Binûn

Enfâl — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أيضاً إشارة إلى أنهم لما كانوا في تلك الحالة التي هي في غاية الضعف، وكانت كلمتهم مجتمعه على أمر الله الذي هو توحيده وطاعة رسوله، أعقبهم الإيواء في دار منيعة، قد أيدهم بالنصر وأحسن رزقهم، وذلك معنى قوله تعالى مسبباً عما قبله: {فآواكم} أي في دار الهجرة رحمة لكم {وأيدكم بنصره} أي بأهلها مع الملائكة {ورزقكم من الطيبات} أي الغنائم الكاملة الطيبة بالإحلال وعدم المنازع التي لم تحل لأحد قبلكم وغيرها {لعلكم تشكرون*} أي ليكون حالكم حال من يرجى شكره، فيكون بعيداً عن المنازعه في الأنفال، وذلك إشارة إلى أنهم مهما استمروا على تلك الحالة، كان - بإقبالهم على مثل ما أتاهم به وزادهم من فضله - أن جعلهم سادة في الدارين بما يهب لهم من الفرقان الآتي في الآية بعدها والتوفيق عند إتيانه، فالآية منصبة إلى الصحابه بالقصد الأول وهي صالحة للعرب كافة فتنصرف إليهم بالقصد الثاني؛ قال قتادة: كان هذا الحي من العرب أذل الناس وأشقاهم عيشاً وأجوعهم بطناً وأعراهم جلداً وأبينهم ضلالاً، من عاش شقياً ومن مات منهم تردى في النار معكوفين على رأس الحجرين الشديدين: فارس والروم، يؤكلون ولا يأكلون، وما في بلادهم شيء عليه يحسدون حتى جاء الله بالإسلام، فمكن لهم من البلاد ووسع لهم في الرزق والغنائم وجعلهم ملوكاً على قارب الناس، وبالإسلام أعطى الله ما رأيتم فاشكروا الله على

Bunda aynı zamanda şuna da bir işaret vardır: Onlar son derece zayıf bir haldeyken ve sözleri Allah'ın emri (yani O'nu birlemek ve Resulü'ne itaat etmek) üzere birleşmişken, [Allah] onlara korunaklı bir yurtta sığınak bahşetmiş, onları zaferle desteklemiş ve rızıklarını güzelleştirmiştir. Nitekim Teâlâ'nın önceki ifadenin bir sonucu olarak gelen şu buyruğunun anlamı da budur: {فآواكم} “sizi barındırdı” yani size bir rahmet olarak hicret yurdunda [barındırdı] {وأيدكم بنصره} “yardımıyla sizi destekledi” yani meleklerle birlikte oranın halkıyla {ورزقكم من الطيبات} “ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı” yani helal kılınması ve çekişmesiz olması bakımından tertemiz, eksiksiz ganimetlerle ki sizden önce kimseye helal kılınmamıştı ve diğer [temiz rızıklarla], {لعلكم تشكرون*} “şükredesiniz diye.” Yani haliniz, şükretmesi umulan kimsenin hali gibi olsun ve ganimetler hususunda çekişmekten uzak dursun diye. Bu da şuna bir işarettir: Onlar bu halde sebat ettikleri sürece -kendilerine verdiklerine yönelmeleri ve lütfundan onları artırması sebebiyle- bir sonraki ayette gelecek olan furkan ve o geldiğindeki muvaffakiyet vesilesiyle [Allah] onları her iki cihanda da efendiler kılmıştır. Dolayısıyla ayet birinci derecede sahabeye yöneliktir; fakat bütün Araplar için de geçerlidir ve ikinci derecede onlara raci olur. Katâde şöyle demiştir: 'Araplardan oluşan bu topluluk, insanların en zelili, yaşantısı en meşakkatli, karnı en aç, teni en çıplak ve sapıklığı en açık olanıydı. Onlardan yaşayan perişan yaşar, ölen ise ateşe yuvarlanırdı. İki çetin taşın, yani Fars ve Rum'un tepesinde tünemiş gibiydiler; yenirler ama yiyemezlerdi. Memleketlerinde gıpta edilecek hiçbir şey yoktu. Ta ki Allah İslam'ı getirdi; böylece onlara yeryüzünde imkân verdi, rızıklarını ve ganimetlerini genişletti ve onları yakınlarındaki insanların hükümdarları kıldı. Allah İslam ile gördüğünüz bu şeyleri bahşetti; öyleyse Allah'a

نعمه، فإن ربكم يحب شكره والشاكر في مزيد من الله تعالى.

nimetlerinden ötürü şükredin. Zira Rabbiniz Kendisine şükredilmesini sever ve şükreden kimse Allah Teâlâ katında daima ziyadeye mazhar olur.'

ولما ختم الآية هو في غاية النصيحة منه تعالى لهم من الإيواء والنصر والرزق الطيب المشار به إلى الامتنان بإحلال المنعم، وختم ذلك بالحث على الشكر؛ نهانا عن تضييع الشكر في ذلك بالخيانة في أوامره بالغلول أو غيره فقال: {يا أيها الذين آمنوا} تذكيراً بما ألزموا به أنفسهم من الوفاء {لا تخونوا الله} أي تنقصوا من حقوق الملك الأعظم، فإن أصل الخون النقص ثم استعمل في ضد الأمانه والوفاء فصارت نقصاً خاصاً {والرسول} بغلول ولا غيره، بل أدوا الأمانه في جميع ذلك، ولعله كرر العامل في قوله: {وتخونوا آماناتكم} من الفرائض والحدود والنوافل وغيرها إشارة إلى أن الخيانتين مختلفتان، فخيانتهم لله حقيقة، وخيانتهم للأمانه استعارة، لأن حاملها لما أخلَّ بها كان كأنه خانها؛ وخفف عنهم بقوله: {وأنتم تعلمون*} حال الغفلة ونحوها، ويجوز أن يكون المفعول غير مراد فيكون المعنى: وأنتم علماء، ويكون ذلك مبالغة في النهي عنها بأنهم جديرون بأن لا يقبل منهم عذر بجهل ولا نسيان لأنهم علماء، والعالم هو العارف بالله، والعارف لا ينبغي أن ينفك عن المراقبة.

Ayet; barındırma, yardım ve nimet verenin onu helal kılmasıyla yapılan ihsana işaret eden temiz rızık gibi Teâlâ'dan onlara yönelik son derece kapsamlı bir nasihatle sona erip şükre teşvik ile mühürlenince; [Allah] ganimetten çalmak veya başka yollarla O'nun emirlerine hıyanet ederek bu husustaki şükrü zayi etmekten bizi nehyedip şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” [bu hitap] kendilerini vefaya mecbur kıldıkları hususları hatırlatmak içindir; {لا تخونوا الله} “Allah'a hıyanet etmeyin” yani En Yüce Hükümran'ın haklarını eksiltmeyin. Zira hıyanet (الخَوْن) kelimesinin asıl anlamı eksiltmektir; daha sonra emanet ve vefanın zıddı olarak kullanılmış ve özel bir eksiltme halini almıştır; {والرسول} “ve Resul'e [de hıyanet etmeyin]” ganimetten çalarak veya başka bir yolla [hıyanet etmeyin], bilakis bütün bunlarda emaneti eda edin. {وتخونوا آماناتكم} “ve emanetlerinize hıyanet [etmeyin]” buyruğunda -ki farzlar, hadler, nafileler ve diğerleridir- amili (fiili) tekrarlaması, belki de iki hıyanetin birbirinden farklı olduğuna işaret etmek içindir: Onların Allah'a hıyaneti hakikattir; emanete hıyanetleri ise istiaredir (mecazdır), zira emaneti yüklenen kimse ona riayet etmediğinde sanki ona hıyanet etmiş gibi olur. {وأنتم تعلمون*} “ve siz bilip dururken.” buyruğuyla da gaflet ve benzeri durumları onlardan hafifletmiştir (sorumlu tutmamıştır). Mef'ûlün kastedilmemiş olması da caizdir; bu durumda anlam 'siz ilim sahipleri olduğunuz halde' şeklinde olur ve bu da [hıyanetten] nehiyde mübalağa bildirir. Çünkü onlar ilim sahibi oldukları için cehalet veya unutma mazeretlerinin kendilerinden kabul edilmemesine layıktırlar; zira âlim, Allah'ı tanıyan (arif) kimsedir ve arif olanın da murakabeden ayrılmaması gerekir.

ولما كان سبب الخيانة غالباً محبة المال أو الولد، وكان سبب التقاول المسبب عنه إنزال هذه السورة - كما سلف بيانه أولها - الأموال من

Hıyanetin sebebi çoğunlukla mal veya evlat sevgisi olduğundan ve -surenin başında açıklandığı üzere- bu surenin indirilmesine sebep olan çekişmenin kaynağı da

الأنفال، وكان من أعظم الخيانة في الأنفال الغلول، وكان الحامل على الغلول المحنة بحب جمع المال إما استلذاذاً به أو لإنفاقه على محبوب، وكان الولد أعز محبوب؛ حسن كل الحسن إيلاء ذلك قوله: {واعلموا} وهي كلمة ينبه بها السامع على أن ما بعدها مهم جداً {أنما أموالكم} قلّت أو جلّت هانت أو عزّت {وأولادكم} كذلك {فتنة} أي سببها، يفعل الله بها فعل المختبر لينكشف للعباد من يغتر بالعاجل الفاني ممن تسمو نفسه عن ذلك، فلا يحملنكم ذلك على مخالفة أمر الله فتهلكوا {وأن الله} أي المحيط بكل كمال {عنده أجر عظيم*} عاجلاً وآجلاً لمن وقف عند حدوده، فيحفظ له ماله ويثمر أولاده ويبارك له فيهم مع ما يدخر له في دار السعادة، وعنده عذاب أليم لمن ضيعها، فأقبلوا بجميع هممكم إليه تسعدوا، وزاد وضعها هنا حسناً سبب نزول التي قبلها من قصة أبي لبابة ﵁ الحامل عليها ماله وولده، وكانت قصته في قريظة سنة خمس وغزوة بدر في السنة الثانية.

ganimet malları olduğundan; ganimetler hususundaki en büyük hıyanet ise ganimetten aşırmak (gulûl) olup, gulûle sevk eden şey de ya ondan lezzet almak veya sevilen birine harcamak maksadıyla mal toplama sevgisiyle imtihan edilmek olduğundan ve evlat da en sevgili varlık sayıldığından; hemen peşinden şu buyruğun getirilmesi son derece güzel olmuştur: {واعلموا} “Ve bilin ki” -bu kelime, muhataba ardından gelecek şeyin çok mühim olduğuna dikkat çekmek için kullanılır- {أنما أموالكم} “mallarınız” az olsun çok olsun, değersiz olsun değerli olsun, {وأولادكم} “ve evlatlarınız” aynı şekilde {فتنة} “bir imtihandır” yani onun sebebidir. Allah, geçici ve fani olana aldanan kimse ile nefsi bundan yüce olan kimsenin kullara açığa çıkması için imtihan edenin fiili gibi muamele eder. Sakın bu [sevgi] sizi Allah'ın emrine muhalefet etmeye sevk etmesin, yoksa helak olursunuz; {وأن الله} “ve şüphesiz Allah” yani her türlü kemali kuşatan Allah {عنده أجر عظيم*} “katında büyük bir mükâfat vardır.” O'nun sınırlarında duran kimse için dünyada ve ahirette [büyük mükâfat vardır]; böylece Allah onun malını korur, evlatlarını bereketlendirir ve saadet yurdunda onun için sakladığı şeylerle birlikte onları kendisi için mübarek kılar. O sınırları zayi eden kimse için ise O'nun katında elem verici bir azap vardır; öyleyse mutlu olasınız diye bütün himmetinizle O'na yönelin. Bu ifadenin buraya konulmasının güzelliğini, bir önceki ayetin iniş sebebi olan Ebû Lübâbe radıyallâhu anh'ın kıssası daha da artırmaktadır; zira onu bu fiile sevk eden şey malı ve evladı idi. Onun kıssası hicretin beşinci yılında Kurayza'da geçmişti, Bedir Gazvesi ise ikinci yıldaydı.

ولما ذكرهم ما كانوا عليه قبل الهجرة من الضعف، وامتنَّ عليهم بما أعزهم به، وختم هذه بالتحذير من الأموال والأولاد الموقعة في الردى، وبتعظيم ما عنده الحامل على الرجاء، تلاها بالأمر بالتقوى الناهية عن الهوى بالإشارة إلى الخوف من سطواته إشارة إلى أنه يجب الجمع

Onlara hicretten önce içinde bulundukları zayıflığı hatırlatıp kendilerini aziz kıldığı nimetlerini başlarına kakınca ve bu ayeti de helake sürükleyen mallardan ve evlatlardan sakındırarak ve Kendi katındaki ümit verici lütufları yücelterek mühürleyince; ardından O'nun azabından korkmaya işaret etmek suretiyle heva ve hevesi yasaklayan takva emrini getirdi. Bu da her ikisini cem etmenin vacip olduğuna işaret etmektedir.

بينهما، وبين تعالى أنه يتسبب عنه الأمن من غيره في الأولى والنجاة من عذابه في الأخرى فقال تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} تكريراً لهذا الوصف تذكيراً بما يلزم بادعائه {إن تتقوا الله} بإصلاح ذات بينكم، وذلك جامع لأمر الدين كله {يجعل لكم فرقاناً} أي نصراً، لأن مادة «فرق» ترجع إلى الفصل، فكأن الشيء إذا كان متصلاً كان كل جزء منه مقهوراً على ملازمة صاحبه، فإذا جعل له قوة الفرق قدر على الاتصال والانفصال، فحقيقته: يجعل لكم عزاً تصيرون به بحيث تفترقون ممن أردتم متى أردتم وتتصلون بمن أردتم متى أردتم لما عندكم من عزة الممانعة، وتفرقون بين من أردتم متى أردتم لما لديكم من قوة المدافعة، أي يجعل لكم ما يصير لكم به قوة التصرف فيما تريدون من الفصل والوصل الذي هو وظيفة السادة المرجوع إلى قولهم عند التنازع، لا كما كنتم في مكة، لا تأمنون في المقام ولا تقدرون على الكلام - فضلاً عن الخصام - إلا على تهيب شديد، ومع ذلك فلا يؤثر كلامكم أثراً يسمى به فارقاً، والفاروق من الناس الذي يفرق بين الأمور ويفصلها، وبه سمي عمر ﵁ لأنه أظهر الإسلام بمكة إظهاراً فيه عز وقوة، جعل فيه الإيمان مفارقاً للكفر لا يخافه، وفرق - بالكسر بمعنى خاف - يرجع إلى ما دارت عليه المادة، فإن المراد به: تفرقت همومه من اتساع الخوف، والفرق الذي هو المكيال الكبير كأنه هو الفارق بين الغني والفقير، قال الهروي: هو اثنا عشر مداً: وأفرق من علته -

Teâlâ, bunun dünyada O'ndan başkasından emin olmaya, ahirette ise O'nun azabından kurtulmaya vesile olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” Bu vasfın tekrarlanması, onu iddia etmenin getirdiği sorumlulukları hatırlatmak içindir; {إن تتقوا الله} “Eğer Allah'tan sakınırsanız” aranızı düzelterek [sakınırsanız] ki bu, din işinin tamamını kapsar; {يجعل لكم فرقاناً} “size bir furkan verir” yani bir zafer [verir]. Çünkü 'f-r-k' (فرق) kökü ayırmaya (el-fasl) dayanır. Sanki bir şey bitişik olduğunda, onun her bir parçası arkadaşından ayrılmamaya mahkûmdur; ona ayırma (fark) gücü verildiğinde ise bitişmeye ve ayrılmaya muktedir olur. Dolayısıyla ifadenin hakikati şudur: Sahip olduğunuz caydırıcılık izzeti sayesinde dilediğiniz kimseden dilediğiniz zaman ayrılacağınız, dilediğiniz kimseyle dilediğiniz zaman birleşeceğiniz ve elinizdeki savunma gücü sayesinde dilediğiniz kimselerin arasını dilediğiniz zaman ayırabileceğiniz bir izzet verir. Yani anlaşmazlık anında sözlerine başvurulan efendilerin görevi olan ayırma ve birleştirme hususunda dilediğiniz gibi tasarruf etme gücü sağlayacak bir kuvvet bahşeder. Mekke'de olduğunuz gibi değil; orada ne ikamet ederken güvende idiniz ne de konuşmaya -kaldı ki çekişmeye- ancak büyük bir korku içinde güç yetirebiliyordunuz. Üstelik sözünüz de 'ayırıcı' denebilecek bir etki bırakmıyordu. İnsanlardan Fârûk, işlerin arasını ayıran ve onları birbirinden fasleden kimsedir. Ömer radıyallâhu anh'a da bu isim verilmiştir; zira o, İslam'ı Mekke'de öyle izzetli ve güçlü bir şekilde açığa vurdu ki imanı küfürden ayırdı ve ondan korkmadı. Esre ile Ferika (فَرِقَ) korktu anlamına gelir ve kökün döndüğü anlama racidir; zira bundan kasat, korkunun genişlemesinden ötürü endişelerinin dağılmasıdır. Büyük ölçek olan Ferak (الفَرَق) ise sanki zengin ile fakirin arasını ayıran bir ölçektir. Herevî şöyle demiştir: O, on iki müddür. Hastalıktan kurtulduğunda 'Efraka min illetihi' (أفرق من علته) denir;

إذا برىء، أي صارت له حالة فرقت بين صحته ومرضه الذي كان به، ومنه الفريقة وهي تمر وحلبة يطبخ للنفساء؛ وقرفت الشيء - بتقديم القاف: قشرته، والقرف: الخلط، كأنه من الإزالة، لأنهم قالوا: إن «فعل» يدخل في كل باب، ومنه: قرف الشيء واقترافه: اكتسبه، والاقتراف بمعنى الجماع، ويمكن أن يرجع إلى الوعاء لأن القرف الوعاء، لأنه يفصل مظروفه عن غيره، وفلان قرفتي، أي موضع ظني منه كأنه صار وعاء لذلك، وفرس مقرف، أي بيّن القرفة، أي هجين لأنه واضح التميز من العربي، وقرف بسوء: رمى به، أي جعل وعاء له أو فرق همومه؛ والقفر - بتقديم القاف: المكان الخالي لانفصاله من الناس، وأقفر المكان: خلا، وأقفر الرجل من أهله: انفرد عنهم، وقفر الطعام: خلا من الأدم، ورجل قفر الرأس: لا شعر عليه لانفصاله عنه، وقفر الجسد: لا لحم عليه، والقفار: الطعام لا أدم له، واقتفرت الأثر: اتبعته لتفصله من غيره؛ والفقرة - بتقديم الفاء - والفقار: ما تنضد من عظام الصلب من لدن الكاهل إلى العجب لتميز كل واحدة عن أختها، وفقرت الأرض فقراً: حفرتها حفراً،

yani iyileştiğinde, sıhhati ile daha önce kendisinde bulunan hastalığı birbirinden ayıran bir hale girdi demektir. Lohusaya pişirilen hurma ve çemen otundan yapılan yemeğe Ferîka (الفَرِيقة) denmesi de bundandır. Kaf harfi öne alınarak 'Karaftu'ş-şey'e' (قَرَفْتُ الشيءَ): Onu soydum demektir. Karaf (القَرْف) karıştırmak demektir, sanki gidermekten (izale) gelir; zira onlar 'fe'ale' kalıbının her bab'a girdiğini söylemişlerdir. Bir şeyi kazanıp elde ettiğinde 'Karafe'ş-şey'e ve'kterafehû' (قَرَفَ الشيءَ واقْتَرَفَهُ) denmesi de bundandır. İktirâf (الاقتراف) cinsel ilişki anlamında da kullanılır. Kap anlamına da dönebilir; çünkü kabuk/kap (el-kırf), içindekini başkasından ayırdığı için bu ismi almıştır. 'Filânun kırfetî' (فلانٌ قِرْفَتي) sözü, sanki bu işin kabı olmuşçasına 'benim zan yerimdir' demektir. 'Ferasun mukraf' (فَرَسٌ مُقْرَفٌ) ise kırfesi belli olan, yani soyu karışık (hecin) at demektir; çünkü Arap atından belirgin bir şekilde ayrılır. Kötülük isnat edildiğinde 'Kurafe bi-sûin' (قُرِفَ بسوء) denir; yani ona bir kap kılındı veya endişeleri dağıtıldı demektir. Kaf harfi öne alınarak Kafr (القَفْر), insanlardan ayrıldığı için boş yere denir. Mekân boş kaldığında 'Akfera'l-mekân' (أَقْفَرَ المكانُ), kişi ailesinden ayrılıp tek kaldığında 'Akfera'r-raculu min ehlihî' (أَقْفَرَ الرجلُ من أهله), yemek katıksız olduğunda 'Kafira't-taâmu' (قَفِرَ الطعامُ), saçından ayrıldığı için başında saç kalmayan adama 'Racülun kafru'r-re's' (رجلٌ قَفْرُ الرأسِ), etsiz bedene 'Kafru'l-cesed' (قَفْرُ الجسدِ) denir. Katıksız yemeğe Kıfâr (القَفار) denir. İzini diğerlerinden ayırmak için takip ettiğinde 'Iktefeartü'l-esere' (اقتفرتُ الأثرَ) denir. Fa harfi öne alınarak Fıkra (الفِقْرَة) ve Fıkâr (الفَقار), her biri diğerinden ayırt edilsin diye omuzdan kuyruk sokumuna kadar dizilen omurga kemiklerine denir. Yeri kazıp çukurlar açtığında 'Fekartü'l-arda fekran' (فَقَرْتُ الأرضَ فَقْراً) denir;

