebileceğini bilip bunun gibisinin halinden sakınarak doğruya dönsünler.

ولما ظهر بهذا أن مثل الكلب الذي اكتسب من ممثوله من السوء والقذارة ما لا يعلمه حق علمه إلا الله تعالى مثل المكذبين بالآيات، أنتج ذلك قوله تأكيداً لذمهم وزجرهم: {ساء مثلاً القوم} أي مثل القوم {الذين كذبوا بآياتنا} أي فلو لم يكن عليهم درك في فعلهم أن لا تنزل هذا المثل عليهم لكان أعظم زاجراً له أدنى مروءة، لأنهم نزلوا عما

Benzetilen şeyden kazandığı kötülük ve pisliği ancak Allah Teâlâ'nın hakkıyla bildiği o köpek misalinin ayetleri yalanlayanların misali olduğu bununla ortaya çıkınca; bu durum, onları yermek ve sakındırmak amacıyla şu buyruğu netice verdi: {سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ} “O kavmin misali ne kötüdür” yani o kavmin durumu ne fenadır {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlayan”. Şayet onların fiillerinde bu misalin üzerlerine inmesinden başka bir kusur bulunmasaydı bile, bu, azıcık mürüvveti olan kimse için en büyük caydırıcı olurdu. Çünkü onlar ayetlere tabi olan kimselere ait olan azametten,

لمن يتبعها من العظمة إلى ما ظهر بهذا المثل من الخسة، فكيف وهم يضرون أنفسهم بذلك ولا يضرون إلا إياها، وذلك معنى قوله: {وأنفسهم} أي خاصة {كانوا يظلمون*} أي كان ذلك في طبعهم جبلة لهم، لا يقدر غير الله على تغييره.

bu misalle ortaya çıkan aşağılığa indiler. Üstelik bununla sadece kendilerine zarar verirler ve yalnızca kendilerini hüsrana uğratırlar! Bu da şu buyruğun manasıdır: {وَأَنْفُسَهُمْ} “ve kendilerine” yani yalnızca kendilerine {كَانُوا يَظْلِمُونَ} “zulmediyorlardı”. Yani bu onların fıtratında bir huy haline gelmişti; bunu Allah'tan başkası değiştirmeye güç yetiremez.

ولما كان ذلك محل عجب ممن يميل عن المنهج بعد إيضاحه هذا الإيضاح الشافي، قال جواباً لمن كأنه قال: فما لهم لا يؤمنون؟ مفصلاً لقوله {ولو شئنا لرفعناه بها} [الأعراف: ١٧٦] : {من يهد الله} أي يخلق الهداية في قلبه الملك الأعظم الذي لا أمر لأحد معه {فهو المهتدي} أي لا غيره.

Bu kadar şifalı ve açık bir beyandan sonra bu yoldan sapan kimsenin durumu hayret verici olunca; sanki: 'Peki onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?' diyen kimseye cevap olarak ve {وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} “Eğer dileseydik onu bunlarla yükseltirdik” [A'râf: 176] buyruğunu tafsil ederek şöyle buyurdu: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ} “Allah kime hidayet verirse” yani yanında hiç kimsenin hükmü bulunmayan o en yüce Melik kalbinde hidayeti yaratırsa {فَهُوَ الْمُهْتَدِي} “işte doğru yolu bulan odur” yani başkası değildir.

ولما كان في سياق الاستدلال على أن أكثر الخلق هالك بالفسق ونقض العهد، وحد {المهتدي} [الأعراف: ١٧٧] نظراً إلى لفظ {من} وجمع الضال نظراً إلى معناها فقال: {ومن يضلل فأولئك هم} أي البعداء البغضاء خاصة لا غيرهم {الخاسرون*} إذ لا فعل لغيره أصلاً، والآية من فذلكة ما مضى، وما أحسن ختمها بالخسران في وعظ من ترك الآخرة بإقباله على أرباح الدنيا وأعرضها الفانية، ثم تعقيبها بذرء جهنم الذين لا أخسر منهم.

Yaratılanların çoğunun fısk ve ahdi bozmakla helak olduğuna delil getirme bağlamında olduğu için; {مَنْ} kelimesinin lafzına bakarak {الْمُهْتَدِي} “doğru yolu bulan” [A'râf: 178] kelimesini tekil getirmiş, manasına bakarak da sapanları çoğul kılıp şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ} “Kimi de saptırırsa, işte onlar” yani yalnızca o uzak ve gazaba uğramış olanlar {الْخَاسِرُونَ} “hüsrana uğrayanların ta kendileridir”. Çünkü O'ndan başkasına ait hiçbir fiil yoktur. Bu ayet geçmiş olanların bir özeti mahiyetindedir. Dünyanın kazançlarına ve fani menfaatlerine yönelerek ahireti terk eden kimseye vaaz ederken sonunu hüsranla bitirmek ve ardından kendilerinden daha hüsranda kimse bulunmayan cehennem için yaratılanları zikretmek ne kadar güzeldir!

ذكر قصة بلعام من التوراة - قال في السفر الرابع منها بعد أن ساق قتالهم لسيحون ملك الأمورانيين: وفرق المؤابيون من الشعب

Tevrat'tan Bel'am kıssasının zikri: Tevrat'ın dördüncü cildinde (Sayılar Kitabı), onların Amorilerin kralı Sihon ile savaşlarını anlattıktan sonra şöyle der: Ve Moablılar bu kavimden

فرقاً شديداً لأنهم رأوه شعباً عظيماً، فاضطرب المؤابيون ورجفت قلوبهم خوفاً من بني إسرائيل، وقال ملك مؤاب لأشياخ مدين: اعلموا أن هذا الجمع يرتعي حرثنا، ولا يدع أحداً إلا أهلكه، ويرتعي كل من حولنا كما يرتعي الثور عشب الأرض، وكان ملك المؤابيين في ذلك الزمان بالاق بن صفور، فأرسل رسلاً إلى بلعام بن بعور العراف المعبر للأحلام الذي كان ينزل على شاطىء النهر قريباً من أرض بني عمون ليدعوه إليه فيستعين به: أخبرك أنه قد خرج شعب من أرض مصر، فغشى وجه الأرض كلها، وقد نزلوا جبالنا، فأطلب إليك أن تأتي وتلعن هذا الشعب لأنه أقوى وأعز منا، لعلنا نقدر أن نحاربه ونهلكه عن جديد الأرض، لأني عارف أن الذي تباركه هو مبارك، والذي تلعنه هو ملعون، وانطلق أشياخ مؤاب وأشياخ مدين ومعهم هدايا وجوائز، فأتوا بلعام فقالوا له قول بالاق، فقال لهم: بيتوا هاهنا ليلتكم هذه فأخبركم بما يقول الرب، فأقام أشراف مؤاب عند بلعام، فأتى ملك الله بلعام وقال له: من القوم الذين أتوك؟ قال بلعام للملاك: بالاق بن صفور ملك مؤاب أرسل إلي وقال: قد خرج شعب من أرض مصر فملأ وجه الأرض، فأقبل إلينا حتى تلعنه، لعلي أقدر أن أجاهده وأهلكه، وقال الملاك لبلعام: لا تنطلق مع القوم ولا تلعن الشعب لأنه مبارك، فقال بلعام بكرة لعظماء

çok korktular; çünkü onların büyük bir kavim olduğunu gördüler. Moablılar sarsıldılar ve İsrailoğulları korkusundan yürekleri titredi. Moab kralı Medyen ileri gelenlerine şöyle dedi: 'Bilin ki bu topluluk ekinlerimizi yiyip bitirecek, helak etmedik kimse bırakmayacak; öküzün yerdeki otu yiyip bitirdiği gibi çevremizdeki herkesi yiyip bitirecek.' O dönemde Moablıların kralı Sippor oğlu Balak idi. O, kendisini çağırıp yardım istemek üzere Ammon oğulları toprağına yakın nehir kıyısında oturan rüya tabircisi ve kâhin Beor oğlu Bel'am'a elçiler gönderip şöyle dedi: 'Sana haber veriyorum ki Mısır diyarından bir kavim çıktı ve bütün yeryüzünü kapladı; dağlarımıza konakladılar. Senden gelip bu kavme lanet etmeni istiyorum; çünkü onlar bizden daha güçlü ve daha üstündür. Umulur ki onlarla savaşıp onları yeryüzünden yok edebiliriz; zira biliyorum ki senin bereket dilediğin mübarek olur, lanet ettiğin de lanetlenir.' Moab ve Medyen ileri gelenleri yanlarında hediye ve ödüllerle yola çıktılar; Bel'am'a gelip Balak'ın sözlerini ilettiler. Bel'am onlara: 'Bu gece burada kalın, Rabbin bana ne söyleyeceğini size bildireyim' dedi. Moab ileri gelenleri Bel'am'ın yanında kaldılar. Allah'ın meleği Bel'am'a gelip: 'Sana gelen bu adamlar kimdir?' dedi. Bel'am meleğe: 'Moab kralı Sippor oğlu Balak bana [haber] gönderip: Mısır'dan bir kavim çıktı ve yeryüzünü doldurdu; bize gel de ona lanet et, belki onlarla savaşıp onları helak edebilirim, dedi' dedi. Melek Bel'am'a: 'Bu kavimle gitme ve bu kavme lanet etme; çünkü onlar mübarektir' dedi. Bel'am sabahleyin Balak'ın ileri gelenlerine:

بالاق: انطلقوا إلى صاحبكم، لأن الرب لم يحب أن يدعني أنطلق معكم، ونهض عظماء مؤاب فأتوا بالاق وقالوا له: لم يهو بلعام إتيانك معنا، فعاد بالاق أيضاً فأرسل رسلاً أعظم وأكرم من الأولين، فأتوا بلعام وقالوا له: هكذا يقول بالاق بن صفور: لا تمتنع أن تأتيني لأني سأعظمك وأكرمك جداً، وما قلت لي من شيء فعلت، وأقبل إلينا لتلعن لي - هذا الشعب، فرد بلعام على رسل بالاق قائلاً: لو أن بالاق أعطاني ملء بيته ذهباً وفضة لم أقدر أن أتعدى قول ربي وإلهي، ولا أحيد عن قول صغير ولا كبير من أقواله، فعرجوا أنتم أيضاً عندنا ليلتكم هذه حتى أنظر ما يخبروني ملاك الله من أمركم، فنزل وحي الله على بلعام ليلاً، وقال له: إن كان هؤلاء القوم إنما أتوك ليدعوك فقم فانطلق معهم، ولكن إياك أن تعمل إلا ما أقول فنهض بلعام بكرة وأسرج أتانه وانطلق مع عظماء مؤاب، فقال ملاك الرب في الطريق ليكون له لدداً، فرأت الأتان ملاك الله قائماً في الطريق مخترطاً سيفه ممسكه في يده، فحادت عن الطريق وسارت في الحرث، فضربها بلعام ليردها إلى الطريق، فقام ملاك الرب في طريق ضيق بين كرمين فرأت الأتانة ملك الرب فزحمت الحائط وضغطت رجل بلعام في

'Efendinizin yanına dönün; zira Rab sizinle gitmeme izin vermedi' dedi. Moab ileri gelenleri kalkıp Balak'a geldiler ve ona: 'Bel'am bizimle gelmek istemedi' dediler. Balak tekrar, bu sefer öncekilerden daha saygın ve daha şerefli elçiler gönderdi. Bel'am'a gelip şöyle dediler: 'Sippor oğlu Balak şöyle diyor: Yanıma gelmekten çekinme; zira sana çok büyük saygı ve ikramda bulunacağım, bana ne söylersen yapacağım. Gel ve bu kavme benim için lanet et.' Bel'am, Balak'ın elçilerine şöyle karşılık verdi: 'Balak bana evini altın ve gümüşle doldurup verse dahi Rabbim ve İlahımın sözünden çıkamam; O'nun küçük büyük hiçbir sözünden ayrılamam. Siz de bu gece yanımızda konaklayın da Allah'ın meleğinin sizin durumunuz hakkında bana ne bildireceğine bakayım.' Geceleyin Allah'ın vahyi Bel'am'a indi ve ona: 'Eğer bu adamlar seni çağırmak için geldilerse kalk onlarla git; ancak sana söyleyeceğim şeyden başkasını yapmaktan sakın!' dedi. Bel'am sabah kalktı, eşeğine semer vurdu ve Moab ileri gelenleriyle birlikte yola çıktı. Rabbin meleği yolda ona engel olmak için durdu. Eşek, Allah'ın meleğinin yalın kılıç elinde yolda durduğunu gördü ve yoldan sapıp tarlaya girdi. Bel'am onu yola döndürmek için vurdu. Rabbin meleği iki bağ arasındaki dar bir yolda durdu. Eşek Rabbin meleğini görünce duvara yanaştı ve Bel'am'ın ayağını

الحائط، فعاد يضربها أيضاً، ثم عاد ملاك الرب وقام في موضع ضيق حيث ليس لها موضع تحيد منه يمنة ولا يسره، فبصرت بملاك الرب وربضت تحت بلعام، فاشتد غضب بلعام وضرب الأتان بالعصا، وفتح الرب فم الأتان وقالت لبلعام: ما الذي صنعت بك حتى ضربتني ثلاث مرات؟ قال بلعام: لأنك زريت بي، ولو أنه كان في يدي سيف كنت قد قتلتك الآن، فقالت: ألست أتانتك التي تركبني منذ صباك إلى اليوم؟ هل صنعت مثل هذا الصنع قط؟ قال لها: لا وجلّى الرب عن بصر بلعام فرأى ملك الله قائماً في الطريق مخترطاً سيفه ممسكه بيده، فجثا وخر على وجهه ساجداً، فقال له ملاك الرب: ما بالك ضربت أتانك ثلاث مرات أنا الذي خرجت لأكون لك لداداً، لأنك أخذت في طريق خلافاً لأمري، فلما رأتني الأتان حادت عني ثلاث مرات، ولو أنها لم تحد عني كنت قتلتك وأبقيت عليها، قال بلعام لملاك الرب: أسأت وأجرمت، لم أعلم أنك قائم بإزائي في الطريق، فالآن إن كان انطلاقي مما تكرهه رجعت، قال ملاك الرب لبلعام: انطلق مع القوم وإياك أن تفعل شيئاً إلا ما أقول لك! فانطلق بلعام، فسمع بالاق فخرج ليتلقاه وقال بالاق: لم تأتني؟ قال: قد أتيتك الآن، لعلك تظن أني أقدر أن أقول شيئاً إلا القول الذي

duvara sıkıştırdı. Bel'am ona tekrar vurdu. Sonra Rabbin meleği tekrar ilerleyip sağa sola sapacak yeri olmayan dar bir yerde durdu. Eşek Rabbin meleğini görünce Bel'am'ın altında yere çöktü. Bel'am'ın öfkesi parladı ve eşeğe değnekle vurdu. Rab eşeğin ağzını açtı ve eşek Bel'am'a: 'Sana ne yaptım ki bana üç defa vurdun?' dedi. Bel'am: 'Çünkü benimle alay ettin; elimde kılıç olsaydı seni şimdi öldürürdüm' dedi. Eşek: 'Ben senin gençliğinden bugüne kadar bindiğin eşeğin değil miyim? Hiç böyle bir şey yaptığım oldu mu?' dedi. Bel'am: 'Hayır' dedi. Rab Bel'am'ın gözündeki perdeyi kaldırdı; Allah'ın meleğini yalın kılıç elinde yolda dururken gördü, diz çöktü ve yüzüstü secdeye kapandı. Rabbin meleği ona: 'Eşeğine niçin üç defa vurdun? Sana karşı durmak için çıkan bendim; çünkü sen emrime aykırı bir yola girdin. Eşek beni görünce üç defa benden saptı. Şayet benden sapmasaydı seni öldürür, onu ise sağ bırakırdım' dedi. Bel'am Rabbin meleğine: 'Hata ettim ve günah işledim; senin yolda karşıma çıktığını bilmiyordum. Şimdi eğer gidişim hoşuna gitmiyorsa geri döneyim' dedi. Rabbin meleği Bel'am'a: 'Bu adamlarla git; ancak sana söyleyeceğim şeyden başkasını yapmaktan sakın!' dedi. Bel'am gitti. Balak bunu işitince onu karşılamaya çıktı ve Balak: 'Niçin bana gelmedin?' dedi. Bel'am: 'İşte yanına geldim; yoksa Allah'ın dilime getireceği sözden başka bir şey söylemeye gücümün yeteceğini mi sanıyorsun?

