ولما كان اتباع من يدعي أنه أعقل الناس وأبعدهم عن النقائص وأعرقهم في معالي الأخلاق وأرفعهم عن سفسافها لمن هذا سبيله أخزى الخزي وأقبح العار، وكانوا مع العلم بهذا الذي وصفت به - معبوداتهم يفعلون في الإشراك بهم وفي خوفهم ورجائهم ما هو عين الجهل؛ كرر تبكيتهم باتباعهم في أسلوب آخر أوضح مما قبله في تبيين النقائص والتنبيه على المعايب ملجىء إلى الاعتراف أو التصريح بالعناد أو الجنون فقال مؤكداً: {إن الذين تدعون} أي أيها المشركون دعاء
İnsanların en akıllısı, kusurlardan en uzağı, yüce ahlakta en köklüsü ve bayağılıklardan en münezzehi olduğunu iddia eden kimsenin böyle olan varlıklara tabi olması zilletin en rezili ve utancın en çirkini olduğundan, ayrıca putları hakkında zikredilen bu vasıfları bilmelerine rağmen onlara ortak koşma, onlardan korkma ve umma hususunda cehaletin ta kendisi olan şeyleri yaptıklarından; kusurları beyan etme ve ayıplara dikkat çekme konusunda önceki ifadeden daha açık, onları itirafa, inatlarını veya deliliklerini açıkça ortaya koymaya mecbur bırakan başka bir üslupla, peşlerinden gitmeleri yüzünden onları azarlamayı yineleyerek tekit ile şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ} "Şüphesiz çağırdıklarınız" yani ey müşrikler, buna devam ederek [kendilerine] ibadet duasıyla [çağırdıklarınız],
عبادة ملازمين لذلك، أو أنه أطلق الدعاء على العبادة إشارة إلى أنه لا تصح عبادة من ليس فيه قابيلة أن يدعى، والحاصل أن الدعاء يلازم المعبود.
ibadette bulunarak buna devam ettiğiniz varlıklar; ya da kendisine dua edilme kabiliyeti bulunmayan kimseye ibadet etmenin sahih olmayacağına işaretle duayı ibadet anlamında kullanmıştır. Netice şudur ki dua, mabudun ayrılmaz bir gereğidir.
ولما كان دعاؤهم لهم إنما هو على سبيل الإشراك، قال مشيراً إلى سفول رتبتهم بإثبات الجار: {من دون الله} أي الذي له صفات الكمال والعظمه والجلال {عباد أمثالكم} أي في العجز عن كل شيء لا سيما عما وقع به التحدي من معارضة القرآن وغيرها، وأنتم تزيدون عليها بالحياة والعقل، والمعبود لا يصح أن يكون مثل العابد فكيف إذا كان دونه؛ ولما كانوا لا يسلمون أنهم أمثالهم، سبب عن ذلك أمرهم بدعائهم لبيان دعوى المثلية بل الدونية فقال: {فادعوهم} أي إلى شيء من الأشياء.
Onların putlara duası ancak şirk yoluyla olduğundan, harf-i cerri zikrederek onların mertebelerinin düşüklüğüne işaretle şöyle buyurdu: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} "Allah'tan başka" yani kemal, azamet ve celal sıfatlarına sahip olan [Allah'tan başka], {عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} "sizin gibi kullardır" yani hiçbir şeye güç yetirememe hususunda, bilhassa Kur'an'a nazire getirme ve benzeri meydan okunan konularda sizin gibi kullardır; hatta siz hayat ve akıl bakımından onlardan üstünsünüzdür. Mabudun ibadet eden gibi olması bile sahih değilken, ondan daha aşağı olması nasıl sahih olabilir? Onların kendileri gibi olduklarını kabul etmediklerinden dolayı, benzerlik hatta daha aşağı olma iddiasını ortaya koymak üzere onlara dua etmelerini emrederek şöyle buyurdu: {فَادْعُوهُمْ} "Haydi çağırın onları" yani herhangi bir şey hususunda [onları çağırın].
ولما كان الإله الحق يجيب وليه عند التحدي من غير تخلف، أشار إلى ذلك بالربط بالفاء فقال: {فليستجيبوا لكم} أي يوجدوا لكم إجابة بينة في الإتيان بسورة تماثل شيئاً من القرآن وفي شيء من المنافع.
Hak ilah, meydan okuma anında dostuna hiç gecikmeksizin icabet edeceği için, fâ (ف) harfiyle rabt kurarak buna işaret etti ve şöyle buyurdu: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ} "size karşılık versinler bakalım" yani Kur'an'dan bir parçaya benzeyen bir sure getirme ve birtakım faydalar sağlama konusunda size apaçık bir icabette bulunsunlar.
ولما كان المقام محتاجاً إلى مزيد توبيخ وإلهاب، قدم منه ما رأيت، ثم زاد في الإلهاب فقال: {إن كنتم} أي جبلة وطبعاً {صادقين*} أي في دعوى أنهم آلهة، فإن رتبة الإله تقتضي ذلك، وقرأ سعيد بن جبير {إن} خفيفة و {عباداً أمثالكم بنصب الدال واللام،
Makam daha fazla azarlama ve galeyana getirmeyi gerektirdiği için, gördüğün o kısmı öne aldı; sonra galeyanı daha da artırarak şöyle buyurdu: {إِنْ كُنْتُمْ} “eğer iseniz” yani fıtrat ve tabiat itibariyle, {صَادِقِينَ} “doğru sözlü kimseler” yani onların ilah olduğu iddiasında; zira ilahlık mertebesi bunu gerektirir. Saîd b. Cübeyr [ise] {إِنْ} [edatını] hafif (şeddesiz) ve dâl ile lâm'ın nasbıyla {عباداً أمثالكم okumuştur,
واتفق المفسرون على تخريجها على أن «إن» هي النافية أعملت عما «ما» الحجازية، فرفعت الاسم ونصبت الخبر، وإعمالها هذا العمل فيه خلاف، أجازه الكسائي وأكثر الكوفيين، ومن البصريين ابن السراج والفارسي وابن جني، ومنع منه الفراء وأكثر البصريين، واختلف النقل عن سيبويه والمبرد، والصيحح أن إعمالها لغة ثبت ذلك في النظم والنثر - ذكر ذلك كله أبو حيان وذكر أنه أشبع الكلام فيه في شرح التسهيل، واعترض على هذا التخريج بأنه يلزم منه منافاتها للقراءة المشهورة، وإنما يسلم له ذلك لو توارد النفي والإثبات على شيء واحد، وليس الأمر هنا كذلك، فالإثبات لمماثلتها لهم في مطلق العجز، والنفي لمساواتها لهم فيه لزيادتهم عنها بالبطش ونحوه، أو يكون الأمر - كما قال الزمخشري - أن الإثبات على سبيل التنزل والنفي على الحقيقة.
Müfessirler bu kıraatin tahrîcinde, {إِنْ} edatının Hicaz ehlinin {مَا} edatı gibi amel eden nefy edatı olduğu, ismi ref' ve haberi nasb ettiği hususunda ittifak etmişlerdir. Bu edatın bu şekilde amel etmesinde ihtilaf vardır; Kisâî, Kûfelilerin çoğu, Basralılardan İbnü's-Serrâc, el-Fârisî ve İbn Cinnî buna cevaz vermiş, Ferrâ ve Basralıların çoğu ise menetmiştir. Sîbeveyh ve el-Müberred'den gelen nakiller ise farklıdır. Doğru olan, onun amel etmesinin şiir ve nesirde sabit olmuş bir lügat olduğudur; bunların tamamını Ebû Hayyân zikretmiş ve Şerhu't-Teshîl'de konuyu etraflıca açıkladığını belirtmiştir. Bu tahrîce, meşhur kıraate aykırı düşeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Oysa bu itiraz ancak nefy ve ispatın tek bir şeye yönelmesi halinde geçerli olurdu; buradaki durum ise öyle değildir. İspat, mutlak acziyet hususunda onlara denk oldukları içindir; nefy ise yakalayıp tutma ve benzeri güçler bakımından insanların onlardan üstün olması sebebiyle onlara eşit olmadıkları içindir. Yahut durum —Zemahşerî'nin dediği gibi— ispatın farz-ı kifaye (hasmın iddiasına tenezzülen) olması, nefyin ise hakikat üzere bulunmasıdır.
ولما أثبت عجزهم وأنهم أمثالهم، دل عليه وعلى أنهم دونهم بأسلوب إنكار وتعجيب مفصلاً لبعض ما نفاه عنهم - فقال مقدماً الأرجل لأن أول ما يخشى من الشيء انتقاله: {ألهم أرجل} ولما كانت لهم جوارح مصنوعة، بين المراد بقوله: {يمشون بها} .
Onların acziyetini ve müşrikler gibi olduklarını ispat edince, inkârî ve hayret verici bir üslupla, onlardan nefyettiği şeylerin bir kısmını ayrıntılı olarak açıklayarak onların müşrikler gibi hatta onlardan daha aşağı olduklarına delil getirdi. Bir şeyden ilk korkulan şey onun hareketi olduğu için ayakları öne alarak şöyle buyurdu: {أَلَهُمْ أَرْجُلٌ} "Onların ayakları mı var"; onların yapay uzuvları olduğu için muradı şu buyruğuyla açıkladı: {يَمْشُونَ بِهَا} "onlarla yürüyecekleri?".