فصارت كل واحدة منفصلة من الأخرى، والفاقرة: الداهية الكاسرة للفقار، ومنه الفقر والافتقار للحاجة، وأفقرني دابته: أعارني ظهرها، وراميته من أدنى فقرة: من أدنى معلم لأن المعالم منفصل بعضها عن بعض، والتقفر في رجل الدابة بياض لانفصاله عن بقية لونها، ورفقت بالأمر: لطفت به، ولا يكون ذلك إلا بفصله عما يضره، ومنه الرفيق للصاحب من الرفقة، والمرفق من ذلك لما يحصل به من اللطف.

böylece her biri diğerinden ayrılmış olur. Fâkıra (الفاقِرَة), omurgayı kıran büyük felaket demektir. İhtiyaç sebebiyle Fakr (الفَقْر) ve İftikâr (الافْتِقار) kelimeleri de bundandır. Bir kimse biniti bana ödünç verdiğinde 'Efkaranî dâbbetekû' (أَفْقَرَني دابَّتَه) denir. Birbirinden ayrı işaretler olduğu için 'Râmeytühû min ednâ fıkratin' (رامَيْتُه من أدنى فِقْرَةٍ), yani en yakın işaretten ona ok attım demektir. Hayvanın ayağındaki Tekaffur (التَّقَفُّر), diğer renginden ayrıldığı için [orada bulunan] beyazlıktır. 'Refaktu bi'l-emri' (رَفَقْتُ بالأمرِ), o işe yumuşak davrandım demektir; bu da ancak ona zarar veren şeyi ondan ayırmakla olur. Arkadaş grubundan (rufka) olan dosta Refîk (الرَّفِيق) denmesi ve sağladığı kolaylıktan ötürü dirseğe/faydaya Mırfak (المِرْفَق) denmesi de bundandır.

ولما كان الإنسان محل النقصان فلا يخلو من زلة أو هفوة، أشار إلى ذلك بقوله: {ويكفِّر عنكم سيئاتكم} أي يسترها ما دمتم على التقوى {ويغفر لكم} أي يمحو ما كان منكم غير صالح عيناً وأثراً، وفيه تنبيه لهم على أن السادات على خطر عظيم لأنهم مأمورون بالمساواة بين الناس، والنفس مجبولة على ترجيح من لاءمها على من نافرها، وإشارة إلى أن الحكم بالعدل في أعلى الدرجات لا يتسنمه إلا الفرد النادر، وقوله: {والله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {ذو الفضل العظيم*} مرّج للزيادة على الكفارة والمغفرة من فضله، ومعلم بأنه لا يمتنع عليه شيء، فمن الممكن أن يلزم كلاً منهم طريق العدل وإن كانت من خرق العادة في أعلى محل، وفي الآية أعظم مناسبة لقصة أبي لبابة ﵁ لأنه لما كان الحامل له على ما فعل بنفسه من العقوبة التقوى، فكفرت عنه خطيئته وغفر له،

İnsan noksanlığın mahalli olduğundan sürçme ve hatadan hali kalamayacağı için şu buyruğuyla buna işaret etti: {ويكفِّر عنكم سيئاتكم} “ve günahlarınızı örter” yani takva üzere olduğunuz müddetçe onları gizler; {ويغفر لكم} “ve sizi bağışlar” yani sizden sadır olan uygunsuz şeyleri hem zatı hem de eseri bakımından siler. Bunda, efendilerin büyük bir tehlike altında olduklarına dair bir uyarı vardır; zira onlar insanlar arasında eşit davranmakla emrolunmuşlardır, nefis ise fıtratı gereği kendisine uyum sağlayanı hoşlanmadığına tercih etmeye meyillidir. Ayrıca en üst derecelerde adaletle hükmetmeye ancak nadir şahsiyetlerin ulaşabileceğine bir işaret vardır. {والله} “Ve Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah {ذو الفضل العظيم*} “büyük lütuf sahibidir.” buyruğu, O'nun lütfundan ötürü günahların örtülmesine ve bağışlanmasına ilaveten bir artış ümidi vermekte ve hiçbir şeyin O'na zor gelmeyeceğini bildirmektedir. Dolayısıyla, her ne kadar adet dışı en yüksek mertebede olsa bile, onların her birini adalet yoluna iletmesi mümkündür. Ayette Ebû Lübâbe radıyallâhu anh'ın kıssasına çok büyük bir münasebet vardır; zira onu kendi nefsine verdiği cezaya sevk eden şey takva idi, bu yüzden onun günahı örtülmüş ve kendisi bağışlanmıştır.

عقبت بها ترغيباً لغيره في الإسراع بالتوبة عند مواقعة الهفوة، وختم هذه الآية بالفضل على ما كان من نقص، إشارة إلى تفضله سبحانه بما رزق أهل الإسلام من علو المنزلة وانتشار الهيبة وفخامة الأمر في قلوب المخالفين كما هو مشاهد، وختم الآية المحذرة من المداهنة بشديد العقاب، إشارة إلى ما ألبسهم من الأحوال المذكورة في التي تليها من قلة منعتهم واستضعافهم وخوفهم من تخطف المخالفين لهم، ولكنه تعالى رحمهم بأن جعل ذلك من بعضهم ممن يشمله اسم الإسلام لبعض، لا من غيرهم فلبسهم شيعاً وأذاق بعضهم بأس بعض، فكل خائف من الآخر، وصار المتقي من كثرة المخالف لا يزال من المعاطب والمتالف خائفاً يترقب، ومباعداً لا يقرب، على أنهم لا يعدمون أنصاراً يؤيدهم الله بهم، ولا يزال أهل الظلم يختلفون فيما بينهم فيرجع الفريقان إليهم ويعولون عليهم، فمن نصروه فهو المنصور، فكلامهم عند المضايق هو الفرقان، ولهم في قلوب الظالمين هيبة وإن نزلت بهم الحال أكثر مما للظلمة في قلوبهم من الهيبة ليتيقن الكل أنهم على الحق الذي الله ناصره، وأن أهل الشر على الباطل الذي الله خاذله، قال الحسن البصري ﵀ في حق العالين في الأرض: أما والله! إن للمعصية في قلوبهم لذلاً وإن طفطف

Hata vaki olduğunda başkalarını da tövbeye acele etmeye teşvik etmek amacıyla bu [ayet] onun peşinden getirildi. Bu ayetin, vaki olan noksanlığa rağmen lütufla sona erdirilmesi; müşahede edildiği üzere Allah Sübhânehu'nun İslâm ehline ihsan ettiği makam yüceliğine, heybetlerinin yayılmasına ve muhaliflerin kalplerindeki durumlarının büyüklüğüne dair lütfuna bir işarettir. Müdahaneden (yağcılıktan) sakındıran ayetin şiddetli azap ile bitirilmesi ise; bir sonraki ayette zikredilen, korunmalarının azlığı, güçsüz düşürülmeleri ve muhaliflerin kendilerini kapıp kaçırmasından korkmaları gibi başlarına gelen durumlara bir işarettir. Fakat Yüce Allah, bunu başkalarından değil de İslâm isminin kendilerini kapsadığı kimselerin bir kısmından diğer bir kısmına yönelterek onlara merhamet etti; böylece onları fırkalara böldü ve birbirlerinin şiddetini tattırdı; neticede her biri diğerinden korkar oldu. Müttaki kimse de muhaliflerin çokluğu sebebiyle helak ve tehlike yerlerinden sürekli çekinip gözetler ve uzak durup yaklaşmaz bir hale geldi; bununla birlikte, Allah'ın kendilerini destekleyeceği yardımcılardan da mahrum kalmazlar. Zulüm ehli ise kendi aralarında ihtilaf etmeyi sürdürür, böylece her iki fırka da onlara başvurur ve onlara güvenir. Kime yardım ederlerse galip gelen odur; zira dar boğazlarda onların sözü furkandır (hakkı batıldan ayıran ölçüdür). Her ne kadar durumları [zahirde] zayıf düşse de zalimlerin kalplerinde onların heybeti, zalimlerin onların kalplerindeki heybetinden daha fazladır; ta ki herkes onların, Allah'ın yardım ettiği hak üzere olduğunu, şer ehlinin ise Allah'ın yardımsız bıraktığı batıl üzere olduğunu kesinlikle bilsin. Hasan-ı Basrî rahimehullâh yeryüzünde böbürlenenler hakkında şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki, muhakkak günahın onların kalplerinde bir zilleti vardır; her ne kadar [semizlikten] çalkalanıp dursa da

بهم اللحم، فقد انقسم الخوف بينهم نصفين وشتان ما بين الحزبين، فخوفهم يزيدهم الله به أجراً ويجعله لهم ذخراً، وخوف أهل الباطل يزيدهم به وزوراً ويجعله لدينه أزراً، فهذه حقيقة الحال في وصف أهل الحق والمحال.

etleri." Korku böylece aralarında ikiye bölündü ve bu iki fırka arasında ne kadar da büyük fark vardır! Allah, onların korkusu vesilesiyle ecirlerini artırır ve bunu onlar için bir azık kılar; batıl ehlinin korkusu vesilesiyle ise günahlarını artırır ve bunu Kendi dini için bir destek yapar. İşte hak ehli ile batıl ehlinin vasfındaki gerçek durum budur.

ولما وعد سبحانه بهذا الفضل العظيم والنبأ الجسيم، ذكرهم من أحوال داعيهم وقائدهم وهاديهم ﵊ والتحية والإكرام بما يدعوهم إلى ملازمة أسبابه في سياق المخاطبة له ﷺ تذكيراً بنعمته وإشارة إلى دوام نصرته فقال تعالى عاطفاً على {إذ أنتم} {وإذ يمكر بك} أي يدبر في أذاك على وجه الستر {الذين كفروا} أي أوجدوا هذا الوصف، وفيهم من لم يكن راسخ القدم فيه؛ ثم بيَّن غاية مكرهم فقال: {ليثبتوك} أي ليمنعوك من التصرف بالحبس في بيت يسدون عليك بابه - كما هو واضح من قصة مشاورتهم في دار الندوة في أمره ﷺ في السير، ومن قرأها بالموحدة ثم التحتانية من البيات الذي معناه إهلاك العدو ليلاً، فعطفُ {أو يقتلوك} عنده بمعنى القتل نهاراً جهاراً، وكأنه عد البيات للاستخفاء به عدماً بالنسبة غلى المجاهرة {أو يخرجوك} أي من مكة {ويمكرون} أي والحال أنهم يمكرون بإخفاء ما يريدون بك من ذلك وغيره من الكيد {ويمكر الله} أي يفعل المحيط بكل شيء قدرة وعلماً في أمرهم فعل من يمكر بإخفاء

Sübhânehu bu büyük lütfu ve mühim haberi vaat edince, nimetini hatırlatmak ve yardımının devamlılığına işaret etmek üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap bağlamında, onları davetçileri, önderleri ve hidayet rehberlerinin -ona salât, selam ve ikram olsun- sebeplerine sarılmaya sevk eden hallerini hatırlattı. Teâlâ, {إذ أنتم} ifadesine atfederek şöyle buyurdu: {وإذ يمكر بك} “Hani sana tuzak kuruyorlardı” yani sana gizlice eziyet etmek için plan yapıyorlardı {الذين كفروا} “inkâr edenler” yani bu vasfı ortaya koyanlar ki içlerinde inkârda henüz kökleşmemiş olanlar da vardı. Sonra onların tuzaklarının nihai hedefini açıklayarak şöyle buyurdu: {ليثبتوك} “seni bağlayıp alıkoymak için” yani kapısını üzerine kapatacakları bir evde seni hapsederek hareket etmekten menetmek için -nitekim onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumu hakkında Dârunnedve'deki istişareleri siyer kıssalarında açıktır-. Bu kelimeyi tek noktalı ba ve ardından ya harfiyle [leyübeyyitûke] gece baskını (beyât) kökünden okuyan kimseye göre -ki bunun anlamı düşmanı geceleyin helak etmektir-, {أو يقتلوك} “yahut seni öldürmek” atfı, güpegündüz ve açıktan öldürmek anlamına gelir. Sanki gizlenerek yapılan gece baskınını, açıkça öldürmeye nispetle yok hükmünde saymıştır; {أو يخرجوك} “yahut seni çıkarmak [için]” yani Mekke'den [çıkarmak için]. {ويمكرون} “Onlar tuzak kuruyorlar” yani sana yapmak istedikleri bu ve benzeri hileleri gizleyerek tuzak kuruyorlar; {ويمكر الله} “Allah da tuzak kuruyor” yani kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah, onların karşısına çıkaracağı şeyleri gizleyerek tuzak kuranın yaptığı muameleyi onların işinde tatbik eder;

ما يقابلهم به {والله خير الماكرين*} لأنه لا يمكن أحداً علم ما يريد إخفاءه لأنه الملك الأعلى المحيط بالجلال والجمال، فالنافذ إنما هو مكرُه، والعالي إنما هو نصره، فكأنه تعالى يقول: انظروا إلى مصداق ما وعدتكم به في أحوال نبي ﷺ فإنه كان وحده وجميع الناس يخالفونه فثبت على أداء الرسالة إليهم وإبلاغ النصيحة لهم على ما يصله منهم من الأذى ولا يزيده أذاهم له إلا اجتهاداً في أداء ما ينفعهم إليهم.

karşılarına çıkaracağı şeyleri gizleyerek [muamele eder]. {والله خير الماكرين*} “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Çünkü O'nun gizlemek istediği şeyi hiç kimsenin bilmesi mümkün değildir; zira O, celal ve cemali kuşatan En Yüce Hükümran'dır. Geçerli olan ancak O'nun tuzağıdır ve üstün gelen ancak O'nun yardımıdır. Teâlâ sanki şöyle buyurmaktadır: Size vadettiğim şeyin doğruluğunu Nebisi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem hallerinde görün; zira o tek başınaydı ve bütün insanlar ona muhalifti. Buna rağmen onlardan gelen eziyetlere karşı risaleti onlara tebliğ etmekte ve onlara nasihatte bulunmakta sebat etti; onların verdiği eziyetler ise onun kendilerine fayda verecek şeyleri ulaştırma gayretini artırmaktan başka bir işe yaramadı.

ولما ذكر مكرهم بالرسول، ذكر مكرهم بما أرسل به، فقال عاطفاً على «إذ أنتم» : {وإذا تتلى} أي من أي تال فرض {عليهم آياتنا} أي التي هي الفرقان جلالة وعظماً لم يدعوها تؤثر في تلك الحالة، بل {قالوا} إظهاراً لعنادهم لها وتشيعاً بما لم يعطوا وادعاء لما لمن ينالوا {قد سمعنا} ولما لم يتأثر عن سماعهم الإذعان، تشوف السامع إلى علة إعراضهم فقال معللاً أو مستأنفاً: {لو نشاء} أي في أيّ وقت أردنا {لقلنا مثل هذا} أي لأنه ليس قول الله كما يزعم محمد {إن} أي ما {هذا} الذي يتلى عليكم {إلا أساطير} جمع سطور وأسطار جمع سطر {الأولين*} أي من بني آدم، سطروا فيها علومهم وأخبارهم فهو من جنس كلامنا وقائله من جنسنا، وهذا غاية المكابرة لأنه قد تحداهم بقطعة من مثله إن كان له - كما يزعمون - مثل، وبالغ في تقريعهم فما منعهم - من إبراز شيء مما يدعون وليس بينهم وبينه بزعمهم إلا أن يشاؤوا،

Onların Resul'e kurdukları tuzağı zikredince, onunla gönderilen şeye (Kur'an'a) karşı kurdukları tuzağı da zikrederek 'Hani siz...' buyruğuna atfen şöyle buyurdu: {وإذا تتلى} “Ve okunduğu zaman” yani okuyan herhangi bir kimseden okunduğu zaman {عليهم آياتنا} “kendilerine ayetlerimiz” yani celal ve azamet bakımından furkan olan [ayetlerimiz okunduğunda], o haldeyken onun tesir etmesine izin vermediler; bilakis {قالوا} “dediler ki” ayetlere karşı inatlarını sergilemek, kendilerine verilmeyen şeyle övünmek ve elde edemedikleri şeyi iddia etmek suretiyle {قد سمعنا} “'İşittik!'” İşitmelerinin ardından boyun eğme gerçekleşmeyince, dinleyen kimse onların yüz çevirme illetini öğrenmek istedi; bunun üzerine [Allah] gerekçe göstererek veya yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {لو نشاء} “'Dileseydik” yani istediğimiz herhangi bir vakitte {لقلنا مثل هذا} “biz de bunun benzerini söylerdik.'” yani 'Muhammed'in iddia ettiği gibi bu Allah'ın sözü değildir' [diyerek]. {إن} “değildir” yani [yoktur] {هذا} “bu” size okunan şey {إلا أساطير} “masallarından başka bir şey” -esâtîr; sütûr ve estârın, o da satırın çoğuludur- {الأولين*} “öncekilerin” yani Âdemoğullarından öncekilerin; ilimlerini ve haberlerini oraya satır satır yazmışlardır, dolayısıyla o bizim sözümüzün cinsindendir ve onu söyleyen de bizim cinsimizdendir. Bu ise inadın ve kibrin son noktasıdır; çünkü o, iddia ettikleri gibi bir benzeri varsa onun bir parçasını getirmeleri hususunda onlara meydan okumuş ve onları kınamakta çok ileri gitmiştir. İddia ettikleri şeyi ortaya koymaktan onları alıkoyan hiçbir şey yoktu; üstelik kendi iddialarına göre kendileri ile bu iş arasında sadece 'dilemeleri' vardı.