يجريه الله على لساني به أنطق، فلما كان الغد عمد بالاق إلى بلعام وأصعده إلى بيت بعل الصنم، فرأى من هناك أقاصي منازل شعب إسرائيل، وقال بلعام لبالاق: ابني لي هاهنا سبعة مذابح، وهيىء لي سبعة ثيران وسبعة كباش، وفعل بالاق كما قال له بلعام، ورفع بالاق الكباش والثيران على المذبح قرباناً، وقال بلعام لبالاق: قم هاهنا عند قرابينك حتى أنطلق أنا، لعل الرب يوحي إليّ ما أهواه، وأنا مظهر لك ما يوحي به، فانطلق فظهر الله وألهمه قولاً وقال له: انطلق إلى بالاق وقل له هذا القول، فأتاه وهو قائم عند قرابينه وجميع قواد مؤاب معه، ورفع بلعام صوته بأمثاله وقال: ساقني بالاق ملك المؤابيين من أرام التي في المشرق، وقال لي: أقبل حتى تلعن يعقوب وتهلك آل إسرائيل، فكيف ألعنه ولم يلعنه الله، وكيف أهلكه والرب لا يريد هلاكه، رأيته من رؤوس الجبال، ونظرت إليه من فوق الآكام وإذا هو شعب وحده لا يعد مع الشعوب، ومن يقدر يحصي جميع عدد يعقوب، أو من يقدر يحصي عدد ربع بني إسرائيل، تموت نفسي موتاً ويكون آخري إلى آخرهم، قال بالاق لبلعام: دعوتك لتلعن أعدائي

O neyi söyletirse ancak onu konuşurum' dedi. Ertesi gün Balak Bel'am'ı alıp put evi olan Baal tepesine çıkardı. Oradan İsrail kavminin konak yerlerinin sınırlarını gördü. Bel'am Balak'a: 'Burada bana yedi sunak yap ve yedi boğa ile yedi koç hazırla' dedi. Balak Bel'am'ın söylediği gibi yaptı ve sunak üzerinde koçları ve boğaları kurban olarak sundu. Bel'am Balak'a: 'Sen kurbanlarının yanında burada dur, ben gideyim; belki Rab arzu ettiğim şeyi bana vahyeder, vahyedeceği şeyi sana açıklarım' dedi. Gitti; Allah göründü ve ona bir söz ilham edip: 'Balak'a git ve ona bu sözü söyle' dedi. Bel'am kurbanlarının yanında duran Balak'ın ve beraberindeki bütün Moab komutanlarının yanına geldi. Bel'am sesini mesellerle yükseltip şöyle dedi: 'Moab kralı Balak beni doğudaki Aram'dan getirdi ve bana: Gel, Yakub'a lanet et ve İsrail soyunu helak et, dedi. Allah'ın lanet etmediğine ben nasıl lanet ederim? Rabbin helakini istemediğini ben nasıl helak ederim? Onu dağların başından gördüm, tepelerin üzerinden ona baktım; işte o, milletler arasında sayılmayan yalnız bir kavimdir! Yakub'un sayısını kim sayabilir, yahut İsrailoğullarının dörtte birinin hesabını kim yapabilir? Ruhum [doğruların] ölümü gibi ölsün ve sonum onların sonu gibi olsun!' Balak Bel'am'a: 'Düşmanlarıma lanet edesin diye seni çağırdım;

فإذا أنت تباركهم وتدعوا لهم، فرد بلعام قائلاً: الذي يلهمني الرب ويجري على لساني إياه أحفظ، وبه أنطق: قال له بالاق: مر معي إلى موضع آخر لنراهم من هناك، وإنما أسوقك لترى آخرهم ولا تراهم أجمعين، وانطلق به إلى حقل الربية وأقامه على رأس الأكمة، وابتنى هناك سبعى مذابح، وقرب عليها الثيران والكباش، قال بلعام: قف هاهنا عند قرابينك حتى أنطلق أنا الآن، فانظر ما الذي يقال؟ وتجلى الرب على بلعام وأجرى على فيه قولاً وقال له: انطلق إلى بالاق فأخبره بهذا القول، فأتاه وهو قائم عند قرابينه ومعه أشراف مؤاب، فرفع بلعام صوته بأمثاله وقال؛ انهض بالاق واسمع قولي وأصغ لشهادتي يا ابن صفور! اعلم أن الله ليس مثل الرجل يحلف ويكذب؛ إذا قال الرب قولاً فعله، وكلامه دائم إلى الأبد، ساقني لأعود وأبرك، ولا أرد البركة ولا أخالف ما أمرت به، لست أرى في آل يعقوب إثماً ولا غدراً عند بني إسرائيل ولا ظلماً، لأن الله ربه معه الله الذي أخرجهم من مصر بعزة وعظمة قوية، ولست أرى في آل يعقوب طيرة، ولا حساب نجوم أو عراف بين بني إسرائيل، كيف أقول والشعب قائم مثل الضرغام لا يربض حتى يفترس فريسته ويشرب دم القتل، فقال بالاق لبلعام: أطلب أن لا تلعنه ولا تدعوا له، فرد بلعام على بالاق قائلاً: ألست قلت لك: إني إنما أنطق بما يقول لي الرب، فقال

oysa sen onları kutsuyor ve onlara dua ediyorsun' dedi. Bel'am şöyle cevap verdi: 'Rabbin bana ilham ettiği ve dilime getirdiği şeyi ancak muhafaza eder ve onu konuşurum.' Balak ona: 'Onları oradan görmemiz için benimle başka bir yere gel; ancak onları tamamen değil sadece son kısımlarını göreceğin bir yere seni götüreceğim' dedi. Onu Gözcüler Tarlası'na götürüp tepenin başına çıkardı. Orada yedi sunak yaptı ve üzerlerinde boğaları ve koçları kurban etti. Bel'am: 'Sen şimdi kurbanlarının yanında dur, ben gideyim de ne söyleneceğine bakayım' dedi. Rab Bel'am'a tecelli etti ve ağzına bir söz verip: 'Balak'a git ve bu sözü ona bildir' dedi. Kurbanlarının yanında Moab ileri gelenleriyle duran Balak'a geldi. Bel'am sesini mesellerle yükseltip şöyle dedi: 'Kalk Balak ve sözümü dinle; ey Sippor oğlu, şahitliğime kulak ver! Bil ki Allah yemin edip yalan söyleyen insan gibi değildir. Rab bir söz söylediğinde onu yapar; O'nun sözü ebediyen baki kalır. Beni bereket dilemem için getirdi; ben bereketi geri çeviremem ve emrolunduğum şeye muhalefet edemem. Yakub soyunda bir günah ve İsrailoğullarında bir hıyanet ve zulüm görmüyorum; çünkü Rabbi olan Allah onlarla beraberdir; onları Mısır'dan güçlü bir izzet ve azametle çıkaran Allah'tır. Yakub soyunda uğursuzluk, İsrailoğulları arasında yıldız falı yahut kâhinlik görmüyorum. Kavim avını parçalayıp öldürülenlerin kanını içmedikçe yatmayan heybetli bir aslan gibi dururken ben nasıl konuşabilirim?' Bunun üzerine Balak Bel'am'a: 'Senden ona ne lanet etmeni ne de dua etmeni istiyorum' dedi. Bel'am Balak'a: 'Sana, ancak Rabbin bana söylediğini konuşurum dememiş miydim?' diye karşılık verdi. Balak:

بالاق: انطلق بنا إلى موضع آخر، لعل الله يرضى بغير هذا فتلعنه لي هناك، فأصعده إلى رأس فغور الذي بإزاء إستيمون، فأمره بمثل ما تقدم من الذبح والقربان، فرأى بلعام أن الرب يحب أن يدعو لبني إسرائيل، ولم ينطلق كما كان ينطلق في كل وقت ليطلب الوحي، ولكن أقبل بوجهه إلى البرية ومد بصره، فرأى بني إسرائيل نزولاً قبائل قبائل فحل عليه روح الله، ورفع صوته بأمثاله وقال: قل يا بلعام بن بعور، قل أيها الرجل الذي أجلى عن بصره، قل أيها الذي سمع قول الله ورأى رؤيا الله وهو ملقى وعيناه مفتوحتان، ما أحسن منزلك يا يعقوب ومنازلك يا إسرائيل! وخيمك كالأدوية الجارية، ومثل الفراديس التي على شاطىء النهر، ومثل الجنى الذي ركزه الله، ومثل شجر الأرز على شاطى النهر يخرج رجل من بينه وذريته أكثر من الماء الكثير، ويعظم على الملك، وذلك بقوة الله الذي أخرجهم من أرض مصر بغير توقف رثماً، يأكل خيرات الشعوب أعدائه ويكسر عظامهم ويقطع ظهوهم، رتع وربض كالأسد ومثل شبل الليث، ومن يقدر أن يبعثه، يبارك مباركوك ويلعن لاعنوك، فاشتد غضب بالاق على بلعام وصفق بيديه متلهفاً وقال: دعوتك للعن أعدائي، فماذا أنت تباركهم وتدعو لهم ثلاث مرات، انصرف الآن إلى بلادك، قد كنت

'Bizimle başka bir yere gel; belki Allah bundan başkasına razı olur da orada benim için ona lanet edersin' dedi. Onu Yeşimon'a bakan Peor tepesine çıkardı. Önceki gibi kurban kesmesini emretti. Bel'am Rabbin İsrailoğullarına dua edilmesini sevdiğini gördü ve vahiy aramak için her zamanki gibi gitmedi; yüzünü çöle çevirip gözlerini gezdirdi. İsrailoğullarını kabile kabile konaklamış gördü. Allah'ın ruhu onun üzerine indi; sesini mesellerle yükseltip şöyle dedi: 'Beor oğlu Bel'am söylesin! Gözü açılan adam söylesin! Yere kapanmışken gözleri açık olarak Allah'ın sözünü işiten ve Allah'ın rüyasını gören söylesin! Çadırların ne güzeldir ey Yakub, konakların ne hoştur ey İsrail! Çadırların akan vadiler gibi, nehir kıyısındaki cennetler gibi, Allah'ın diktiği meyvelikler gibi, nehir kenarındaki sedir ağaçları gibidir! Onun soyundan öyle bir adam çıkacak ve nesli bol sulardan daha çok olacak, krallara üstün gelecektir. Bu, onları duraklamaksızın Mısır diyarından çıkaran Allah'ın gücüyledir. Düşmanları olan milletlerin mallarını yiyecek, kemiklerini kıracak ve bellerini bükecektir. Aslan gibi, genç bir arslan gibi çöktü ve yattı; onu kim ayağa kaldırabilir? Seni kutsayan kutsansın, sana lanet eden lanetlensin!' Bunun üzerine Balak'ın Bel'am'a öfkesi alevlendi ve ellerini çırparak hayıflanıp: 'Düşmanlarıma lanet edesin diye seni çağırdım; sense üç defadır onları kutsuyor ve onlara dua ediyorsun! Şimdi memleketine dön; ben seni

عزمت على إكرامك وإجازتك فإذا الرب قد أحرمك ذلك، فرد بلعام على بالاق قائلاً: قد كنت قلت لرسلك الذين أرسلتهم إليّ أنه لو وهب لي بالاق ملء بيته من ذهب وفضة لم أقدر أتعدى عن قول الرب، ولكن إنما انطق ما يلهمني الرب، فأنا أنطلق الآن إلى أرضي، فأسمع ما أشير عليك وأخبرك ما يصنع هذا الشعب بشعبك آخر الأيام، ثم رفع صوته بأمثاله وقال: قل يا بلعام بن بعور قل أيها الرجل المجلى عن بصره! قل أيها الذي سمع قول الله وعلم علم العلي ورأى رؤيا الله إذ هو ملقى وعيناه مفتوحتان! فإني رأيته وإذا ليس ظهوره الآن وإن كان متدانفاً، ونظرت في أمره وإذا ليس بقريب، يشرق نجم من آل يعقوب، ويقوم رئيس من بني إسرائيل، ويهلك جبابرة من مؤاب ويبيد جميع بني شيث، وتثير أدوم ميراثه، وساعير وراثة أعدائه يصير له، ويستفيد بنو إسرائيل قوة بقوته - ونحو ذلك من الكلام الذي فيه ما يكون سبباً لا نسلاخه من الآيات، لكن ذكر المفسرون أنه أشار عليه باختلاط نساء بلاده ببني إسرائيل متزينات غير ممتنعات ممن أرادهن منهم ليزنوا بهن فيحل بهم الرجز، فوقع بهم ذلك، وهو الصواب لأنه ستأتي الإشارة إليه في التوارة عند فتح مدين بقوله: لماذا أبقيتم على الإثاث وهن كن عثرة لبني إسرائيل عن قول بلعام ومشورته -

onurlandırmaya ve ödüllendirmeye azmetmiştim; fakat Rab seni bundan mahrum etti' dedi. Bel'am Balak'a şöyle karşılık verdi: 'Bana gönderdiğin elçilerine; Balak bana evini altın ve gümüşle doldurup verse bile Rabbin sözünden çıkamam, ancak Rabbin bana ilham ettiğini konuşurum, dememiş miydim? Ben şimdi kendi toprağıma dönüyorum; sana ne tavsiye edeceğimi dinle ve bu kavmin son günlerde senin kavmine neler yapacağını sana haber vereyim.' Sonra sesini mesellerle yükseltip şöyle dedi: 'Beor oğlu Bel'am söylesin! Gözü açılan adam söylesin! Allah'ın sözünü işiten, Yüceler Yücesi'nin ilmini bilen ve yere kapanmışken gözleri açık olarak Allah'ın rüyasını gören söylesin! Ben onu gördüm; fakat onun zuhuru yaklaşmış olsa da şimdi değildir; onun haline baktım, pek yakın değildir. Yakub soyundan bir yıldız doğacak, İsrailoğullarından bir önder çıkacak; Moab'ın zorbalarını helak edecek, bütün Şit oğullarını yok edecektir. Edom onun mülkü olacak, düşmanlarının mülkü olan Sêir ona kalacak ve İsrailoğulları onun gücüyle kuvvet bulacaktır!' —ve benzeri ayetlerden sıyrılmasına sebep olacak sözler söyledi. Ancak müfessirler onun krala, kendi memleketinin kadınlarının süslenerek ve onlardan kendilerini isteyen hiç kimseden çekinmeyerek İsrailoğulları arasına karışmalarını, böylece onlarla zina edip üzerlerine azabın inmesini tavsiye ettiğini zikretmişlerdir. Nitekim başlarına bu gelmiştir. Doğrusu da budur; zira Tevrat'ta Medyen'in fethi anlatılırken: 'Kadınları niçin sağ bıraktınız? Onlar Bel'am'ın sözü ve tavsiyesiyle İsrailoğullarına bir tökezleme sebebi olmuşlardı' sözüyle buna işaret edilecektir—

وسيأتي ذلك قريباً، وما فيه من ذكر الوحي فهو محمول على المنام أو غير ذلك مما يليق؛ ثم قال: وقام بلعام ورجع منصرفاً إلى بلاده وبالاق أيضاً رجع إلى بيته، وسكن بنو إسرائيل شاطيم، وبدأ الشعب أن يسفح مع بنات مؤاب، ودعون الشعب إلى ذبائح آلهتهم، وأكل الشعب - من ذبائحهم وسجدوا لآلهتهم، وكمل بنو إسرائيل لعبادة بعليون الصنم، فاشتد غضب الله على بني إسرائيل، فقال الرب لموسى اعمد إلى جميع بني إسرائيل فافضحهم، فقال موسى: يقتل كل رجل منكم كل من أخطأ وسجد لبعليون، وإذا رجل من بني إسرائيل قد أتى بجرأة أمام إخوته من غير أن يستحي، فدخل على امرأة مدينية وموسى وبنو إسرائيل يبكون في باب قبة الآمد، فرآه فنحاس بن اليعازر بن هارون الحبر فنهض من الجماعة غضباً لله وأخذ بيده رمحاً ودخل إلى بيت الذي كانا فيه فطعنهما بالرمح فقتلهما، فكف الموت الفاشي عن بني إسرائيل، وكان عدد الذين ماتوا في الموت البغتة أربعة وعشرين ألفاً، وكلم الرب موسى وقال له: فنحاس صرف غضبي عن بين إسرائيل وغار غيرة لله بينهم وطهر بني إسرائيل، وكان اسم القتيل الذي قتل مع المدينية زمري ابن سلو، وكان رئيساً في قبيلة شمعون،

ve bu yakında gelecektir. Metinde geçen vahiy ifadesi ise rüyaya yahut uygun düşen diğer hallere hamledilir. Sonra şöyle devam etti: Bel'am kalkıp memleketine döndü, Balak da evine gitti. İsrailoğulları Şittim'de konakladılar. Kavim Moab kızlarıyla zina etmeye başladı. Kadınlar kavmi kendi ilahlarının kurbanlarına çağırdılar; kavim onların kurbanlarından yedi ve ilahlarına secde etti. İsrailoğulları put olan Baal-peor'a tapınmayı tamamladılar; bunun üzerine Allah'ın öfkesi İsrailoğullarına karşı şiddetlendi. Rab Musa'ya: 'Bütün İsrailoğullarına yönel ve onları rezil et' dedi. Musa: 'Sizden her bir adam, günah işleyip Baal-peor'a secde eden herkesi öldürsün' dedi. Derken İsrailoğullarından bir adam Musa ve İsrailoğulları Toplanma Çadırı'nın kapısında ağlarken utanmadan kardeşlerinin gözü önünde küstahça gelip Medyenli bir kadının yanına girdi. Haham Harun oğlu Eleazar oğlu Finehas bunu görünce Allah için gayrete gelip cemaatin arasından kalktı, eline bir mızrak aldı, ikisinin bulunduğu çadıra girdi ve mızrağı her ikisine birden saplayıp onları öldürdü. Böylece İsrailoğullarından salgın ölüm durduruldu. Ansızın gelen ölümle ölenlerin sayısı yirmi dört bin idi. Rab Musa ile konuşup ona şöyle dedi: 'Finehas öfkemi İsrailoğullarından çevirdi, onların arasında Allah için gayret gösterdi ve İsrailoğullarını arındırdı.' Medyenli kadınla birlikte öldürülen adamın adı Şimon kabilesinden bir reis olan Salu oğlu Zimri idi;

وكانت المرأة المدينية كزبى بنت صور، وكان أبوها - من رؤساء أهل مدين، وقال بعض المفسرين: أنه خرج رافعاً الحربة إلى السماء، قد اعتمد بمرفقه على خاصرته، وأسند الحربة إلى لحيته، فمن هنالك يعطي بنو إسرائيل ولد فنحاس من كل ذبيحة القبة والذراع واللحي والبكر من كل أموالهم وأنفسهم لأنه كان بكراً لعيزار بن هارون.