ولما كان المخشيّ بعد الانتقال مدّ اليد، قال: {أم لهم أيد} أي موصوفة بأنهم {يبطشون بها} أي نوعاً من البطش؛ ولما كان المخوف بعد البطش باليد البصر خوفاً من الدلالة قال: {أم لهم أعين}
Harekete geçtikten sonra korkulan şey el uzatmak olduğundan: {أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ} "Yoksa elleri mi var" yani kendisiyle {يَبْطِشُونَ بِهَا} "tutacakları" bir tür yakalama eylemi yapacakları nitelikte [elleri mi var]; elle yakalamadan sonra korkulan şey ise yol göstermesinden korkulduğu için görmek olduğundan şöyle buyurdu: {أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ} "Yoksa gözleri mi var"
أي منعوتة بأنهم {يبصرون بها} أي ضرباً من الإبصار؛ ولما كان الإنسان ربما خاف مما يقصد ضره فتغيب عنه فلا يصل إليه بعد ذلك إلا بالسمع قال خاتماً: {أم لهم آذان} أي مقول فيها أنهم {يسمعون بها} أي شيئاً من السمع.
yani kendisiyle {يُبْصِرُونَ بِهَا} "görecekleri" bir tür görme işi yapacakları vasıfta [gözleri mi var]; insan kendisine zarar vermek isteyen şeyden bazen korkup onun gözünden kaybolduğunda, o zarar verici şey ona bundan sonra ancak işitme yoluyla ulaşabileceği için ayeti şöyle sonlandırdı: {أَمْ لَهُمْ آذَانٌ} "Yoksa kulakları mı var" yani hakkında {يَسْمَعُونَ بِهَا} "işitecekleri" bir miktar işitebilecekleri söylenen [kulakları mı var?].
ولما سواها بهم ونفى عنهم ما تقدم، لزم نقصانها عنهم وأنه في الحقيقة مسلوب عنهم لأنهم ليس لهم من ذواتهم إلا العدم، والقدرة فيما يقدرون عليه إنما هي بيد الصانع لهم أشركهم معها، وقال دالاًّ على ذلك مستأنفاً: {قل} أي لهولاءالمشركين {ادعوا شركاءكم} أي هذه التي تقدمت ومهما شئتم غيرها، واستعينوا بها في عداوتي.
Onları müşriklerle bir tutup zikredilen hususları onlardan nefyedince, putların müşriklerden noksan olması ve hakikatte bu vasıflardan mahrum bulunmaları zorunlu hale geldi; zira onların zatlarına ait olan şey ancak yokluktur, güç yetirdikleri şeyler hususundaki kudret ise sadece onları var eden ve onların da bu varlıkları O'na ortak koştukları Sanatkâr'ın elindedir. Buna delalet ederek yeni bir söze başlayıp şöyle buyurdu: {قُلِ} "De ki" yani bu müşriklere, {ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ} "Çağırın ortaklarınızı" yani daha önce zikredilen bu putları ve başkalarından dilediklerinizi [çağırın] da bana düşmanlık hususunda onlardan yardım alın.
ولما كان هذا تحدياً عظيماً يحق لفاعله التمدح به، نبه عليه بآداة التراخي فقال: {ثم كيدون} أي جميعاً أنتم وهم وأنتم أكثر من حصى البطحاء ورمل الفضاء وأنا وحدي، ولما كان المعنى: وعجلوا، عطف بفاء السبب قوله: {فلا تنظرون*} أي تمهلون لحظة فما فوقها لئلا تعتلوا في الإنظار بعلة، وعلل عدم المبالاة بكيدهم بقوله دالاًّ على اتصاف معبوده بما نفاه عن شركائهم من الإحاطة بمنافع الدارين فيما يتعلق بالأديان والأبدان، وقدم الدين إشارة إلى أنه الأهم فقال مؤكداً في مقابلة إنكارهم: {إن وليّي} أي ناصري ومتولي جميع أموري {الله} أي الجامع لصفات الكمال {الذي نزل} أي بحسب التديج
Bu, yapanın övünmeye hak kazandığı büyük bir meydan okuma olduğundan, terâhî (gecikme) edatıyla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ثُمَّ كِيدُونِ} "Sonra bana tuzak kurun" yani siz ve onlar hepiniz birden, Mekke vadisinin taşlarından ve çölün kumlarından daha çok olduğunuz ve ben tek başıma olduğum halde [tuzak kurun]. Anlam 've acele edin' demek olduğundan sebep bildiren fâ (ف) ile şu buyruğunu atfetti: {فَلَا تُنْظِرُونِ} "bana hiç mühlet de vermeyin" yani bir an veya daha fazla süre fırsat tanımayın ki mühlet verme hususunda bir mazeret ileri sürmeyesiniz. Din ve bedenlerle ilgili her iki yurdun menfaatlerini kuşatma hususunda, mabudunun putlardan nefyettiği sıfatlara sahip olduğuna delalet ederek onların tuzaklarına aldırış etmeyişini gerekçelendirdi; daha önemli olduğuna işaret etmek için dini öne alarak onların inkârlarına karşılık tekit ile şöyle buyurdu: {إِنَّ وَلِيِّيَ} "Şüphesiz benim velim" yani yardımcım ve bütün işlerimi üstlenen, {اللَّهُ} "Allah'tır" yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan, {الَّذِي نَزَّلَ} "indiren O'dur" yani peyderpey,
متكفلاً بفصل الوقائع {الكتاب} أي الجامع لعلوم الأولين والآخرين وأمر المعاش والمعاد وأحوال الدارين وكل ما فيه صلاح من أحوال القلوب وغيرها الذي عجزتم بأجمعكم ومن دعيتم شركته عن معارضة شيء منه.
olayları birbirinden ayırmayı üstlenmiş olarak {الْكِتَابَ} "Kitap'ı" yani öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini, dünya ve ahiret işlerini, iki yurdun hallerini, kalplerin ve diğer hususların ıslahına dair her şeyi toplayan o Kitap'ı ki, sizler hepiniz ve ortaklığına çağırdığınız kimseler onun tek bir parçasına bile nazire getirmekten aciz kaldınız.
ولما تكفل هذا التنزيل بجميع الصفات، وهي الحياة التامة المستلزمه للإرادة والقدرة والعلم والسمع والبصر والكلام، وكان عجزهم عن المعارضة للكتاب دليلاً شهودياً قولياً على كذبهم، أتبع ذلك دليلاً آخر شهودياً فعلياً فقال: {وهو} أي وحده {يتولى} أي يلي ولاية تامه {الصالحين*} أي كلهم بنصرهم على كل مناو وكفايتهم لكل مهم وقد علمتم ما قدمه في هذه السورة من وقائعه بمن كذب أنبياءه واستهزأ برسله وأنه أنجى كل من والاه، وأهلك جميع من عاداه كمن عدوهم آلهة، وهو وما بعده وما قبله متلفت إلى قوله تعالى {اتبعوا ما أنزل إليكم ربكم ولا تتبعوا من دونه أولياء} [الأعراف: ٣] بالشرح، وهو دال على أنه الذي فعل ما تقدم لأجل أوليائه بدليل أنه أعجزهم عن معارضة شيء من كتابه، وعن الوصول إلى جميع ما يريدون من أوليائه وأحبابه.
Bu indirme irade, kudret, ilim, işitme, görme ve kelâmı gerektiren tam bir hayat gibi bütün sıfatları kapsadığından ve onların Kitap'a nazire getirmekten aciz kalmaları, yalan söylediklerine dair görgüye dayalı sözlü bir delil teşkil ettiğinden, bunun ardından görgüye dayalı fiilî başka bir delil getirerek şöyle buyurdu: {وَهُوَ} "Ve O" yani sadece O, {يَتَوَلَّى} "velayetini üstlenir" yani tam bir şekilde sahip çıkar, {الصَّالِحِينَ} "sâlihlerin" yani her bir hasma karşı onlara yardım ederek ve her mühim işlerinde onlara yeterek hepsinin [velayetini üstlenir]. Bu surede peygamberlerini yalanlayanlara ve elçileriyle alay edenlere neler yaptığını, Kendisini dost edinen herkesi kurtarıp ilah saydıkları kimseler gibi Kendisine düşmanlık edenlerin tamamını helak ettiğini önceden bildirdiğini biliyorsunuz. Bu ve bundan sonraki ile önceki kısımlar, Allah Teâlâ'nın: {اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ} [el-A'râf: 3] buyruğuna açıklama sadedinde dönüktür; zira o ayet, anılanları dostları uğruna yapanın O olduğuna delalet etmektedir; nitekim Kitabı'ndan herhangi bir şeye nazire getirmekten ve dostları ile sevdiklerine karşı yapmak istedikleri şeylerin hiçbirine ulaşmaktan onları aciz bırakmıştır.
ولما صور بهذا جلاله، وقرر عظمته وكماله، باتصافه بجميع الصفات العلى التي منها القدرة التي تكفهم عنه؛ كرر التنفير عن أندادهم في أسلوب آخر تأكيداً للمعنى السابق بزيادة بالغة في العجز وهو تصويب
Bu şekilde O'nun celalini tasvir edip kendilerini O'ndan alıkoyacak kudretin de dahil olduğu en yüce sıfatlara sahip olmasıyla O'nun azametini ve kemalini ortaya koyunca; azgınlıklarından ve inatlarından dönsünler diye önceki anlamı pekiştirmek amacıyla, görmeksizin gözünü dikip bakma şeklindeki
النظر من غير إبصار، مع أن الأول للتقريع، وهذا الفرق بين من يعبد بحق ومن يعبد بباطل ليرجعوا عن غيهم وعنادهم، فقال مبيناً أنهم ليسوا في شيء من صفاته مصرحاً بنفي النصرة التي أثبتها له عنهم مع المواجهة بالخطاب الذي هو أفظع في الجواب: {والذين تدعون} أي تديمون دعاءهم {من دونه} - فإنهم يدعونه سبحانه في بعض الأوقات - أوتدعونهم تاركين له {لا يستطيعون نصركم} أي بوجه من وجوه النصرة بدليل عجزكم عني وأنا وحدي وأنتم أهل الأرض {ولا أنفسهم ينصرون*} بدليل أن الكلب يبول عليهم فلا يمنعونه.
son derece ileri bir acziyeti ekleyerek başka bir üslupla putlarından sakındırmayı yineledi; halbuki ilki azarlama içindi, bu ise hak ile ibadet edilen ile batıl ile ibadet edilen arasındaki farkı ortaya koymak içindir. Cevapta daha sarsıcı olan muhatap hitabıyla birlikte O'na ait kıldığı yardımı putlardan nefyettiğini açıkça belirterek, onların O'nun sıfatlarından hiçbir şeye sahip olmadıklarını açıklayıp şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ} "Sizin çağırdıklarınız ise" yani sürekli çağırdıklarınız, {مِنْ دُونِهِ} "O'ndan başka" —çünkü onlar bazen Allah Teâlâ'ya dua ederler— yahut O'nu terk ederek [çağırdıklarınız], {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ} "size yardım edemezler" yani hiçbir şekilde yardım edemezler; nitekim bütün yeryüzü ahalisi olduğunuz ve ben tek başıma olduğum halde bana karşı aciz kalmanız buna delildir, {وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} "ne de kendilerine yardım edebilirler"; nitekim köpeğin üzerlerine pislemesi ve buna engel olamamaları buna delildir.