مع انتقالهم إلى أشد الأمور: السيف الماحق على تهالكهم على قهره ﷺ وعلى ما لهم من فرط الأنفة من العار والبعد مما يقضي عليهم بالغلب أو أن يوصفوا بالكذب - إلا علمهم بأن ذلك فاضحهم، ومخزيهم مدى الدهر وقائحهم، والمعنى أني أثبت هذا النبي الكريم على صبره على ذلك ومثابرته على أداء الأمانة بالاجتهاد في النصيحة على ما يلقى إن نجيته منهم ومنعته من جميع ما كادوه به، وكنت لا أزل أؤيده باتباع من أعلم فيه الخير إلى أن هيأت له داراً وخبأت له أنصاراً، وجعلت داره بالأصحاب منيعة، وبنيت لها أعمدة بصوارم الأحباب ثابتة رفيعة، نقلته إلى ذلك مع اجتهاد أهل العناد وهم جميع أهل الأرض في المنع، فلم يؤثر كيدهم، ولا أفادهم مع أيدي أيدهم، وجعلت نفس نقلته له فرقاناً يفرق بها بين الحق والباطل، وصار إلى ما ترون من قبول الأمر وجلالة القدر ونفاذ الفصل بين الأمور وظهر دينه أيّ ظهور، فلازموا التقوى ملازمته وداوموا على الطاعة مدوامته أهب لكم من سيادته وأحملكم بملابس إمامته.

Onu sallallâhu aleyhi ve sellem mağlup etmeye can atmalarına, ayıptan son derece kaçınmalarına, mağlubiyetlerine hükmedecek veya yalancılıkla vasıflanmalarına yol açacak şeylerden alabildiğine uzak durmalarına rağmen en çetin yola, yani kök kazıyıcı kılıca başvurmaları; ancak bunun kendilerini rezil edeceğini, asırlar boyu utanç içinde bırakacağını ve ayıplarını ortaya dökeceğini bilmelerinden kaynaklanıyordu. Anlam şudur: Ben bu kerim Nebi'yi, karşılaştığı sıkıntılara rağmen nasihat gayretiyle emaneti eda etmedeki sebatı ve sabrı üzere sabit kıldım; nitekim onu onların elinden kurtardım ve ona kurdukları bütün tuzaklardan onu korudum. Kendisinde hayır bildiğim kimseleri ona tabi kılmak suretiyle onu desteklemeye devam ettim; nihayet ona bir yurt hazırladım ve ona yardımcılar sakladım. Ashap sayesinde yurdunu korunaklı kıldım, dostların keskin kılıçlarıyla onun için sarsılmaz ve yüce direkler inşa ettim. İnat ehli -ki bütün yeryüzü halkı idi- engellemek için var güçleriyle çabaladıkları halde onu oraya naklettim; fakat onların tuzakları tesir etmedi, sahip oldukları güç ve kuvvet de onlara bir fayda vermedi. Onun bu hicretini hak ile batılı birbirinden ayıran bir furkan kıldım; böylece onun durumu gördüğünüz üzere emrinin kabul gördüğü, kadrinin yüceldiği, işler arasındaki hükmünün geçerli olduğu bir hale geldi ve dini alabildiğine üstün oldu. Öyleyse onun sarıldığı gibi takvaya sarılın, onun devam ettiği gibi itaate devam edin ki size onun efendiliğinden bağışlayayım ve sizi onun önderlik elbiseleriyle donatayım.

ولما كان ذلك موضع عجب من عدم إعجال الضُلال بالعذاب وإمهالهم إلى أن أوقع بهم في غزوة بدر لا سيما مع قوله {إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح} بيّن السر في ذلك وإن بالغوا في استعجاله

Sapkınlara azabın acele gelmemesi ve {إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح} “Eğer fetih/hüküm istiyorsanız, işte size fetih/hüküm geldi” buyruğuna rağmen Bedir Gazvesi'nde onların başına getirilene kadar mühlet verilmesi hayret edilecek bir durum olduğundan, onlar azabın acele gelmesini ne kadar isteseler de bundaki sırrı açıklayarak

فقال: {وإذ قالوا} أي إرادة المكابرة بالتخييل إلى الناس أنهم على القطع من أنه باطل وإلا لما دعوا بهذا الدعاء {اللهم} أي يا من له تمام المُلك وعموم الملك {إن كان هذا} أي الأمر الذي أتانا به محمد {هو} أي لا ما نحن عليه {الحق} حال كونه منزلاً {من عندك} وقال الزجاج: إنه لا يعلم أحداً قرأ {الحق} بالرفع - أفاده أبو حيان {فأمطر علينا حجارة} ولعل تقييده بقوله: {من السماء} مع أن الأمطار لايكون إلا منها - لإزالة وهم من يتوهم أن الإمطار مجاز عن مطلق الرجم وأنه إنما ذكر لبيان أن الحجارة المرجوم بها في الكثرة مثل المطر {أو ائتنا بعذاب أليم*} أي غير الحجارة، ولعل مرادهم بقولهم ذلك الإشارة إلى أن مجيء الوحي إليك من السماء خارق كما أن إتيان الحجارة منها كذلك، فإن كنت صادقاً في إتيان الوحي إليك منها فأتنا بحجارة منها كما أتت الحجارة منها أصحاب الفيل صوناً من الله لبيته الذي أراد الجيش انتهاك حرمته وإعظاماً له - أشار إلى ذلك أبو حيان، وهذه الآية والتي قبلها في

şöyle buyurdu: {وإذ قالوا} “Hani şöyle demişlerdi” yani bunun batıl olduğunu kesin olarak bildiklerini insanlara vehmettirmek suretiyle inatlaşmak isteyerek; zira öyle olmasaydı bu duayı yapmazlardı: {اللهم} “'Allah'ım!'” yani ey tam ve umumi mülkün sahibi olan! {إن كان هذا} “'Eğer bu” yani Muhammed'in bize getirdiği şey {هو} “bizzat” bizim üzerinde bulunduğumuz değil de {الحق} “hakkın ta kendisi ise” {من عندك} “Senin katından” indirilmiş olarak. Zeccâc şöyle demiştir: 'Ebu Hayyân'ın bildirdiğine göre, {الحق} kelimesini merfu (الحقُّ) okuyan hiç kimse bilinmemektedir.' {فأمطر علينا حجارة} “üzerimize taş yağdır'” Yağmurun ancak gökten yağacağı bilinmesine rağmen {من السماء} “gökten” kaydıyla sınırlandırılması, belki de yağdırmanın (imtâr) mutlak taşa tutmaktan mecaz olduğunu ve bunun sadece taşlanan şeyin yağmur gibi çokluğunu belirtmek için zikredildiğini zanneden kimsenin vehmini gidermek içindir; {أو ائتنا بعذاب أليم*} “'yahut bize elem verici bir azap getir!'” yani taştan başka [bir azap]. Onların bu sözle muratları, belki de vahyin sana gökten gelmesinin harikulade bir durum olduğu gibi, taşların oradan gelmesinin de öyle olduğuna işaret etmektir: 'Eğer sana vahyin oradan gelmesinde doğru sözlü isen, ordunun hürmetini çiğnemek istediği Kendi evini korumak ve onu yüceltmek için Fil ashabına oradan taşlar geldiği gibi bize de oradan taş getir!' -Buna Ebû Hayyân işaret etmiştir-. Bu ayet ve önceki ayet şu kimse hakkındadır:

«النضر بن الحارث أسره المقداد يوم بدر فأمر النبي ﷺ بقتله فقال المقداد: أسيري يا رسول الله! فقال: إنه كان يقول في كتاب الله تعالى ما يقول، فعاد المقداد ﵁ لقوله، فقال النبي ﷺ: اللهم أغن

«Nadr b. el-Hâris Bedir günü Mikdâd tarafından esir alındığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretti. Mikdâd: 'Esirim ey Allah'ın Resulü!' dedi. [Resûlullah]: 'O, Allah Teâlâ'nın Kitabı hakkında diyeceğini diyordu' buyurdu. Mikdâd radıyallâhu anh sözünü tekrarlayınca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ım, lütfundan Mikdâd'ı

المقداد من فضلك، فقال: ذاك الذي أردت يا رسول الله! فقتله النبي ﷺ فأنشدت أخته قتيلة أبياتاً منها:»

zengin kıl!' buyurdu. Mikdâd: 'Benim de istediğim buydu ey Allah'ın Resulü!' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu öldürdü. Kız kardeşi Kuteyle şu beyitlerin de içinde bulunduğu şiirleri okudu:»

ما كان ضرك لو مننت وربما ... منّ الفتى وهو المغيظ المخنق

«Lütufta bulunsaydın sana ne zarar verirdi ki? / Nice yiğit vardır ki öfkelendirildiği ve boğulduğu halde lütufta bulunur.»

«فقال النبي ﷺ: لو بلغني هذا الشعر قبل قتله لمننت عليه» وعن معاوية ﵁ أنه قال لرجل من سبأ: ما أجهل قومك حين ملكوا عليهم امرأة! قال: أجهل من قومي قومك قالوا {إن كان هذا هو الحق من عندك} [الأنفال: ٣٢] وما قالوا: فاهدنا به، والسر الذي بينه في هذه الآية في إمهالهم هو أنه ما منعه من الإسراع في إجابة دعائهم كما فعل في وقعة بدر إلا إجلال مقامه ﷺ بين أظهرهم فقال: {وما كان الله} أي مع ما له من صفات الكمال والعظمة والجلال، وأكد النفي بقوله: {ليعذبهم} أي ليجدد لهم ذلك في وقت من الأوقات {وأنت} أي يا أكرم الخلق {فيهم} فإنه لعين

«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Eğer bu şiir öldürülmeden önce bana ulaşsaydı, muhakkak ona lütufta bulunur [onu bağışlar]dım.'» Muâviye radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Sebe halkından bir adama: 'Üzerlerine bir kadını hükümdar yaptıklarında kavmin ne kadar da cahilmiş!' dedi. Adam şöyle cevap verdi: 'Benim kavmimden daha cahili senin kavmindir ki: {إن كان هذا هو الحق من عندك} “Eğer bu Senin katından gelen hakkın ta kendisi ise” [el-Enfâl: 32] dediler de 'bizi onunla hidayete erdir' demediler.' Bu ayette onlara mühlet verilmesindeki sır olarak açıkladığı husus şudur: Bedir vakasında yaptığı gibi onların dualarına hemen icabet etmesine engel olan tek şey, onun sallallâhu aleyhi ve sellem aralarındaki yüce makamına duyulan saygıdır. Nitekim şöyle buyurdu: {وما كان الله} “Oysa Allah” yani bütün kemal, azamet ve celal sıfatlarına sahip olmakla birlikte, -olumsuzluğu şu buyruğuyla pekiştirmiştir:- {ليعذبهم} “onlara azap edecek değildir” yani herhangi bir vakitte bunu onlara yenileyecek [değildir], {وأنت} “sen” yani ey yaratılmışların en şereflisi! {فيهم} “onların içindeyken.” Zira tek bir göz hatırına

تجازي ألف عين وتكرم ... ولما بين بركة وجوده، أتبعه ما يخلفه ﷺ إذا غاب في العباد من العذاب فقال: {وما كان الله} أي الذي له الكمال كله {معذبهم} أي مثبتاً وصف تعذيبهم بحيث يدوم {وهم يستغفرون*} أي يطلبون الغفران بالدعاء أو يوجدون هذا اللفظ فيقولون: أستغفر الله،

bin göze ikram edilir ve değer verilir... Onun varlığının bereketini açıklayınca, o sallallâhu aleyhi ve sellem kulların arasından ayrıldığında azaptan geriye kalan şeyi buna ekleyerek şöyle buyurdu: {وما كان الله} “Allah” yani bütün kemale sahip olan Allah {معذبهم} “onlara azap edecek değildir” yani azap etme vasfını sürekli kılacak şekilde [azap edici değildir], {وهم يستغفرون*} “onlar istiğfar ederlerken.” yani dua ile bağışlanma dilerlerken veya 'Estağfirullah' (Allah'tan bağışlanma dilerim) diyerek bu lafzı söylerlerken.

فإن لفظه وإن كان خبراً فهو دعاء وطلب، فوجوده ﷺ في قوم أبلغ من نفي العذاب عنهم، وهذا الكلام ندب لهم إلى الاستغفار وتعليم لما يدفع العذاب عنهم كما تقول: ما كنت لأضربك وأنت تطيعني، أي فأطعني - نبه عليه الإمام أبو جعفر النحاس، وفي ذلك حث عظيم لمن صار ﷺ بين أظهرهم من المسلمين صادقهم ومنافقهم على الرغبة في مواصلته والرهبة من مفارقته، وتعريف لهم بما لهم في حلول ذاته المشرقة في ساحتهم من جليل النعمة ترغيباً في المحبة لطول عمره والاستمساك بعزره في نهيه وأمره إذ المراد - والله أعلم - بالاستغفار طلب المغفرة بشرطه من الإيمان والطاعة، وعن أبي موسى الأشعري ﵁ أنه كان في هذه الأمة أمانان، أما النبي ﷺ فقد مضى، وأما الاستغفار فهو كائن فيكم إلى يوم القيامة.

Zira onun lafzı haber olsa bile bir dua ve taleptir. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bir topluluk içinde bulunması, onlardan azabın nefyedilmesinde [istiğfardan] daha beliğdir. Bu söz, onlara istiğfar etmeyi tavsiye etmekte ve tıpkı senin 'bana itaat ettiğin sürece seni dövecek değilim' (yani bana itaat et) demen gibi azabı kendilerinden savacak şeyi öğretmektedir; buna İmam Ebû Ca'fer en-Nehhâs dikkat çekmiştir. Bunda, aralarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bulunan samimi veya münafık bütün Müslümanlar için onunla irtibatı sürdürmeye rağbet etme, ondan ayrılmaktan korkma hususunda büyük bir teşvik ve onun nurlu zatının aralarında bulunmasında kendileri için ne büyük bir nimet olduğunu bildirme vardır; ta ki onun uzun ömürlü olmasını sevmeye ve onun emir ve yasaklarındaki hükmüne sımsıkı sarılmaya teşvik olsun. Zira -Allah en iyisini bilir ya- istiğfardan kasat, iman ve itaat şartıyla birlikte mağfiret talep etmektir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bu ümmet için iki eman vardı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip geçti; istiğfara gelince, o kıyamet gününe kadar aranızda kalacaktır.'

ولما كان هذا ليس نصاً في استحقاقهم العذاب، قال تعالى عاطفاً على ما تقديره: وليعذبهم الله إذ هاجرت عنهم ولم يؤمنوا فيستغفروا: {وما لهم} قال أبو حيان: الظاهر أن «ما» استفهامية، أي أي شيء لهم في انتفاء العذاب، وهو استفهام معناه التقرير، أي كيف لا يعذبون وهم متصفون بهذه الصفة المتقضية للعذاب وهي صدهم المؤمنين عن المسجد الحرام وليسوا بولاة البيت - انتهى. وتقدير الكلام: وأيّ حظ لهم في {ألا يعذبهم الله} أي الذي له كمال العز والعظمة على

Bu ifade onların azabı hak ettiklerine dair açık bir nas olmadığından, Teâlâ 'Sen onların arasından hicret ettiğinde ve onlar iman edip istiğfar etmediklerinde Allah onlara muhakkak azap edecektir' takdirindeki söze atfederek şöyle buyurdu: {وما لهم} Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Zahir olan odur ki «mâ» istifhamiyedir (soru edatıdır); yani azabın ortadan kalkmasında onlar için ne [hak] vardır? Bu, takrîr (onaylatma) anlamı taşıyan bir istifhamdır; yani onlar azabı gerektiren bu vasıfla nitelenmişken -ki bu vasıf müminleri Mescid-i Haram'dan alıkoymalarıdır- ve Beyt'in velileri de değillerken nasıl azap görmezler?' -Alıntı bitti-. Sözün takdiri şöyledir: Zalime karşı tam bir izzet ve azamet sahibi olan, itaatkâra ise dünyada ikram ve lütufta bulunan

الظالم والإكرام والرفق بالطائع عاجلاً {وهم} أي والحال أنهم مستحقون للعذاب فهو واقع بهم لا محالة وإن تأخر مدة إبانه وأبطأ عنهم أوانه وقوعاً ينسيهم ما نالوه من اللذات وإن عظم عندهم شأنها وامتد طويلاً زمانها لأنهم {يصدون} أي يوجدون الصد {عن المسجد} أي من أراد تعظيمه بالصلاة التي وضع المسجد لها وغيرها {الحرام} أي العظيم حرمته عند كل أحد فلا اختصاص به لشخص دون آخر، أي شأنهم فعل حقيقة الصد في الماضي والحال والمآل، لا ينفكون عن ذلك، كما كانوا يمنعون من شاؤوا من دخول البيت ويقولون: نحن ولاته، نفعل ما نشاء، ويصدون المؤمنين عن الطواف به التعذيب والفتنة وصدوا رسول الله عليه وسلم ومن معه بالإخراج ثم صدوهم عام الحديبية عن الوصول إلى البيت وعام عمرة القضية عن الإقامة بعد الثلاثة الأيام {وما} أي والحال أنه لم يكن لهم ذلك لأنهم ما {كانوا أولياءه} أي أهلاً لولايته بحيث إن صدهم ربما يقع موقعه؛ روى البخاري في التفسير عن أنس ﵁ قال: قال أبو جهل: {اللهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب أليم} [الأنفال: ٣٢] فنزلت {وما كان الله ليعذبهم} [الأنفال: ٣٣] إلى {عن المسجد الحرام} [الأنفال: ٣٣] .

{ألا يعذبهم الله} “Allah'ın kendilerine azap etmemesi için ne [mazeretleri] var?” {وهم} “onlar” yani halleri şu iken: Onlar azabı hak etmişlerdir, dolayısıyla zamanı gecikse ve vakti ertelense bile azap kaçınılmaz olarak onların başına gelecektir; öyle bir gelişle gelecektir ki yanlarındaki değeri ne kadar büyük ve süresi ne kadar uzun olursa olsun tattıkları lezzetleri onlara unutturacaktır. Çünkü onlar {يصدون} “alıkoyuyorlar” yani engelleme fiilini gerçekleştiriyorlar {عن المسجد} “mescitten” yani Mescid'in kendisi için yapıldığı namaz ve benzeri şeylerle onu yüceltmek isteyen kimseleri [alıkoyuyorlar]; {الحرام} “Haram [olan Mescid'den]” yani herkesin katında hürmeti pek büyük olan, dolayısıyla bir şahsa ait olup başkasına kapalı olmayan [Mescid'den]. Yani onların şiarı geçmişte, şu anda ve gelecekte hakiki anlamda alıkoymaktır ve bundan asla vazgeçmezler; nitekim diledikleri kimseyi Beyt'e girmekten menederler ve 'Biz onun velileriyiz, dilediğimizi yaparız' derlerdi. Müminleri eziyet ve fitne ile onu tavaf etmekten alıkoydular; Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekileri sürgün ederek engellediler, sonra Hudeybiye yılında Beyt'e ulaşmaktan, Kaza Umresi yılında ise üç günden fazla kalmaktan menettiler. {وما} “Oysa [değillerdir]” yani durum şu ki onların böyle bir hakkı yoktur, çünkü onlar {كانوا أولياءه} “onun velileri değillerdi” yani engellemeleri meşru sayılabilecek şekilde onun velayetine ehil değillerdir. Buhârî Tefsir bölümünde Enes radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Cehil: {اللهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب أليم} “Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, üzerimize gökten taş yağdır yahut bize elem verici bir azap getir!” [el-Enfâl: 32] dedi. Bunun üzerine {وما كان الله ليعذبهم} [el-Enfâl: 33] ayetinden {عن المسجد الحرام} [el-Enfâl: 34] ayetine kadar olan kısım indi.