Medyenli kadın ise Sur'un kızı Kozbi idi; babası Medyen halkının reislerindendi. Bazı müfessirler şöyle demiştir: O, mızrağını göğe doğru kaldırmış, dirseğini böğrüne dayamış, mızrağı da sakalına yaslamış vaziyette çıktı. Bu sebeple İsrailoğulları Finehas'ın soyuna her kurbandan göğsü, kolu ve çeneyi verirler; canlarından ve mallarından ilk doğanları da verirler; çünkü o, Harun oğlu Eleazar'ın ilk doğan çocuğuydu.

ثم كلم الرب موسى وقال له: ضيق على أهل مدين وأهلكهم كما ضيقوا عليكم ولحسوكم، ثم قال: ثم كلم الرب موسى وقال له: إني لمنتقم من المدينيين ما صنعوا بين بني إسرائيل، ثم تقتص إلى شعبك، ثم قال موسى للشعب: يتسلح منكم قوم للحرب لينتقموا للرب من المدينيين، وليكونوا اثنى عشر ألفاً، فانتخب موسى من بني إسرائيل ألفاً من كل سبط، اثنى عشر أبطالاً متسلحين وأرسلهم، وصير قائدهم فنحاس بن اليعازر الحبر ومعه أوعية القدس وقرون ينفخ بها، وتقووا على مدين كما أمر الرب موسى وقتلوا كل ذكر فيها وقتلو ملوك مدين مع القتلى، وقتل بلعام بن بعور معهم في الحرب، وسبى بنو إسرائيل نساء مدين وانتهبوا مواشيهم وسلبوا جميع دوابهم وأموالهم وأخربوا جميع قرى مساكنهم وأتو بما انتهبوه إلى موسى، وخرج

Sonra Rab Musa ile konuşup ona şöyle dedi: 'Medyenlileri sıkıştırın ve onlar sizi sıkıştırıp kökünüzü kazımak istedikleri gibi onları helak edin.' Sonra şöyle dedi: Sonra Rab Musa ile konuşup ona: 'İsrailoğulları arasında yaptıklarından ötürü Medyenlilerden muhakkak intikam alacağım, sonra sen de kavmine katılırsın' dedi. Sonra Musa kavme: 'Rab adına Medyenlilerden intikam almak üzere içinizden savaşa silahlanmış adamlar ayrılsın ve sayıları on iki bin olsun' dedi. Musa İsrailoğullarından her kabileden bin kişi olmak üzere silahlanmış on iki bin yiğit seçip onları gönderdi; başlarına Haham Eleazar oğlu Finehas'ı komutan tayin etti, kutsal eşyalar ve çalınacak borular da onun yanındaydı. Rabbin Musa'ya emrettiği gibi Medyen'e üstün geldiler ve oradaki her erkeği öldürdüler; öldürülenlerle birlikte Medyen krallarını da öldürdüler. Beor oğlu Bel'am da onlarla birlikte savaşta öldürüldü. İsrailoğulları Medyen'in kadınlarını esir aldılar, davarlarını yağmaladılar, bütün bineklerini ve mallarını ganimet edindiler, yerleşim yerlerinin bütün köylerini yaktılar ve yağmaladıkları şeyleri Musa'ya getirdiler.

موسى وجميع عظماء الجماعة فتلقوهم خارج العسكر، وغضب موسى على رؤساء الأحبار ورؤساء الألوف والمئين الذي أتوه من الحرب فقال لهم: لماذا أبقيتم على الإناث وهن كن عثرة لبني إسرائيل عن قول بلعام ومشورته، وفتنوا وغدروا وتمردوا على الرب في أمر فغور - وفي نسخة السبعين: فإن هؤلاء كن شيئاً لبني إسرائيل لقوم بلعام أن يتباعدوا ويتهاونوا بكلمة الرب من أجل فغور - فواقعت السخطة جماعة الرب - وفي النسخة الأخرى: وتسلط الموت على جماعة الرب - بغتة، فاقتلوا الآن جميع الذكورة من الصبيان، وكل امرأة أدركت وعقلت وعرفت الرجال فاقتلوها، وأبقوا على جميع النساء اللواتي لم يعرفن الرجال وأما أنتم فانزلوا خارجاً عن العسكر سبعة أيام - إلى آخر ما مضى قريباً في الآصار.

Musa ve cemaatin bütün ileri gelenleri onları ordugâhın dışında karşılamaya çıktılar. Musa savaştan dönen hahamların, binbaşıların ve yüzbaşıların reislerine öfkelenip onlara şöyle dedi: 'Kadınları niçin sağ bıraktınız? Onlar Bel'am'ın sözü ve tavsiyesiyle Peor hadisesinde İsrailoğullarına bir tökezleme sebebi olmuş, Rabbe karşı fitneye düşürmüş, hıyanet ettirmiş ve isyan ettirmişlerdi —Yetmişler Tercümesi'nde: 'Zira bunlar Peor yüzünden Bel'am kavmi için İsrailoğullarının Rabbin kelamından uzaklaşıp onu hafife almalarına bir sebep olmuşlardı' denir— böylece Rabbin cemaatine gazap indi —diğer nüshada: 'Rabbin cemaatine ansızın ölüm musallat oldu' denir—. Şimdi çocuklardan bütün erkekleri öldürün; erkekle yatıp onu tanımış her kadını da öldürün. Erkek tanımamış bütün kadınları ise sağ bırakın. Sizlere gelince, yedi gün ordugâhın dışında konaklayın...' —ağır yükler bahsinde geçenlerin sonuna kadar.

ولما انقضت هذه القصص فأسفرت عن أن أكثر الخلق هالك، صرح بذلك فقال مقسماً لأنه لا يكاد يصدق أن الإنسان يكون - أضل من البهائم، عاطفاً على ما تقديره: هؤلاء الذين قصصنا عليكم أخباركم ذرأناهم لجهنم: {ولقد} وعزتنا وجلالنا {ذرأنا} أي خلقنا بعظمتنا وأنشأنا وبثثنا ونشرنا {لجهنم كثيراً} أي وألجأناهم

Bu kıssalar sona erip insanların çoğunun helak olduğunu ortaya koyunca, insanın hayvanlardan daha sapkın olabileceğine neredeyse inanılmayacağı için yemin ederek bunu açıkça belirtti ve takdiri: 'Haberlerini size anlattığımız bu kimseleri cehennem için yarattık' şeklinde olan cümleye atıfla şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ} “Andolsun ki” yani izzetimize ve celalimize andolsun ki {ذَرَأْنَا} “yarattık” yani azametimizle var ettik, inşa ettik, yayıp çoğalttık {لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا} “cehennem için birçoklarını” yani onları

إليها ولم يجعل بينهم وبينها حائلاً.

oraya sevk ettik ve kendileriyle onun arasına hiçbir engel koymadık.

ولما كانوا يعظمون الجن ويخافونهم ويضلون بهم، بدأ بهم فقال: {من الجن} أي بنصبهم أنفسهم آلهة بإضلالهم الإنس في تزيين عبادتهم غير الله، فهم في الحقيقة المعبودون لا الحجارة، ونحوها {والإنس} أي بعبادتهم لمن لا يصلح، وعلم أن الآية صالحة لأن تكون معطوفة على الجملة التي قبلها فهي من فذلكة ما تقدم.

Cinleri yücelttikleri, onlardan korktukları ve onlar sebebiyle saptıkları için söze onlarla başlayıp şöyle buyurdu: {مِنَ الْجِنِّ} “cinlerden” yani insanları Allah'tan başkasına ibadeti süsleyip saptırarak kendilerini ilah yerine koymaları sebebiyle [cehennem için yarattık]; zira gerçekte ibadet edilenler taşlar ve benzerleri değil, onlardır. {وَالْإِنْسِ} “ve insanlardan” yani layık olmayana ibadet etmeleri sebebiyle [yarattık]. Bilinmelidir ki bu ayet kendisinden önceki cümleye matuf olmaya uygundur; dolayısıyla geçmiş anlatılanların bir hülasası mahiyetindedir.

ولما كان كأنه قيل: ما لهم رضوا لأنفسهم بطريق جهنم؟ قيل: {لهم} ولما كان السياق للتفكر، بدأ بالقلوب فقال: {قلوب لا يفقهون بها} أي الفقه الذي كلفوا به، وهو النظر في أدلة التوحيد وثبوت النبوة وما تفرغ عن ذلك، وهو الفقه المسعد، عد غيره عدماً لأنه لم ينفعهم النفع المقصود في الحقيقة، وما أحسن التعبير بالفقه في السياق إقامه الأدلة التي منها إرسال الرسل وإنزال الكتب.

Sanki: "Onlara ne oldu da kendileri için cehennem yoluna razı oldular?" denilmiş gibi: {لَهُمْ} "Onların vardır" buyruldu. Bağlam tefekkür hakkında olduğu için kalplerle başlayıp: {قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا} "kalpleri vardır, onlarla anlamazlar" buyurdu; yani yükümlü kılındıkları, tevhidi ve nübüvvetin sübutunu delillendirmeyi ve bundan türeyen hususları incelemek olan ve insanı saadete ulaştıran fıkhı [kavramazlar]. Bunun dışındaki [anlayışları] ise gerçekte kendilerine hedeflenen faydayı sağlamadığı için yok hükmünde sayılmıştır. Peygamberler göndermek ve kitaplar indirmek gibi delillerin ikame edildiği bir bağlamda fıkıh (derin kavrayış) ifadesinin kullanılması ne kadar da güzeldir!

ولما كان البصر أعم من السمع، لأنه ينتفع به الصغير الذي لا يفهم القول، وكذا كل من في حكمه، قدمه فقال: {ولهم أعين} ولما لم يترتب عليهما الإبصار النافع في الآخرة الباقية، نفى إبصارهم وإن كانوا أحدّ الناس إبصاراً فقال: {لا يبصرون بها} أي الآيات المرئية إبصار تفكر واعتبار {ولهم آذان} ولما لم يترتب على سمعها ما ينفعهم، نفاه على نحو ما مضى فقال: {لا يسمعون بها} أي الآيات المسموعة وما

Sözü anlamayan küçük çocuk ve onun hükmündeki herkes görme duyusundan yararlandığı için görme duyusu işitme duyusundan daha kapsamlı olduğundan, onu öne alarak: {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ} "gözleri vardır" buyurdu. Bu iki duyu baki olan ahirette fayda veren bir basirete yol açmadığı için, insanların en keskin görenleri olsalar bile onların görmesini nefyederek: {لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} "onlarla görmezler" buyurdu; yani görülen ayetleri tefekkür ve ibret nazarıyla [görmezler]. {وَلَهُمْ آذَانٌ} "kulakları vardır"; bu kulakların işitmesi kendilerine fayda verecek bir netice doğurmadığı için, daha önce geçtiği üzere bunu da nefyedip: {لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} "onlarla işitmezler" buyurdu; yani işitilen ayetleri ve

يدل عليها سماع ادكار وافتكار، ولما سلبت عنهم هذه المعاني كانت النتيجة: {أولئك} أي البعداء من المعاني الإنسانية {كالأنعام} أي في عدم الفقه، ولما كانوا قد زادوا على ذلك تفقد نفع السمع والبصر قال: {بل هم أضل} لأنهم إما معاند وإما جاهل بما يضره وينفعه، والأنعام تهرب إذا سمعت صوتاً منكراً فرأت بعينها أنه يترتب عليه ضرها، وتنتظر ما ينفعها من الماء والمرعى فتقصده، والأنعام لا قدرة لها على ما يترتب على هذه المدارك من الفقه. وهؤلاء مع قدرتهم على ذلك أهملوه فنزلوا عن رتبتها درجة كما أن من طلب الكمال وسعى له سعيه مع نزاع الشهوات علا عن درجة الملائكة بما قاسى من الجهاد.

onlara delalet eden şeyleri ibret alma ve tefekkür etme işitişiyle [işitmezler]. Kendilerinden bu manalar soyutlanınca sonuç şu oldu: {أُولَئِكَ} "İşte onlar" yani insani değerlerden uzak olanlar, {كَالْأَنْعَامِ} "hayvanlar gibidirler" yani anlayış ve kavrayıştan yoksunluk bakımından. Bunun da ötesinde işitme ve görmenin faydasını hepten yitirdiklerinden dolayı: {بَلْ هُمْ أَضَلُّ} "Hatta onlar daha da sapıktırlar" buyurdu. Zira onlar ya inatçıdırlar ya da kendilerine zarar ve fayda veren şeylerden habersiz birer cahildirler. Oysa hayvanlar hoşa gitmeyen bir ses duyup gözleriyle bunun kendilerine zarar vereceğini gördüklerinde kaçarlar; kendilerine fayda sağlayacak su ve otlağı bekleyip ona yönelirler. Hayvanların bu algılardan doğan kavrayışa güçleri yetmez; bunlar ise buna güçleri yettiği halde onu ihmal etmiş ve böylece onların mertebesinden bir derece aşağı inmişlerdir. Nitekim kemali talep edip şehvetlerin çekişmesine rağmen onun için çaba gösteren kimse de göğüs gerdiği cihat sayesinde meleklerin derecesinin üstüne çıkar.