ولما كان دعاء الجماعة أقرب إلى السماع من دعاء الواحد، نسق على ما قبله قوله: {وإن تدعوهم} أي يا من هم أضل منهم وأعجز {إلى الهدى} أي إلى الذي هو أشرف الخلال ليهتدوا في نصر أنفسهم أو غير ذلك {لا يسمعوا} أي شيئاً من ذلك الدعاء ولا غيره؛ ولما كان حالهم في البصر بالنسبة إلى كل أحد على حد سواء، قال مفرداً للمخاطب: {وتراهم} أي أيها الناظر إليهم {ينظرون إليك} أي كأنهم ينظرون لما صنعوا لهم من الأعين {وهم لا يبصرون*} أي نوعاً من الإبصار، وما أشبه مضمون هذه الآيات بما في سفر أنبياء بني إسرائيل في نبوة أشعياً: هكذا يقول الرب ملك إسرائيل ومخلصه: أنا الأول وأنا الآخر، وليس إله غيري. ومن مثلي يدعي ويظهر قوته ويخبر بما كان
Topluluğun çağrısının işitilmeye tek kişinin çağrısından daha yakın olması sebebiyle, önceki söze şu buyruğunu bağladı: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ} "Onları çağırırsanız" yani ey onlardan daha sapkın ve daha aciz olanlar, {إِلَى الْهُدَى} "doğru yola" yani kendilerine veya başkalarına yardım etme hususunda doğru yolu bulsunlar diye en şerefli haslet olan şeye [çağırırsanız], {لَا يَسْمَعُوا} "işitmezler" yani bu duadan veya başkasından hiçbir şeyi [işitmezler]. Görme hususundaki halleri herkes için eşit olduğundan, muhatabı tekil getirerek şöyle buyurdu: {وَتَرَاهُمْ} "Onları görürsün" yani ey onlara bakan kimse, {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} "sana bakıyorlar" yani kendilerine yapılan gözler sebebiyle sanki bakıyorlar gibi [görürsün], {وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} "oysa onlar görmezler" yani hiçbir şekilde görmezler. Bu ayetlerin muhtevası, İsrailoğulları peygamberlerinin kitabındaki İşaya peygamberliğinde geçen şu ifadelere ne kadar da benzemektedir: İsrail'in kralı ve kurtarıcısı Rab şöyle diyor: 'İlk olan da Ben'im, son olan da Ben'im; Benden başka ilah yoktur. Kim Benim gibi iddiada bulunabilir, gücünü gösterebilir ve olanları haber verebilir
منذ بسطت الدنيا إلى الأبد، والآيات القديمة تظهر للشعوب، فلا يفزعون ولا يخافون، ألم أسمعكم منذ أول الدهر وأظهرها لكم وأبين لكم الأمور وأنتم شهدائي أن ليس إله غيري، وليس عزيز منيع إلا وأنا أعز منه، لأن جميع الصناع الذين يعملون الأصنام إنما عملهم باطل وليس في أعمالهم منفعة، وأن الصناع الذين يعملونها هم يشهدون عليها أنها لا تبصر ولا تسمع ولا تعلم، لذلك يخزي جميع صناع الأوثان المسبوكة لأن جميع ما صنعوا لا عقل له، فيجمعون كلهم ويخزون ويفتضحون لأن النجار نحت بحديده وهيأ صنماً بمنقاره وسدده بقوة ساعده وجاع وعطش في عمله. والنجار اختار خشبة وقدرها وألصق بعضها ببعض بالغراء وركبها وعملها كشبه الإنسان، أقام من الخشب الذي قطع من الغيضة كشبه رجل الذي نبت من شرب المطر ليصير للناس للوقود فعملوه لهم إلهاً وعبدوه وسجدوا له، الذي ينصفه خبزوا لهم خبزاً وشووا لهم لحماً على جمرة وأكلوا وشربوا واصطلوا وقالوا: قد حمينا لأنا قد أوقدنا ناراً واصطلينا، والذي بقي منه اتخذوه إلهاً منحوتاً وسجدوا له وصلوا وقالوا: نجّنا لأنك إلهنا.
dünya kurulduğundan ebediyete kadar? Eski ayetler kavimlere görünür, onlar ise ürkmez ve korkmazlar. Zamanın başından beri size işittirmedim mi, bunları size gösterip meseleleri açıklamadım mı? Benden başka ilah olmadığına sizler şahidimsiniz. Benden daha üstün olmadıkça hiçbir güçlü ve yenilmez yoktur. Zira put yapan bütün zanaatkârların işi ancak batıldır ve işlerinde hiçbir menfaat yoktur. Onları yapan zanaatkârlar onların görmediğine, işitmediğine ve bilmediğine bizzat şahittirler. Bu yüzden dökme put yapanların hepsi rezil olur; çünkü yaptıkları şeylerin hiçbirinin aklı yoktur. Hepsi toplanır, rezil ve rüsvay olurlar; zira marangoz demiriyle yonttu, keseriyle put hazırladı, pazu gücüyle düzeltti; işinde acıktı ve susadı. Marangoz bir ağaç seçti, onu ölçüp biçti, tutkalla parçalarını birbirine yapıştırdı, monte etti ve insan suretinde yaptı. İnsanlara yakacak olsun diye yağmur suyuyla büyüyen, koruluktan kestiği odundan adam suretinde bir heykel dikti; sonra onu kendilerine ilah yapıp ona taptılar ve ona secde ettiler. Onun yarısıyla kendilerine ekmek pişirdiler, korunun üzerinde et kızarttılar, yiyip içtiler ve ısındılar; sonra da: ‘Ateş yakıp ısındığımız için ısındık’ dediler. Ondan geriye kalanı ise yontulmuş bir ilah edindiler; ona secde edip yalvardılar ve: ‘Bizi kurtar, çünkü sen bizim ilahımızsın’ dediler.
ولم يخطر على بالهم فكر أن يقولوا: إنا قد أوقدنا نصفه بالنار، وخبزنا خبزنا وشوينا على جمره اللحم وأكلنا، ولم يعلموا أن باقيه عمل منه صنم وسجدوا له، لأن قلوبهم متمرغة في رماده، وضلت عقولهم فلا يقدرون ينجون أنفسهم ولا يقولون: إن أيادينا عملت الباطل
Akıllarına: 'Biz bunun yarısını ateşle yaktık, ekmeğimizi pişirdik, korunda etimizi kızartıp yedik' demek gibi bir düşünce gelmedi. Geriye kalanından bir put yapıldığını ve ona secde ettiklerini bilmediler; çünkü kalpleri onun külüne bulanmış, akılları sapmıştır; bu yüzden kendilerini kurtaramazlar ve: 'Bizim ellerimiz batılı işledi
واتخذت الكذب، ثم قال: أليس أنا الرب منذ أول، وليس إله غيري ولا مخلص سواي، ادنوا إليّ يا جميع الذين في أقطار الأرض لتنجوا لأني أنا الرب وليس إله غيري، حلفت بيميني وأخرجت كلمة صدق ولست أرجع عنها لأنه لي تنحني كل ركبة، وبي يحلف كل إنسان ويقول: إنما البر بالرب، وإليه تدنو الأعزاء ويخزى جميع المبغضين، وبي يمتدح ويتبرر، بمن شبهتموني؟ وإلى من نسبتموني؟ بالضالين الذين أخرجوا الذهب من أكياسهم ووزنوا الفضة بالميزان واكتروا الصناع حتى عملوا لهم آلهة يسجدون لها ويحملونها على أكتافهم ويمشون بها ثم يصلون لها ويدعونها لا تجيبهم ولا تخلصهم من شدائدهم ثم يحملونها أيضاً ويردونها إلى مواضعها، اذكروا هذه الأشياء واعقلوا أيها الأثمة واخطروها على قلوبكم وتذكروا الأيام التي كانت من الابتداء، إني أنا الله الخالق وليس إله غيري ولا مثلي، فأنا أظهر العتيدات وأخبر بالذي يكون قبل أن يكون، وأثبت رأيي وأكمل إراداتي وهواي، وأدعو من في المشارق فيأتون أسرع من الطير، وأتاني الرجل الذي قد عمل مسرتي من الأرض البعيدة، لأني أنا إذا تكلمت بشيء فعلته. أنا خلقت وأنا أخلق؛ وفي الزبور في المزمور الثالث عشر بعد المائه: إلهنا في الأرض، كل ما يشاء يصنع، أوثان الأمم ذهب وفضة عمل أيدي
ve yalanı edindi' demezler. Sonra şöyle dedi: 'Başlangıçtan beri Rab Ben değil miyim? Benden başka ilah ve Benden gayrı kurtarıcı yoktur. Ey yeryüzünün her köşesindekiler, kurtulmak için Bana yaklaşın; zira Rab Ben'im ve Benden başka ilah yoktur. Sağ elimle yemin ettim ve hak bir söz söyledim, ondan dönmem; çünkü her diz Benim önümde çökecek, her insan Benimle yemin edecek ve: ‘İyilik ancak Rab iledir’ diyecektir. İzzet sahipleri O'na yaklaşır, O'na buğzedenlerin hepsi ise rezil olur; Benimle övünülür ve aklanılır. Beni kime benzettiniz? Beni kime nispet ettiniz? Keselerinden altın çıkaran, gümüşü teraziyle tartan, kendilerine secde edecekleri ilahlar yapsınlar diye zanaatkârlar kiralayan, sonra onları omuzlarında taşıyıp onlarla yürüyen, ardından onlara dua edip yalvaran; fakat kendilerine cevap vermeyen, onları sıkıntılarından kurtaramayan, sonra da onları tekrar taşıyıp yerlerine koyan o sapıklara mı? Bu şeyleri hatırlayın ve aklınızı başınıza alın ey günahkârlar! Bunları kalplerinize getirin ve başlangıçtan beri olan günleri hatırlayın. Yaratıcı olan Allah Ben'im, Benden başka ilah yoktur ve Benim bir benzerim de yoktur. Gelecek şeyleri Ben gösteririm ve olacak olanı olmadan önce haber veririm. Görüşümü pekiştirir, irademi ve dileğimi tamamlarım. Doğudakileri çağırırım da kuştan daha hızlı gelirler; rızamı yerine getiren o adam uzak diyardan Bana geldi; çünkü Ben bir şeyi söylediğim vakit onu yaparım. Ben yarattım ve Ben yaratırım.' Zebur'da yüz on üçüncü mezmurda şöyle geçer: 'Bizim ilahımız yerdedir, dilediği her şeyi yapar. Milletlerin putları ise gümüş ve altındır, insan elinin
البشر، لها أفواه ولا تتكلم، لها أعين ولا تنظر، لها آذان ولا تسمع، وآناف ولا تشم، وأيد ولا تلمس، وأرجل ولا تمشي، ولا صوت بحناجرها ولا روح في أفواهها، فليكن صانعوها مثلها وجميع من يتوكل عليها - انتهى.