ولما نفى عنهم الولاية. ذكر أهلها فقال؛ {إن} أي ما {أولياؤه} أي بالاستحقاق {إلا المتقون} أي العريقون في هذا الوصف بما يجعلون

Onlardan velayeti nefyedince, onun gerçek ehlini zikrederek şöyle buyurdu: {إن} “[başkası] değildir” yani [yoktur] {أولياؤه} “onun velileri” yani hak edenler {إلا المتقون} “ancak takva sahiplerinden [başkası]” yani kendileri ile Allah'ın gazabı arasına

بينهم وبين سخط الله من وقايات الطاعات، لا كل من آمن بل خاصة المؤمنين، وهم ليسوا كذلك لتلبسهم الآن بالكفر {ولكن أكثرهم لا يعلمون*} أي ليس لهم علم بالأمور ليميزوا بين الحق والباطل والمتقي والفاسق وحسن العواقب وسيئها، ولعله عبر بالأكثر إعلاماً بأن فيهم المعاند، ولأنه كان منهم من آمن بعد ذلك فصار من أولي العلم.

itaat kalkanları koymak suretiyle bu vasıfta kökleşmiş olan kimselerdir; her iman eden değil, bilakis müminlerin seçkinleridir. Onlar ise şu anda küfre bürünmüş oldukları için böyle değillerdir. {ولكن أكثرهم لا يعلمون*} “Fakat onların çoğu bilmezler.” Yani hak ile batılı, takva sahibi ile fasığı, iyi akıbetler ile kötü akıbetleri ayırt edecek işlerin bilgisine sahip değillerdir. Çoğunluk ifadesini kullanması, belki de içlerinde inatçı kimselerin bulunduğunu bildirmek ve sonradan iman edip ilim ehlinden olan kimseler çıkacağı içindir.

ولما كانوا يفعلون عند البيت ما ينزه البيت عنه مما هو غاية في الجهل، قال مبيناً لجهلهم واستحقاقهم للنكال وبعدهم عن استحقاق ولايته: {وما كان صلاتهم} أي التي ينبغي أن تكون مبنية على الخشوع، وزاد في التبشيع عليهم بقوله: {عند البيت} أي فعلهم الذي يعدونه صلاة أو يبدلونها به {إلا مكاء} أي صفيراً يشبه صفير الطير والدبر بريح الحدث - من مكا يمكو مكواً ومكاء - إذا صفر بفيه أو شبك أصابعه ونفخ فيها، ومكت الشجرة بريحها: صوتت، والدبر بريح الحدث: صوت - قال أبو حيان: وجاء على فعال أي بالضم ويكثر فعال في الأصوات كالصراخ - انتهى. {وتصدية} أي وتصفيقاً، كان أهل الجاهلية يطوفون عراة ويصفرون بأفواههم ويصفقون بأيديهم مقصورة، فيكون تصويتهم ذلك يشبه الذي

Onlar Beyt'in yanında, Beyt'in tenzih edilmesi gereken son derece cahilce şeyler yaptıkları için, onların cehaletini, cezayı hak ettiklerini ve onun velayetine ehil olmaktan uzaklıklarını açıklayarak şöyle buyurdu: {وما كان صلاتهم} “Onların namazı da değildi” yani huşu üzerine bina edilmesi gereken namazları; şu buyruğuyla onların yaptıklarının çirkinliğini daha da artırdı: {عند البيت} “Beyt'in yanındaki” yani namaz saydıkları veya namazın yerine koydukları fiilleri {إلا مكاء} “ıslık çalmaktan başka bir şey” yani kuşun ötüşüne ve yel çıkarma sesine benzeyen bir ıslıktan [ibaretti] -'Mekâ yemkû mekvâ ve mükâen' (مكا يمكو مكواً ومكاءً); ağzıyla ıslık çaldığında veya parmaklarını birbirine kenetleyip içine üflediğinde denir. Rüzgârıyla ses çıkaran ağaca ve sesli çıkan yele de bu kökten kelimeler kullanılır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Fu'âl (فُعال) vezninde, yani zamme ile gelmiştir; çığlık gibi ses isimlerinde fu'âl vezni çokça kullanılır- {وتصدية} “ve el çırpmaktan [başka bir şey değildi].” yani alkışlamaktan. Cahiliye halkı çıplak olarak tavaf eder, ağızlarıyla ıslık çalar ve ellerini birbirine vurarak alkış tutarlardı; böylece çıkardıkları bu ses,

رجّع الصوت في المكان الخالي، فهو كناية عن أن صلاتهم لا معنى لها، وأصله صدد - مضاعف - إذا أعرض ومال مثل التظني من ظنن -، فهذا لهو لا عبادة وهزء لا جد مع أن الأمر جد وأيّ جد كما قال تعالى: {أفمن هذا الحديث تعجبون وتضحكون ولا تبكون وأنتم سامدون} [النجم: ٥٩- ٦١] أي ولا تبكون في حال جدكم بدأبكم في العمل الصالح، فهذا الذي يعملونه مناف لحال البيت فهو تخريب لا تعمير، قال مقاتل: كان النبي ﷺ إذا صلى في المسجد قام رجلان من المشركين عن يمينه يصفران ويصفقان، ورجلان كذلك عن يساره ليخلطوا عليه صلاته، وتقدير الكلام على قراءة الأعمش: صلاتهم - بالنصب: وما كان شيء إلا مكاء وتصدية صلاتهم، فنفى عما يجعلونه صلاة كل شيء إلا المكاء والتصدية، فالصلاة مقصورة عليهما بهذا الاعتبار، فقد صارت بهذا الطريق بمعنى القراءة المشهورة سواء فتأمله فإنه نفيس جداً، وخرج عليه الخلاف في آية الأنعام {ثم لم تكن فتنتهم} [الأنعام: ٢٣] وغيره، وقد مضى هناك ما ينفع هنا، ومما يجب أن يعلم أن هؤلاء لم يذمهم الله لأنه أعلى الذم، بل ذمهم لكونهم اتخذوا العبادة لعباً لينبه بذلك على ذم من أشبههم في ذلك فعمد إلى ما هو مباح في أصله فاتخذه ديناً فكيف إذا كان مكروهاً أم كيف إذا كان حراماً، فقبح الله قوماً ادعوا أنهم أعرضوا عن الدنيا ثم اتخذوا الطبول والغنى والتصدية شعارهم ثم ضربوا به حتى فعلوه في

boş bir mekânda sesi yankılayan kimsenin sesine benzerdi. Dolayısıyla bu, onların namazının hiçbir manası olmadığından kinayedir. Kelimenin aslı 'saded'dir (şeddeli dal); yüz çevirip meylettiğinde kullanılır, tıpkı zann kökünden tezannî denmesi gibi. Bu bir ibadet değil eğlencedir; durum son derece ciddi olduğu halde bir şaka ve alaydır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أفمن هذا الحديث تعجبون وتضحكون ولا تبكون وأنتم سامدون} “Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz ve siz gaflet içinde eğleniyorsunuz!” [en-Necm: 59-61] Yani salih ameldeki gayretinizle ciddiyet halinizde ağlamıyorsunuz. Onların bu yaptıkları Beyt'in haline aykırıdır; dolayısıyla bu bir imar değil, tahriptir. Mukâtil şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'de namaz kıldığı zaman, müşriklerden iki adam namazını karıştırmak için sağında durur ıslık çalıp el çırparlardı, iki adam da aynı şekilde solunda dururdu.' A'meş'in nasb ile 'salâtehüm' (صلاتهم) kıraatine göre sözün takdiri şöyledir: Islık ve el çırpmaktan başka hiçbir şey onların namazı olmamıştır. Dolayısıyla namaz kıldıklarını iddia ettikleri şeyden ıslık ve el çırpma dışındaki her şeyi nefyetmiştir; bu bakımdan namaz sadece bu ikisine hasredilmiştir. Böylece bu yolla meşhur kıraat ile tamamen aynı anlama gelmiştir; bunu iyi düşün, zira son derece kıymetlidir. En'âm suresindeki {ثم لم تكن فتنتهم} “Sonra onların fitnesi olmadı” [el-En'âm: 23] ayetindeki ve diğerlerindeki ihtilaf da buna göre açıklanmıştır; orada buraya fayda verecek açıklamalar geçmişti. Bilinmesi gereken hususlardan biri de şudur: Allah onları sırf yermiş olmak için yermemiştir; bilakis ibadeti oyun ve eğlence edindikleri için yermiştir ki bunda onlara benzeyip aslında mübah olan bir şeyi din edinen kimselerin yerilmesine dikkat çekilsin; kaldı ki mekruh veya haram olan bir şey olursa nasıl olur! Dünyadan yüz çevirdiklerini iddia edip ardından davulları, teganniyi ve el çırpmayı kendilerine şiar edinen, sonra bunu ileri götürüp

المساجد وزادوا على فعل الجاهلية الرقص الذي ابتدعه قوم السامري لما عبدوا العجل، فأخذوا أنواعاً من أفعال أنواع من الكفرة وجعلوها عادتهم وشعارهم وديانتهم، فلقد انتهكوا حرمات الشريعة وبدلوها واستهانوا بها واسترذلوها.

camilerde bile yapan, Cahiliye halkının fiiline bir de Sâmirî'nin kavminin buzağıya taptıklarında uydurdukları raksı ekleyen bir topluluğu Allah kahretsin! Kâfirlerin çeşitli fırkalarının türlü türlü fiillerini alıp bunları kendilerine adet, şiar ve din edindiler. Şeriatın kutsallarını çiğnediler, onu değiştirdiler, hafife aldılar ve değersizleştirdiler.

ولما كان مساق الكلام لبيان استحقاقهم العذاب، وأنه لا مانع لهم منه وكان قد أوقع بهم في هذه الغزوة مباديه، وكانت المواجهة بالتعنيف وقت إيقاع ما لا يطاق بالعدو إنكاء، قال مسبباً عن قبيح كا كانوا يرتكبونه: {فذوقوا العذاب} أي الذي توعدكم الله والذي رأيتموه ببدر وطلبتموه في استفتائكم حكم الاستهانة به {بما كنتم تكفرون*} اي إنكم قد صرتم بهذا الفعل أهلاً لذوقه بما تسترون مما دلتكم عليه عقولكم من هذا الحق الواضح.

Sözün akışı onların azabı hak ettiklerini ve kendileri için azaba hiçbir engel bulunmadığını beyan etmek üzere olduğundan, bu gazvede azabın başlangıcı başlarına getirilmiş olduğundan ve düşmanın takat getiremeyeceği şey başına getirildiği sırada yüzüne karşı azarlanması acıyı daha da artıracağından; işledikleri çirkin fiillerin bir sonucu olarak şöyle buyurdu: {فذوقوا العذاب} “O halde tadın azabı!” yani Allah'ın sizi tehdit ettiği, Bedir'de gördüğünüz ve hafife alarak hükmünü [başınıza gelmesini] istediğiniz azabı, {بما كنتم تكفرون*} “inkâr edip durmanız sebebiyle.” Yani siz bu apaçık haktan akıllarınızın size gösterdiği delilleri örtüp gizlemeniz sebebiyle bu fiilinizle onu tatmaya layık oldunuz.

ولما أخبر سبحانه عن أحوال الكفار في الأعمال البدنية، وكان غلبهم مع كثرتهم وقوتهم مستبعداً، أخبر بما يقربه مبيناً لأعمالهم المالية فقال: {إن الذين كفروا} أي مع كثرتهم لأنهم ستروا مرائي عقولهم التي هي الإنسان بالحقيقة فنقصوا بذلك نقصاً لا يدرك كنهه {ينفقون أموالهم} أي يعزمون على إنفاقها فيما يأتي {ليصدوا} أي بزعمهم أنفسهم وغيرهم {عن سبيل الله} أي عن سلوك طريق - الذي لا يدني عظمته عظمة مع اتساعه ووضوحه وسهولته {فسينفقونها}

Sübhânehu kâfirlerin bedeni amellerdeki hallerini haber verince ve onların çokluklarına ve güçlerine rağmen mağlup edilmeleri uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden; bunu akla yaklaştıran bir beyanla onların mali amellerini bildirerek şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا} “Şüphesiz inkâr edenler” yani çokluklarına rağmen inkâr edenler; çünkü onlar hakikatte insan olan akıllarının basiretlerini örtmüş, böylece mahiyeti idrak edilemeyecek bir noksanlığa düşmüşlerdir; {ينفقون أموالهم} “mallarını harcarlar” yani gelecekte harcamaya azmederler {ليصدوا} “alıkoymak için” yani kendi zanlarınca kendilerini ve başkalarını [alıkoymak için] {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan” yani genişliği, açıklığı ve kolaylığı ile birlikte azametine hiçbir azametin yaklaşamayacağı Zât'ın yoluna girmekten [alıkoymak için]. {فسينفقونها} “Onu harcayacaklar”

أي بحكم قاهر لهم لا يقدرون على الانفكاك عنه {ثم تكون} أي بعد إنفاقها بمدة، وعبر بعبارة ظاهرة في مضرتها فقال: {عليهم} وأبلغ في ذلك بأن أوقع عليها المصدر فقال: {حسرة} أي لضياعها وعدم تأثيرها {ثم يغلبون*} أي كما اتفق لهم في بدر سواء، فإنهم أنفقوا مع الكثرة والقوة ولم يغن عنهم شيء من ذلك شيئاً مما أراد الله بهم، بل كان وبالاً عليهم، فإنه كان سبباً لجرأتهم حتى أقدموا نظراً إلى الحاضر وقصوراً عن الغائب كالبهائم فهلكوا، وكان ذلك قوة للمؤمنين فما كان في الحقيقة إلا لهم، وهذا الكلام منطبق على ما كان سبب نزوله الآية وعلى كل ما شاكله، وذلك أنهم لما قهروا في بدر قال لهم أبو سفيان: إنه ينبغي أن تنفقوا مال تلك العير - يعني التي كانت معه - ونحث على حرب محمد، فأجابوا وأنفقوه على غزوة أحد فحصل لهم فيها بعض ظفر ثم تعقبه الحسرة والمغلوبية في بدر الموعد وكل ما بعدها؛ ثم أظهر وصفهم الذي استحقوا به ذلك تعليقاً للحكم به وتعميماً منذراً لهم بما هو أشد من ذلك فقال: {والذين كفروا} أي حكم بدوام كفرهم عامة سواء زادوا على الكفر فعل ما تقدم أم لا {إلى جهنم} أي لا إلى غيرها.

yani kendilerine galebe çalan ve kurtulmaya güç yetiremeyecekleri bir hükümle [harcayacaklar]; {ثم تكون} “sonra olacaktır” yani harcamalarından bir müddet sonra; bunun zararlı olduğunu açıkça gösteren bir ifade kullanarak şöyle buyurdu: {عليهم} “onların aleyhine” ve üzerine masdarı getirerek bunu en beliğ şekilde ifade edip şöyle buyurdu: {حسرة} “bir yürek yarası / pişmanlık” yani zayi olması ve hiçbir etki göstermemesi sebebiyle; {ثم يغلبون*} “sonra da mağlup edileceklerdir.” tıpkı Bedir'de başlarına geldiği gibi. Zira onlar çokluk ve kuvvete sahip oldukları halde harcadılar ama bu şeylerden hiçbiri Allah'ın haklarında dilediği şeyden zerre kadarını savamadı; bilakis aleyhlerine bir vebal oldu. Çünkü bu durum, hayvanlar gibi sadece hazır olana bakıp gaybı göremeyerek öne atılmaları hususunda cüretlerine sebep oldu ve helak oldular. Bu durum müminler için bir kuvvet oldu, dolayısıyla hakikatte ancak onlar için gerçekleşmişti. Bu söz ayetin iniş sebebine ve ona benzeyen her duruma mutabıktır: Şöyle ki, onlar Bedir'de hezimete uğrayınca Ebû Süfyân onlara: 'O kervanın -yani beraberindeki kervanın- malını harcamanız ve Muhammed ile savaşa teşvik etmemiz gerekir' dedi. Onlar da kabul edip Uhud Gazvesi'nde harcadılar; orada kısmi bir zafer elde ettilerse de ardından Bedr-i Mev'id'de ve sonrasındaki her olayda pişmanlık ve mağlubiyet geldi. Sonra hükmü ona bağlamak ve daha şiddetli bir azapla onları uyarmak üzere bunu hak etmelerine sebep olan vasıflarını genel kılarak açığa vurdu ve şöyle buyurdu: {والذين كفروا} “Ve inkâr edenler” yani ister küfrün üzerine az önce geçenleri eklesinler ister eklemesinler, genel olarak küfürde devamlılıklarına hükmedilenler, {إلى جهنم} “cehenneme” yani başkasına değil ancak oraya

ولما كان المنكى هو الحشر، لا كونه من معين، بني للمفعول قوله: {يحشرون*} أي بعد الموت فهم في خزي دائم دنيا وأخرى، ويجوز أن يتجوز بجهنم عن أسبابها فيكون المعنى أنهم يستدرجون بمباشرة أسبابها

Can yakıcı olan şey toplanmanın (haşr) kendisi olup toplayanın kimliği olmadığından, şu buyruğu mef'ûl (edilgen) kalıbında getirdi: {يحشرون*} “toplanacaklardır.” yani ölümden sonra; dolayısıyla onlar dünyada ve ahirette sürekli bir rezillik içindedirler. Cehennem kelimesiyle onun sebeplerinin mecaz olarak kastedilmiş olması da mümkündür; bu durumda anlam, onların sebeplerini bizzat işlemek suretiyle derece derece

إليها ويحملون في الدنيا عليها، وهذه الآيات - مع كونها معلمة بما لهم في الدنيا وما لهم في الآخرة من أن آخر أمرهم في الدنيا الغلب كما كشف عنه الزمان علماً من أعلام النبوة وفي الآخرة جهنم - هي مبينة لكذبهم في قولهم {لو نشاء لقلنا مثل هذا} [الأنفال: ٣١] فإنهم لو كانوا صادقين في دعواهم لقالوا مثله ثم قالوا: لو كان هذا هو الحق لا غيره لما قلنا مثله، موضع قولهم {إن كان هذا هو الحق} [الأنفال: ٣٢] إلى آخره، وأما آية المكاء والتصدية فكأنها تقول: هذا القرآن في أعلى درج البلاغة ولم تؤهلوا أنتم - مع ادعائكم السبق في البلاغة - لأن تعارضوا بشيء له أهلية لشيء من البلاغة، بل نزلتم إلى أصوات الحيوانات العجم حقيقة، فلا أجلى من هذا البيان على ما ادعيتم من الزور والبهتان، وأما آية الإنفاق فقائلة: لو قدرتم في معارضته على إنفاق الأقوال لما عدلتم عنه إلى إنفاق الأموال المفضي إلى مقاساة الأهوال وفساد الأشباح ونفوق ما حوت من الأرواح المؤدي إلى الذل السرمد بالعذاب المؤبد.

oraya sürüklenecekleri ve dünyada ona yönlendirilecekleri şeklinde olur. Bu ayetler -zamanın bir peygamberlik alameti olarak açığa çıkardığı üzere dünyadaki sonlarının mağlubiyet, ahirette ise cehennem olduğunu bildirmekle beraber- {لو نشاء لقلنا مثل هذا} “Dileseydik biz de bunun benzerini söylerdik” [el-Enfâl: 31] sözlerindeki yalanlarını da açıklamaktadır. Zira onlar bu iddialarında samimi olsalardı onun benzerini söylerler, sonra da {إن كان هذا هو الحق} “Eğer bu hak ise...” [el-Enfâl: 32] sözleri yerine 'Eğer bundan başkası değil de hak olan bu olsaydı, biz onun benzerini söyleyemezdik' derlerdi. Islık ve el çırpma ayetine gelince, o sanki şöyle demektedir: Bu Kur'an belagatin en üst derecesindedir; sizler ise -belagatte öncülük iddia etmenize rağmen- belagatten bir payı olan herhangi bir sözle ona karşı koymaya ehil kılınmadınız; bilakis hakiki manada dilsiz hayvanların seslerine kadar düştünüz. İddia ettiğiniz yalan ve iftira hakkında bundan daha açık bir beyan olamaz. İnfak ayetine gelince, o da şöyle demektedir: Eğer ona karşı koymak hususunda söz harcamaya muktedir olsaydınız, korkunç felaketlere katlanmaya, bedenlerin bozulmasına, taşıdığı ruhların telef olmasına ve ebedi azapla bitmeyen bir zillete yol açan malları harcamaya asla yönelmezdiniz.