ولما تشاركوا الأنعام بهذه في الغفلة وزادوا عليها، أنتج ذلك قطعاً على طريق الحصر: {أولئك} أي البعداء البغضاء {هم} أي خاصة {الغافلون*} لا الأنعام، فإنها - وإن كانت غافلة عما يراد بها - غير خالدة في العذاب، فلم تشاركهم في العمى والصمم عما ينفعها ولا في الغفلة عن الخسارة الدائمة، فقد أشارت الآية إلى تفضيل الإنسان على الملك كما اقتضته سورة الزيتون، لأنه جعل في خلقه وسطاً بين الملك الذي هو عقل صرف والحيوان الذي هو شهوة مجردة، فإن غلب عقله كان أعلى بما عالجه من جهاد الشهوات فكان في

Hayvanlarla bu gaflette ortak olup üstelik onlardan daha ileri gittiklerinde, bu durum hasr yoluyla kesin olarak şu neticeyi verdi: {أُولَئِكَ} "İşte onlar" yani [haktan] uzak ve nefret edilen kimseler, {هُمُ} "bizzat kendileridir" yani özellikle, {الْغَافِلُونَ} "gafillerin tâ kendileridir"; hayvanlar değil. Çünkü hayvanlar —her ne kadar kendileri hakkında murat edilen şeyden gafil olsalar da— azapta ebedî kalacak değillerdir. Dolayısıyla kendilerine fayda veren hususlarda körlük ve sağırlıkta ve ebedî hüsrandan gaflette onlara ortak olmamışlardır. Bu ayet, et-Tîn Suresi'nin gerektirdiği üzere insanın melekten üstün kılındığına işaret etmiştir. Çünkü insan, yaratılışında sırf akıl olan melek ile yalın şehvet olan hayvan arasında bir orta mertebede kılınmıştır. Şayet aklı galip gelirse, şehvetlerle giriştiği cihat sebebiyle daha yüce olur ve böylece

{أحسن تقويم} [التين: ٥] وإن غلبت شهوته كان اسفل من الحيوان بما أضاع من عقله فكان {أسفل سافلين} [التين: ٥] .

{أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} “en güzel kıvamda” [et-Tîn: 4] olur; şayet şehveti galip gelirse, aklını zayi etmesi sebebiyle hayvandan daha aşağı olur ve böylece {أَسْفَلَ سَافِلِينَ} “aşağıların en aşağısında” [et-Tîn: 5] yer alır.

ولما أنتج هذا أن لهم الأسماء السوأى ولمعبوداتهم أسوأ منها، عطف عليه دفعاً لوهم من يتوهم بالحكم بالضلال والذرء لجهنم ما لا يليق، وتنبيهاً على أن الموجب لدخول جهنم الغفلة عن ذكر الله ودعائه - قوله: {ولله} أي الملك الأعلى المحيط بجميع صفات الكمال وحده {الأسماء} ولما كان الاسم إذا لحظت فيه المناسبة كان بمعنى الصفة، أنث في قوله {الحسنى} أي كلها باتصافه دون غيره بصفات الكمال التي كل واحدة منها أحسن شيء وأجمله وتنزهه عن شوائب النقص وسمات الحدث، فكل أفعاله حكمة وإنما كان مختصاً بذلك لأن الأشياء غيره ممكنه لتغيرها، وكل ممكن محتاج وأدنى ما يحتاج إلى مرجح يرجح وجوده، وبذلك نعلم وجود المرجح ونعلم أن ترجيحه على سبيل الصحة والاختيار لا الوجوب، وإلا لدام العالم بدوامه، وبذلك ثبتت قدرته، وتكون أفعاله محمكه ثبت علمه فثبتت حياته وسمعه وبصره وكلامه وإرادته ووحدانيته، وإلا لوقع التنازع فوقع الخلل، فالعلم بصفاته العلى ليس في درجة واحدة بل مترتباً، وعلم بهذا أن الكمال له لذاته، وأما غيره فكماله به وهو بذاته غرق في بحر الفناء واقع في حضيض النقصان {فادعوه} أي فصفوه وسموه واسألوه {بها} لتنجوا من جهنم وتنالوا كل ما تحمد عاقبته، فإن القلب إذا غفل عن ذكر الله أقبل على الدنيا وشهواتها فوقع في نار الحرص وزمهرير الحرمان ولا يزال

Bu durum onların en kötü isimlere, taptıklarının ise onlardan daha da kötüsüne sahip olduğu sonucunu verince; sapıklıkla hükmetme ve cehennem için yaratma konusunda uygunsuz vehimlere kapılan kimsenin vehmini defetmek ve cehenneme girmenin sebebinin Allah'ı anmaktan ve O'na dua etmekten gaflet etmek olduğuna dikkat çekmek üzere şu buyruk buna atfedildi: {وَلِلَّهِ} "Allah'ındır" yani tek başına bütün kemal sıfatlarını kuşatan en yüce Hükümran'ındır, {الْأَسْمَاءُ} "isimler". İsimde münasebet gözetildiğinde sıfat manası taşıdığı için {الْحُسْنَى} "en güzel [olanlar]" buyruğunda müennes olarak getirilmiştir; yani her biri en güzel ve en latif olan kemal sıfatlarıyla başkası değil yalnızca O vasıflandığı, noksanlık şaibelerinden ve sonradan yaratılmışlık alametlerinden münezzeh olduğu için bütün [en güzel isimler O'nundur]. Zira O'nun bütün fiilleri hikmettir. O'nun buna tahsis edilmesinin sebebi şudur: O'nun dışındaki varlıklar değişim gösterdikleri için mümkindir; her mümkin de muhtaçtır ve en azından varlığını yokluğuna tercih edecek bir tercih ediciye (müreccihe) muhtaçtır. Bununla tercih edicinin varlığını, O'nun tercihinin de zorunlulukla değil sıhhat ve ihtiyar (özgür irade) yoluyla olduğunu biliriz; aksi takdirde âlem O'nun devamıyla ezeli-ebedi olurdu. Bununla O'nun kudreti sabit olmuş, fiilleri hikmetli olunca ilmi sabit olmuş, böylece hayatı, işitmesi, görmesi, kelamı, iradesi ve birliği sabit olmuştur. Aksi takdirde çekişme meydana gelir ve düzen bozulurdu. Yüce sıfatlarını bilmek aynı derecede değil, bir tertip üzeredir. Buradan anlaşıldı ki kemal bizzat O'na aittir; başkasının kemali ise O'nun iledir ve o başkası kendi zatı itibarıyla yokluk denizinde boğulmuş, noksanlık çukuruna düşmüştür. {فَادْعُوهُ} "O halde O'na dua edin" yani O'nu tavsif edin, O'nu [bu isimlerle] anın ve O'ndan isteyin, {بِهَا} "onlarla" ki cehennemden kurtulasınız ve sonu övülen her şeye kavuşasınız. Çünkü kalp Allah'ın zikrinden gafil olduğunda dünyaya ve şehvetlerine yönelir; böylece hırs ateşine ve mahrumiyet ayazına düşer; ve durmaksızın

في رغبة إلى رغبة حتى لا يبقى له مخلص، وإذا أقبل على الذكر تخلص عن نيران الآفات واستشعر بمعرفة الله حتى تخلص من رق الشهوات فيصير حراً فيسعد بجميع المرادات، وكثرة الأسماء لا تقدح في التوحيد بل تدل على عظيم المسمى {وذروا} أي اتركوا على حالة ذرية {الذين يلحدون} أي يميلون عما حد لهم بزيادة فيشبهوا أو نقص فيعطوا {في أسمائه} أي فيطلقونها على غيره بأن يسموه إلهاً، فيلزمهم أن يطلقوا عليه جميع أوصاف الإله. فقد ألحدوا في البعض بالفعل وفي الباقي باللزوم، أو بأن يسموه بما لم يأذن فيه، وما لم يأذن فيه تارة يكون مأذوناً فيه في الجملة كالضار فلا يجوز ذكره إلا مع النافع، وتارة لا، مثل إطلاق الأب عليه والجسم، وكذا كل ما أوهم نقصاً، فلم يكن أحسن، ولورود إطلاق بعض اشتقاقاته عليه مثل علم لا يجوز أن يقال لأجله: معلم، وكذا لحبهم لا يجوز لأجله أن يقال: ياخالق الديدان والقردة مثلاً، وكذا لا يجوز أن يذكر اسم لا يعرف الذاكر معناه ولو كان الناس يفهمون منه مدحاً كما يقول البعض البدو: يا أبيض الوجه! يا أبا المكارم! فإن ذلك كله إلحاد، وهذا الفعل يستعمل مجرداً فيقال: لحد في كذا وألحد فيه - بمعنى واحد، وهو العدول عن

bir arzudan diğerine koşar, nihayet kurtulacak hiçbir yeri kalmaz. Zikre yöneldiğinde ise afetlerin ateşlerinden kurtulur, Allah'ı tanıma duygusuna erer, hatta şehvetlerin köleliğinden azat olup hür hale gelir ve bütün muratlarına kavuşarak mutlu olur. İsimlerin çokluğu tevhide zarar vermez, aksine isimlendirilenin yüceliğine delalet eder. {وَذَرُوا} "Ve bırakın" yani kendi haline terk edin, {الَّذِينَ يُلْحِدُونَ} "sapanları" yani bir fazlalıkla teşbihe veya bir eksiltmeyle ta'tile düşerek kendilerine çizilen sınırdan sapanları, {فِي أَسْمَائِهِ} "O'nun isimlerinde"; yani O'nun isimlerini başkasına ilah adını vererek O'ndan başkasına اطلاق ederler, bu durumda ilahın bütün vasıflarını ona vermeleri gerekir; böylece fiilen bir kısmında, zorunlu olarak da geri kalanında ilhada düşmüş olurlar. Yahut O'nu, izin vermediği şeylerle isimlendirirler. İzin vermediği şey bazen "Dârr" (zarar veren) gibi genel olarak izin verilmiş olup "Nâfi'" (fayda veren) ile birlikte zikredilmedikçe tek başına zikredilmesi caiz olmayan türdendir; bazen de O'na "baba" ve "cisim" denilmesi ve noksanlık hissi uyandıran her şey gibi hiç izin verilmemiş türdendir ki bu takdirde en güzel (ahsen) olmaz. Bazı türevlerinin O'na isnat edilmesi varid olduğu için —örneğin "öğretti" fiilinden dolayı— O'na "muallim" (öğretmen) denilmesi caiz değildir; aynı şekilde kurtları ve maymunları yaratmış olmasından dolayı —mesela— "Ey kurtların ve maymunların yaratıcısı!" denilmesi caiz değildir. Yine zikreden kimsenin anlamını bilmediği bir ismi, insanlar bundan bir övgü anlasalar bile zikretmesi caiz değildir; nitekim bazı bedevilerin: "Ey ak yüzlü! Ey cömertliklerin babası!" demesi gibi. Bütün bunlar ilhaddır. Bu fiil yalın halde de kullanılır; nitekim *lahade fî kezâ* ve *elhade fîhi* denir ki ikisi de aynı manadadır; o da haktan

الحق والإدخال فيه ما ليس منه - نقله أبو حيان عن ابن السكيت؛ وقال الإمام أبو القاسم علي بن جعفر بن القطاع في كتاب الأفعال: لحد الميت لحداً وألحده: شق له القبر، وإلى الشيء وعنه وفي الدين: مال، وقرئ بهما كذلك.

sapmak ve ona onda olmayan şeyi dahil etmektir; bunu Ebû Hayyân, İbnü's-Sikkît'ten nakletmiştir. İmam Ebü'l-Kâsım Ali b. Ca'fer b. el-Kattâ' Kitâbü'l-Ef'âl'de şöyle demiştir: *Lahade'l-meyyite lahden ve elhadehu*; ona kabir kazdı demektir; bir şeye, bir şeyden ve dinde saptığında ise meyledip saptı manasına gelir. Her iki şekilde de kıraat edilmiştir.

ولما كان كأنه قيل: فما يفعل بمن ألحد؟ وكان المرهب إيقاع الجزاء، لا كونه من معين، قال بانياً للمفعول: {سيجزون} أي في الدنيا والآخرة بوعد لا خلف فيه {ما كانوا} أي بجبلاتهم {يعملون*} أي فيفعل بهم من أنواع الإهانة والعقوبة ما يوجب وصفهم بأقبح الأوصاف ضد ما كانوا يسمعونه في الدنيا ممن يدانيهم.

Sanki: "Peki, ilhad eden kimseye ne yapılacak?" denilmiş gibi olunca ve korkutucu olan husus cezanın belirli bir kimseden gelmesinden ziyade bizzat infaz edilmesi olduğundan, meçhul kipiyle şöyle buyurdu: {سَيُجْزَوْنَ} "Cezalandırılacaklardır" yani dünyada ve ahirette asla şaşmayacak bir vaatle, {مَا كَانُوا} "fıtratları gereği", {يَعْمَلُونَ} "yapmakta olduklarının [cezasını]"; yani kendilerine, dünyada yakın çevrelerinden işittiklerinin tam aksine, en çirkin vasıflarla nitelenmelerini gerektirecek türden türlü aşağılanma ve cezalar uygulanacaktır.

ولما أخبر تعالى عن ذرء جهنم من القبلتين، تشوف السامع إلى معرفة حال الباقين منهما، فقال مصرحاً بالخبر عنهم عاطفاً على {ولقد ذرأنا} [الأعراف: ١٧٩] مشيراً بمن التبعيضية إلى قتلهم تصديقاً لقوله {وإن وجدنا أكثرهم لفاسقين} [الأعراف: ١٠٢] {وممن خلقنا} أي بما لنا من العظمة {أمة} أي جماعة عرفت من هو أهل لأن يؤم ويهتدى به فقصدته فاقتبست من أنواره فصارت هي أهلاً لأن تقصد ويؤتم بها.

Allah Teâlâ her iki zümreden cehennem için yaratılanları haber verince, dinleyen kimse bu iki zümreden geriye kalanların durumunu öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} [el-A'râf: 179] ayetine atıfla onlar hakkındaki haberi açıkça bildirip {وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} "Şüphesiz onların çoğunu yoldan çıkmışlar bulduk" [el-A'râf: 102] buyruğunu doğrulamak üzere teb'îz (kısmilik) bildiren *min* edatıyla onların azlığına işaret ederek şöyle buyurdu: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا} "Yarattıklarımızdan" yani sahip olduğumuz azametle [yarattıklarımızdan], {أُمَّةٌ} "bir topluluk vardır"; yani önder edinilmeye ve kendisiyle hidayet bulunmaya layık olan kimseyi tanıyıp ona yönelen, onun nurlarından iktibas eden ve böylece kendisi de yönelinmeye ve uyulmaya layık hale gelen bir topluluk.

ولما أفهم لفظ الأمه هذا صرح به في قوله: {يهدون بالحق} أي الثابت الذي يطابقه الواقع {وبه} أي الحق خاصة {يعدلون*}

"Ümmet" lafzı bu manayı hissettirince, şu buyruğunda bunu açıkça belirtti: {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ} "hak ile doğru yola iletirler" yani gerçeğe mutabık olan sabit [hakikat] ile; {وَبِهِ} "ve yalnız onunla" yani özellikle hak ile, {يَعْدِلُونَ} "adaleti uygularlar".

أي يجعلون الأمور متعادلة، لا زيادة في شيء منها على ما ينبغي ولا نقص، لأنا وفقناهم فكشفنا عن بصائرهم حجاب الغفلة التي ألزمناها أولئك، قال أكثر المفسرين: هم أمة محمد ﷺ، ورواه بعضهم عن النبي ﷺ وأبهم الأمر بعد تعيين قوم موسى ﵇ تعظيماً لهم.

Yani işleri dengeli kılarlar; onlardan hiçbir şeyde olması gerekenden ne bir fazlalık ne de bir eksiklik bulunur. Çünkü biz onları muvaffak kıldık ve o [diğer] kimselere musallat ettiğimiz gaflet perdesini onların basiretlerinden kaldırdık. Müfessirlerin çoğu: "Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir" demişlerdir; bazısı da bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir. Musa'nın aleyhisselâm kavmi tayin edildikten sonra, onları tazim etmek amacıyla bu mesele müphem bırakılmıştır.