yapımıdır. Ağızları vardır ama konuşamazlar, gözleri vardır ama bakamazlar, kulakları vardır ama işitmezler, burunları vardır ama koku alamazlar, elleri vardır ama dokunamazlar, ayakları vardır ama yürüyemezler, boğazlarında bir ses ve ağızlarında bir can yoktur. Onları yapanlar ve onlara tevekkül edenlerin hepsi onlar gibi olsun.' (İktibas bitti).
ولما كان محصل أمرهم الإعراض عما أتاهم بالتكذيب والإقبال على ما لم يأتهم بالطلب والتعنت كالسؤال عن الساعة، والأمر بالمنكر من الشرك وما يلزم منه من مساوي الأخلاق، والنهي عن المعروف الذي هو التوحيد وما يتبعه من محاسن الشرع، وذلك هو الجهل، وختم ذلك بالإخبار بأنه سبحانه أصلح له الدين بالكتاب، والدنيا بالحفظ من كل ما ينتاب، وكان حالهم ربما كان موئساً من فلاحهم، مفتراً عن دعائهم إلى صلاحهم، كان الداعي لهم ﷺ كأنه قال: فما أصنع في أمرهم؟ فأجابه بالتحذير من مثل حالهم والأمر بضد قالهم وفعالهم والإبلاغ في الرفق بهم فقال: {خذ العفو} أي ما أتاك من الله والناس بلا جهد ومشقه، وهذا المادة تدور على السهولة، وتارة تكون من الكثرة وتارة من القلة، فعفا المال، أي كثر، فصار يسهل إخراجه ويسمح به لزيادته عن الحاجة، وعفا المنزل، أي درس، فسهل أمره حتى صار لا يلتفت إليه.
Onların durumunun özeti, kendilerine geleni yalanlayarak yüz çevirmek ve kıyametin vaktini sormak gibi kendilerine gelmeyeni talep ve inatla istemek, şirk ve onun gerektirdiği kötü ahlak gibi kötülükleri emretmek, tevhit ve ona tabi olan şeriatın güzellikleri gibi marufu yasaklamaktı; bu ise cehaletin ta kendisidir. Sözün sonu, Allah Sübhânehu'nun Kitap ile onun dinini ve başa gelen her şeyden korumak suretiyle dünyasını ıslah ettiğini bildirmekle bitti. Onların bu hali bazen kurtuluşlarından ümit kestirebilecek ve onları ıslahlarına çağırmaktan alıkoyabilecek nitelikte olduğundan, onlara davette bulunan sallallâhu aleyhi ve sellem sanki: 'O halde onların durumu karşısında ne yapayım?' demiş gibi oldu. Bunun üzerine onlarınki gibi bir durumdan sakındırarak, onların söz ve fiillerinin zıddını emrederek ve onlara son derece yumuşak davranmayı bildirerek şöyle cevap verdi: {خُذِ الْعَفْوَ} "Sen af yolunu tut" yani Allah'tan ve insanlardan külfetsiz ve meşakkatsiz bir şekilde sana geleni al. Bu kök 'kolaylık' anlamı etrafında döner; bazen çokluktan bazen de azlıktan kaynaklanır. Nitekim mal çoğalıp ihtiyaçtan fazla olduğu için verilmesi kolaylaşınca ve cömertçe verilince 'afâ el-mâl' denir; mekân harap olup silinince, artık dönüp bakılmayacak derecede önemsiz ve kolay hale geldiğinde 'afâ el-menzil' denir.
ولما أمره بذلك في نفسه، أمره به في غيره فقال:؛ {وأمر بالعرف} أي بكل ما عرفه الشرع وأجازه، فإنه من العفو سهولة وشرفاً، وقد تضمن ذلك النهي عن المنكر فأغنى بذلك عن ذكره لأن السياق للمساهلة؛ ولما أمره بالفعل في نفسه وغيره، أتبعه الترك فقال: {وأعرض عن الجاهلين*} أي فلان تكافئهم بخفتهم وسفههم ولا تمارهم فإن ذلك أسهل من غيره، وذلك بعد فضيحتهم بالدعاء، وذلك - لأن محط حالهم اتباع الهوى فيدعوهم إلى تكلف ضد هذه الخصال، وفيه إشارة إلى النهي عن أن يذهب نفسه عليهم حسرات مبالغة في الشفقة عليهم، وعن جعفر الصادق أنه ليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق منها.
Bunu kendi nefsi hususunda emredince, başkaları hakkında da emrederek şöyle buyurdu: {وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} "iyiliği emret" yani şeriatın maruf kıldığı ve caiz gördüğü her şeyi [emret]; zira bu da kolaylık ve şeref bakımından affın kapsamındadır. Bu ifade münkeri nehyetmeyi de içerdiğinden, bağlam müsamaha bağlamı olduğu için onu ayrıca zikretmeye gerek bırakmamıştır. Nefsinde ve başkaları hakkında fiili emredince, terk etmeyi de ardından getirerek şöyle buyurdu: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} "ve cahillerden yüz çevir" yani onların hafiflik ve akılsızlıklarına aynı şekilde karşılık verme ve onlarla münakaşa etme; zira bu diğerinden daha kolaydır. Bu emir, davet yoluyla onların rezil edilmesinden sonradır. Zira onların durumunun esası hevalarına uymaktır, bu da onları bu hasletlerin zıddına yeltenmeye sevk eder. Bu ifadede, onlara duyulan aşırı şefkatten dolayı onlar için kendisini kahretmekten nehyedildiğine bir işaret vardır. Ca'fer es-Sâdık'tan, Kur'an'da güzel ahlakı bundan daha kapsamlı toplayan bir ayet olmadığı rivayet edilmiştir.
ولما كان الشيطان بعداوته لبني آدم مجتهداً في التنفير من هذه المحاسن والترغيب في أضدادها، وكان النبي ﷺ قد نزع منه حظ الشيطان بطرح تلك العلقة السوداء من قبله إذ شق جبرائيل ﵇ صدره وغسل قلبه وقال: هذا حظ الشيطان منك؛ شرع لأمته ما يعصمهم منه عند نزغه مخاطباً له بذلك ليكون أدعى لهم إلى القبول وأجدر باشتداد الخوف المقتضي للفرار المثمر للنجاة، لأنهم إذا علموا
Şeytan, Âdemoğullarına olan düşmanlığı sebebiyle bu güzelliklerden nefret ettirmeye ve bunların zıtlarına teşvik etmeye çabaladığından ve Cebrail aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in göğsünü yarıp kalbini yıkayarak: 'Bu, şeytanın sendeki payıdır' deyip kalbinden o siyah pıhtıyı çıkardığı andan itibaren ondan şeytanın payı sökülüp alındığından; şeytanın dürtmesi anında ümmetini ondan koruyacak şeyleri, kabul etmelerine daha çok vesile olsun ve kurtuluşu meyve veren kaçışı gerektiren korkuları daha da şiddetlensin diye bizzat Peygamber'e hitap ederek teşri kıldı. Çünkü onlar,
قصد الشيطان لمن نزع منه حظه وعصم من كل محنة علموا أنه لهم أشد قصداً وأعظم كيداً وصداً، فقال مؤكداً بأنواع التأكيد إشارة إلى شدة قصد الشيطان للفتنة وإفراطه في ذلك، ليبالغ في الحذر منه وإن كان قصده بذلك في محل الإنكار لعلمه بالعصمة - لذلك عبر بأداة الشك إشارة إلى ضعف كيده للنبي ﷺ، لأن الله تعالى أعانه على قرينه فأسلم: {وإما} أي إن، وأكدت ب {ما} إثباتاً للمعنى ونفياً لضده {ينزغنك} أي ينخسنك نخساً عظيماً {من الشيطان نزغ} أي نخس بوسوسته من شأنه أن يزعج فيسوق إلى خلاف ما تقدم من المحاسن في نحو غضب من جهل الجاهل وسفه السفيه أو إفراط في بعض أوجه كما تساق الدابة بما تنخس به، فيفسر ويجعل النخس ناخساً إشارة إلى شدته {فاستعذ} أي فأوجد أو اطلب العوذ وهو الاعتصام {بالله} أي الذي له جميع العز والعظمة والقدرة والقهر لا نقطاعك عن الإخوان والأنصار إليه فلا ولي لك ولا ناصر إلا هو، فإنه إذا أراد إعاذتك ذكرك من عزيز نعمه وشديد نقمه ما يريد عن الفساد رغباً ورهباً، والآية ناظرة إلى قوله تعالى أولها {لأقعدن لهم صراطك المستقيم} [الأعراف: ١٦] .