ولما ذكر حشر الكافرين ذكر علته فقال معلقاً بيحشرون: {ليميز الله} أي الذي له صفات الكمال بذلك الحشر {الخبيث من الطيب} أي إنما جعل للكفار داراً تخصهم ويخصونها لإظهار العدل والفضل بأن يميز الكافر من المؤمن فجعل لكل دار يتميز بها عدلاً في الكافرين وفضلاً على المؤمنين، فيجعل الطيب في مكان واسع حسن {ويجعل الخبيث} أي الفريق المتصف بهذا الوصف {بعضه على بعض} والركم: جمع الشيء

Kâfirlerin toplanmasını zikredince, 'toplanırlar' ifadesine bağlayarak bunun gerekçesini zikretti ve şöyle buyurdu: {ليميز الله} “Allah ayırsın diye” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah bu haşir ile [ayırsın diye] {الخبيث من الطيب} “murdarı temizden.” Yani kâfir ile mümini ayırt ederek adaleti ve lütfu açığa vurmak için kâfirlere sadece kendilerine has ve kendilerinin de ona has kılındığı bir yurt var etmiştir; böylece kâfirlere adalet, müminlere ise lütuf olarak her birine temayüz edeceği bir yurt kılmıştır; temizi geniş ve güzel bir mekâna koyar; {ويجعل الخبيث} “murdarı da kılar” yani bu vasıfla nitelenen topluluğu [kılar] {بعضه على بعض} “birbirinin üzerine [yığar].” Rakm (الرَّكْم), bir şeyi

بعضه فوق بعض، فكأن قوله: {فيركمه جميعاً} عطف تفسير يؤكد الذي قبله في إرادة الحقيقة مع إفهام شدة الاتصال حتى يصير الكل كالشيء الواحد كالسحاب المركوم، والنتيجة قوله: {فيجعله في جهنم} أي دار الضيق والغم والتهجم والهم.

birbiri üstüne yığmaktır. Sanki {فيركمه جميعاً} “böylece hepsini bir araya yığar” buyruğu, üst üste yığılmış bulutlar gibi hepsinin tek bir şey haline gelmesine varan sıkı bir kenetlenmeyi hissettirerek hakikatin kastedildiğini teyit eden bir tefsir atfıdır. Netice ise şu buyruktur: {فيجعله في جهنم} “ve onu cehenneme koyar.” yani darlık, gam, asık surat ve keder yurduna.

ولما كان هذا أمراً لا فلاح معه، استأنف قوله جامعاً تصريحاً بالعموم: {أولئك} أي البعداء البغضاء الذين أفهمهم اسم الجنس في الخبيث {هم الخاسرون*} أي خاصة لتناهي خسرانهم، لأنهم اشتروا بأموالهم إهلاك أنفسهم بذلك الحشر.

Bu, kendisiyle birlikte hiçbir kurtuluşun bulunmadığı bir durum olduğundan, genelliği açıkça ifade ederek topluca yeni bir söze başlayıp şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani 'el-habîs' (habis/murdar) kelimesindeki cins isminin ifade ettiği o uzak ve gazaba uğramış kimseler; {هم الخاسرون*} “ziyana uğrayanların ta kendileridir.” yani hüsranları son dereceye ulaştığı için özellikle onlar [ziyandadırlar]; çünkü onlar mallarıyla bu toplanış vasıtasıyla kendi nefislerinin helakini satın almışlardır.

ولما بين ضلالهم في عبادتهم البدنية والمالية، وكان في كثير من العبارات السالفة القطع للذين كفروا بلفظ الماضي بالشقاء، كان ذلك موهماً لأن يراد من أوقع الكفر في الزمن الماضي وإن تاب، فيكون مؤيساً من التوبة فيكون موجباً للثبات على الكفر، قال تعالى متلطفاً بعباده مرشداً لهم إلى طريق الصواب مبيناً المخلص مما هم فيه من الوبال في جواب من كأنه قال: أما لهم من جبلة يتخلصون بها من الخسارة {قل للذين} أي لأجل الذين {كفروا} أني أقبل توبة من تاب منهم بمجرد انتهائه عن حاله {إن ينتهوا} أي يتجدد لهم وقتاً ما الانتهاء عن مغالبتهم بالانتهاء عن كفرهم فيذلوا لله ويخضعوا لأوامره {يغفر لهم} بناه للمفعول لأن النافع نفس الغفران وهو

Onların bedeni ve mali ibadetlerindeki sapıklıklarını açıklayınca ve geçen ifadelerin birçoğunda inkâr edenler hakkında geçmiş zaman lafzıyla kesin bir bedbahtlık hükmü verildiğinden; bu durum, tövbe etse bile geçmişte küfür işlemiş kimsenin kastedildiği zannını uyandırabilir ve bu da tövbeden ümit kestirip küfürde sebat etmeyi gerektirebilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ kullarına lütufta bulunarak, onları doğru yola irşat edip içinde bulundukları vebalden kurtuluş yolunu beyan ederek sanki 'Onların bu hüsrandan kurtulmalarını sağlayacak bir fıtrat/yol yok mudur?' diyen kimsenin cevabında şöyle buyurdu: {قل للذين} “De ki o kimselere” yani uğurlarına [söyle] {كفروا} “inkâr eden [o kimselere]” ki onlardan tövbe eden kimsenin tövbesini sadece o halinden vazgeçmesiyle kabul ederim: {إن ينتهوا} “Eğer vazgeçerlerse” yani küfürlerinden vazgeçip Allah'a boyun eğerek ve O'nun emirlerine teslim olarak üstünlük taslama çabalarından vazgeçme hali kendilerinde herhangi bir zamanda yenilenirse; {يغفر لهم} “onlar için bağışlanır” -mef'ûl (edilgen) kalıbında getirdi, çünkü fayda veren şey bağışlanmanın kendisi olup o da

محو الذنب {ما قد سلف} أي مما اجترحوه كائناً ما كان فيمحي عيناً وأثراً فلا عقاب عليه ولا عتاب {وإن} أي وإن يثبتوا على كفرهم و {يعودوا} أي إلى المغالبة {فقد مضت سنت} أي طريقة {الأولين*} أي وجدت وانقضت ونفذت فلا مرد لها بدليل ما سمع من أخبار الماضين وشوهد من حال أهل بدر مما أوجب القطع بأن الله مع المؤمنين وعلى الكافرين، ومن كان معه نصر، ومن كان عليه خذل وأخذ وقسر {كتب الله لأغلبن أنا ورسلي} [المجادلة: ٢١]

günahın silinmesidir- {ما قد سلف} “geçmişteki şeyler” yani ne olursa olsun işledikleri şeyler, hem zatı hem eseri bakımından silinir; artık ona ne bir ceza ne de bir kınama vardır. {وإن} “Ve eğer” yani eğer küfürlerinde sebat eder ve {يعودوا} “dönerlerse” yani üstün gelme çabasına [dönerlerse], {فقد مضت سنت} “şüphesiz sünneti geçmiştir” yani yolu [geçmiştir] {الأولين*} “öncekilerin.” Yani vuku bulmuş, tamamlanmış ve yürürlüğe girmiştir; artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir. Nitekim geçmişlerin haberlerinden işitilenler ve Bedir ehlinin durumundan müşahede edilenler bunun delilidir ki bu da Allah'ın müminlerle beraber, kâfirlerin ise aleyhinde olduğunu kesin olarak zorunlu kılmıştır. Kiminle beraber olursa ona yardım eder; kimin de aleyhinde olursa onu yüzüstü bırakır, yakalar ve kahreder. {كتب الله لأغلبن أنا ورسلي} “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır.” [el-Mücâdele: 21]

{ولينصرن الله من ينصره} [الحج: ٤٠] {والعاقبة للمتقين} [القصص: ١٢٨] وإن كانت الحرب سجالاً.

{ولينصرن الله من ينصره} “Ve Allah Kendisine yardım edene elbette yardım eder.” [el-Hac: 40], {والعاقبة للمتقين} “Ve akıbet takva sahiplerinindir.” [el-Kasas: 83] Savaş nöbetleşe [bazen lehte bazen aleyhte] olsa bile.

ولما أشار ختم الآية قتالهم إن أصروا، وكان التقدير: فأقدموا عليهم حيثما عادوكم إقدام الليوث الجريئة غير هائبين كثرتهم ولا قوتهم فإن الله خاذلهم، عطف عليه قوله مصرحاً بالمقصود: {وقاتلوهم} أي دائماً {حتى لا تكون فتنة} أي سبب يوجب ميلاً عن الدين أصلاً {ويكون الدين} .

Ayetin sonu ısrar ettikleri takdirde onlarla savaşılacağına işaret edince ve takdiri de şöyle olunca: 'Onlar size ne zaman düşmanlık ederlerse, çokluklarından ve güçlerinden korkmaksızın cesur aslanların atılışı gibi onların üzerine atılın; zira Allah onları yüzüstü bırakacaktır'; bunun üzerine kastı açıkça belirterek şu buyruğunu atfetti: {وقاتلوهم} “Ve onlarla savaşın” yani sürekli [savaşın] {حتى لا تكون فتنة} “hiçbir fitne kalmayıncaya” yani dinden döndürmeyi gerektiren hiçbir sebep asla kalmayıncaya {ويكون الدين} “ve din oluncaya kadar.”

ولما كانت هذه الوقعة قد سرت كتائب هيبتها في القلوب فوجبت أيما وجبت، فضاقت وضعفت صدور الكافرين، وانشرحت وقويت قلوب المؤمنين؛ اقتضى هذا السياق التأكيد فقال: {كله لله} أي الملك الأعظم خالصاً غير مشوب بنوع خوف أو إغضاء على قذى، وأصل الفتن: الخلطة المحيلة، ويلزم ذلك أن يكون السبب

Bu hadisenin heybet orduları kalplere sirayet edip yürekleri şiddetle sarstığı, kâfirlerin göğüslerini daraltıp zayıflattığı, müminlerin ise kalplerini ferahlatıp güçlendirdiği için; bu bağlam tekit gerektirdi ve şöyle buyurdu: {كله لله} “tamamen Allah'ın [oluncaya kadar].” yani hiçbir korku veya zoraki kabullenme karışmaksızın halisane En Yüce Hükümran'ın [oluncaya kadar]. Fitne (el-fiten) kelimesinin aslı, [özü] değiştiren karışımdır. Bunun gereği olarak da sebebin

عظيماً لأن الشيء لا يحول عن حاله إلا لأمرعظيم لأن مخالفة المألوف عسرة، ومنه النتف، وكذا نفت القدر، وهو أن يغلي المرق فيلزق بجوانبها، والتنوفة: القفر، لأنه موضع ذلك، ويلزمه الإخلاص، من فتنت الذهب - إذا أذبته فتميز جيده من رديئه، وتارة يكون الميل إلى جهة الرديء وهو الأغلب، وتارة إلى الجيد، ومنه {وفتناك فتوناً} [طه: ٤٠] .

büyük olması gerekir; zira bir şey ancak büyük bir hadise sebebiyle halinden döner, çünkü alışılagelene muhalefet etmek zordur. Netf (yolmak) ve aynı şekilde çorbanın kaynayıp kenarlarına yapışması anlamına gelen Neftü'l-kıdr (نَفْت القدر) kelimeleri de bundandır. Tenûfe (التَّنُوفَة) ıssız çöl demektir, çünkü bunun yeridir. Onun bir diğer gereği de ihlastır (safiyettir); nitekim altını eritip iyisini kötüsünden ayırdığında 'Fetentu'z-zehebe' (فَتَنْتُ الذهبَ) denir. Bazen yönelme kötü tarafa olur ki galip olan budur; bazen de iyi tarafa olur. {وفتناك فتوناً} “Ve seni türlü türlü imtihanlarla sınadık” [Tâhâ: 40] buyruğu da bundandır.

ولما كان لهم حال اللقاء حالان: إسلام وإقبال، وكفر وإعراض وإخلال، قال مبيناً لحكم القسمين: {فإن انتهوا} أي عن قتالكم بالمواجهة بالإسلام فاقبلوا منهم وانتهوا عن مسهم بسوء ولا تقولوا: أنتم متعوذون بذلك غير مخلصين، تمسكاً بالتأكيد بكله، فأنه ليس عليكم إلا ردهم عن المخالفة الظاهرة، وأما الباطن فإلى الله {فإن الله} أي المحيط علماً وقدرة، وقدم المجرور اهتماماً به إفهاماً لأن العلم به كالمختص به فقال: {بما يعملون} أي وإن دقَّ {بصير*} فيجاريهم عليه، وأما أنتم فلستم عالمين بالظاهر والباطن معاً فعليكم قبول الظاهر، والله بما تعملون أنتم أيضاً - من كف عنهم وقتل لله أو لحظّ

Karşılaşma anında onlar için iki hal söz konusu olduğundan -ki bunlar İslam'a yönelmek yahut inkâr edip yüz çevirmek ve itaatsizlik etmektir-; her iki kısmın hükmünü beyan ederek şöyle buyurdu: {فإن انتهوا} “Eğer vazgeçerlerse” yani İslam'ı kabul ile yüz yüze gelerek sizinle savaşmaktan [vazgeçerlerse], onlardan bunu kabul edin ve onlara bir kötülük dokundurmaktan vazgeçin. 'Tamamen' ifadesindeki tekide sarılarak 'Siz bunu samimiyetle değil, sadece sığınmak için yapıyorsunuz' demeyin; zira sizin göreviniz sadece onları zahiri muhalefetten vazgeçirmektir, batına gelince o Allah'a aittir. {فإن الله} “Şüphesiz Allah” yani ilim ve kudretiyle kuşatan Allah; O'nu bilmenin sanki sadece O'na has olduğunu hissettirmek üzere öneme binaen mecruru öne alarak şöyle buyurdu: {بما يعملون} “yaptıklarını” ne kadar ince/gizli olursa olsun {بصير*} “hakkıyla görendir.” dolayısıyla onları buna göre cezalandırır/mükâfatlandırır. Size gelince; siz hem zahiri hem batını birlikte bilemezsiniz, dolayısıyla size düşen zahiri kabul etmektir. Allah sizin yaptıklarınızı da -yani onlardan el çekmenizi, Allah rızası için veya nefsin payı için

نفس - بصير، فيجازيكم على حقائق الأمور وبواطنها وإن أظهرتم للناس ما يقيم عذركم، ويكمل لكل منكم أجر ما كان عزم على مباشرته من قتالهم لو لم ينتهوا، وإن لم ينتهوا بل أقدموا على قتالكم، هكذا كان الأصل، ولكنه سبحانه عبر بقوله: {وإن تولوا} أي عن الإجابة تبشيراً لهم بهزيمتهم وقلة ثباتهم لما ألقى في قلوبهم من الرعب، ويؤيد ذلك قوله: {فاعلموا أن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة بكل شيء {مولاكم} أي متولي أموركم فهو يعمل معكم ما يعمل من يتولى امر من يحبه من الاجتهاد في تحصيل ما ينفعه ودفع ما يضره فهو لا محالة ناصركم؛ ثم استأنف مدحه بما هو أهله تعريفاً بقدره وترغيباً في تولية فقال: {نعم المولى} ولم يدخل فاء السبب هنا لأن المأمور به العلم، واعتقاد كونه مولى واجب لذاته لا لشيء آخر، بخلاف ما في آخر الحج، فإن المأمور هناك الاعتصام {ونعم النصير*} أي فلا تخافوهم أصلاً وإن زادت كثرتهم وقويت شوكتهم فلا تبارحوهم حتى لا يكون إلا كلمة الله.

öldürmenizi- hakkıyla görendir; dolayısıyla insanlara mazeretinizi haklı gösterecek şeyler sergileseniz bile O, işlerin hakikatlerine ve iç yüzlerine göre sizi mükâfatlandıracaktır ve vazgeçmeselerdi onlarla savaşmaya azmetmiş olduğunuz şeyin ecrini her biriniz için tastamam verecektir. Şayet vazgeçmez de bilakis sizinle savaşa kalkışırlarsa -asıl ifade böyle olmalıydı; ancak Sübhânehu kalplerine korku saldığı için onların hezimetini ve sebatlarının azlığını müjdelemek üzere şöyle buyurdu:- {وإن تولوا} “Ve eğer yüz çevirirlerse” yani icabet etmekten [yüz çevirirlerse], {فاعلموا أن الله} “bilin ki Allah” yani her şeyi eksiksiz kuşatan Allah {مولاكم} “sizin mevlanızdır (sahibinizdir).” yani işlerinizi üstlenendir. Dolayısıyla O, sevdiği kimsenin işini üstlenen kimsenin yaptığı muameleyi sizinle yapar; yani ona fayda verecek şeyi elde etmeye ve zarar verecek şeyi savmaya gayret eder, dolayısıyla O muhakkak sizin yardımcınızdır. Sonra O'nun kadrini tanıtmak ve O'nun velayetine rağbet ettirmek için hak ettiği vasıflarla O'nu överek şöyle buyurdu: {نعم المولى} “O ne güzel mevladır” -Burada sebebiyet bildiren 'fâ' edatını getirmedi, çünkü emredilen şey ilimdir; O'nun mevla olduğuna inanmak başka bir şey için değil bizzat zatı için vaciptir. Hac suresinin sonundaki durumun aksine; zira orada emredilen şey sımsıkı sarılmaktır- {ونعم النصير*} “ve ne güzel yardımcıdır!” Yani sayıları artsa ve güçleri kuvvetlense bile onlardan asla korkmayın; sadece Allah'ın kelimesi [en yüce] oluncaya kadar onlarla mücadeleyi bırakmayın.

ولما كان التقدير: فإذا أعانكم مولاكم عليهم وغلبتموهم وغنمتم فيه فلا تنسبوا إلى أنفسكم فعلاً، بل اعلموا أنه هو الفاعل وحده لأن جميع الأفعال متلاشية بالنسبة إلى فعله فلا تتنازعوا في المغنم تنازع من أخذه بقوته وحازه بقدرته، عطف عليه قوله:

Takdir şöyle olduğunda: 'Mevlanız onlara karşı size yardım edip siz onlara galebe çaldığınızda ve bunda ganimet elde ettiğinizde, fiili kendinize nispet etmeyin; bilakis yegâne failin O olduğunu bilin, zira O'nun fiiline nispetle bütün fiiller yok hükmündedir. Dolayısıyla ganimet hususunda, onu kendi gücüyle almış ve kendi kudretiyle elde etmiş kimsenin çekişmesi gibi çekişmeyin'; bunun üzerine şu buyruğunu atfetti:

{واعلموا} ابتداء بهذا الأمر إشارة إلى أن ما بعدها من المهمات ليبذلوا الجهد في تفريغ أذهانهم لوعيه وتنزيله منازله ورعيه {أنَّما} أي الذي {غنمتم} الغنيمة لغة: الفوز بالشيء، وشرعاً ما دخل في أيدي الملسمين من مال الكفار قهراً بالخيل والركاب، وزاد في التعميم حتى لأقل ما يمكن بقوله: {من شيء} أي حتى الخيط والمخيط فإنه كله له، لأنه الناصر وحده وإنما أنتم آلة لا قدرة لكم على مقاومة الأعداء لأنهم جميع أهل الأرض ولا نسبة لكم منهم في عدد ولا قوة أصلاً، فالجاري على منهاج العدل المتعارف عندكم أن يأخذه كله ولا يمكنكم من شيء منه كما كان فيمن قبلكم، يعزل فتنزل نار من السماء فتأكله، ولكنه سبحانه - علم ضعفكم فمنّ عليكم به ورضي منكم منه بالخمس فسماه لنفسه ورده عليكم، وهو معنى قوله: {فأن لله} أي الذي له كل شيء {خمسه} .