ولما بين حال الهادين المهديين، وكان أصل السياق الضالين المضلين، أتبعه بقية الحديث عنهم على وجه ملوح بأن علة الهداية التوفيق، فقال عاطفاً على تقديره: فنحن نعلي أمرهم ونطيب ذكرهم: {والذين كذبوا} أي نسبوا الرسل إلى الكذب بسبب إتيانهم {بآياتنا} على ما يشاهد من عظمتها {سنستدرجهم} أي نستنزلهم ونستدنيهم بوعد لا خلف فيه إلى ما نريد بهم من الشر العظيم درجة درجة بسبب أنهم كلما أحدثوا جريمة أسبغنا عليهم نعمة، وإذا عملوا طاعة قصرنا عنهم في الإنعام، أو ضربناهم بسوط الانتقام، فيظنون أن المعاصي سبب النعم فينسلخون من الدين، ولذلك قال: {من حيث لا يعلمون} أي فيرتكبون ما يتعجب من مداناته فضلاً عن مباشرته ومعاناته من له أدنى بصيرة حتى يكمل ما نريد منهم من المعاصي، وهو من أدلة {سأصرف عن آياتي} وأتى في الاستدراج بأداة العظمة وفي الإملاء بضمير الواحد فقال {وأملي لهم} أي أمهلهم

Hidayet eden ve hidayete erenlerin durumunu açıklayınca ve asıl bağlam sapanlar ve saptıranlar hakkında olunca, hidayetin illetinin tevfik olduğuna işaret eden bir üslupla onlar hakkındaki sözün devamını getirdi ve takdiri: "Biz onların şanını yüceltir, anılarını güzelleştiririz" şeklinde olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا} "Yalanlayanlara gelince" yani elçileri yalan söylemekle itham edenlere, {بِآيَاتِنَا} "ayetlerimizi" getirmeleri sebebiyle ki o ayetlerin azameti gözle görülmektedir; {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ} "onları derece derece azaba yaklaştıracağız" yani onlar her bir günah işlediklerinde üzerlerine bir nimet yağdırmamız, bir taatte bulunduklarında ise nimeti kısmamız yahut intikam kırbacıyla vurmamız sebebiyle, kendileri için dilediğimiz o büyük şerre doğru asla şaşmayacak bir vaatle onları derece derece indirecek ve yaklaştıracağız. Böylece onlar günahların nimetlerin sebebi olduğunu zanneder ve dinden sıyrılıp çıkarlar. Bu sebeple: {مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ} "hiç bilmedikleri bir yerden" buyurdu; yani en küçük bir basireti olan kimsenin bizzat yapıp katlanması bir yana, yakınına yaklaşılmasına bile hayret edeceği şeyleri irtikâp ederler; nihayet onlardan murat ettiğimiz günahlar kemale erer. Bu durum: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} "Ayetlerimden uzaklaştıracağım" [el-A'râf: 146] buyruğunun delillerindendir. İstidracda azamet edatını (çoğul kipi), mühlet vermede (imlâ) ise tekil zamirini kullanarak: {وَأُمْلِي لَهُمْ} "onlara mühlet veririm" buyurdu; yani onlara mühlet veririm,

بوعد جازم زماناً طويلاً وأمد لهم وهم يعصون حتى يظنون أن الله يحبهم حتى يزيدوا في ذلك لأنهم لا يفعلون شيئاً إلا بمرادي ولا يفوتوني ولم يأت بهما على نهج واحد، لأن الاستدراج يكون بواسطة وبغيرها، فكأنه قال: سأستدرجهم بنفسي من غير واسطة تارة وبمن أتيح لهم النعم على يده من عبيدي وجنودي أخرى، وأما الإملاء وهو تطويل الأجل - فلا يتصور أن يكون إلا من الله تعالى.

kesin bir vaatle uzun bir süre [mühlet veririm]; onlar isyan ederken Ben onlara mühlet veririm, ta ki Allah'ın kendilerini sevdiğini zannedip bu isyanda daha da ileri gitsinler; zira onlar Benim iradem dışında hiçbir şey yapamazlar ve Beni asla atlatamazlar. İkisini aynı üslupta getirmedi; çünkü istidraç aracılı da olabilir aracısız da. Sanki şöyle buyurmuştur: "Kimi zaman bizzat aracısız olarak, kimi zaman da kullarımdan ve ordularımdan elleriyle nimet ulaştırılan kimseler vasıtasıyla onları derece derece helake çekeceğim." Eceli uzatmak demek olan imlâya (mühlet vermeye) gelince; bunun Allah Teâlâ'dan başkası tarafından yapılması tasavvur dahi edilemez.

ولما كان هذا موجباً لهم - ولابد - الإصرار على المعاصي حتى يصلوا إلى ما حكم عليهم به من النار، قال مستأنفاً {إن كيدي} أي فعلي الذي ظاهرة رفعة وباطنه ضيعة - ظاهره إحسان وباطنه خذلان {متين*} أي شديد قوي لا يمكن أحداً قطعه، قال الإمام بعد تأويل للمعتزله حملهم عليه إيجابهم رعاية الأصلح: وأنا شديد التعجب من المعتزله، يرون القرآن كالبحر الذي لاساحل له مملوءاً من هذه الآيات، والدلائل العقلية القاهرة مطابقة لها، ثم يكتفون في تأويلها - أي عن أنه تعالى يريد الشر - بهذه الوجوه الضعيفة إلا أن علمي بما أراد الله كائن، مزيل هذا التعجب.

Bu durum onlar için —kaçınılmaz olarak— aleyhlerine hükmedilen ateşe varıncaya dek günahlarda ısrar etmeyi gerektirince, yeni bir cümleyle şöyle buyurdu: {إِنَّ كَيْدِي} "Şüphesiz Benim tuzağım" yani zahiri yükselme, batını helak olan; zahiri ihsan, batını hüsran olan fiilim; {مَتِينٌ} "pek çetindir" yani pek şiddetli ve güçlüdür, hiç kimse onu bozamaz. İmam [Râzî], Mutezile'nin "aslah"ı (en uygun olanı) gözetmeyi [Allah'a] vacip kılmalarının kendilerini sevk ettiği tevilin ardından şöyle demiştir: "Ben Mutezile'ye çok şaşıyorum; Kur'an'ı sahipsiz, uçsuz bucaksız bir deniz gibi bu ayetlerle dolu görürler, kahredici akli deliller de buna mutabıktır; sonra da bunu tevil ederken —yani Allah Teâlâ'nın şerri murat ettiği hususunda— bu zayıf vechelerle yetinirler. Ancak Allah'ın dilediği şeyin vuku bulacağına dair bilgim, bu hayretimi gidermektedir."

ولما كان السياق من أول السورة لإنذارهم، وكان لا بد في صحة الإنذار من تصحيح الرسالة، وختم بأمر الاستدراج، وكانوا قد واقعوا من المعاصي ما لا يجترىء عليه إلا مطموس البصيرة، وكان عندهم أن

Surenin başından beri bağlam onları uyarmak hakkında olduğu için ve uyarının geçerliliği için risaletin sıhhati şart olduğundan, söz istidraç meselesiyle noktalandı. Onlar ise ancak basireti büsbütün silinmiş kimsenin cüret edebileceği günahları işlemişlerdi ve onlara göre

من قال: إنهم على حال سيىء، - مع ما هم فيه من النعم الظاهر - مجنون، وكان التقدير دلالة على صحة الاستدراج؛ ألم يروا أنهم يقدمون على ما لا يرضاه لنفسه عاقل من عبادتهم للحجر وشماختهم عن أكمل البشر ووصفه بالجنون ووصفهم أفضل الكلام بالسحر والكذب إلى غير ذلك مما يغضب من ليس النفع والضر إلا بيده، وهو مع ذلك يوالي عليهم النعم، ويدفع عنهم النقم، هل ذلك إلا استدراج؛ قال منكراً عليهم عطفاً على ما أرشد السياق والعطف على غير معطوف عليه إلى تقديره: {أولم يتفكروا} أي يعملوا أفكارهم ويمعنوا في ترتيب المقدمات ليعلموا أنه لا يتوجه لهم طعن يورث شبهة بوجه من الوجوه، وبين المراد من هذا التفكر وعينه بقوله: {ما بصاحبهم} أي الذي طالت خبرتهم لأنه أمتنهم عقلاً وأفضلهم شمائل ولم يقل: ما برسولي ونحوه، لئلا يقول متعنتهم مالا يخفى، وأعرق في النفي فقال: {من جنة} أي حالة من حالات الجنون.

içinde bulundukları onca zahiri nimete rağmen kendilerinin kötü bir durumda olduğunu söyleyen kimse deliydi. İstidracın sıhhatine delalet eden cümlenin takdiri şöyleydi: Taşa tapmaları, insanların en kâmiline karşı büyüklük taslayıp onu delilikle nitelemeleri, sözlerin en faziletlisini sihir ve yalan olarak vasfetmeleri gibi aklı başında hiçbir kimsenin kendisi için razı olmayacağı şeylere cüret ettiklerini görmediler mi? Oysa fayda ve zarar yalnızca O'nun elinde olan Zât'ı gazaplandıran daha nice şeyler varken, O yine de onlara nimetleri ardı ardına vermekte ve felaketleri onlardan savmaktadır; bu, istidraçtan başka nedir ki? Bağlamın ve açıkça anılmayan bir matuf aleyhe yapılan atfın takdirine sevk ettiği ifadeye atıfla, onları kınayarak şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا} "Hiç düşünmediler mi?" yani fikirlerini çalıştırmadılar ve öncülleri derinlemesine sıralamadılar mı ki hiçbir vechile şüphe doğuracak bir ithamın kendilerine yönelmeyeceğini bilsinler? Bu düşünmenin amacını şu sözüyle açıklayıp tayin etti: {مَا بِصَاحِبِهِمْ} "Arkadaşlarında hiçbir şey yoktur" yani aklı en sağlam, ahlakı en faziletli olduğu için kendisini uzun zamandır tanıdıkları kimsede. İnatçıları açıkça bilinen hezeyanları söylemesin diye "elçimde" ve benzeri demedi. Nefyi tekit ederek: {مِنْ جِنَّةٍ} "delilikten [en ufak bir eser]" buyurdu; yani hiçbir delilik hali yoktur.

ولما نفى أن يكون به شيء مما نسبوه إليه وافتزوه عليه فثبتت رسالته، حصر أمره في النذارة لأنها النافعة لهم مع أن المقام لها في هذه السورة فقال: {إن} أي ما {هو إلا نذير} أي بالغ في نذارته {مبين*} أي موضح للطريق إيضاحاً لا يصل إلى غيره، ومن أدلة ذلك عجز الخلق عن معارضة شيء مما يأتي به من أنه أحسن الناس

Ona isnat ettikleri ve iftira attıkları şeylerin hiçbirinin onda bulunmadığını nefyedip risaleti sabit kılınca, bu suredeki makam uyarmanın makamı olmakla birlikte onlar için asıl faydalı olan da bu olduğundan, onun vazifesini uyarıcılıkta hasrederek şöyle buyurdu: {إِنْ} "değildir" yani {هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ} "o ancak bir uyarıcıdır" yani uyarısında son derece yetkindir, {مُبِينٌ} "apaçık [bildiren]" yani yolu başkasının ulaştıramayacağı bir açıklıkla izah eden. Bunun delillerinden biri de onun getirdiği hiçbir şeye mahlukatın karşı koyamamasıdır; zira o insanların yaratılışça en güzeli,

خَلقاً وأعلاهم خُلقاً وأفضلهم عشرة وأرضاهم طريقة وأعدلهم سيرة وأطهرهم سريرة وأشرفهم عملاً وأحكمهم علماً وأرصنهم رأياً وأعظمهم عقلاً وأشدهم أمانة وأظهرهم نبلاً.

ahlakça en yücesi, muaşeretçe en faziletlisi, tuttuğu yol bakımından en beğenileni, siretçe en adili, iç dünyası en temizi, amel bakımından en şereflisi, ilimce en hikmetlisi, görüşçe en sağlamı, akılca en büyüğü, emanetçe en güveniliri ve asaletçe en üstünüdür.

ولما كان النظر في أمر النبوة مفرعاً على تقرير أدلة التوحيد، وكان المقصود من الإنذار الرجوع عن الإلحاد، قال منكراً عليهم عدم النظر في دلائل التوحيد الراد عن كل حال سيىء: {أولم} ولما كان الأمر واضحاً قال: {ينظروا} أي نظر تأمل واعتبار، ودل على أنه بالبصيرة لا البصر بالصلة، فقال إشارة إلى كل ذرة فيها دلائل جمة {في ملكوت} وعظم الأمر بقوله: {السماوات والأرض} أي ملكهما البالغ من حد العظمة أمراً باهراً بظاهره الذي يعرفونه وباطنه الذي يلوح لهم ولا يدركونه.

Peygamberlik meselesini incelemek tevhid delillerinin takrir edilmesine dayandığı ve uyarıdan maksat da ilhaddan dönmek olduğu için, her türlü kötü durumu defeden tevhid delillerine bakmamalarını kınayarak şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ} "Hiç bakmadılar mı?" Mesele apaçık olduğu için: {يَنْظُرُوا} "bakmadılar mı?" buyurdu; yani derin düşünce ve ibret nazarıyla bakmadılar mı? Sıla edatıyla bu bakışın gözle değil basiretle olduğuna delalet ederek, her zerresinde sayısız deliller bulunduğuna işaretle şöyle buyurdu: {فِي مَلَكُوتِ} "hükümranlığına". Şu sözüyle de meselenin büyüklüğünü ifade etti: {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} "göklerin ve yerin"; yani bildikleri zahiriyle ve kendilerine sezilen ama tam idrak edemedikleri batınıyla azamet sınırına ulaşmış göz kamaştırıcı o muazzam mülküne.

ولما كانت أدلة التوحيد تفوت الحصر، ففي كل ذرة برهان قاهر ودليل ساطع باهر، قال؛ {وما} أي وفيما {خلق الله} أي على ما له من الجلال والجمال {من شيء} أي غيرهما، ليعلموا أنه لا يقدر على شيء من ذلك فضلاً عن ذلك غيره، ويتحققوا أن كتابه سبحانه مباين لجميع مخلوقاته فيعلموا أنه صفته سبحانه وكلامه، فلا يلحدوا في أسمائه فلا يسموا بشيء منها غيره لما ظهر لهم من تمام

Tevhid delilleri sayıya gelmeyecek kadar çok olduğu ve her zerrede kahredici bir burhan ile parlak, ezici bir delil bulunduğu için şöyle buyurdu: {وَمَا} "ve şeylere" yani ve [şunlara bakmadılar mı:] {خَلَقَ اللَّهُ} "Allah'ın yarattığı" yani celal ve cemaline yaraşır şekilde, {مِنْ شَيْءٍ} "hiçbir şeye" yani bu ikisinin dışındaki şeylere; ta ki O'ndan başkasının bunlardan hiçbir şeye güç yetiremeyeceğini, nerede kaldı ki tamamına güç yetireceğini bilsinler ve Sübhânehu'nun kitabının bütün mahlukatından tamamen farklı olduğunu idrak edip onun Sübhânehu'nun sıfatı ve kelamı olduğunu anlasınlar; böylece O'nun isimlerinde ilhada düşüp O'nun tam

قدرته وتمام عجز غيره عن كل شيء ومن شمول علمه وتناهي جهل غيره بكل شيء إلى غير ذلك حتى يعلموا بعضامة هذا الكون أنه سبحانه عظيم، وبقهره لك شيء أنه قهار شديد، وبعجزه كل شيء عن كل شيء من أمره أنه عزيز، وبإسباغه النعمة أنه رحيم كريم إلى غير ذلك من أسمائه الحسنى وصفاته العلى التي تنطق الأشياء بها بألسنة الأحوال وتتحدث بها صدور الكائنات وإن لم يكن لها مقال، ويشرحها كلام التدبير بما له من الكمال {وأن عسى} أي وينظروا في الإشفاق والخوف من أنه ممكن وخليق وجدير {أن يكون قد اقترب} أي دنا دنوّاً عظيماً {أجلهم} أي الذي لا شك عندهم في كونه بموته من موتات هذه الأمم التي أسلفنا أخبارهم كنفس واحدة أو بالتدريج فيبادروا بالإيمان به خشية انخرام الأجل للنجاة من أعظم الوجل، فإن كل عاقل إذا جوز خطراً ينبغي له أن ينظر في عاقبته ويجتهد في الخلاص منه.

kudretini ve O'nun dışındakilerin her şeyden tamamen aciz olduğunu, O'nun ilminin her şeyi kuşattığını ve O'nun dışındakilerin her şeye dair cehaletinin son raddeye vardığını gördükten sonra bu isimlerden hiçbirini başkasına vermesinler; bu kâinatın azametinden O Sübhânehu'nun Azîm olduğunu, her şeyi kahretmesinden O'nun pek çetin bir Kahhâr olduğunu, her şeyin O'nun emrinden herhangi bir şey karşısındaki acziyetinden O'nun Azîz olduğunu, nimetleri bolca ihsan etmesinden O'nun Rahîm ve Kerîm olduğunu ve varlıkların hal dilleriyle haykırdığı, sözleri olmasa da kâinatın bağrının dile getirdiği ve O'nun mükemmel olan tedbir kelamının şerh ettiği diğer güzel isimlerini (esmâ-i hüsnâ) ve yüce sıfatlarını bilsinler diye [bakmadılar mı?]. {وَأَنْ عَسَى} "ve ihtimal dahilinde olduğuna" yani bunun mümkün, muhtemel ve layık olmasından dolayı duyulan endişe ve korkuyla bakmadılar mı: {أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ} "yaklaşmış olabileceğine" yani çok büyük bir yakınlıkla yaklaştığına, {أَجَلُهُمْ} "ecellerinin"; yani haberlerini önceden anlattığımız bu ümmetlerin ölümleri gibi tek bir nefis olarak yahut peyderpey ölümleriyle gerçekleşeceğinde şüpheleri olmayan ecellerinin. Böylece ecelin apansız gelip çatması endişesiyle en büyük korkudan kurtulmak için hemen O'na iman etsinler. Zira her akıl sahibi bir tehlikeyi mümkün gördüğünde onun akıbetine bakmalı ve ondan kurtulmaya gayret etmelidir.