şeytanın, payı kendisinden sökülüp alınan ve her türlü mihnetten korunan zata bile yöneldiğini bildiklerinde, kendilerine daha şiddetle kastettiğini, tuzağının ve engellemesinin daha büyük olduğunu anlarlar. Bu sebeple, şeytanın fitneye olan şiddetli kastına ve bu husustaki aşırılığına işaret ederek ondan son derece sakınması için çeşitli tekitlerle vurguladı; gerçi Peygamber'in ismetini bildiğinden dolayı şeytanın ona kastetmesi inkâr makamındadır —bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan tuzağının zayıflığına işaretle şart (şüphe) edatıyla ifade etmiştir; zira Allah Teâlâ ona yardım etmiş ve yanındaki cin yoldaşı müslüman olmuştur—: {وَإِمَّا} "Ve eğer" yani 'in' (eğer) edatıdır, anlamı pekiştirmek ve zıddını nefyetmek için {مَا} ile tekit edilmiştir; {يَنْزَغَنَّكَ} "seni dürtecek olursa" yani şiddetle dürtecek olursa, {مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ} "şeytandan bir kışkırtma" yani onun vesvesesinden gelen, insanı tedirgin edip cahilin cehaletine ve sefihin sefahatine kızmak veya binek hayvanının dürtüldüğü şeyle sevk edilmesi gibi bazı hususlarda aşırıya kaçmak suretiyle daha önce geçen güzelliklerin zıddına sevk eden bir dürtme [olursa] —şiddetine işaret etmek için dürtü bizzat dürten gibi kılınmıştır—, {فَاسْتَعِذْ} "hemen sığın" yani sığınmayı ve korunmayı var et veya talep et, {بِاللَّهِ} "Allah'a" yani bütün izzet, azamet, kudret ve kahrın sahibi olan [Allah'a], kardeşlerden ve yardımcılardan kesilip O'na yöneldiğin için; zira senin O'ndan başka velin ve yardımcın yoktur. Çünkü O seni korumak dilediğinde, ümit ve korkuyla fesattan geri durduran aziz nimetlerini ve şiddetli cezalarını sana hatırlatır. Bu ayet, surenin başındaki: {لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} [el-A'râf: 16] buyruğuna bakmaktadır.
ولما أبطل تعالى أن يكون لشركائهم سمع أو علم، صار إثبات ذلك
Allah Teâlâ ortak koştukları varlıkların işitme ve ilim sahibi olmalarını iptal edince, bunları
له كافياً في اختصاصه به من غير حاجة إلى الحصر المتضمن لنفيه عن غيره لتقدمه صريحاً بخلاف ما في فصلت، فقال معللاً: {إنه سميع} أي بالغ السمع فهو يسمع استعاذتك فيجيبك إن شاء {عليم*} شامل العلم بما تريد ويريد منك عدوك، فلا يعجزه شيء، وختم بصفة العلم في الموضعين لأن الوسوسة من باب ما يعلم، وختمها في سورة المؤمن بالبصير المشتق من البصر والبصيرة، لأن المستعاذ منه أمر الناس ومنه ما يبصر.
Kendisine isnat etmesi, başkasından nefyedildiğinin açıkça önceden geçmesi sebebiyle —Fussilet suresindekinin aksine— bunu başkasından nefyetmeyi içeren bir hasr (kısıtlama) yapmaya gerek kalmaksızın O'na has kılınması için yeterli oldu. Gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إِنَّهُ سَمِيعٌ} "Şüphesiz O, hakkıyla işitendir" yani işitmesi pek kemaldedir; bu sebeple senin sığınmanı işitir ve dilerse sana icabet eder; {عَلِيمٌ} "hakkıyla bilendir" senin ne istediğini ve düşmanının senden ne istediğini eksiksiz bilendir, hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. İki yerde de ilim sıfatıyla sonlandırdı; çünkü vesvese bilinen şeyler kabilindendir. Mü'min suresinde ise basar ve basiretten türeyen el-Basîr sıfatıyla bitirmiştir; zira orada sığınılan şey insanların işidir ve onun bir kısmı görülebilen şeylerdendir.
ولما كان لا يحصل للنبي ﷺ إلا شيء خفيف جداً كما نبه عليه بالنزغ، وهو ليس بمحقق كما نبهت عليه أداة الشك، وكان لا يستعيذ بالله إلا المتقون فكان كأنه قيل: افعل ذلك عند أول نزغه لتكون من المتقين، علله بقوله: {إن الذين اتقوا} أي حصل لهم هذا الوصف، وحقق أذاه لهم بأداة التحقيق - بخلاف ما مضى عند إفراد الخطاب للنبي ﷺ فقال: {إذا مسهم طائف} أي طواف على أنه مصدر، ويجوز أن يكون تخفيف طيّف كميت وهو بمعنى قراءة طائف على أنه فاعل كميت ومائت، ويجوز أن يكون مصدراً أيضاً، وهو إشارة إلى أن الشيطان دائر حولهم لا يفارقهم، فتارة يؤثر فيهم طوافه فيكون قد مسهم مساً هو أكبر من النزغ لكونه أطاف بهم من جميع الجوانب، وتارة لا يؤثر {من الشيطان} أي البعيد من الرحمة المحترق باللعنة {تذكروا} أي كلفوا أنفسهم ذكر الله بجميع ما ينفعهم في ذلك إقداماً وإحجاماً.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için 'dürtme' ifadesiyle dikkat çekildiği üzere sadece çok hafif bir şey hasıl olabileceğinden ve şart edatıyla işaret edildiği gibi bu kesinleşmiş bir durum olmadığından, ayrıca Allah'a ancak muttakiler sığındığından; sanki: 'Muttakilerden olmak için onun ilk dürtmesinde bunu yap' denilmiş gibi oldu ve şu buyruğuyla bunu gerekçelendirdi: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا} "Şüphesiz takva sahibi olanlar" yani bu vasfı elde etmiş bulunanlar —hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tekil olarak yapıldığı önceki yerin aksine tahkik edatıyla şeytanın onlara verdiği eziyeti kesinleştirerek— şöyle buyurdu: {إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ} "onlara bir vesvese dokunduğu zaman" yani masdar olarak 'tavâf' (dolaşan bir şey); 'meyyit' gibi 'tayyif' kelimesinin hafifletilmişi olması da caizdir ki 'meyyit' ve 'mâit' gibi ism-i fail olarak 'tâif' kıraati anlamındadır, masdar olması da caizdir. Bu, şeytanın onların etrafında döndüğüne ve onlardan ayrılmadığına bir işarettir. Kimi zaman onun dolaşması onlara tesir eder ve onları her taraftan kuşattığı için dürtmeden daha büyük bir dokunmayla dokunmuş olur, kimi zaman ise tesir etmez; {مِنَ الشَّيْطَانِ} "şeytandan" yani rahmetten uzak, lanetle yanmış olandan [bir vesvese dokunduğunda], {تَذَكَّرُوا} "iyice düşünürler" yani ileri gitme ve geri durma hususunda bu durumda kendilerine fayda verecek her şeyle Allah'ı anmayı nefislerine yüklerler.
ولما كانوا بإسراع التذكر كأنهم لم يمسهم شيء من أمره، أشاره إلى ذلك بالجملة الاسمية مؤكداً لسرعة البصر بإذا الفجائية: {فإذا هم} أي بنور ضمائرهم {مبصرون *} أي ثابت إبصارهم فلا يتابعون الشيطان، فإن المتقي من يشتهي فينتهي، ويبصر فيقصر، وفي ذلك تنبيه على أن من تمادى مع الشيطان عمي لأنه ظالم، والظالم هو من يكون كأنه في الظلام.
Hemen hatırlamaları sebebiyle sanki şeytanın işinden kendilerine hiçbir şey dokunmamış gibi olduklarından, sürpriz bildiren 'izâ' (fucâiyye) ile görmenin hızını tekit ederek isim cümlesiyle buna işaret etti: {فَإِذَا هُمْ} "bir de bakarsın ki onlar" yani kalplerinin nuruyla, {مُبْصِرُونَ} "gerçeği görürler" yani basiretleri sabit kalır da şeytana uymazlar. Zira muttaki kimse arzuladığı zaman vazgeçen, basireti açıldığında kusurunu kısan kimsedir. Bunda, şeytanla birlikte ileri gidip devam edenin körleşeceğine dair bir uyarı vardır; çünkü o zalimdir ve zalim ise sanki karanlıklar içindeymiş gibi olan kimsedir.
ولما وصف المتقون الذين هم العلماء ملوحاً إلى نصح وليهم لهم، وعرف من حالهم أنهم أعداء الشيطان، وعرف أن أضدادهم أولياؤه؛ أتبعه وصف الجاهلين وغش أوليائهم لهم والكل غير متقين، فقال: {وإخوانهم} أي وإخوان الجاهلين من شياطين الأنس والجن {يمدونهم} أي يمدون الجاهلين، من المد وهو الإمهال والإطالة على قراءة الجماعة، وهو بمعنى قراءة أهل المدينة بالضم من الإمداد، وقال الواحدي: إن هذا أكثر ما يأتي فيما يحمد كأمددناهم بفاكهة، فهو من استعمال الشيء في ضده نحو {فبشرهم بعذاب} ، وكأنه يشير إلى أن الشيطان أكثر ما يأتي الإنسان في صورة الناصح الشفيق، والأوجه أن يكون الإخوان الجاهلين لأنهم في مقابلة {الذين اتقوا} ويكون الضمير للشيطان المراد به الجنس، أي وإخوان الشياطين - وهم الجاهلون الذين لا يتقون - يمدهم أولياؤهم من الشياطين {في الغي} وهو ضد
Âlimler olan muttakileri, velilerinin kendilerine olan nasihatine işaret ederek vasfedip onların şeytanın düşmanı oldukları anlaşılınca ve zıtlarının da şeytanın dostları olduğu bilinince; bunun ardından cahillerin vasfını ve dostlarının onları aldatmasını getirdi; onların hepsi takva sahibi olmayanlardır. Şöyle buyurdu: {وَإِخْوَانُهُمْ} "Kardeşlerine gelince" yani cahillerin insan ve cin şeytanlarından olan kardeşleri, {يَمُدُّونَهُمْ} "onları sürüklerler" yani çoğunluğun kıraatine göre süreyi uzatmak ve mühlet vermek anlamındaki 'medd' kökünden olarak cahilleri [sürüklerler]; Medine ehlinin ötreli kıraatine göre ise 'imdâd' ile aynı anlamdadır. Vâhidî şöyle demiştir: 'Bu kelime çoğunlukla 'onlara meyve ikram ettik' örneğindeki gibi övülen hususlarda gelir; dolayısıyla {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ} buyruğundaki gibi bir şeyi zıddında kullanma kabilindendir.' Sanki bu, şeytanın insana çoğunlukla şefkatli bir nasihatçi suretinde geldiğine işaret etmektedir. Daha uygun olan görüşe göre kardeşler, {الَّذِينَ اتَّقَوْا} ifadesinin karşısında yer aldıkları için cahillerdir; zamir ise cins anlamı kastedilen şeytana aittir. Yani şeytanların kardeşleri —ki onlar takva sahibi olmayan cahillerdir— şeytanlardan olan dostları onları sürüklerler {فِي الْغَيِّ} "sapıklık içinde" ki o da
الرشاد، وأشار إلى مزيد اعتنائهم بالإغواء ومثابرتهم على الإضلال والإغراء بأداة التراخي فقال: {ثم لا يقصرون*} أي لا يتركون إغواءهم ولو لحظة لجهلهم وشرهم.