{واعلموا} “Ve bilin ki” Ardından gelen şeyin mühim meselelerden olduğuna işaret etmek üzere bu emirle başladı; ta ki zihinlerini onu kavramaya, yerli yerine koymaya ve gözetmeye teksif etmek için var güçlerini sarf etsinler: {أنَّما} “şu bir gerçektir ki” yani [o şey ki] {غنمتم} “ganimet aldığınız” -Ganimet lügatte: Bir şeyi elde edip kazanmaktır; şeriatta ise at ve bineklerle zorla kâfirlerin malından Müslümanların eline geçen şeydir-. {من شيء} “herhangi bir şeyden” buyruğuyla en küçük şeye varıncaya kadar genelliği daha da pekiştirdi; yani iğne ve ipliğe varıncaya kadar [her şey], çünkü tamamı O'nundur. Zira yegâne yardımcı O'dur; siz ise birer vasıtasınız, düşmanlara karşı koyacak hiçbir gücünüz yoktur, çünkü onlar bütün yeryüzü halkıdır ve ne sayı ne de kuvvet bakımından onlara karşı hiçbir nispetiniz yoktur. Aranızda bilinen adalet usulüne göre geçerli olan şey, hepsini O'nun alması ve sizden öncekilerde olduğu gibi -ki ganimet bir kenara toplanır, gökten bir ateş iner ve onu yerdi- hiçbir şeye size imkân tanımaması idi. Fakat Sübhânehu zaafınızı bildi de onu size lütfetti ve sizden onun beşte birine razı oldu; böylece onu Kendisine nispet edip [kalanını] size geri verdi. Nitekim şu buyruğunun anlamı da budur: {فأن لله} “şüphesiz Allah'ındır” yani her şeyin sahibi olan Allah'ındır {خمسه} “onun beşte biri”.

ولما كان من المعلوم أن الله تعالى أجلّ من أن يناله نفع أو ضر، كان من المعلوم أن ذكر اسمه سبحانه إنما هو للإعلام بأن إسلام هذا الخمس والتخلي عنه لا حظ للنفس فيه، وإنما هو لمحض الدين تقرباً إليه سبحانه، فذكر مصرفه بقوله: {وللرسول} أي يصرف إليه خمس هذا الخمس ما دام حياً ليصرفه في مصالح المسلمين، ويصرف بعده إلى القائم مقامه، يفعل فيه ما كان ﷺ يفعله {ولذي القربى} أي من الرسول، وهم الآل الذين تحرم عليهم الزكاة: بنو هاشم وبنو المطلب {واليتامى} أي لضعفهم {والمساكين} لعجزهم {وابن السبيل} أي المسافر لأن الأسفار مظنات الافتقار، فالحاصل أنه سبحانه لم يرزأكم من

Allah Teâlâ'nın Kendisine bir fayda veya zararın ulaşmasından münezzeh olduğu bilindiğine göre, Sübhânehu'nun Kendi ismini zikretmesinin; bu beşte birin teslim edilmesinde ve ondan vazgeçilmesinde nefsin hiçbir payının bulunmadığını, bilakis Sübhânehu'ya yakınlaşmak için sırf din adına olduğunu bildirmek için olduğu da anlaşılmış oldu. Ardından harcanacağı yeri şu buyruğuyla zikretti: {وللرسول} “ve Resul'e aittir” yani hayatta olduğu müddetçe bu beşte birin beşte biri ona verilir, o da bunu Müslümanların maslahatlarına harcar; vefatından sonra ise onun yerine geçen kimseye verilir ve o da onun sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı gibi yapar; {ولذي القربى} “ve akrabalara [aittir]” yani Resul'ün [akrabalarına] ki onlar kendilerine zekât haram olan Ehl-i Beyt'tir: Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları; {واليتامى} “ve yetimlere” yani zayıflıkları sebebiyle; {والمساكين} “ve yoksullara” acizlikleri sebebiyle; {وابن السبيل} “ve yolda kalmışlara” yani yolcuya, çünkü yolculuklar fakirlik ihtimalinin yüksek olduğu yerlerdir. Netice itibarıyla, Sübhânehu sizi eksiltmemiştir...

المغنم شيئاً، فاعرفوا فضله عليكم أولاً بالإنعام بالنصر، وثانياً بحل المغنم، وثالثاً بالإمكان من الأربعة الأخماس، ورابعاً برد الخمس الخامس فيكم، فاشتعلوا بشكره فضلاً عن أن تغفلوا عن ذلك فضلاً عن أن تتوهموا أن بكم فعلاً تستحقون به شيئاً فضلاً عن أن تفعلوا من المنازعة في المغنم فعل القاطع بالاستحقاق، اعلموا ذلك كله علم المصدق المؤمن المذعن لما علم لتنشأ عنه ثمرة العمل {إن كنتم} صادقين في أنكم {آمنتم بالله} أي الذي لا أمر لأحد معه {وما} أي وبالذي {أنزلنا} أي إنزالاً واحداً سريعاً لأجل التفريج عنكم من القرآن والجنود والسكينة في قلوبكم وغير ذلك مما تقدم وصفه {على عبدنا} أي الذي يرى دائماً أن الأفعال كلها لنا فلا ينسب لنفسه شيئاً إلا بنا {يوم الفرقان} أي يوم بدر الذي جعلنا لكم فيه عزاً ينفذ به أقوالكم وأفعالكم في فصل الأمور.

ganimetten hiçbir şeyi [eksiltmemiştir]. Öyleyse O'nun üzerinizdeki lütfunu; evvela zafer ihsanıyla, saniyen ganimeti helal kılmasıyla, salisen beşte dördüne imkân tanımasıyla ve rabian kalan beşte biri de sizin aranıza geri döndürmesiyle bilin. Dolayısıyla bundan gafil olmak şöyle dursun, bir şey hak ettiğiniz bir fiilinizin olduğunu vehmetmek şöyle dursun, hak sahibi olduğuna kesin inanan kimsenin yaptığı gibi ganimet konusunda çekişmeye kalkışmak şöyle dursun, O'na şükretmekle meşgul olun! Bütün bunları, amelin meyvesini doğurması için bildiğine boyun eğen, tasdik eden bir müminin bilişiyle bilin: {إن كنتم} “eğer siz” [şunda] samimiyseniz: {آمنتم بالله} “Allah'a inanmışsanız” yani Kendisiyle beraber hiç kimsenin emir yetkisi bulunmayan Allah'a; {وما} “ve o şeye” yani [şu indirdiğimize de:] {أنزلنا} “indirdiğimiz şeylere” yani sizden sıkıntıyı gidermek için Kur'an'dan, ordulardan, kalplerinizdeki sekinetten ve daha önce vasfı geçen diğer şeylerden tek bir ve hızlı indirişle indirdiğimiz şeylere; {على عبدنا} “kulumuza” yani bütün fiillerin daima bize ait olduğunu gören, bu yüzden bize dayandırmaksızın nefsine hiçbir şey nispet etmeyen kulumuza; {يوم الفرقان} “Furkan gününde” yani işleri birbirinden ayırmada sözlerinizin ve fiillerinizin geçerli olacağı bir izzeti sizin için kıldığımız Bedir gününde.

ولما وصفه سبحانه بالفرقان تذكيراً لهم بالنعمة، بينه بما صور حالهم إتماماً لذلك - أو أبدل منه - فقال: {يوم التقى} أي عن غير قصد من الفريقين بل بمحض تدبير الله {الجمعان} أي اللذان أحدهما أنتم وكنتم حين الترائي - لولا فضلنا - قاطعين بالموت، وثانيهما أعداؤكم وكانوا على اليقين بأنكم في قبضتهم، وذلك هو الجاري على مناهج العوائد، ولو قيل: يوم بدر، لم يفد هذه الفوائد.

Sübhânehu, nimeti onlara hatırlatmak üzere o günü "Furkan" diye niteleyince, bunu tamamlamak üzere -veya ondan bedel olarak- hallerini tasvir eden şu ifadeyle açıkladı ve şöyle buyurdu: {يوم التقى} “karşılaştığı gün” yani iki tarafın da kastı olmaksızın, sırf Allah'ın tedbiriyle; {الجمعان} “iki topluluğun” yani birisi sizdiniz ve birbirinizi gördüğünüz anda -lütfumuz olmasaydı- öleceğinizden kesinlikle emindiniz; ikincisi ise düşmanlarınızdı ve onlar da sizin kendi avuçlarının içinde olduğunuzdan kesinlikle emindiler. Âdetin cereyan tarzı da bunu gerektiriyordu. Eğer sadece "Bedir günü" denseydi, bu faydaları ifade etmezdi.

ولما كان انعكاس الأمر في النصر محل عجب، ختم الآية بقوله:

Zafer hususunda meselenin [bu şekilde] tersine dönmesi şaşkınlık konusu olunca, ayeti şu buyruğuyla noktaladı:

{والله على كل شيء} أي من نصر القليل على الكثير وعكسه وغير ذلك من جميع الأمور {قدير*} فكان ختمها بذلك كاشفاً للسر ومزيلاً للعجب ومبيناً أن ما فعل هو الجاري على سنن سنته المطرد في قديم عادته عند من يعلم أيامه الماضية في جميع الأعصر الخالية.

{والله على كل شيء} “Ve Allah her şeye” yani azın çoğa galip kılınması veya bunun tersi ve diğer bütün işlere {قدير*} “hakkıyla kadirdir.” Ayetin bununla noktalanması; sırrı açığa çıkarıcı, şaşkınlığı giderici ve yapılan şeyin, geçmiş bütün çağlardaki günlerini bilen kimse nezdinde O'nun süregelen sünneti ve kadim âdeti üzere cereyan eden şey olduğunu açıklayıcı olmuştur.

ولما ذكر لهم يوم ملتقاهم، صور لهم حالتهم الموضحة للأمر المبينة لما كانوا فيه من اعترافهم بالعجز تذكيراً لهم بذلك ردعاً عن المنازعة ورداً إلى المطاوعة فقال مبدلاً من {يوم الفرقان} {إذ أنتم} نزول {بالعدوة الدنيا} أي القربى إلى المدينة {وهم} أي المشركون نزول {بالعدوة القصوى} أي البعدى منها القريبة إلى البحر، والقياس قلب واوه ياء، وقد جاء كذلك إلا أن هذا أكثر كما كثر استصوب وقلّ استصاب، والعدوة - بالكسر في قراءة ابن كثير وأبي عمرو ويعقوب، وبالضم في قراءة غيرهم: جانب الوادي وشطه، ومادتها - بأي ترتيب كان - تدور على الاضطراب ويلزمه المجاورة والسكون والإقبال والرجوع والاستباق والمحل القابل لذلك، فكأنها الموضع الذي علا عن محل فكان السيل موضعاً للعدو {والركب} أي العير الذي فيه المتجر الذي خرجتم لاقتطاعه ورئيس جماعته أبو سفيان، ونصب

Onlara karşılaşma günlerini hatırlatınca, çekişmeden vazgeçirmek ve itaate döndürmek üzere bir hatırlatma olarak, acizliklerini itiraf edişlerini ve içinde bulundukları durumu açıklayan hallerini tasvir etti ve {يوم الفرقان} “Furkan gününde” buyruğundan bedel olarak şöyle buyurdu: {إذ أنتم} “Hani siz” konaklamıştınız {بالعدوة الدنيا} “en yakın yamaçta idiniz” yani Medine'ye yakın olanında; {وهم} “onlar ise” yani müşrikler ise konaklamışlardı {بالعدوة القصوى} “en uzak yamaçta” yani Medine'den uzak, denize yakın olanında. Kıyasa göre [Kusvâ kelimesindeki] vavın yâ'ya dönüşmesi gerekirdi; nitekim öyle de gelmiştir ancak -istisvâb kelimesinin çok, istisâb kelimesinin az olması gibi- bu kullanım daha yaygındır. "el-Udvah" -İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb'un kıraatinde kesre ile (İdveh), diğerlerinin kıraatinde zamme ile (Udveh)-: Vadinin kenarı ve kıyısıdır. Kökü -hangi sırada olursa olsun- çalkantı etrafında döner; buna komşuluk, sükûnet, yönelme, geri dönme, yarışma ve buna elverişli mekân lazımdır. Sanki orası, bir yerden yükselen ve selin akışına sahne olan yer gibidir. {والركب} “Kervan ise” yani ele geçirmek üzere çıktığınız ve ticaret malını taşıyan kafile ki reisleri Ebû Süfyân idi; zarf olarak nasb edilen şu buyrukla ifade edilmiştir:

على الظرف قوله: {أسفل منكم} أي أيها الجمعان إلى جانب البحر على مدى من قرية تكادون تقعون عليه وتمدون أيديكم إليه مسافة ثلاثة أميال - كما قال البغوي، وهو كان قصدهم وسؤلكم، فلو كانت لكم قوة على طرقه لبادرتم إلى الطرف وغالبتم عليه الحتف، ولكن منعكم من إدراك مأمولكم منه من كان جاثماً بتلك العدوة جثوم الأسد واثقاً بما هو فيه من القوى والعدد كما قال ﷺ لسلمة بن سلامة بن وقش ﵁ لما قال في تحقيرهم بعد قتلهم وتدميرهم: إن وجدنا إلا عجائز صلعاً، ما هو إلا أن لقيناهم فمنحونا أكتافهم - جواباً له «أولئك يا ابن أخي الملأ لو رأيتهم لهبتهم ولو أمروك لأطعتهم» مع استضعافكم لأنفسكم عن مقاومتهم لولا رسولنا يبشركم وجنودنا تثبتكم، وإلى مثل هذه المعاني أشار تصوير مكانهم ومكان الركب أيماء إلى ما كان فيه العدو من قوة الشوكة وتكامل العدة وتمهد أسباب الغلبة وضعف حال المسلمين وأن ظفرهم في مثل هذا الحال ليس إلا صنعاً من الله، وما في البيضاوي تبعاً للكشاف من أن العدوة الدنيا كانت تسوخ فيها الأقدام ولا ماء بها تقدم رده أول السورة بأن المشهور في صحيح مسلم والسير وغيرها أن المؤمنين هم السابقون إلى الماء، وأن جميع أرض ذلك المكان كانت رملاً تسوخ فيه الأقدام، فأتى المسلمين به من المطر ما لبد لهم الأرض،

{أسفل منكم} “sizden daha aşağıda idi.” yani ey iki topluluk, deniz tarafında, neredeyse üzerine düşeceğiniz ve elinizi uzatabileceğiniz üç millik bir mesafede -Begavî'nin dediği gibi- bulunuyordu. Sizin kastınız ve talebiniz de o idi. Şayet ona saldırmaya gücünüz yetseydi, hemen o tarafa koşar ve ölüm pahasına ona galip gelmeye çalışırdınız. Fakat arzuladığınız şeyi elde etmekten sizi alıkoyan şey; o yamaçta aslan gibi çökmüş, sahip olduğu kuvvet ve sayıya güvenen kimselerdi. Nitekim Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Seleme b. Selâme b. Vakş radıyallâhu anh onları öldürüp hezimete uğrattıktan sonra küçümseyerek: "Biz ancak kel kafalı yaşlı kadınlarla karşılaştık; onlarla karşılaşır karşılaşmaz sırtlarını dönüp kaçtılar" dediğinde ona cevaben şöyle buyurmuştu: «Ey kardeşimin oğlu! Onlar ileri gelenlerdi; şayet onları görseydin heybetlerinden korkardın, sana emretselerdi itaat ederdin.» Halbuki Resulümüz sizi müjdelemeseydi ve ordularımız sizi sebatkâr kılmasaydı, kendinizi onlara karşı koymaktan aciz görüyordunuz. Onların ve kervanın konumunun bu şekilde tasvir edilmesi; düşmanın güç ve kudretine, teçhizatının tamlığına, galibiyet sebeplerinin hazır bulunmasına ve Müslümanların zayıf durumuna; böylesi bir durumda zaferin ancak Allah'ın bir takdiri olduğuna işaret etmektedir. el-Keşşâf'a tabi olarak el-Beydâvî'de geçen, yakın yamacın ayakların battığı ve suyun bulunmadığı bir yer olduğu iddiası, surenin başında reddedilmişti; zira Sahîh-i Müslim, siyer ve diğer kaynaklarda meşhur olan şudur ki, suya ilk ulaşanlar müminlerdi ve o mevkinin bütün zemini ayakların battığı kumdu. Bunun üzerine Allah Müslümanlara yeri pekiştirecek kadar yağmur gönderdi,

وأتى المشركين منه ما لم يقدروا معه على الحركة {ولو تواعدتم} أي أنتم وهم على الموافاة إلى تلك المواضع في آن واحد {لاختلفتم في الميعاد} أي لأن العادة قاضية بذلك لأمرين: أحدهما بعد المسافة التي كنتم بها منها وتعذر توقيت سير كل فريق بسير صاحبه، والثاني كراهتكم للقائهم لما وقر في أنفسهم من قوتهم وضعفكم، وقد كان الذي كرّه إليكم لقاءكم قادر على أن يكره إليهم لقاءكم، فيقع الاختلاف من جهتهم كما كان في بدر الموعد، وأما في هذه الغزوة فدعاهم من حماية غيرهم داع لم يستطيعوا التخلف معه، وطمس الله بصائرهم وقسى قلوبهم مع قول أبي جهل الذي كان السبب الأعظم في اللقاء لمن عرض عليه المدد بالسلاح والرجال: إن كنا نقاتل الناس فما بنا ضعف عنهم، وإن كنا إنما نقاتل - كما يزعم محمد - الله فما لأحد بالله من طاقة، وقوله أيضاً في هذه الغزوة للأخنس بن شريق: إن محمداً صادق وما كذب قط، فعل الله ذلك لما علم في ملاقاتهم لكم من إعلاء كلمته وإظهار دينه {ولكن} أي دبر ذلك سبحانه حتى توافيتم إلى موطن اللقاء كلكم في يوم واحد من غير ميعاد ولم تختلفوا في موافاة ذلك الموضع مع خروج ذلك عن العادة لكونه أتقن أسبابه، فأطمعكم في العير أولاً مع ما أنتم فيه من الحاجة ثم وعدكم إحدى الطائفتين مبهماً وأخرج قريشاً لحماية عيرهم إخراجاً لم يجدوا منه بداً، ولما نجت عيرهم أوردهم الرياء والسمعة

Müşriklere ise hareket edemeyecekleri kadar [şiddetli bir yağmur] indirdi. {ولو تواعدتم} “Eğer sözleşmiş olsaydınız” yani siz ve onlar aynı anda o mevkilere varmak üzere [sözleşseydiniz], {لاختلفتم في الميعاد} “sözleşme vaktinde mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz.” Zira âdet iki sebepten ötürü bunu gerektirirdi: Birincisi, bulunduğunuz yerler arasındaki mesafenin uzaklığı ve her grubun yürüyüşünü diğerinin yürüyüşüne denk getirmenin imkânsızlığı; ikincisi ise onların gücü ve sizin zaafınız nefislerinizde yer ettiği için onlarla karşılaşmayı istememeniz idi. Size onlarla karşılaşmayı hoş göstermeyen Zat, onlara da sizinle karşılaşmayı hoş göstermemeye kadirdi; böylece Bedr-i Mev'id'de olduğu gibi ihtilaf onların tarafından meydana gelirdi. Bu gazvede ise onları başkalarını koruma gayreti öyle bir sevk etti ki geri kalmaları mümkün olmadı. Silah ve adamla yardım teklif eden kimseye: "Eğer insanlarla savaşıyorsak, biz onlara karşı zayıf değiliz. Yok eğer -Muhammed'in iddia ettiği gibi- Allah ile savaşıyorsak, hiç kimsenin Allah'a karşı gücü yetmez" diyen ve bu gazvede Ahnes b. Şerîk'e: "Şüphesiz Muhammed doğrudur, asla yalan söylememiştir" diyen Ebû Cehil -ki karşılaşmanın en büyük sebebi idi- böyle söylemesine rağmen Allah onların basiretlerini köreltti ve kalplerini katılaştırdı. Allah bunu, onların sizinle karşılaşmasında kelimesini yüceltmek ve dinini galip kılmak olduğunu bildiği için yaptı. {ولكن} “Fakat” Sübhânehu bunu öyle planladı ki, hiçbir sözleşme olmaksızın hepiniz aynı günde karşılaşma yerinde bir araya geldiniz ve bu durum âdete aykırı olmasına rağmen o yere varmakta ihtilaf etmediniz; zira O, sebeplerini en mükemmel şekilde hazırladı. Evvela içinde bulunduğunuz ihtiyaç haliyle sizi kervana meylettirdi, sonra iki taifeden birini kapalı olarak vadetti ve Kureyş'i kervanlarını korumak üzere başka çare bulamayacakları şekilde çıkardı. Kervanları kurtulunca da onları riya, gösteriş,

والبطر بما هم فيه من الكثرة والقوة كما قال أبو جهل: لا نرجع حتى نرد بدراً فننحر بها الجزور ونشرب الخمور وتعزف علينا القيان ونطعم من حضرنا من العرب فلا يزالون يهابوننا مدى الزمان - {ليقضي الله} أي الذي له جميع الأمر من إعزاز دينه بإعرازكم زإذلالهم {أمراً كان} كما تكون الجبلات والطبائع في التمكن والتمام {مفعولاً} أي مقدراً في الأزل من لقائهم وما وقع فيه من قتلهم وأسرهم على ذلك الوجه العظيم فهو مفعول لا محالة ليتبين به أيمان من آمن باعتماده على الله وتصديقه بموعده وكفر من كفر.

ve içinde bulundukları çokluk ve kuvvet sebebiyle şımarıklık [bu yola] sevk etti. Nitekim Ebû Cehil şöyle demişti: "Bedir'e varıp orada develer kesmedikçe, şaraplar içmedikçe, şarkıcı cariyeler bize çalgı çalmadıkça ve yanımıza gelen Arapları doyurmadıkça geri dönmeyeceğiz; böylece zaman boyunca bizden hep korkacaklar!" {ليقضي الله} “Allah yerine getirsin diye” yani sizi aziz kılıp onları zelil ederek dinini yüceltmek suretiyle bütün emirlerin sahibi olan Allah, {أمراً كان} “olmuş [bir işi]” yaratılış ve tabiatların yerleşmiş ve tam olması gibi {مفعولاً} “yerine getirilmesi gereken” yani ezelde takdir edilmiş olan onlarla karşılaşmayı ve bu karşılaşmada meydana gelen o muazzam şekildeki öldürülme ve esir edilmelerini [yerine getirsin diye bunu yaptı]. Dolayısıyla Allah'a güvenmesi ve vaadini tasdik etmesiyle iman edenin imanı, inkâr edenin de inkârı açığa çıksın diye bu iş mutlaka vuku bulacaktı.