ولما كان قد تقدم في أول السورة النهي عن التحرج من الإنذار بهذا الكتاب، وبان بهذه الآيات أنه ﷺ اتصف بالإنذار به حق الاتصاف، وبان أن القرآن مباين لجميع المخلوقات، فثبت أنه كلام الله؛ تسبب عن ذلك الإنكار على من يتوقف عن الإيمان به،

Surenin başında bu Kitap ile uyarmaktan dolayı bir sıkıntıya düşmek yasaklandığı ve bu ayetlerle onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu Kitap ile hakkıyla uyarma vasfını taşıdığı ve Kur'an'ın bütün mahlukattan farklı olup Allah'ın kelamı olduğu sabit kılındığı için; buna iman etmekte tereddüt eden kimseyi kınamak

والتخويف من إحلال أجله قبل ذلك فيقع فيما لا يمكنه تداركه، وذلك في أسلوب دال على أن الإيمان بعد هذا البيان مما لا يسوغ التوقف فيه إلا لانتظار كلام آخر فقال: {فبأي حديث} أي كلام يتجدد له في كل واقعة بيان المخلص منها {بعده} أي بعد هذه الرتبة العظيمة {يؤمنون*} فقد دلت هذه الآية على أن للإيمان طريقين: أحدهما سمعي، والآخر عقلي، قال الحرالي في كتاب له في أصول الفقه: الحكم إنما يتلقى من خطاب الله البالغ على ألسنة رسله، وقد اتضح واشتهر أن السمع من طرق تفهم خطاب الله الذي تبلغه الرسل، وكذلك أيضاً قد تحقق لقوم من أولي الألباب أن الرؤية وسائر الحواس طريق من طرق تفهم خطاب الله أيضاً، يعي منه اللب العقلي معنى الإرسال في كتابه المخلوق كما يعي العقل معنى الإرسال من مفهوم كلامه المنطوق، وقوم ممن فهم من مرئي كتاب الله المشهود إرسالاً ولقن أحكاماً يسمون الحنيفيين كقس ابن ساعدة وزيد بن عمرو بن نفيل، وقد شهد لهم رسول الله ﷺ بأن كل واحد منهم «يبعث أمه واحدة» لاهتدائه من نفسه من غير رسالة هاد خارج عنه، بل من رسول موجدته وإحساسه للعالم، ولأنه إنما أخذ بكلية حكم الإيمان ووجوب المناصفة مع الخلق من شهود خلق الله، وصار مع ذلك يترقب تأكيد ما يحصل له عقلاً من مسموع خطاب الله، وعلى نحو هذه الحال - وأتم هي - حال

ve bundan önce ecelinin gelip çatmasıyla telafisi mümkün olmayan bir duruma düşeceğiyle korkutmak gerekmiştir; bu da bu beyandan sonraki imanın, ancak başka bir sözü beklemek bahanesiyle ertelenmesinin caiz olamayacağını gösteren bir üslupla ifade edilerek şöyle buyrulmuştur: {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ} "Artık hangi söze" yani her hadisede kendisi için kurtuluş yolunun açıklandığı hangi yeni söze, {بَعْدَهُ} "ondan sonra" yani bu muazzam mertebeden sonra, {يُؤْمِنُونَ} "inanacaklar?" Bu ayet, imanın iki yolu olduğuna delalet etmiştir: Biri işitsel (naklî), diğeri ise aklîdir. Harallî, fıkıh usulüne dair bir kitabında şöyle demiştir: "Hüküm ancak Allah'ın peygamberlerinin dilleriyle tebliğ edilen beliğ hitabından alınır. Peygamberlerin tebliğ ettiği Allah'ın hitabını anlamanın yollarından birinin sem' (işitme) olduğu açık ve meşhurdur. Aynı şekilde basiret sahiplerinden bir topluluk nezdinde görmenin ve diğer duyuların da Allah'ın hitabını anlamanın bir yolu olduğu tahakkuk etmiştir; nitekim akıl, konuşulan kelamın mefhumundan irsal (elçi gönderme) manasını anladığı gibi, akıl sahibi kalp de yaratılmış kitabındaki irsal manasını kavrar. Allah'ın müşahede edilen mahlukat kitabından bir irsal anlayıp birtakım hükümler belleyen kimselere, Kus b. Sâide ve Zeyd b. Amr b. Nüfeyl gibi Hanifler denir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların her biri için 'tek başına bir ümmet olarak diriltileceğine' şahitlik etmiştir; zira o, dışarıdan bir hidayet edicinin elçiliği olmadan, bizzat kendi içinden, âleme dair duyumsaması ve vicdanının elçisinden hidayet bulmuştur ve çünkü o, iman hükmünün tamamını ve mahlukata karşı insaflı olmanın gerekliliğini Allah'ın yaratışını müşahede etmekten almış, bununla birlikte aklen elde ettiği şeyi Allah'ın işitilen hitabından teyit etmeyi beklemiştir. İşte bu durumun bir benzeri —hatta daha mükemmeli—

الأنبياء والصديقين قبل مورد الوحي على النبي وقبل سماع صديقه وارد وحيه، وهؤلاء هم - الذين لا يتوقفون عن الإيمان بالنبي عند ابتداء دعوته، وكما أن النبي لا يلزم ويحكم بل يبلغ عن الله فكذلك نظر العقل لا يلزم ولا يحكم بل يبلغ عن الله فيكون الحكم الذي هو تصرف الحق في أفعال الخلق بهذا على ضربين، شرعي أي مأخوذ من الإرسال الشرعي، وعقلي أي مأخوذ من الإرسال العقلي، وحاصل ذلك أن العالم المشهود مبين عن أمر الله، وكل مبين مبلغ، فالعلم مبلغ أي بما يفهمه الفاهم من كلامه عن الله، فإن النحاة قالوا - كما ذكره ابن عصفور في شرح الإيضاح لأبي علي وكذا غيره: إن الكلام في الإصطلاح لا يقع الإ على اللفظ المركب وجوداً أو تقديراً المفيد بالوضع، قال: واحترزوا باللفظ عما يقال له كلام لغة وليس بلفظ كالخط والإشارة وما في النفس وما يفهم من حال الشيء، وقال الحرالي: نحو حال الخجل والغضبان، وبالفعل نحو الإشارة باليد والعقد بالأنامل وبآثار الفعل كالصنائع والأعمال، وباللفظ الذي يلفظ به القلب إلى ظاهر اللسان، وبآثار رقوم يحاذي بها حذو مفهوم اللفظ وهو الخط - انتهى.

peygambere vahiy gelmeden ve sıddîkı onun gelen vahyini işitmeden önceki peygamberlerin ve sıddîkların durumudur. İşte bunlar, peygamber davetine başladığında ona iman etmekte tereddüt göstermeyen kimselerdir. Peygamber zorlayıp hüküm koymayıp sadece Allah'tan tebliğ ettiği gibi, aklın nazarı da zorlayıp hüküm koymaz, sadece Allah'tan tebliğ eder. Dolayısıyla Hakk'ın kulların fiillerindeki tasarrufu olan hüküm, bu durumda iki kısım olur: Şer'î hüküm, yani şer'î irsalden alınan; aklî hüküm, yani aklî irsalden alınan. Bunun özeti şudur: Müşahede edilen âlem Allah'ın emrini beyan etmektedir, her beyan eden de tebliğ edicidir; öyleyse ilim, anlayanın O'nun kelamından anladığı kadarıyla Allah'tan bir tebliğdir. Nitekim nahivciler —İbn Usfûr'un Ebû Ali'nin el-Îzâh şerhinde ve başkalarının zikrettiği gibi— şöyle demişlerdir: 'Kelam ıstılahta ancak vaz'en fayda veren, bilfiil veya takdiren mürekkep olan lafza denir.' Demiştir ki: 'Lafız kaydıyla, lügatte kelam denilen fakat yazı, işaret, içte olan ve bir şeyin halinden anlaşılan gibi lafız olmayan şeyler dışarıda bırakılmıştır.' Harallî şöyle demiştir: 'Mahcubun ve öfkelinin hali gibi; fiil ile olan el işareti ve parmaklarla sayı saymak ile sanatlar ve ameller gibi fiil eserleri gibi; kalbin dilin zahirine telaffuz ettiği lafız ile lafzın mefhumuna denk düşen çizgilerin eserleri olan yazı gibi.' —nakil bitti—."

ولما كان ذلك كله من أعجب العجب، كانت فذلكته قطعاً تعليلاً لما قبله من إعراضهم عما لا ينبغي الإعراض عنه دليلاً على أن الأمر ليس إلا بيد منزله سبحانه قوله: {من يضلل الله} أي الذي له جميع العظمة {فلا هادي} أصلاً {له} بوجه من الوجوه؛ ولما دل بالإفراد

Bütün bunlar en hayret verici şeylerden olunca, bunun nihai sonucu, yüz çevrilmemesi gereken şeyden yüz çevirmelerinin kesin bir gerekçesi olarak işin ancak onu indiren Sübhânehu'nun elinde bulunduğuna bir delil teşkil eden şu buyruk oldu: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} "Allah kimi saptırırsa" yani bütün azametin sahibi olan Allah [kimi saptırırsa], {فَلَا هَادِيَ} "hiçbir yol gösterici yoktur" asla, {لَهُ} "onun için" hiçbir vechile. Tekil getirilmesiyle

على أن كل فرد في قبضته، وكان التقدير: بل يستمر على ضلاله، وعطف عليه بضمير الجمع دلالة علىأن جمعهم لا يغني من الله شيئاً فقال: {ويذرهم} أي يتركهم على حالة قبيحة، وعبر بالظرف إشارة إلى إحاطة حكمه بهم فقال: {في طغيانهم} أي تجاوزهم للحدود حال كونهم {يعمهون} أي يتحيرون ويترددون في الضلال لا يعرفونه طريقاً ولا يفهمون حجة.

her bir ferdin O'nun kabzasında olduğuna delalet edilince ve takdiri de: "Aksine sapıklığına devam eder" şeklinde olunca, onların toplanmasının Allah'a karşı hiçbir fayda sağlamayacağını göstermek üzere çoğul zamiriyle ona atfedip şöyle buyurdu: {وَيَذَرُهُمْ} "ve onları bırakır" yani onları çirkin bir halde terk eder; hükmünün onları kuşattığına işaret etmek üzere zarf kipiyle ifade ederek: {فِي طُغْيَانِهِمْ} "azgınlıkları içinde" yani haddi aşmaları içinde, {يَعْمَهُونَ} "bocalayıp dururlar" yani sapıklık içinde şaşkına döner, bocalarlar; ne bir yol bilirler ne de bir hüccet anlarlar.

ولما بين التوحيد والنبوة والقضاء والقدر، أتبعه المعاد لتكمل المطالب الأربعة التي هي أمهات مطالب القرآن، مبيناً ما اشتمل عليه هذا الكلام من تبلدهم في العمه وتلددهم في إشراك الشبه بقوله: {يسئلونك} أي مكررين لذلك {عن الساعة} أي عن وقتها سؤال استهزاء {أيان مرساها} أي أيّ وقت ثبات ثقلها واستقراره، والمرسى يكون مصدراً وزماناً ومكاناً، من رست السفينة - إذا ثبتت بالحديدة المتشعبة، وإنما كان هذا بياناً لعمههم فإنهم وقعوا بذلك في الضلال من وجهين: السؤال عما غيره لهم أهم، وجعله على طريق الاستهزاء مع ما قام عليه من الأدلة، وسيكرره في هذه السورة، وكان اللائق بهم أن يجعلوا بدل السؤال عنها اتقاءها بالأعمال الصالحة.

Tevhid, nübüvvet, kaza ve kader açıklandıktan sonra, Kur'an'ın ana gayeleri olan dört temel mesele tamamlansın diye bunun ardından ahiret (meâd) konusunu getirdi ve bu sözün onların körlük içindeki aptallıklarını ve şüphelere kapılmadaki tereddütlerini nasıl kapsadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {يَسْأَلُونَكَ} "Sana soruyorlar" yani bunu tekrar tekrar, {عَنِ السَّاعَةِ} "kıyameti" yani onun vaktini alay yollu soruyorlar: {أَيَّانَ مُرْسَاهَا} "ne zaman demir atacağını" yani ağırlığının ne zaman sabitlenip karar kılacağını. *Mersâ*; demirli çengelle durduğunda söylenen *reset's-sefînetü* (gemi demir attı) ifadesinden türemiş olup mastar, zaman ve mekân ismi olarak gelir. Bu durum onların şaşkınlıklarının bir beyanıdır; zira onlar bu sebeple iki yönden sapıklığa düşmüşlerdir: Kendileri için bundan daha mühim olanı bırakıp bunu sormaları ve hakkında bunca delil bulunmasına rağmen bunu alay yoluyla yapmalarıdır; bunu bu surede tekrar edecektir. Oysa onlara yakışan, onu sormak yerine salih amellerle ondan sakınmaktı.

ولما كان السؤال عن الساعة عاماً ثم خاصاً بالسؤال عن وقتها، جاء الجواب عموماً عنها بقوله: {قل إنما علمها} أي علم وقت إرسائها وغيره

Kıyamet hakkındaki soru önce genel, sonra da vaktinin sorulmasıyla özel olunca, genel olarak ona şu buyrukla cevap verildi: {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا} "De ki: Onun bilgisi ancak" yani demir atacağı vaktin ve diğer hallerinin bilgisi,

{عند ربي} أي المحسن إليّ بإقامتها لينعم على تبعني وينتقم ممن تركني، لم يطلع على ذلك أحداً من خلقه، ولا يقيمها إلا في أحسن الأوقات وأنفعها لي، وإخفاؤها أنفع للخلق لأنه أعظم لشأنها وأهيب، فيكون أدعى إلى الطاعة وأزجر عن المعصية وأقرب إلى التوبة، ثم خصصت من حيث الوقت بقوله مشيراً إلى أن لها أشرطاً تتقدمها: {لا يجليها} أي يبينها غاية البيان {لوقتها إلا هو} .

{عِنْدَ رَبِّي} "Rabbimin katındadır" yani bana uyanları nimetlendirmek ve beni terk edenlerden intikam almak üzere onu kopararak bana ihsanda bulunacak olan [Rabbimin katındadır]; yaratıklarından hiçbirine bunu bildirmemiştir ve onu ancak en güzel ve benim için en faydalı vakitte koparacaktır. Onun gizlenmesi mahlukat için daha faydalıdır; çünkü bu onun şanını daha da büyütür ve daha heybetli kılar; böylece itaate daha çok sevk eder, günahtan daha çok sakındırır ve tevbeye daha yakın eyler. Sonra, öncesinde birtakım alametlerin bulunacağına işaret eden şu sözüyle vakit açısından tahsis edildi: {لَا يُجَلِّيهَا} "onu açığa çıkaramaz" yani son derece açık bir şekilde ortaya koyamaz, {لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ} "vakti geldiğinde O'ndan başkası".

ولما كان قد أشار إلى ثقل الساعة بالإرساء، وكان الشيء إذا جهل من بعض الوجوه أشكل وإذا أشكل ثقل، قال: {ثقلت} أي الساعة فغاصت إلى حيث لم يتغلغل إليها علم العباد فأهمهم كلهم عليّ شأنها، ولذلك عبر بالظرف فقال: {في السماوات والأرض} أي نسبة أهلهما إلى خفائها والخوف منها على حد سواء لأن مالكها قادر على ما يشاء، وله أن يفعل ما يشاء - ثم قرر خفاءها على الكل فقال: {لا تأتيكم} أي في حالة من الحالات {إلا بغتة} أي على حين غفلة.