doğru yolun zıddıdır. Terâhî (gecikme) edatıyla onların saptırmaya olan aşırı ihtimamlarına ve azdırma ile kışkırtmaya devam etmelerine işaret ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} "sonra da geri durmazlar" yani cehaletleri ve şerleri sebebiyle onları saptırmayı bir an bile bırakmazlar.
ولما تقرر ما شرعه من التعفف وعدم التنطع والتكلف، وكان قد أخبر أن من عمههم تكلفهم السؤال عن الساعة، والشياطين لا يفترون عن إغوائهم، أخبره عن مطلق تكلفهم تعجباً منهم وإشهاداً لتماديهم مع إغواء شياطينهم، وأمره ﷺ بما يجيبهم به فقال عاطفاً على {يمدونهم} : {وإذا لم تأتهم بآية} أي على حسب اقتراحهم {قالوا لولا} أي هلا {اجتبيتها} والجبي: الجمع، والإجباء تركه، والاجتباء: الجد في الجمع، ويلزم منه الاصطفاء والاختبار، فمعنى اجتبيتها اجتلبتها، أي تكلفت من عند نفسك الإتيان بها مختاره.
Gereksiz şeylerden kaçınma, aşırı gitmeme ve tekellüfe girmeme hususunda teşri kıldığı esaslar sabit olup körlüklerinin bir kısmının kıyametin vaktini sorma külfetine girmeleri olduğunu ve şeytanların onları saptırmaktan geri durmadığını bildirince; onlara şaşırarak ve şeytanlarının saptırmasına kapılıp gitmelerine şahit tutarak onların mutlak külfet ve yeltenmelerini Peygamber'e haber verdi ve sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara ne cevap vereceğini emrederek {يَمُدُّونَهُمْ} ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ} "Onlara bir ayet getirmediğin zaman" yani kendi tekliflerine uygun olarak [getirmediğinde], {قَالُوا لَوْلَا} "derler ki: 'Neden" yani niçin, {اجْتَبَيْتَهَا} "onu derleyip toplamadın?'". 'el-Ceby' toplamak, 'el-icbâ' ise onu terk etmektir. 'el-İctibâ' ise toplamada gayret göstermektir ki bundan seçmek ve sınamak anlamı doğar. 'İctebeytehâ'nın anlamı, 'onu celbettin', yani kendi nefsinden seçip getirme külfetine girdin demektir.
ولما كان المقام داعياً إلى السؤال في تعليم الجواب، أسعف ذلك بقوله: {قل} أي إذا قالوا ذلك {إنما أتبع} أي أتعمد وأتكلف اتباع {ما يوحي إليّ} أي يأتيني به الملك {من ربي} أي المحسن إليّ بتعليمي ما ينفعني، لا أني آتي بشيء من عند نفسي ولا أقترح على ربي.
Makam, cevabın öğretilmesi hususunda soru sormayı gerektirdiğinden, şu buyruğuyla buna imdat etti: {قُلْ} "De ki" yani bunu söyledikleri zaman: {إِنَّمَا أَتَّبِعُ} "Ben ancak uyarıma uyarım" yani kasıtlı olarak ve gayretle tabi olurum, {مَا يُوحَى إِلَيَّ} "bana vahyolunana" yani meleğin bana getirdiği şeye, {مِنْ رَبِّي} "Rabbimden" yani bana fayda veren şeyleri öğretmek suretiyle bana ihsanda bulunan [Rabbimden]; yoksa kendiliğimden bir şey getiriyor değilim ve Rabbime karşı da bir teklifte bulunmam.
ولما حصر حاله في اتباع الوحي كان كأنه قيل: ما هذا الذي
Durumunu sadece vahye tabi olmakla sınırlandırınca, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Nedir bu
يوحي إليك؟ فقال - ويجوز أن يكون تعليلاً لاتباعه لأنه كاف في إثبات نبوته مغنٍ عن الآيات المقترحه قاهر في وجوب اتباعه -: {هذا} مشيراً إلى ما يوحى إليه تنبيهاً على أنه يجب أن يكون مستحضراً في سائر الأذهان، حاضراً بين عيني كل إنسان {بصائر} أي أشياء هي - على حسب ما طلبتم - مجتباة، بل هي خيار الخيار، يكون بها نور القلب فيصير للعيون أيضاً بصر يقربه مما يحث الكتاب على نظره من الآيات المرئيات إلى علوم لم تكن لها قبل ذلك، وهي حجج بينة قاهرة على تصديقي وقبول كل ما جئت به، وسماه بذلك لأنه سبب لبصر العقول بدلائل التوحيد والنبوة والمعاد وجميع الشريعة أصولاً وفروعاً، فهو تسمية للسبب باسم المسبب، وعليّ مدحها بقولة: {من ربكم} أي الذي لم يقطع إحسانه عنكم أصلاً، فهو جدير بأن يتلقي ما أتى منه بكل جميل.
sana vahyolunan?' Bunun üzerine şöyle buyurdu —bunun tabi olmasının gerekçesi olması da caizdir; zira bu, nübüvvetini ispat etmek için yeterlidir, teklif edilen ayetlere ihtiyaç bırakmaz ve ona tabi olmanın vacip olduğu hususunda ezicidir—: {هَذَا} "Bu" bütün zihinlerde hazır bulunması ve her insanın iki gözü önünde durması gerektiğine dikkat çekmek üzere kendisine vahyolunana işaret ederek; {بَصَائِرُ} "basiretlerdir" yani sizin istediğiniz türden seçilmiş, bilakis en seçkinlerin seçkini olan şeylerdir ki onunla kalp nuru hasıl olur, böylece gözler için de Kitap'ın görülür ayetlerden bakmayı teşvik ettiği şeylerle daha önce sahip olmadığı ilimlere kendisini yaklaştıran bir basiret meydana gelir. Bunlar, beni doğrulamaya ve getirdiğim her şeyi kabule dair apaçık ve ezici delillerdir. Ona bu ismi vermiştir; zira o, tevhit, nübüvvet, ahiret ve usul ile füruuyla bütün şeriatın delilleriyle akılların basiretine bir sebeptir. Bu, sebebe müsebbebin (sonucun) adının verilmesidir. Ve şu buyruğuyla onu överek yüceltti: {مِنْ رَبِّكُمْ} "Rabbinizden" yani ihsanını sizden asla kesmeyen [Rabbinizden]; dolayısıyla O'ndan gelen şeyin her türlü güzellikle karşılanması pek layıktır.
ولما كانت البصائر جمعاً، وكانت العادة جارية بأن مفردات الجمع تكون متفاوتة، أكدها بما يشير إلى أنها خارقة للعادة في أنها على حد سواء في أعلى طبقات الهداية فقال: {وهدى} أي بيان؛ ولما كان البيان قد لا يكون على وجه الإكرام، قال: {ورحمة} أي إكرام.
Basâir çoğul olduğundan ve çoğulun tekil fertlerinin birbirinden farklı olması adet haline geldiğinden, hidayetin en üst mertebelerinde eşit bulunma hususunda onların harikulade olduğuna işaret eden şu ifadeyle bunu pekiştirdi: {وَهُدًى} "bir hidayettir" yani apaçık bir beyandır; açıklamanın bazen ikram yoluyla olmayabileceği ihtimaline binaen şöyle buyurdu: {وَرَحْمَةٌ} "ve bir rahmettir" yani bir ikramdır.
ولما كان من لا ينتفع بالشيء يصح أن ينفي عن الشيء النافع النفع بالنسبة إليه، قال: {لقوم يؤمنون*} أي يوجدون هذه الحقيقة ويستمرون على تجديدها في كل وقت، وأما غيرهم فقد يكون عليهم عذاباً.
Bir şeyden faydalanmayan kimsenin o faydalı şeyin faydasını kendisine nispetle nefyetmesi sahih olabileceğinden şöyle buyurdu: {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} "inanan bir topluluk için" yani bu hakikati meydana getiren ve her vakit onu yenilemeye devam eden [bir kavim için]; başkalarına gelince, o onlar için bir azap olabilir.
ولما عظم الله شأن القرآن، فكان التقدير: فآمنوا به تفلحوا، عطف عليه قوله: {وإذا قرىء القرآن} أي وهو هذا الذي يوحى إليّ، فتأدبوا وتواضعوا لأنه صفة ربكم {فاستمعوا له} أي ألقوا إليه أسماعكم مجتهدين في عدم شاغل يشغلكم عن السمع.