ولما علل ذلك التدبير في اللقاء بقوله: {ليقضي الله} علل تلك العلة بقوله: {ليهلك} أي لعد رؤية ذلك القضاء الخارق للعادة {من هلك} أي من الفريقين: الكفار في حالة القتال وبعدها، والمسلمين هلاكاً متجاوزاً وناشئاً {عن} حالة {بينة} لما بان من صدق رسول الله ﷺ في هذه الوقعة في كل ما وعد به وكذب الكفار في كل ما كانوا يقولونه قاطعين به مع أن ظاهر الحال يقضي لهم، فكان ذلك من أعظم المعجزات {ويحيى من حيّ} أي بالإسلام حياة هي في أعلى الكمال بما تشير إليه قراءة نافع والبزي عن ابن كثير وأبي بكر عن عاصم بإظهار الياءين، أو في أدنى الكمال بما يشير

Karşılaşmadaki o tedbiri {ليقضي الله} “Allah yerine getirsin diye” buyruğuyla gerekçelendirince, bu gerekçeyi de şu buyruğuyla açıkladı: {ليهلك} “helak olsun diye” yani âdete aykırı olan o hükmün gerçekleşmesini gördükten sonra {من هلك} “helak olan kimse” yani iki gruptan: Savaş anında ve sonrasında kâfirler ve Müslümanlar, {عن} “[ayrılan]” [bir halden] {بينة} “açık bir delil [üzere helak olsun]”. Zira Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisede vadettiği her şeyde doğruluğu; kâfirlerin ise zahirî durum onların lehine hükmetmesine rağmen kesin bir dille söyledikleri her şeyde yalancı oldukları apaçık ortaya çıktı. Bu ise en büyük mucizelerden biri oldu. {ويحيى من حيّ} “yaşayan kimse de yaşasın diye” yani İslâm ile öyle bir hayatla yaşasın ki, bu hayat -Nâfi', İbn Kesîr'den Bezzî ve Âsım'dan Ebû Bekir'in iki yâ'yı izhar ederek okumalarının işaret ettiği üzere- kemalin en üst mertebesindedir; yahut diğerlerinin işaret ettiği üzere kemalin en alt mertebesindedir;

إليه إدغام الباقين تخفيفاً حياة متجاوزة وناشئة {عن} حالة {بينة} أي كائنة بعد البيان في كون الكافرين على باطل والمؤمنين على حق لما سيأتي من أنهم كانوا يقولون {غر هؤلاء دينهم} [الأنفال: ٤٩] فحينئذ تبين المغرور وكشفت عجائب المقدور عن أعين القلوب المستور.

tahfif için idgam yaparak okuyanların işaret ettiği üzere, {عن} “[doğarak]” [bir halden] {بينة} “açık bir delil [üzere yaşasın]” yani kâfirlerin bâtıl, müminlerin ise hak üzere olduğunun beyan edilmesinden sonra var olan [bir delil üzere yaşasın]. Zira ileride geleceği üzere onlar: {غر هؤلاء دينهم} “Bunları dinleri aldattı” [el-Enfâl: 49] diyorlardı. İşte o vakit aldananın kim olduğu açığa çıktı ve takdirin harikaları, kalplerin gözlerinden örtülü olan şeyleri perde arkasından çıkardı.

ولما كان التقدير: فإن الله في فعل ذلك لعزير حكيم، عطف عليه قوله: {وإن الله لسميع} أي لما كنتم تقولونه وغيره {عليم*} بما كنتم تضمرونه وغيره فاستكينوا لعظمته وارجعوا عن منازعتكم لخشيته، ثم أتم سبحانه تصوير حالتهم بقوله مبيناً ما أشار إليه من لطف تدبره: {إذ} أي اذكر إذ أردت علم ذلك حين {يريكهم الله} أي الذي له صفات الكمال فهو يفعل ما يشاء {في منامك قليلاً} تأكيداً لما تقدم إعلامه به من أن المصادمة - فضلاً عما نشأ عنها - ما كان إلا منه وأنهم كانوا كالآلة التي لا اختيار لها، وذلك أن النبي ﷺ رآهم في منامه قليلاً فحدث أصحاب ﵃ بذلك فاطمأنت قلوبهم وشجعهم ذلك؛ وعين ما كان يحصل من الفساد لولا ذلك فقال: {ولو أراكهم} أي في منامك أو غيره {كثيراً} .

Takdir edilen mana: "Şüphesiz Allah bunu yaparken mutlak galiptir, hikmet sahibidir" şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وإن الله لسميع} “Ve şüphesiz Allah elbette hakkıyla işitendir” yani söylediklerinizi ve diğer şeyleri; {عليم*} “hakkıyla bilendir.” içinizde gizlediklerinizi ve diğer şeyleri. Öyleyse O'nun azametine boyun eğin ve O'nun korkusundan ötürü çekişmeyi bırakın. Sonra Sübhânehu, lütufkâr tedbirine işaret ettiği hususu açıklayarak hallerinin tasvirini şu buyruğuyla tamamladı: {إذ} “Hani” yani bunu bilmek istediğin zamanı hatırla; {يريكهم الله} “Allah sana onları gösteriyordu” yani kemal sıfatlarına sahip olan ve dilediğini yapan Allah; {في منامك قليلاً} “rüyanda az” Çarpışmanın -ve ondan doğan neticelerin- ancak Kendisinden olduğuna ve onların hiçbir iradesi olmayan birer vasıta gibi olduğuna dair daha önce bildirilenleri pekiştirmek üzere [böyle gösterdi]. Şöyle ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında onları az gördü ve ashabına radıyallâhu anhum bunu anlattı; böylece kalpleri mutmain oldu ve bu onları cesaretlendirdi. Bu olmasaydı meydana gelecek fesadı da tayin ederek şöyle buyurdu: {ولو أراكهم} “Eğer sana onları gösterseydi” yani rüyanda veya başka bir şekilde; {كثيراً} “çok”.

ولما كان الإخبار بعد الوقعة بضد ما وقع فيها مما يقتضي طبع البشر التوقف فيه، أكد قوله: {لفشلتم} أي جبنتم {ولتنازعتم} أي اختلفتم فنزع كل واحد منزعاً خلاف منزع صاحبه {في الأمر} أي فوهنتم فزادكم ذلك ضعفاً وكراهة للقائهم {ولكن الله} أي الذي

Hadisenin ardından, onda meydana gelenin zıddını haber vermek insan tabiatının duraklamasını gerektiren bir durum olduğundan, şu buyruğunu tekit etti: {لفشلتم} “mutlaka korkaklık gösterirdiniz” yani çekinirdiniz; {ولتنازعتم} “ve mutlaka çekişirdiniz” yani ihtilafa düşerdiniz ve her biriniz diğerinin tutumuna aykırı bir tutum takınırdı; {في الأمر} “bu hususta” yani gevşerdiniz, bu da zaafınızı ve onlarla karşılaşma hususundaki isteksizliğinizi artırırdı; {ولكن الله} “fakat Allah” yani

أحاط بكل شيء قدرة وعلماً {سلم} أي ولكن لم يركهم كذلك فحصلت السلامة عما كان يتسبب عنها من النكوص، ثم بين العلة في ترتيبه ذلك وإخباره بهذا الأمر المفروض بقوله: {إنه عليم} أي بالغ العلم {بذات الصدور*} أي ضمائرها من الجراءة والجبن وغيرهما قبل خطورها في القلوب.

kudreti ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah; {سلم} “kurtardı.” yani sana onları öyle göstermedi, böylece geri çekilmeye sebep olacak şeyden selamet hâsıl oldu. Sonra bunu bu şekilde tertip etmesinin ve bu farazi durumu haber vermesinin hikmetini şu buyruğuyla açıkladı: {إنه عليم} “Şüphesiz O hakkıyla bilendir” yani ilmi pek geniştir; {بذات الصدور*} “göğüslerin özünü.” yani cesaret, korkaklık ve benzeri kalplere doğmadan önceki gizlilikleri.

ولما بين ما نشأ عن رؤيته صلى الله عليه والسلم من قلتهم وما كان ينشأ عن رؤيته الكثرة لو وقعت، لأنه ﷺ لما هو عليه من النصيحة والشفقة - كان يخبرهم بما رأى كما أخبرهم في غزوة أحد بالبقر المذبحة؛ أتبعه ما فعل من اللطف في رؤيتهم بأنفسهم يقظة فقال: {وإذ} أي واذكروا أيضاً إذ {يريكموهم} أي يبصركم أياهم {إذ} أي حين {التقيتم} ونبه على أن الرؤية ليست على حقيقة ما هم عليه بقوله: {في أعينكم} أي لا في نفس الأمر حال كونهم {قليلاً} أي عددهم يسيراً أمرهم مصدقاً لما أخبركم به النبي ﷺ عن رؤياه لتجترئوا عليهم؛ روي عن ابن مسعود ﵁ أنه قال: لقد قللوا في أعيننا يوم بدر حتى قلت لرجل إلى جنبي: أتراهم سبعين؟ قال: أراهم مائة، فأسرنا رجلاً منهم فقلنا: كم كنتم؟ قال: ألفاً، قال الحرالي في آل عمران: فجعل القليل وصفاً لهم لازماً ثابتاً دائماً عليهم بما أوجب فيهم من نقص ذواتهم بخفاء فطرتهم وما وراء خلق الفطرة

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları az görmesinden doğan neticeyi ve şayet vuku bulsaydı çok görmesinden doğacak neticeyi açıklayınca -zira o sallallâhu aleyhi ve sellem, sahip olduğu nasihat ve şefkat sebebiyle, Uhud gazvesinde boğazlanan sığırları haber verdiği gibi gördüğü şeyleri onlara haber verirdi-; uyanıkken bizzat kendilerinin görmesinde gösterdiği lütfu bunun peşinden zikredip şöyle buyurdu: {وإذ} “Ve hani” yani şunu da hatırlayın: {يريكموهم} “size onları gösteriyordu” yani onları size gösteriyordu; {إذ} “hani” yani [şu vakitte:] {التقيتم} “karşılaştığınız vakit” Görüşün onların gerçekteki durumu üzere olmadığına şu buyruğuyla dikkat çekti: {في أعينكم} “gözlerinizde” yani hakikatte öyle olmadıkları halde; {قليلاً} “az” yani sayıları az, durumları önemsiz [olarak gösteriyordu]. Bu da onlara karşı cesaret bulmanız için Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasından size haber verdiği şeyi tasdik etmek içindi. İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: "Bedir günü gözlerimizde öyle azaltıldılar ki, yanımdaki adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim. O: 'Ben yüz kişi görüyorum' dedi. Onlardan bir adamı esir aldığımızda: 'Kaç kişiydiniz?' diye sorduk. 'Bin kişiydik' dedi." el-Harrâlî Âl-i İmrân'da şöyle der: "Fıtratlarının gizliliği ve fıtrat yaratılışının arkasındaki şahıslar sebebiyle kendilerinde gerekli kıldığı eksiklikten ötürü 'azlığı' onlara lazım, sabit ve daimi bir vasıf kıldı."

من الذوات، قال تعالى: {ويقللكم} صيغة فعل واقع وقت لا وصفاً لهم من حيث إنه لو أراهم أياهم على الإراءة الحقيقية لزادهم مضاعفين بالعشر، فكانوا يرونهم ثلاثة آلاف ومائتين وثلاثين - انتهى.

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ويقللكم} “ve sizi de azaltıyordu” Bu, muayyen bir vakitte vuku bulan bir fiil sîgasıdır, onlar için [daimi] bir vasıf değildir; zira eğer onlara müminleri hakiki bir gösterişle gösterseydi, on katına katlayarak gösterirdi de onları üç bin iki yüz otuz kişi görürlerdi -nakil bitti-.

{في أعينهم} قبل اللقاء ليجترئوا على مصادمتكم حتى قال أبو جهل: إنما هم أكلة جزور، ثم كثركم في أعينهم حين المصادفة حتى انهزموا حين فاجأتهم الكثرة فظنوا الظنون؛ قال الحرالي: قللهم حين لم يرهم أياهم على الإراءة - الحقيقية العشرية، ولا أراهم أياهم على الصورة الحسية؛ فكان ذلك أية للمؤمنين على قراءة ياء الغائب - أي في آل عمران - وكانت آية للكفار على قراءة {ترونهم} - بتاء الخطاب، فكان في ذلك في إظهار الإراءة في اعين الفئتين نحو مما كان من الإراءتين الواقعة بين موسى ﵇ والسحرة في أن موسى ﵇ ومن معه خيل إليهم من سحرهم أنها تسعى وأن فرعون ومن معه رأوا ثعباناً مبيناً يلقف ما يأفكون رؤية حقيقة، فتناسب ما بين الأيات الماضية القائمة لهذه الآية بوجه ما، وكان هذه الآية أشرف وألطف بما هي في مدافعة بغير آلة من عصى ولا حبل في ذوات الفئتين وإحساسهم - انتهى.

{في أعينهم} “onların gözlerinde” Karşılaşmadan önce sizinle çarpışmaya cesaret etsinler diye [böyle gösterdi]; hatta Ebû Cehil: "Onlar ancak bir devenin yiyeceği kadardır" demişti. Sonra çarpışma anında gözlerinde sizi çoğalttı; öyle ki ansızın gelen çokluk karşısında hezimete uğradılar ve türlü zannlara kapıldılar. el-Harrâlî şöyle der: "Onları on katına katlayan hakiki bir gösterişle göstermediğinde ve hissi surette de göstermediğinde onları azalttı. Bu durum, -yani Âl-i İmrân'daki- gaib yâ'sı kıraatine göre müminler için bir ayet; hitap tâ'sı ile {ترونهم} “onları görüyordunuz” kıraatine göre ise kâfirler için bir ayet idi. İki taifenin gözündeki bu gösterişte; Mûsâ aleyhisselâm ile sihirbazlar arasında vuku bulan, Mûsâ aleyhisselâm ve beraberindekilere sihirleri sebebiyle iplerin ve sopaların koşuyor gibi gösterilmesi, Firavun ve beraberindekilerin ise onların uydurduklarını yutan apaçık bir yılanı hakiki bir görme ile görmeleri şeklindeki iki türlü göstermeye benzer bir durum vardı. Böylece geçmiş ayetler ile bu ayet arasında bir yönden uygunluk hâsıl oldu. Bu ayet ise, iki grubun zatında ve hissiyatında asa veya ip gibi hiçbir vasıta olmaksızın gerçekleşen bir müdafaayı içerdiğinden daha şerefli ve daha latiftir" -nakil bitti-.

ولما ذكر ما أحاله سبحانه من إحساس الفئتين، علله بقوله: {ليقضي الله} أي الذي له العزة البالغة والحكمة الباهرة من نصركم وخذلانهم بأن تفاجئهم كثرتكم بعد رؤيتكم قليلاً فيشجعهم ذلك، ويهزمهم

Sübhânehu iki taifenin idrakinde meydana getirdiği bu değişimi zikredince, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {ليقضي الله} “Allah yerine getirsin diye” yani üstün izzet ve parlak hikmet sahibi olan Allah; sizi az gördükten sonra çokluğunuzun onları gafil avlamasıyla -ki bu durum onları cesaretlendirmiş ve ardından hezimete uğratmıştır- size yardım etmeyi ve onları yardımsız bırakmayı [yerine getirsin diye];

{أمراً كان مفعولاً} أي من إعجالهم - بما فجعهم من الكثرة بعد القلة - عن الحذر والاستعداد لذلك وبما فعل بأيديكم في هذه الغزوة من القتل والأسر والهزيمة المثمر لذل جميع أهل الكفر، كان مقدراً في الأزل فلا بد من وقوعه على ما حده لأنه لا راد لأمره ولا يبدل القول لديه، فعل ذلك كله وحده.

{أمراً كان مفعولاً} “yerine getirilmesi gereken bir işi” yani azlıktan sonraki çokluğun dehşetiyle onları tedbir almaktan ve hazırlanmaktan alıkoymayı ve bu gazvede sizin ellerinizle yapılan öldürme, esir alma ve hezimetle bütün küfür ehlinin zilletine vesile kılmayı [yerine getirsin diye]. Bu, ezelde takdir edilmişti ve belirlediği şekilde vuku bulması kaçınılmazdı; zira O'nun emrini geri çevirecek kimse yoktur ve O'nun huzurunda söz değiştirilmez. Bütün bunları tek başına O yaptı.