"İrsâ" (demir atma) ifadesiyle kıyametin ağırlığına işaret edilmiş olunca ve bir şey bazı yönlerden bilinmediğinde kapalı kalıp kapalı kaldığında da ağırlaştığı için şöyle buyurdu: {ثَقُلَتْ} "Ağır bastı" yani kıyamet öyle derinleşti ki kulların ilmi ona nüfuz edemedi ve onun şanının büyüklüğü hepsini telaşa düşürdü; bu sebeple zarf kipiyle ifade ederek: {فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} "göklerde ve yerde" buyurdu; yani onun gizliliği ve korkusu karşısında her ikisinin ehlinin durumu eşittir; zira onun sahibi dilediğine kadirdir ve dilediğini yapma yetkisine sahiptir. Sonra onun herkes için gizli olduğunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {لَا تَأْتِيكُمْ} "Size gelmez" yani hiçbir durumda, {إِلَّا بَغْتَةً} "ansızın gelmesinden başka" yani tam bir gaflet anında.

ولما كانوا قد ألحفوا في سؤاله ﷺ عنها، وكانت صفة الربوبية المذكورة في الجملة الأولى ربما حملت على سؤاله طمعاً في تعرفها من المحسن إليه، قطع الأطماع بقوله مؤكداً للمعنى: {يسئلونك} أي عن الساعة مطلقاً في وقت وقوعها وما يحصل من أمورها ويحدث من شدائدها، أي ويلحفون في سؤالك كلما أخبرتهم أنه لا يعلمها إلا الله

Ona sallallâhu aleyhi ve sellem kıyamet hakkında ısrarla sorduklarında ve ilk cümlede zikredilen Rablik sıfatı, belki de kendisine ihsanda bulunulan zattan bunu öğrenme tamahıyla ona sormaya sevk edebileceğinden, manayı tekit eden şu buyruğuyla bütün bu umutları kesti: {يَسْأَلُونَكَ} "Sana soruyorlar" yani kopma vakti, onda meydana gelecek hadiseler ve ortaya çıkacak şiddetler hususunda kıyameti mutlak olarak [soruyorlar]; yani sen onlara onu Allah'tan başkasının bilemeyeceğini bildirdikçe sana ısrarla soruyorlar,

{كأنك حفيٌّ} أي عالم بأمرها مستقص مبالغ في السؤال {عنها قل} أي قطعاً لسؤالهم {إنما علمها عند الله} أي الذي له جميع العزة والعظمة والكبرياء فلا يستطاع علم شيء مما عنده إلا بإذنه، ولم يأذن في علمها لأحد من الخلق {ولكن أكثر الناس} أي الذين غلبت عليهم صفة الاضطراب {لا يعلمون} أي ليسوا من أهل العلم فهم بالسؤال عنها يستهزئون، ولو كانوا من أهله ما كذبوك، فوقعوا ما لا يعنيهم من السؤال عنها وغيره من أنواع التعنت، وتركوا ما ينجيهم ويغنيهم من المبادرة إلى الإيمان بهذا القرآن خوف انخرام الآجال وهم يهيمون في أدوية الضلال.

{كَأَنَّكَ حَفِيٌّ} "sanki sen iyice biliyormuşsun gibi" yani onun işini bilen, inceden inceye araştırıp ısrarla soran biriymişsin gibi, {عَنْهَا قُلْ} "ondan. De ki:" yani sorularını kesip atmak için: {إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ} "Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır" yani bütün izzet, azamet ve kibriyanın sahibi olan, dolayısıyla katındaki hiçbir şeyin izni olmadan bilinemeyeceği ve yaratılmışlardan hiçbirine bunu bilme izni vermemiş olan Allah'ın katındadır; {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ} "fakat insanların çoğu" yani üzerlerine kararsızlık ve taşkınlık sıfatı galip gelen kimseler, {لَا يَعْلَمُونَ} "bilmezler" yani ilim ehlinden değildirler; bu yüzden onu sormakla alay ederler. Şayet ilim ehlinden olsalardı seni yalanlamazlardı; böylece onu sormak ve diğer inatlaşma türleri gibi kendilerini ilgilendirmeyen şeylerin peşine düştüler ve ecellerin apansız kesilivermesi korkusuyla bu Kur'an'a hemen iman etmek suretiyle kendilerini kurtaracak ve zengin kılacak şeyleri terk edip sapıklık vadilerinde şaşkınca dolaşıp durdular.

ولما كان علم الغيب ملزوماً لجلب الخير ودفع الضير، وكانت الساعة أدق علم الغيب، أمره بنفي هذا اللازم فينتفي الأعم فينتفي بانتفائه الأخص، وقدم النفع لأنه أهم إلى النفس، وليس في السياق ما يوجب تأخيره بخلاف ما في سورة يونس ﵇، فقال آمراً بإظهار ذل العبودية: {قل لا أملك} أي في وقت من الأوقات أصلاً {لنفسي نفعاً} أي شيئاً من جلب النفع قليلاً ولا كثيراً {ولا ضراً} كذلك، فإن قدرتي قاصرة وعلمي قليل، وكل من كان عبداً كان كذلك.

Gaybı bilmek hayrı celbetmeyi ve zararı defetmeyi gerektirdiği, kıyamet de gayb ilminin en ince noktası olduğu için; daha genel olan nefyedilsin ve onun nefyedilmesiyle daha özel olan da nefyedilsin diye bu lazımı nefyetmesini emretti. Nefis için daha mühim olduğundan ve Yûnus aleyhisselâm suresindekinin aksine bağlamda geciktirilmesini gerektiren bir durum bulunmadığından faydayı öne alarak kulluk zilletini izhar etmesini emredip şöyle buyurdu: {قُلْ لَا أَمْلِكُ} "De ki: Ben malik değilim" yani hiçbir vakitte asla, {لِنَفْسِي نَفْعًا} "kendime bir faydaya" yani az olsun çok olsun fayda celbetmeye dair hiçbir şeye, {وَلَا ضَرًّا} "ne de bir zarara" aynı şekilde; zira benim gücüm sınırlı, ilmim azdır ve kul olan herkes böyledir.

ولما كان من المعلوم بل المشاهد أن كل حيوان يضر وينفع، أعلم أن ذلك إنما هو بالله فقال: {إلا ما شاء الله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد سواه أن يقدرني عليه.

Her canlının zarar verip fayda sağladığı bilinen hatta müşahede edilen bir husus olduğu için, bunun ancak Allah ile olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} "Allah'ın dilediği müstesna" yani bütün emir kendisine ait olan ve O'ndan başka hiç kimsenin emir sahibi olmadığı Allah'ın beni kadir kılmayı dilediği şeyler müstesna.

ولما بين لهم بهذا أن سؤالهم عن الساعة وغيرها من المغيبات جهل منهم، لأن حاله واضح في أنه لا يعلم من ذلك إلا ما علمه الله الذي اختص بعلم الغيب، دل عليه بقوله: {ولو كنت} أي من ذاتي {أعلم الغيب} أي جنسه {لا ستكثرت} أي أوجدت لنفسي كثيراً {من الخير} باستجلاب المنافع بنصب أسبابها.

Bununla onlara kıyameti ve diğer gaybları sormalarının bir cehalet olduğunu beyan edince —çünkü onun hali, gayb ilmini zatına tahsis eden Allah'ın kendisine bildirdiği kadarı dışında bunlardan hiçbir şey bilmediğini açıkça göstermektedir— şu buyruğuyla buna delil getirdi: {وَلَوْ كُنْتُ} "Eğer ben olsaydım" yani bizzat kendiliğimden, {أَعْلَمُ الْغَيْبَ} "gaybı bilir [olsaydım]" yani onun cinsini, {لَاسْتَكْثَرْتُ} "elbette çoğaltırdım" yani kendim için pek çok var ederdim, {مِنَ الْخَيْرِ} "hayrı" sebeplerini hazırlayarak menfaatleri celbetmek suretiyle.

ولما كان الضر لا يحتمل منه شيء قال: {وما مسني السوء} أي هذه الجنس بإقامة الموانع له عني لأن لازم إحاطة العلم شمول القدرة كما سيقرر إن شاء الله تعالى في سورة طه، ولما بين أن علم الغيب رتبة الإله، ختم الآيه ببيان رتبته، فقال قالباً ما أدعوه فيه من الجنون لما بان بقوله: «يا بني عبد مناف! اتقوا الله، يا بني فلان يا بني فلان» وكذا ما لزم عن إلزامهم له بعلم الساعة من أنه يكون إلهاً: {إن أنا إلا} ولما كانت السورة للإنذار، قدمه فقال: {نذير} أي مطلقاً للكافر ليرجع عن كفره، والمؤمن ليثبت على إيمانه {وبشير لقوم يؤمنون*} أي خاصة، أو الصفتان لهم خاصة بالنظر إلى النفع، وأما ما لا نفع فيه فعدم.

Zararın zerresine bile katlanılamayacağı için: {وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} "Bana hiçbir kötülük de dokunmazdı" buyurdu; yani önüme engeller koyarak bu cinsten hiçbir şey dokunmazdı. Çünkü ilmin kuşatıcılığının lazımı, Tâhâ Suresi'nde inşâallah açıklanacağı üzere kudretin şümulüdür. Gayb ilminin ilahlık mertebesi olduğunu açıklayınca, surenin sonunu kendi mertebesini beyanla bitirip onun: "Ey Benî Abdimenâf! Allah'tan sakının; ey filanoğulları, ey filanoğulları!" sözüyle ortaya çıkan durumuna dayanarak ona isnat ettikleri delilik iddiasını ve kıyametin bilgisini bilmesini zorunlu görmelerinden doğan onun ilah olması gerektiği yönündeki lazımını tersine çevirerek şöyle buyurdu: {إِنْ أَنَا إِلَّا} "Ben ancak" —sure uyarma mahiyetinde olduğu için onu öne alarak— {نَذِيرٌ} "bir uyarıcıyım" yani mutlak olarak kâfirin küfründen dönmesi, müminin de imanı üzere sebat etmesi için; {وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} "ve inanan bir topluluk için de bir müjdeciyim" yani özellikle onlar için; yahut fayda gözetildiğinde her iki sıfat da yalnızca onlar içindir; fayda vermeyen şey ise yok hükmündedir.

ولما ذكر سبحانه الساعة هنا كما ذكرها أول السورة بما لم يذكره

Allah Teâlâ surenin başında kıyameti zikrettiği gibi burada da zikredince,

هناك من تهكمهم واستهزائهم، وختم هنا بحصر العلم والقدرة في الله الموجب لتفرده بالإلهية، وكان الذي جرهم إلى ذلك الاستهزاء إشراكهم، ذكر ما ذكر قبلها أول السورة من ابتداء الخلق على وجه الحصر المستلزم لتمام القدرة الموجب لنفي الشريك واعتقاد القدرة على الساعة وغيرها والصدق في كل ما وقع الإخبار به من أمرها وغيره الموجب للاستقامة في قبول بشارته ونذارته والإقبال بالكلية على الخالق، فقال مقرراً للتوحيد مؤكداً لأمره: {هو} أي وحده {الذي خلقكم} أي ولم تكونوا شيئاً {من نفس واحدة} أي خلقها ابتداء من تراب وهي آدم ﵇ كما مر بيانه، ومن قدر على اختراع حي من شيء ليس له أصل في الحياة، كان على إعادته حياً من ذلك الشيء بعد أن صار له أصل في الحياة أقدر.

orada anmadığı onların alay ve istihzalarını burada andı; burada ilim ve kudreti Allah'a has kılarak sözü bitirdi ki bu da O'nun ilahlıkta tek olmasını gerektirir. Onları bu istihzaya sürükleyen şey şirk koşmaları olduğu için, tam bir kudreti gerektiren, şirki nefyetmeyi, kıyamete ve diğer şeylere kadir olunduğuna inanmayı, onun hali ve diğer hususlara dair verilen her haberde doğruluğu tasdik etmeyi, O'nun müjde ve uyarısını kabulde istikameti ve bütünüyle Yaratıcı'ya yönelmeyi icap ettiren hasr yoluyla yaratılışın başlangıcına dair surenin başında zikredilen hususları bundan önce zikrederek tevhidi perçinleyip emrini tekit etmek üzere şöyle buyurdu: {هُوَ} "O" yani tek başına O'dur, {الَّذِي خَلَقَكُمْ} "sizi yaratan" yani siz hiçbir şey değilken, {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} "tek bir nefisten"; yani onu başlangıçta topraktan yaratmıştır ki o da daha önce açıklandığı üzere Âdem'dir aleyhisselâm. Aslında hayat bulunmayan bir şeyden canlı bir varlık icat etmeye kadir olan Zât, artık kendisinde hayat aslı oluştuktan sonra o şeyden onu yeniden canlı kılmaya çok daha fazla kadirdir.

ولما كان آدم ﵇ بعد صيرورته لحماً ودماً أقرب إلى السببية لخلق ذات لحم ودم منه، قال معبراً بالواو لأنه كاف في نفي الشرك الذي السياق للتحذير منه بخلاف الزمر فإنه للقهر، وتأخير المسببات عن الأسباب مدة أدل عليه لأنه خلاف الأصل، {وجعل} لأن الجعل - كما قال الحرالي - إظهار أمر عن سبب وتصيير {منها} أي لا من غيرها {زوجها} أي حواء من لحمها ودمها وعظمها.

Âdem aleyhisselâm et ve kemik sahibi olduktan sonra kendisinden et ve kemik sahibi bir varlığın yaratılmasına sebep olmaya daha yakın olduğu için —ez-Zümer Suresi'nin aksine, buradaki bağlam kendisinden sakındırılan şirki nefyetmeye kâfi geldiğinden— vâv harfiyle ifade etti. Zira ez-Zümer kahır içindir; sebeplerden sonra neticelerin bir süre geciktirilmesi ise asıl kurala aykırı olduğu için buna daha fazla delalet eder. {وَجَعَلَ} "ve kıldı"; zira ce'l —Harallî'nin dediği gibi— bir sebepten bir işi ortaya çıkarmak ve dönüştürmektir; {مِنْهَا} "ondan" yani başkasından değil, {زَوْجَهَا} "eşini" yani Havva'yı onun etinden, kanından ve kemiğinden [yarattı].

ولما كان المراد بالنفس آدم ﵇ وكان الزوج يقال على الذكر

Nefis ile kastedilen Âdem aleyhisselâm olduğu ve zevc kelimesi hem erkeğe hem kadına

والأنثى، استخدم ضميره في المذكر ذاكراً علة الجعل بقوله: {ليسكن} أي آدم هو المراد بالنفس هنا، ولما كان الزوج هنا هو المرأة أنث الضمير فقال: {إليها} وتنقلكم من ذلك السكون منه إليها - لأن النفس إلى الجنس أميل وعليه أقبل، ولا سيما إن كان بعضاً، ألا ترى إلى محبة الوالد لولده والقريب لقريبه، وإنما منع سبحانه من نكاح الأصل والفرع لما في ذلك من الضرار وغيره من الحكم الكبار، فيغشاها عند ما يسكن إليها فيحصل الحبل والولادة فتتفرع النفوس من تلك النفس.

dendiği için, kılmanın illetini zikrederek zamirini müzekker olarak kullandı ve şöyle buyurdu: {لِيَسْكُنَ} "ısınsın diye" yani burada nefis ile kastedilen Âdem'dir. Zevc burada kadın olduğu için zamiri müennes kılarak şöyle buyurdu: {إِلَيْهَا} "ona". Sizin onun ona sükûn bulmasından türeyip gelmeniz [böyle oldu]; zira nefis kendi cinsine daha meyillidir ve ona daha çok yönelir, hele de onun bir parçası olursa! Nitekim babanın çocuğuna, akrabanın akrabasına olan sevgisini görmez misin? Allah Teâlâ'nın asıl ve fer'in (ana-baba ile çocukların) nikâhını yasaklaması ise bundaki zarar ve diğer büyük hikmetler sebebiyledir. Böylece ona sükûn bulduğunda onu örter (yaklaşır), gebelik ve doğum hasıl olur ve o tek nefisten diğer nefisler dallanıp budaklanır.

ولما كان السكون هنا كناية عن الجماع، أعاده بلفظ أقرب منه - فقال مؤذناً بقرب غشيانها بعد جعلها، أو ناسقاً له على ما تقديره: فسكن إليها فمالت نفسه إليها فلم يتمالك أن غشيها {فلما تغشّاها} أي غشيها آدم ﵇ المعبر عنه بالنفس بهمة عظيمة {حملت حملاً خفيفاً} أي لأنه نطفة {فمرت به} أي فعالجت به أعمالها وقامت وقعدت، لم يعقها عن شيء من ذلك، إعلاماً بأن أمرها فيه كان على عادة النساء التي نعرفها {فلما أثقلت} أي صارت ثقيلة بكبره وتحركه في بطنها {دعوا الله} أي آدم وحواء ﵉.