Allah Teâlâ Kur'an'ın şanını yüceltince, takdirî anlam: 'Ona iman edin ki kurtuluşa eresiniz' şeklinde oldu; bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ} "Kur'an okunduğu zaman" yani bana vahyolunan bu Kitap [okunduğunda], edepli ve mütevazı olun; zira o Rabbinizin kelamıdır, {فَاسْتَمِعُوا لَهُ} "onu dinleyin" yani sizi işitmekten alıkoyacak hiçbir meşguliyet olmamasına gayret ederek kulaklarınızı ona verin.
ولما كان بعض الفهماء يسمع وهو يتكلم، أشار إلى أن هذا الكتاب أعلى قدراً من أن يناله من يشتغل عنه بأدنى شغل فقال: {وأنصتوا} أي للتأمل والتدبر لتنجلي قلوبكم فتعلموا حقيقته فتعلموا بما فيه ولا يكون في صدوركم حرج منه؛ ولما كان ظاهر الآية وجوب الإنصات لكل قارىء على كل أحد، رغب فيه تعظيماً لشأنه فقال: {لعلكم ترحمون*} أي لتكونوا على رجاء من أن يكرمكم ربكم ويفعل بكم كل ما يفعله الراحم مع المرحوم.
Anlayış sahibi bazı kimseler konuşurken de işitebildiğinden, bu Kitap'ın kendisinden en ufak bir şeyle meşgul olarak yüz çeviren kimsenin kavrayabileceğinden çok daha yüce bir mertebede olduğuna işaretle şöyle buyurdu: {وَأَنْصِتُوا} "ve susun" yani tefekkür ve tedebbür etmek için [susun] ki kalpleriniz aydınlansın, onun hakikatini bilesiniz, içindekilerle amel edesiniz ve göğüslerinizde ondan dolayı bir sıkıntı kalmasın. Ayetin zahiri, her okuyana karşı herkesin susmasının vacip olduğunu gösterdiğinden, onun şanını tazim etmek üzere buna teşvik ederek şöyle buyurdu: {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} "ki merhamet olunasınız" yani Rabbinizin size ikramda bulunması ve merhamet edenin merhamet olunana yaptığı her muameleyi size yapması ümidi üzere bulunasınız.
ولما تقدم الأمر بالذكر عند نزغ الشيطان، ومر إلى أن أمر بالاستماع لأعظم الذكر، وكان التالي ربما بالغ في الجهر ليكثر سامعه، وربما أسر لئلا يوجب على غيره الإصغاء، علمهم أدب القراءة،
Şeytanın kışkırtması anında zikir emredilip zikirlerin en büyüğünü dinleme emrine kadar geçildiğinde; okuyan kimse bazen dinleyenleri çoğalsın diye aşırı sesini yükseltebileceği, bazen de başkasına kulak vermeyi vacip kılmasın diye sesini kısabileceği için, onlara okuma edebini öğretti;
وأطلق ذلك في كل حال لأنه ربما فهم فاهم الاقتصار على ذكر في حالة النزغ، ورقي الخطاب منهم إلى إمامهم ليكون أدعى لقبولهم مع الإشارة إلى أنه لا يكاد يقوم بهذا الأمر حق قيامه غيره ﷺ فقال: {واذكر} أي بكل ذكر من القرآن وغيره - {ربك} أي الذي بلغ الغاية في الإحسان إليك {في نفسك} أي ذكراً يكون راسخاً فيك مظروفاً لك لفهمك لمعانيه وتخلقك بما فيه، وليكن سراً لأن ذلك أقرب إلى الإخلاص وأعون على التفكر، وكونه سراً دال على أشرف الأحوال، وهو المراقبة مع تحقق القرب، فإذا كان كذلك أثمر قوله: {تضرعاً} أي حال كونك ذا تضرع بالظاهر {وخيفة} أي لتدعو المخافة إلى تذلل قبلك لتجمع بين تضرع السر والعلن، وبهذا يكمل ذل العبودية لعز الربوبية.
bunu her hal için mutlak bıraktı; zira anlayan biri zikri sadece vesvese haline has zannedebilirdi. Bu emri hakkıyla yerine getirmeye sallallâhu aleyhi ve sellem'den başkasının güç yetiremeyeceğine işaret etmekle birlikte, onların kabulüne daha uygun olsun diye hitabı onlardan imamlarına yükselterek şöyle buyurdu: {وَاذْكُرْ} "Ve an" yani Kur'an'dan ve diğerlerinden olan her türlü zikirle, {رَبَّكَ} "Rabbini" yani sana olan ihsanında son noktaya ulaşanı, {فِي نَفْسِكَ} "kendi içinden" yani manalarını anlaman ve içindekilerle ahlaklanman sebebiyle sende kökleşen ve senin içinde yer eden bir zikirle [an]; bu gizli olsun, çünkü gizli olması ihlasa daha yakın ve tefekküre daha çok yardımcıdır. Gizli olması ise en şerefli hallere, yani yakınlığın gerçekleşmesiyle birlikte murakabeye delalet eder. Böyle olduğu takdirde şu buyruğu meyve verir: {تَضَرُّعًا} "yalvararak" yani zahirinde tazarru sahibi olarak, {وَخِيفَةً} "ve korkarak" yani gizli ve aşikâr tazarruyu birleştirmek üzere korku kalbinin tezellülüne davet etsin diye [korkarak]; bununla rububiyetin izzetine karşı kulluğun zilleti kemale erer.
ولما أمر بالسر، قال مقابلاً له: {ودون الجهر} أي لأنه أدخل في الإخلاص، ومن المعلوم أنه فوق السر، وإلا لم تفد الجملة شيئاً، ولما كان الجهر قد يكون في الأفعال، أكده بقوله: {من القول} أي فإن ذلك يشعر بالتذلل والخضوع من غير صياح كما يناجي الملوك ويستجلب منهم الرغائب، وكما قال ﷺ للصحابة وقد جهروا بالدعاء فوق المقدار
Gizliliği emredince, onun karşılığı olarak şöyle buyurdu: {وَدُونَ الْجَهْرِ} "yüksek olmayan bir sesle" yani ihlasa daha uygun olduğu için; malumdur ki bu gizliliğin üstündedir, aksi takdirde cümlenin bir faydası olmazdı. Ses yükseltmek bazen fiillerde de olabileceğinden, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {مِنَ الْقَوْلِ} "sözden" yani bu, krallara yalvarıldığı ve onlardan büyük bağışlar istendiği gibi, bağırmaksızın boyun bükmeyi ve tevazuyu hissettirir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem, duada haddinden fazla seslerini yükselten sahabeye şöyle buyurmuştur:
«إنكم لا تدعون أصم ولا غائباً» فإن
«Şüphesiz siz ne bir sağıra dua ediyorsunuz ne de bir gâibe.» Zira
المقصود حصول الذكر اللساني ليعين الذكر القلبي، والمقصود حاصل بإسماع النفس فإنه يتأثر الخيال فيتقوى الذكر القلبي، ولا تزال الأنوار تتزايد فينعكس تراجع بعضها إلى بعض حتى يزداد الترقي من ظلمات عالم الأجسام إلى أنوار مدبر النور والظلام.
amaç, kalbî zikre yardımcı olması için dil ile zikrin meydana gelmesidir. Bu maksat ise kişinin kendi nefsine işittirmesiyle hasıl olur; zira hayal etkilenir, böylece kalbî zikir kuvvetlenir. Nurlar durmaksızın artmaya devam eder ve bir kısmının diğerine yansımasıyla cisimler aleminin karanlıklarından nurun ve karanlığın Müdebbir'inin nurlarına doğru terakki daha da artar.
ولما أمر بالذكر مكيفاً بكيفيته اللائقة به، أمره ﷺ بالمداومة عليه ذاكراً أحسن الأوقات له وأحقها به، لكونها لما فيها من الشغل - أدل على إيثارة لمزيد المحبة والتعظيم فقال: {بالغدو} أي أوقات البكر، ولعله أفرده على جعله مصدر غداً، لأنه ما ثم إلا صلاة الصبح، وجمع ما بعده للعصرين والمغرب فقال: {والآصال} أي أوقات العشاء، وقيل: الغدو وجمع غدوة، فيراد حينئذ مع الصبح الضحى، وآخر كل نهار متصل بأول ليلة اليوم الثاني فسمي آخر اليوم أصيلاً لأنه يتصل بما هو أصل اليوم الثاني، وخص هذين الوقتين وإن كان المراد الدوام بتسمية كل من اليوم والليل باسم جزئه، ليذكر بالغدو الانتشار من الموت، وبالأصيل السكون بالموت والرجوع إلى حال العدم فيستحضر بذلك جلال الله ﷿ فيكون ذلك حاوياً على تعظيمه حق تعظيمه.
Ona layık olan keyfiyetiyle zikri emredince, sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikir için en güzel ve en layık vakitleri anarak ona devam etmesini emretti; zira bu vakitler —içerdikleri meşguliyet sebebiyle— aşırı muhabbet ve tazimden dolayı O'nu tercih etmeye daha çok delalet eder. Şöyle buyurdu: {بِالْغُدُوِّ} "sabah" yani sabahın erken vakitlerinde; 'gadâ' fiilinin masdarı kılındığı için tekil getirmiş olabilir, çünkü orada sadece sabah namazı vardır; bundan sonrasını ise öğle, ikindi ve akşam namazları için çoğul yaparak şöyle buyurdu: {وَالْآصَالِ} "ve akşamları" yani akşam vakitlerinde. 'el-Guduvv' kelimesinin 'gadve'nin çoğulu olduğu da söylenmiştir; bu takdirde sabahla birlikte kuşluk vakti de kastedilir. Her gündüzün sonu ertesi günün ilk gecesine bitişiktir, bu yüzden günün sonuna 'asîl' denmiştir; çünkü o, ikinci günün aslı olan şeye bitişmektedir. Kastedilen şey devamlılık olduğu halde gündüz ve gecenin her birini birer cüzünün ismiyle anarak bu iki vakti tahsis etti ki sabahleyin ölümden sonra yayılmayı (ba'si), akşamleyin ise ölümle sükûnete ermeyi ve yokluk haline dönmeyi hatırlatsın; böylece kul bununla Allah azze ve celle'nin celalini hazır bulundursun ve bu durum O'nu hakkıyla tazim etmeyi kapsasın.
ولما كان ربما أوهم هذا الخصوص بهذين الوقتين وإن ظاهراً في
Bu tahsis, devamlılık hususunda açık olmakla birlikte belki sadece bu iki vakte has kılınmış vehmini verebileceğinden,
الدوام، قال مصرحاً: {ولا تكن من الغافلين*} أي في وقت غيرهما، بل كن ذاكره في كل وقت على كل حال؛ ثم علل الأمر بالمراقبة الدالة على أعظم الخضوع بأنها وظيفة المقربين فقال: {إن الذين} وزاد ترغيباً في ذلك بقوله: {عند ربك} أي المحسن إليك بتقريبك من جنابه وجعلك أكرم أحبابه، وهم الملائكة الكرام أولو العصمة، والقرب دنو مكانة لا مكان {لا يستكبرون} أي لا يوجدون ولا يطلبون الكبر {عن عبادته} أي الخضوع له والتلبس بانحاء التذلل مع مزيد قربهم وغاية طهارتهم وحبهم {ويسبحونه} أي ينزهونه عن كل مالا يليق مع خلوصهم عن دواعي الشهوات والحظوظ.
açıkça şöyle buyurdu: {وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} "ve gafillerden olma" yani bu ikisinin dışındaki vakitlerde de [gafil olma], bilakis her vakitte ve her halükarda O'nu anan biri ol. Sonra en büyük boyun eğişe delalet eden murakabe emrini, bunun mukarreblerin vazifesi olduğunu belirterek gerekçelendirdi ve şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ} "Şüphesiz o kimseler"; şu buyruğuyla buna olan teşviki artırdı: {عِنْدَ رَبِّكَ} "Rabbinin katında olanlar" yani seni Kendi katına yaklaştırarak ve sevdiklerinin en kerimi kılarak sana ihsanda bulunan [Rabbinin katındakiler] ki onlar masumiyet sahibi şerefli meleklerdir; buradaki yakınlık mekân değil makam yakınlığıdır; {لَا يَسْتَكْبِرُونَ} "büyüklük taslamazlar" yani kibirlenmezler ve kibir peşinde koşmazlar, {عَنْ عِبَادَتِهِ} "O'na kulluk etmekten" yani aşırı yakınlıklarına, nihai temizliklerine ve sevgilerine rağmen O'na boyun eğmekten ve tezellülün her türüne bürünmekten [geri durmazlar], {وَيُسَبِّحُونَهُ} "ve O'nu tesbih ederler" yani şehvet ve nefsi arzulardan uzak bulunmalarıyla birlikte O'nu layık olmayan her şeyden tenzih ederler.
ولما كان هذا يرجع إلى المعارف، وقدمه دلالة على أنه الأصل في العبادة أعمال القلوب، أردفه بقوله: {وله} أي وحده {يسجدون} أي يخضعون بإثباتهم له كل كمال، وبالمباشرة لمحاسن الأعمال، وقد تضمنت الآية الإخبار عن الملائكة الأبرار بثلاثة أخبار: عدم الاستكبار الذي هو أجل أنواع العبادة إذ هو الحامل على الطاعة كما أن ضده حامل على المعصية، والتسبيح الذي هو التنزيه عن كل مالا يليق، وتخصيصه بالسجود، ولما كانت العبادة ناشئة عن انتفاء الاستكبار، وكانت على قسمين: قلبية وجسمانية، أشار إلى القلبية بالتنزيه، وإلى الجسمانية بالسجود، وهو الحال الذي يكون العبد به عند ربه كالملائكة قرباً وزلفى «
Bu husus marifetlere raci olduğundan ve ibadette asıl olanın kalplerin amelleri olduğuna delalet etmek üzere bunu öne aldığından, hemen ardından şöyle buyurdu: {وَلَهُ} "ve yalnız O'na" yani sadece O'na, {يَسْجُدُونَ} "secde ederler" yani O'na her türlü kemali nispet ederek ve güzel amelleri bizzat işleyerek boyun eğerler. Ayet, iyi melekler hakkında üç haberi içermiştir: İbadet türlerinin en yücesi olan büyüklük taslamamak —zira itaate sevk eden budur, nitekim zıddı da isyana sevk eder—, layık olmayan her şeyden tenzih etmek olan tesbih ve secdeyi sadece O'na has kılmak. İbadet, büyüklenmenin yokluğundan neşet ettiği ve kalbî ile bedenî olmak üzere iki kısma ayrıldığı için; kalbî ibadete tenzih ile bedenî ibadete ise secde ile işaret etti ki bu, kulun yakınlık ve mertebe bakımından melekler gibi Rabbi katında olduğu haldir; «
أقرب ما يكون العبد من ربه وهو ساجد» نبه عليه أبو حيان على أن العبادتين مرجعهما القلب، وإحداهما مدلول عليها بالقول والأخرى بالفعل، وقد رجع آخر السورة في الأمر باتباع القرآن إلى أولها أحسن رجوع، ولوصف المقربين بعدم الاستكبار والمواظبة على وظائف الخضوع إلى وصف إبليس بعصيان أمر الله في السجود لآدم ﵇ على طريق الاستكبار أيّ التفات، بل شرع في رد المقطع على المطلع حين أتم قصص الأنبياء، فقوله
Kulun Rabbine en yakın olduğu an secde halidir.» Ebû Hayyân, her iki ibadetin mercîinin kalp olduğuna, birine söz ile diğerine ise fiil ile delalet edildiğine dikkat çekmiştir. Surenin sonu, Kur'an'a tabi olma emri hususunda surenin başına en güzel şekilde dönmüştür; mukarreblerin kibirlenmemesi ve boyun eğme vazifelerine devam etmesi vasfı ile İblis'in Âdem aleyhisselâm'a secde etme hususunda Allah'ın emrine kibirlenerek isyan etmesi vasfına ne muazzam bir iltifat (dönüş) vardır! Hatta peygamberlerin kıssalarını tamamladığı andan itibaren surenin sonunu başına bağlamaya başlamıştır; nitekim şu buyruğu da...
{ولقد ذرأنا} [الأعراف: ١٧٩] هو قوله {والذي خبث لا يخرج إلا نكداً} [الأعراف: ٥٨] يتضح لك ذلك إذا راجعت ما قدمته في المراد منها {ولله الأسماء الحسنى فادعوه بها} [الأعراف: ١٨٠] هو - {ادعوا ربكم تضرعاً وخفية} و {ممن خلقنا أمة يهدون بالحق} [الأعراف: ١٨٠]- هو {والذين آمنوا وعملوا الصالحات لا نكلف نفساً إلا وسعها أولئك أصحاب الجنة} [الأعراف: ٤٢] {والذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عنها} [الأعراف: ٣٦] {وإن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم} [الأعراف: ١٨٥] هو {إذا جاء أجلهم لا يستأخرون} [الأعراف: ٣٤] و {يسئلونك عن الساعة} [النازعات: ٤٢] هو {كما بدأكم تعودون} [الأعراف: ٢٩] و {لكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين} [الأعراف: ٢٤] و {هو الذي خلقكم من نفس واحدة} [الأعراف: ١٨٩] {لقد خلقناكم ثم صورناكم} [الأعراف: ١١] {إنما أتبع ما يوحى إليّ من ربي} [الأعراف: ٢٠٣]- إلى آخرها بعد التنفير من الأنداد - هو كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه - إلى قوله: {ولا تتبعوا من دونه أولياء قليلاً ما تذكرون} [ٍالأعراف: ٣] فسبحان من هذا كلامه، وتعالى حجابه وعز مرامه، وعلى من أنزل عليه صلاته وسلامه، وتحيته وإكرامه.
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} [el-A'râf: 179] “Andolsun biz yarattık” [ayeti], O'nun {وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا} [el-A'râf: 58] “Kötü olandan ise faydasız olandan başkası çıkmaz” buyruğudur; bunlardan kastedilen şey hususunda daha önce takdim ettiğim açıklamalara müracaat ettiğinde bu durum sana açıklık kazanır. {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} [el-A'râf: 180] “En güzel isimler Allah'ındır, O'na onlarla dua edin” [ayeti], {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” [buyruğudur]. {مِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ} [el-A'râf: 181] “Yarattıklarımızdan hakka ileten bir topluluk vardır” [ayeti], {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} [el-A'râf: 42] “İman edip salih ameller işleyenler -ki biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennetliklerdir” [buyruğudur]. {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا} [el-A'râf: 36] “Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlar” [ayeti], {وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} [el-A'râf: 185] “Ecellerinin yaklaşmış olabileceğini [hiç düşünmediler mi?]” [ayeti], {إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ} [el-A'râf: 34] “Ecelleri geldiğinde ne bir an erteleyebilirler...” [buyruğudur]. {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ} [en-Nâziât: 42] “Sana kıyameti soruyorlar” [ayeti], {كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ} [el-A'râf: 29] “Sizi ilk yarattığı gibi [yine O'na] döneceksiniz” ve {لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} [el-A'râf: 24] “Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşim ve geçimlik vardır” [buyruklarıdır]. {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} [el-A'râf: 189] “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur” [ayeti], {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} [el-A'râf: 11] “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [buyruğudur]. Sahte ilahlardan nefret ettirdikten sonra gelen, surenin sonuna kadar olan {إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} [el-A'râf: 203] “Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım” [ayeti] ise, [surenin başındaki] “Sana indirilen bir kitaptır, bundan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın” [ayetinden] {وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ} [el-A'râf: 3] “O'ndan başka dostlara uymayın; ne kadar da az öğüt alıyorsunuz!” buyruğuna kadar [olan kısımdır]. Kelamı bu [derece eşsiz] olan [Allah], her türlü eksiklikten münezzehtir; hicabı yüce, muradı erişilmezdir. Kendisine [bu kitap] indirilen zata da salâtı, selâmı, tahiyyatı ve ikramı olsun.