Buradaki sükûn cinsî münasebetten kinaye olduğu için, yaratılışından hemen sonra ona yaklaşmasının yakın olduğunu hissettirerek yahut takdiri: "Ona sükûn buldu, nefsi ona meyletti ve kendisini tutamayıp ona yaklaştı" şeklinde olan ifadeye atıfla onu daha yakın bir lafızla tekrarlayıp şöyle buyurdu: {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} "Vaktaki onu örtüp bürüdü" yani nefis olarak ifade edilen Âdem aleyhisselâm büyük bir arzuyla ona yaklaştı; {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا} "hafif bir yük yüklendi" yani nutfe olduğu için; {فَمَرَّتْ بِهِ} "ve onu taşıyıp geçirdi" yani onunla işlerini gördü, kalktı oturdu; bildiğimiz kadınların adetinde olduğu gibi bu durum onu hiçbir şeyden alıkoymadı. {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ} "Ağırlaşınca" yani karnında büyümesi ve hareket etmesiyle ağırlaşınca, {دَعَوَا اللَّهَ} "Allah'a dua ettiler" yani Âdem ve Havva aleyhimesselâm.

ولما ذكر الاسم الأعظم استحضاراً لأن المدعو هو الذي له جميع الكمال، فهو قادر على ما دعوا به لأنه قادر على كل ما يريد، ذكر صفة الإحسان رجاء القبول والامتنان فقال: {ربهما} أي الذي أحسن إليهما،

Dua edilen Zât'ın bütün kemale sahip olduğunu, dolayısıyla dilediği her şeye kadir olduğu için dua ettikleri şeye de kadir olduğunu zihinlere yerleştirmek üzere İsm-i A'zam'ı zikredince, kabul ve ihsan umuduyla Rablik sıfatını anarak şöyle buyurdu: {رَبَّهُمَا} "Rablerine" yani kendilerine ihsanda bulunan [Rablerine],

مقسمين {لئن آتيتنا صالحاً} أي ولداً لا عيب فيه {لنكونن من الشاكرين*} أي نحن وأولادنا على نعمتك علينا، وذلك أنهما جوزا أن يكون غير سوى لقدرة الله على كل ما يريد، لأنه الفاعل المختار لا الطبيعة ولا غيرها، وأشار بالفاء إلى قرب الولادة من الدعاء فقال: {فلما آتاهما} أي أبويكم آدم وحواء {صالحاً} أي جنس الولد الصالح في تمام الخلق بدناً وقوة وعقلاً، فكثروا في الأرض وانتشروا في نواحيها ذكوراً وإناثاً {جعلا} أي النوعان من أولادهما الذكور والإناث، لأن «صالحاً» صفة لولد وهو للجنس فيشمل الذكر والأنثى والقليل والكثير، فكأنه قيل: فلما آتاهما أولاداً صالحي الخلقة من الذكور والإناث جعل النوعان {له شركاء} أي بعضهم أصناماً وبعضهم ناراً وبعضهم شمساً وبعضهم غير ذلك، هذا على قراءة الجماعة، وعلى قراءة نافع وأبي بكر عن عاصم بكسر الشين وإسكان الراء والتنوين التقدير: ذوي شرك {فيما آتاهما} أي من القوى بالعبادة والرزق بالنذور ونحوها.

yemin ederek: {لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا} "Eğer bize kusursuz [bir çocuk] verirsen" yani hiçbir ayıbı olmayan bir çocuk verirsen, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} "elbette şükredenlerden olacağız" dediler; yani biz ve çocuklarımız bize olan nimetine [şükredenlerden olacağız]. Bu da onların, Allah'ın dilediği her şeye gücü yettiğini bildikleri için çocuğun kusurlu olabileceğini ihtimal dahilinde görmelerindendir; zira fail-i muhtar olan yalnız O'dur, tabiat veya başkası değil. Doğumun duanın hemen ardından gerçekleştiğine fa harfiyle işaret ederek şöyle buyurdu: {فَلَمَّا آتَاهُمَا} "Fakat onlara verince" yani ana babanız olan Âdem ve Havva'ya verince, {صَالِحًا} "kusursuz [bir çocuk]" yani beden, kuvvet ve akıl bakımından yaratılışı tam salih çocuk cinsini verip yeryüzünde çoğalıp erkek ve dişi olarak dört bir yana yayıldıklarında; {جَعَلَا} "kıldılar" yani onların çocuklarından erkek ve dişi her iki tür; çünkü "sâlihan" kelimesi çocuk için bir sıfattır ve cins bildirir, dolayısıyla erkeği, dişiyi, azı ve çoğu kapsar; sanki şöyle denilmiştir: Onlara erkek ve dişilerden yaratılışı düzgün çocuklar verince, her iki tür de {لَهُ شُرَكَاءَ} "O'na ortaklar [kıldılar]" yani kimi putları, kimi ateşi, kimi güneşi, kimi de başka şeyleri [ortak koştu]. Bu, çoğunluğun kıraatine göredir. Nâfi ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr'in şın harfinin kesresi, râ harfinin sükûnu ve tenvinle olan kıraatine göre takdir şöyledir: Şirk ehli kıldılar, {فِيمَا آتَاهُمَا} "onlara verdiği şeyde" yani ibadet yoluyla güçlerinde ve adaklar ve benzeri yollarla rızıklarında.

ولما لم يضر المشركون بالإشراك إلا أنفسهم، سبب عن ذلك قوله: {فتعالى الله} أي بما له من صفات الكمال التي ليست لغيره تعالياً كثيراً، والدليل على إرادة النوعين قوله: {عما يشركون*} بالجمع،

Müşrikler şirk koşmakla ancak kendilerine zarar verdikleri için, bunun ardından şu buyruk geldi: {فَتَعَالَى اللَّهُ} "Allah pek yücedir" yani başkasında olmayan kemal sıfatlarıyla son derece yücedir. İki türün kastedildiğinin delili ise çoğul kipiyle gelen şu buyruktur: {عَمَّا يُشْرِكُونَ} "onların ortak koştukları şeylerden".

وكذا ما بعده من عيب عبادة الأصنام.

Aynı şekilde bundan sonra gelen putlara tapmayı yerme ifadeleri de buna delildir.

ولما ذكر علوه سبحانه، شرع يذكر من أوصافه عبارة وإشارة ما يدل على ذلك، ويقيم الأدلة على عدم صلاحية ما أشركوا به للشركة بعجزها، بأنها من جملة خلقه ولا تصرف لها تستحق به وجهاً من التعظيم، فقال منكراً على عبادها دالاًّ على أن المراد الشرك الحقيقي، لاما ذكر من قصة إبليس في تسببه في التسمية بعبد الحارث ونحوه: {أيشركون} أي المشركون وأولادهما في العبادة {ما لا يخلق} أي من الأصنام والطبائع والكواكب وغيرها {شيئاً} أي يوجده من العدم كما يفعل الله الذي أشركوها به.

Allah Sübhânehu yüceliğini zikredince, buna delalet eden vasıflarını açıkça ve işaret yoluyla anmaya ve ortak koştukları şeylerin acziyetini belirterek onların ortaklığa elverişli olmadıklarına deliller getirmeye başladı; zira onlar O'nun mahlukatından ibarettir ve hiçbir tazim veçhesini hak edecek tasarrufları yoktur. İblis'in Abdülhâris ve benzeri isimlerin verilmesine sebep olması kıssasında anlatılanların aksine, kastedilenin hakiki şirk olduğuna delalet ederek onlara tapanları kınayıp şöyle buyurdu: {أَيُشْرِكُونَ} "Ortak mı koşuyorlar?" yani müşrikler ve onların nesilleri ibadette [ortak mı koşuyorlar], {مَا لَا يَخْلُقُ} "hiçbir şey yaratamayanları" yani putlardan, tabiatlardan, yıldızlardan ve diğerlerinden, {شَيْئًا} "hiçbir şeyi" yani ortak koştukları Allah'ın yaptığı gibi yoktan var edemeyenleri?

ولما كان يلزم أن يكون ما لا يخلق شيئاً مخلوقاً لأنه لا يتكون عاجزاً بغير قادر أوجده، صرح به في قوله مجرياً للأوثان مجرى أولي العلم لتنزيلهم منزلتهم في الاعتقاد والعبادة: {وهم} ولما كان المصنوع لا يكون صانعاً، اكتفى بالبناء للمفعول فقال: {يخلقون*} أي متجدداً خلق أعراضهم وذواتهم وأمثالهم {ولا يستطيعون لهم} أي للمشركين الذين يعبدونها {نصراً} وهو المعونة على العدو، ولعله عبر بصيغة العاقل إشارة إلى أنهم لو كانوا يعقلون، وكانوا بهذه الصفات الخسيسة ما أهلوهم لأن يكونوا أحبابهم فضلاً عن أن يجعلوهم أربابهم.

Bir şey yaratamayan varlığın kendisinin yaratılmış olması zorunlu olduğundan —çünkü onu var eden kadir bir yaratıcı olmaksızın aciz bir varlık kendiliğinden oluşamaz— inanç ve ibadette akıl sahipleri yerine konuldukları için putlara akıl sahipleri muamelesi yaparak bunu açıkça şöyle ifade etti: {وَهُمْ} "oysa kendileri"; yaratılan şey yaratıcı olamayacağı için meçhul kipiyle yetinerek: {يُخْلَقُونَ} "yaratılmaktadırlar" buyurdu; yani arazları, zatları ve benzerleri sürekli yaratılmaktadır. {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} "Ve onlara güç yetiremezler" yani kendilerine tapan o müşriklere, {نَصْرًا} "bir yardıma" ki o da düşmana karşı yardımdır. Akıl sahibi kipiyle ifade etmesi, şayet akılları olsaydı ve bu aşağılık sıfatlara sahip bulunsalardı, onları rab edinmek şöyle dursun dost edinmeye bile layık görmeyeceklerine işaret etmek içindir.

ولما كان من لا ينصر غيره قد ينصر نفسه، نفي ذلك بقوله: {ولا أنفسهم ينصرون*} أي في وقت من الأوقات عند يصيبهم بسوء، بل عبدتهم يدافعون عنهم.

Başkasına yardım edemeyen kimsenin bazen kendine yardım edebileceği ihtimaline binaen, şu buyruğuyla bunu da nefyetti: {وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} "ne de kendilerine yardım edebilirler" yani kendilerine bir kötülük isabet ettiğinde hiçbir vakitte [yardım edemezler], aksine onlara tapanlar onları savunur.

ولما تبين من هذا الاستفهام الإنكاري المعجب من حالهم في ضلالهم في أسلوب الغيبة أن من أشركوه ليس فيه نوع قابلية لما أهلوه، فإن المعبود يجب أن يكون قادراً، ومن كان عاجزاً نوع عجز كان مربوباً، وكان للتنبيه بالخطاب ما ليس له بالغيبة؛ أتبع ذلك في إسلوبه تعجيباً آخر منهم أشد من الأول، وذلك أن معبوداتهم التي أشركوا بها كما أنها لا تفعل شيئاً من تلقاء أنفسها، لا تفعله عند دعاء الداعي ولا تهتدي إليه فقال تعالى {وإن تدعوهم} أي وإن تدعوا أيها المشركون أصنامكم دعاء مستمراً متجدداً {إلى الهدى} أي إلى الذي يدل الداعي إليه قطعاً، على أن المتخلف عنه سيىء المزاح، محتاج إلى العلاج، لكونه تخلف عما لا يتخلف عنه من له نوع صلاح لكونه أشرف الأشياء، فالمتخلف عنه راض لنفسه بالدون {لا يتبعوكم} أي في ذلك الهدى الذي دعوتموهم إليه ولم بالغتم في الاستتباع، ولعله عبر بصيغة الافتعال إشارة إلى أنها لا يتصور منها قصد التبع فضلاً عن إيجاده، ثم بين أن ذلك ليس بأمر عارض، بل هو مستمر دائم بقوله مستأنفاً تأكيداً للمعنى: {سواء عليكم} .

Gâib üslubuyla onların sapıklıklarındaki durumlarına şaşırmayı ifade eden bu inkârî istifhamdan, ortak koştukları şeylerde kendilerine yakıştırdıkları payeye dair hiçbir kabiliyet bulunmadığı açıkça anlaşılınca —çünkü mabudun kadir olması zorunludur, herhangi bir acziyeti olan ise rab değil terbiye edilendir; ayrıca hitap yoluyla yapılan uyarının gâib üslubunda bulunmayan bir etkisi vardır— bu üslubun hemen ardından, onlara ilkinden daha şiddetli başka bir şaşkınlığı getirdi. Şöyle ki, ortak koştukları mabutları kendiliklerinden bir şey yapamadıkları gibi, dua edenin duası anında da bir şey yapamaz ve doğru yolu bulamazlar. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ} "Onları çağırırsanız" yani ey müşrikler, putlarınızı sürekli ve yenilenen bir çağrıyla çağırırsanız, {إِلَى الْهُدَى} "doğru yola" yani kendisini çağıranın, bundan geri kalanın mizaç olarak bozuk olduğunu ve tedaviye muhtaç bulunduğunu kesinlikle gösterdiği şeye; zira o, en şerefli şey olduğu için zerre kadar salahı bulunan kimsenin geri kalamayacağı bir şeydir ve ondan geri kalan kimse nefsi için aşağılığa razı olmuştur, {لَا يَتَّبِعُوكُمْ} "size uymazlar" yani kendilerini davet ettiğiniz o hidayette, peşinizden gelmelerini ne kadar çok isteseniz de size uymazlar. Peşinden gelme kastının dahi onlardan tasavvur edilemeyeceğine, nerede kaldı ki bunu fiilen gerçekleştirmelerine işaret etmek için ifti'âl kalıbıyla ifade etmiş olabilir. Ardından bunun geçici bir durum olmayıp aksine sürekli ve kalıcı olduğunu, anlamı pekiştiren bir istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesiyle şöyle açıkladı: {سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ} "sizin için birdir".

ولما كان السواء لا يكون إلا بين أمرين، تشوف السامع إليهما فقال؛ {أدعوتموهم} أي وجد منكم ذلك الدعاء الذي أشير إلى استمراره، وعبر بالاسمية إشارة إلى أنهم لا يدعونهم في وقت الشدائد، بل يدعون الله فقال: {أم أنتم صامتون*} أي عن ذلك على الدوام على عادتكم في الإعراض عن دعائهم في أوقات الملمات، فالذين يدعون معتقديهم في وقت الضرورات أقبح حالاً في ذلك من المشركين ويجوز أن تكون الآية من الاحتباك، فيكون نظمها: أدعوتموهم مرة أو أنتم داعوهم دائماً أم صَمَتُّمْ عن دعائهم في وقت ما أم أنتم صامتون دائماً عن دعائهم، حاكم في كل هذه الأجوبة سواء في عدم الإجابة، لا اختلاف فيه بوجه، دل بالفعل أولاً على حذف مثله ثانياً، وبالاسم ثانياً على حذف مثله أولاً.

Eşitlik ancak iki şey arasında olabileceğinden dinleyici bu iki şeyi merak eder; bu sebeple şöyle buyurdu: {أَدَعَوْتُمُوهُمْ} "ister onları çağırın" yani sizden, devamlılığına işaret edilen o çağrı sadır olsun; isim cümlesiyle ifade edilmesi, onların darlık zamanlarında putları çağırmayıp bilakis Allah'a dua ettiklerine işaret etmek içindir ve şöyle buyurdu: {أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} "isterse suskun kalın" yani sıkıntı zamanlarında onlara dua etmekten yüz çevirme âdetiniz üzere bundan sürekli [suskun kalın]. Darlık zamanlarında kendi inandıklarına dua edenler, bu hususta müşriklerden daha çirkin bir durumdadırlar. Ayetin ihtibâk sanatından olması da caizdir; bu durumda dizilişi şöyle olur: 'Onları bir kez çağırsanız da yahut siz onları sürekli çağıranlar olsanız da veya bir vakit onları çağırmaktan sussanız yahut sürekli onlara dua etmekten suskun kalsanız da...' Cevap vermeme hususunda bu hallerin hepsi birbirine eşittir ve bunda hiçbir farklılık yoktur. Önce fiil cümlesiyle ikincisinde benzerinin hazfedildiğine, sonra isim cümlesiyle birincisinde benzerinin hazfedildiğine delalet edilmiştir.