ولما كان التقدير: فبيده سبحانه ابتداء الأمور بتقديره أياها في الأزل لا بيد أحد غيره، عطف عليه قوله: {وإلى الله} أي الملك الأعلى الذي بيده وحده كل أمر {ترجع الأمور*} أي كلها فلا ينفذ إلا ما يريد إنفاذه، فلا تجري الأمور على ما يظنه العباد، وهو من قولك: هذا الأمر راجع إليك، أي مهما أردته فيه مضى، ولو فرض أن غيرك عالجه لم يؤثر فيه؛ ولا يزال كذلك حتى يرجع إليك فيمضي، فالحاصل أن فيه قوة الرجوع بهذا الاعتبار وإن لم يكن هناك رجوع بالفعل، وفي هذا تنبيه على أن أمور الدنيا غير مقصودة لذواتها، وإنما المراد منها ما يصلح أن يكون زاداً ليوم المعاد، ولما تقرر ذلك وتم على هذا السبيل الأحكم والمنهاج الأقوم، كان علة لمضمون قوله: {يا أيها الذين آمنوا} الآيتين، فكانتا نتيجته، لأنه إذا علم أن الأمر كله له ولا أثر لقلة ولا كثرة أثمر لمن هو في أدنى درجات الإيمان فضلاً عن غيره قلة المبالاة بالظالمين وإن تجاوزت قواهم الحد، وزادوا كثرة على

Takdir edilen mana: "İşlerin başlangıcı başkasının değil, ezelde takdir etmesiyle sırf Sübhânehu'nun elindedir" şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {وإلى الله} “Ve ancak Allah'a” yani her iş elinde olan en yüce Hükümran'a {ترجع الأمور*} “döner bütün işler.” yani hepsi O'na döner, dolayısıyla O'nun infaz etmek istediğinden başkası geçerli olmaz ve işler kulların zannettiği gibi cereyan etmez. Bu, senin: "Bu iş sana aittir" sözünden gelir; yani o hususta ne dilersen geçerli olur, başkasının ona müdahale ettiği farz edilse bile tesir etmez; ta ki sana dönüp geçerli oluncaya kadar böyle kalır. Netice itibarıyla, fiilen bir dönüş olmasa bile bu mülahaza ile onda dönüş kuvveti vardır. Bunda, dünya işlerinin bizzat kendileri için hedeflenmediğine, onlardan kastedilenin ahiret günü için azık olmaya elverişli şeyler olduğuna bir dikkat çekme vardır. Bu durum en muhkem yolla ve en dosdoğru yöntemle bu şekilde sabit olup tamamlanınca, {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” şeklinde başlayan iki ayetin muhtevasının gerekçesi oldu; nitekim bu iki ayet onun neticesi konumundadır. Zira işin tamamının O'na ait olduğu, azlığın veya çokluğun bir tesiri bulunmadığı bilindiğinde; bu durum, başkaları bir yana imanın en alt derecesinde olan kimseye bile, güçleri haddi aşsa ve sayıları

العد، والآيتان تذكّرانهم بحالتهم التي أوجبت نصرهم ليلزموها في كل معترك ولا يتنازعوا كما تنازعوا في المغنم {إذا لقيتم} أي قاتلتم لأن اللقاء اسم للقتال غالب {فئة} أي طائفة مستحقة للقتال كما أغنى عن وصفها بذلك وصفهم بالإيمان {فاثبتوا} أي في لقائها بقتالها كما ثبتم في بدر ولا تحدثوا أنفسكم بفرار {واذكروا الله} أي الذي له كل كمال فكل شيء يطلب فهو عنده يوجد {كثيراً} أي كما صنعتم ثَمَّ، لأن ذلك أمارة الصدق في الاعتماد عليه وحده، وذلك موجب للنصر لا محالة كما في الحديث القدسي

hesaba gelmeyecek kadar artsa dahi zalimleri umursamama meyvesini verir. Bu iki ayet onlara, ganimet hususunda çekiştikleri gibi çekişmeyip her savaş meydanında sımsıkı sarılsınlar diye zaferlerini gerekli kılan hallerini hatırlatmaktadır: {إذا لقيتم} “Karşılaştığınız zaman” yani savaştığınız zaman; çünkü karşılaşma (likâ) kelimesi ekseriyetle savaş için kullanılır; {فئة} “bir toplulukla” yani savaşılmayı hak eden bir toplulukla; nitekim onların imanla vasıflanması, bu topluluğun böyle vasıflanmasına ihtiyaç bırakmamıştır; {فاثبتوا} “sebat edin” yani Bedir'de sebat ettiğiniz gibi onlarla savaşarak karşılaşmada sebat gösterin ve aklınızdan kaçmayı geçirmeyin; {واذكروا الله} “ve Allah'ı anın” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan, dolayısıyla talep edilen her şeyin katında bulunduğu Allah'ı; {كثيراً} “çokça” yani orada yaptığınız gibi [çokça anın]. Zira bu, sadece O'na güvenmedeki sadakatin alametidir ve kudsî hadiste buyrulduğu gibi bu durum mutlaka zaferi gerektirir:

«إن عبدي كل عبدي للذي يذكرني عند لقاء قرنه»

«Kulum, gerçek kulum; dengiyle karşılaştığı anda Beni anandır.»

ولما أمر بذلك، علله بأداة الترجي، ليكون أدل على أنه سبحانه لا يجب عليه شيء فيكون للإيمان فقال: {لعلكم تفلحون*} أي لتكونوا على رجاء من الفلاح وهو الظفر بالمراد من النصر والأجر وكما كنتم إذ ذاك {وأطيعوا الله} أي الذي له الغنى المطلق فلا يقبل إلا الخالص والكمال الأكمل فلا يفعل إلا ما يريد {ورسوله} أي في الإقدام والإحجام لجهلكم بالعواقب، وتلك الطاعة أمارة إخلاصكم في الذكر {ولا تنازعوا} بأن يريد كل واحد نزع مال صاحبه من رأي وغيره وإثبات ما له، وأشار إلى عظيم ضرر التنازع ببيان ثمرته المرة فقال؛ {فتفشلوا} أي تضعفوا؛ قال في القاموس: فشل كفرح،

Bunu emredince, Sübhânehu'ya hiçbir şeyin vacip olmadığını, dolayısıyla [lütfun] imana bağlı olduğunu daha açık göstermek için tereccî (ümit) edatıyla gerekçelendirip şöyle buyurdu: {لعلكم تفلحون*} “umulur ki kurtuluşa eresiniz.” yani felaha erme ümidi üzere olasınız; felah ise tıpkı o vakit olduğunuz gibi zafer ve ecir şeklindeki murada nail olmaktır; {وأطيعوا الله} “Ve Allah'a itaat edin” yani mutlak zenginlik sahibi olup ancak ihlaslı olanı kabul eden, en mükemmel kemale sahip olup ancak dilediğini yapan Allah'a; {ورسوله} “ve Resulü'ne [itaat edin]” yani akıbetleri bilmediğiniz için ileri atılma ve geri durma hususunda [itaat edin]; bu itaat ise zikrinizdeki ihlasın alametidir; {ولا تنازعوا} “ve birbirinizle çekişmeyin” yani her birinizin fikir ve benzeri konularda arkadaşının elindekini çekip almayı ve kendisininkini ispat etmeyi istemesi suretiyle [çekişmeyin]. Çekişmenin acı meyvesini açıklayarak büyük zararına işaret edip şöyle buyurdu: {فتفشلوا} “yoksa yılgınlığa düşersiniz” yani zayıflarsınız. el-Kâmûs'ta şöyle denir: Feşile (فشل), feriha (فرح) [babından],

فهو فشل، كسل وضعف وتراخي وجبن - انتهى. والمادة راجعة إلى الفيشلة وهي الحشفة، ومن لازمها الرخاوة وينشأ عن الرخاوة الجبن مع الصلف والخفة والطيش.

o da feşeldir: Tembellik, zaaf, gevşeklik ve korkaklıktır -nakil bitti-. Kök, haşefe (sünnet derisi) anlamına gelen el-feyşele kelimesine dayanır; bunun lazımı gevşekliktir, gevşeklikten de böbürlenme, hafifmeşreplik ve taşkınlıkla beraber korkaklık doğar.

ولما كان الفشل ربما كان معه الظفر لفشل في العدو أكثر منه أو غير ذلك، عطف ما يلزمه غالباً بالواو دون الفاء فقال: {وتذهب ريحكم} أي غلبتكم وقوتكم، وأصله أن الريح إذا كانت في الحرب من جهة صف كانت في وجوه أعدائهم فمنعتهم بما يريدون فخذلوا فصارت كأنها قوة من أتت من عنده، فصارت يكنى بها عنها؛ ثم ختم هذه الأسباب بالجامع لشملها الناظم لمقاصد أهلها فقال؛ {واصبروا} أي على ما يكون من تلك المشاق فإنكم إن تكونوا تألمون فإن أعداءكم كذلك، وأنتم ترجون من الله ما لا يرجون؛ ثم علله بما يكون النصر في الحقيقة فقال: {إن الله} أي الميحط بصفات الكمال {مع الصابرين*} أي لأنهم لا يصبرون إلا اعتماداً عليه، ومن كان معه عز، وهذه الجملة فيها - كما قال الإمام شمس الدين محمد بن قيم الجوزية في آخر كتاب الفروسية المحمدية - تدبير الحروب أحسن جمع على أتم وجه، فأمر فيها بخمسة أشياء ما اجتمعت قط في فئة إلا انتصرت وإن قلت في جنب عدوها، وخامسها ملاك ذلك وقوامه وأساسه وهو الصبر، فعلى هذه الدعائم الخمس تبنى قبة النصر، ومتى زالت

Yılgınlıkla beraber düşmandaki daha fazla yılgınlık veya başka bir sebeple zaferin kazanılması muhtemel olduğundan, ekseriyetle onun peşinden gelen neticeyi fâ yerine vâv ile atfederek şöyle buyurdu: {وتذهب ريحكم} “ve kuvvetiniz elden gider.” yani üstünlüğünüz ve gücünüz [gider]. Bunun aslı şudur: Rüzgâr savaşta bir safın yönünden estiğinde düşmanlarının yüzüne çarpar, onları istediklerinden alıkoyar ve hezimete uğratır; böylece rüzgâr sanki tarafından estiği kimsenin kuvveti gibi olur ve bundan kinaye olarak kullanılır. Sonra bu sebepleri, hepsini bir araya toplayan ve sahiplerinin gayelerini nizam altına alan şu buyrukla noktaladı: {واصبروا} “Ve sabredin” yani başa gelen bu meşakkatlere karşı [sabredin]; zira siz acı çekiyorsanız düşmanlarınız da öyle acı çekmektedir ve siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Sonra hakikatte zaferin kaynağı olan husus ile bunu gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarını kuşatan Allah; {مع الصابرين*} “sabredenlerle beraberdir.” Zira onlar ancak O'na güvenerek sabrederler; kiminle beraber olursa o aziz olur. İmam Şemsüddin Muhammed b. Kayyim el-Cevziyye'nin Furûsiyyetü'l-Muhammediyye kitabının sonunda belirttiği gibi bu cümlede, savaşların tedbiri en güzel biçimde ve en kâmil tarzda toplanmıştır. Zira burada beş şey emredilmiştir ki, bunlar bir toplulukta toplandığında düşmanına nazaran az olsa bile mutlaka zafer kazanır; beşincisi ise bunun esası, direği ve temeli olan sabırdır. İşte zafer kubbesi bu beş rükün üzerine bina edilir. Ne zaman bunlar

أو بعضها زال من النصر بحسبه، وإذا اجمتعت قوى بعضها بعضاً وصار لها أثر عظيم، لما اجتمعت في الصحابة ﵃ لم تقم لهم أمة من الأمم، ففتحوا البلاد شرقاً وغرباً ودانت لهم العباد سلماً وحرباً، ولما تفرقت فيمن بعدهم وضعفت آل الأمر قليلاً قليلاً إلى ما ترى - فلا قوة إلا بالله، والجامع لذلك كله طاعة الله ورسوله فإنها موجبة لتأييد المطيع بقوة من هو في طاعته، وذلك سر قول أبي الدرداء ﵁ الذي رواه البخاري في باب «عمل صالح قبل القتال» : إنما تقاتلون الناس بأعمالكم؛ وهو شرع قديم، قال في أثناء السفر الخامس من التوارة: وإن أنتم سمعتم قول الله ربكم وتحفظتم وعملتم بكل هذه الوصية التي آمركم بها اليوم يبارك عليكم الله ربكم كما قال لكم، وترزقون إن تقرضوا شعوباً كثيرة ولا تقرضون، وتسلطون على شعوب كثيرة ولا يتسلطون عليكم.

veya bir kısmı zail olursa, zaferden de ona göre bir eksilme olur. Bunlar bir araya geldiğinde ise birbirini takviye eder ve muazzam bir tesiri olur. Bunlar Ashabda radıyallâhu anhum bir araya geldiğinde hiçbir ümmet onların karşısında duramadı; doğuda ve batıda beldeleri fethettiler, barışta ve savaşta insanlar onlara boyun eğdi. Onlardan sonrakilerde bunlar dağılıp zayıflayınca da işler azar azar gördüğün hale vardı; kuvvet ancak Allah'a aittir. Bütün bunları toplayan şey ise Allah'a ve Resulü'ne itaattir; zira bu, itaat edenin, itaatinde olduğu Zat'ın kuvvetiyle desteklenmesini gerektirir. Ebû'd-Derdâ'nın radıyallâhu anh Buhârî'de "Savaştan Önce Salih Amel" babında rivayet edilen şu sözünün sırrı da budur: "Siz insanlarla ancak amellerinizle savaşıyorsunuz." Bu kadim bir şeriattır; Tevrat'ın beşinci seferinde şöyle denir: "Eğer siz Rabbiniz Allah'ın sözünü dinler, bugün size emrettiğim bütün bu vasiyeti korur ve yaparsanız, Rabbiniz Allah size söylediği gibi sizi mübarek kılar; birçok millete ödünç verirsiniz ama siz ödünç almazsınız, birçok millete hükmedersiniz ama onlar size hükmedemezler."

ولما ذكرهم سبحانه ما أوجب نصرهم آمراً لهم بالثبات عليه، ذكر لهم حال أعدائهم الذي أوجب قهرهم ناهياً عنه تعريضاً بحال المنازعة في الأنفال وأنها حال من يريد الدنيا، ويوشك - إن تمادت - أن تجر إلى مثل حال هؤلاء الذي محط نظرهم الدنيا فقال: {ولا تكونوا} أي يا معشر

Sübhânehu onlara zaferlerini gerektiren şeyleri hatırlatıp bunda sebat etmelerini emredince, enfâl konusundaki çekişme haline ve bunun dünyayı isteyen kimsenin hali olduğuna ve sürdüğü takdirde gayesi dünya olan şu kimselerin haline sürükleyeceğine tarizde bulunarak, bundan sakındırmak üzere düşmanlarının hezimetini gerektiren hallerini hatırlattı ve şöyle buyurdu: {ولا تكونوا} “Ve olmayın” yani ey topluluk!

المؤمنين {كالذين} وصور قبح عملهم من أوله إلى آخره فقال: {خرجوا من ديارهم} أي كل واحد من داره وهم أهل مكة، وكل من عمل مثل عملهم كان مثلهم، ولذا عبر بالوصف ليعم {بطراً} أي طغياناً وتكبراً على الحق، ومادة بطر - بأيّ ترتيب اتفق - تدور على اللين القابل للعمل حتى ربط، فإنه لولا الضعف ما استوثق من المربوط، ومنه بطر الجرح - وهو شقه - والبيطار، وتارة يكون ذلك اللين عن دهش. ومنه أبطرت حلمه أي أدهشته عنه، وذهب دمه بطراً أي باطلاً للضعف عنه للحيرة في الأمر الموصل إليه، وتارة يكون عن مجاوزة الحد في الصلابة، ومنه بطر النعمة - إذا لم يشكرها فتجاوز الحد في المرح، فإن فاعل ذلك يمكنه الحكيم من مقاتله فيأخذه وهو يرجع إلى عدم احتمال القوى للشكر، ففاعل ذلك ضعيف وإن ظهر منه خلاف ذلك ما قال عمر ﵁: العدل وإن رئي ليناً أكف عن الظلم من الجور وإن رئي شديداً - أو كما قال ﵁. وأقرب من ذلك أن تكون المادة دائرة على الخلطة الناقلة من حال إلى حال.

müminler! {كالذين} “o kimseler gibi” ve onların amelinin çirkinliğini başından sonuna kadar tasvir ederek şöyle buyurdu: {خرجوا من ديارهم} “yurtlarından çıkan” yani her biri kendi evinden çıkan; bunlar Mekke halkıdır ve onların yaptığı gibi yapan herkes onlar gibidir; bu sebeple genel olsun diye vasıf ile ifade edilmiştir: {بطراً} “çalım satarak” yani hakkı kabul etmeyip azgınlık ve kibir göstererek. Batar (بَطَر) kökü -hangi sırada olursa olsun- bağlanıncaya kadar işlenmeyi kabul eden bir yumuşaklık etrafında döner; zira zaaf olmasaydı bağlanan şey sağlamlaştırılmazdı. Yaranın yarılması manasındaki batru'l-cerh ve baytar kelimeleri de bundandır. Bazen bu yumuşaklık bir şaşkınlıktan ileri gelir; nitekim aklını başından alıp şaşırttım manasında "ebtartü hilmehû" ve hedefe ulaştıran hususta şaşkınlık ve acizlikten ötürü kanı heder oldu manasında "zehebe demühû betaran" denir. Bazen de katılıktaki haddi aşmaktan ileri gelir; nitekim şükretmeyip şımarıklıkta haddi aştığında "betara'n-ni'me" denir. Zira bunu yapan kimseye Hakîm olan [Allah] ölümcül yerlerini gösterir de onu yakalar; bu da kuvvetlerin şükrü taşımamasına döner. Dolayısıyla bunu yapan kimse, aksini gösterse bile zayıftır. Nitekim Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Adalet, yumuşak görülse bile, şiddetli görülen zulümden daha çok haksızlığı önleyicidir" -yahut radıyallâhu anh'ın dediği gibi-. Buna en yakın olanı ise, kökün bir halden diğer hale geçiren karışım etrafında dönmesidir.

ولما ذكر الحامل لهم على الخروج من أنفسهم، ذكر ما أوجبه لهم من غيرها فقال: {ورئاء الناس} أي خرجوا يرون الناس

Onları çıkmaya sevk eden kendi içlerindeki sebebi zikredince, başkalarından ötürü kendilerinde oluşan sebebi zikredip şöyle buyurdu: {ورئاء الناس} “ve insanlara gösteriş yaparak” yani onlar insanlara göstermek üzere çıktılar;

خروجهم وما يتأثر عنه ليروهم ما يقولون فيه، فإنهم لما قيل لهم؛ قد نجى الله عيركم فارجعوا، بطروا النعمة تبعاً لأبي جهل حيث قال: والله لا نرجع حتى نرد بدراً فنشرب الخمور وننحر الجزور وتعزف علينا القيان فتسمع بنا العرب فلا تزال تهابنا أبداً! فسقوا مكان الخمر كؤوس المنايا الحمر، وناحت عليهم نوائح الزمان مكان العزف والقيان.

çıkışlarını ve ondan hâsıl olan şeyleri, hakkında diyeceklerini görsünler diye insanlara göstermek üzere çıktılar. Zira kendilerine: "Allah kervanınızı kurtardı, artık geri dönün" dendiğinde, Ebû Cehil'e uyarak nimete karşı nankörlük edip şımardılar; nitekim o: "Vallahi Bedir'e varıp şaraplar içmedikçe, develer kesmedikçe, cariyeler bize çalgı çalmadıkça ve Araplar bizi duyup da ebediyen bizden korkmaya devam etmedikçe dönmeyeceğiz!" demişti. Fakat şarap yerine kızıl ölüm kadehlerini içtiler; çalgı ve cariyeler yerine de zamanın ağıtçıları üzerlerine ağıt yaktı.

ولما ذكر نفس الخروج وما فيه من الفساد وذكر ثمرته الخبيثة الناشئة عن ذينك الخلقين، وعبر عنهما بالاسم إشارة إلى الثبات كما هو شأن الأخلاق، وعن الثمرة بالمضارع تنبيهاً على أنهم لا يزالون يجددونها فقال: {ويصدون} أي يوجدون الصد وهو المنع لأنفسهم وغيرهم {عن سبيل الله} أي الملك الأعظم في ذلك الوجه وهم عازمون على تجديد ذلك في كل وقت، فلما كانت هذه مقاصدهم كان نسجهم هلهلاً وبنيانهم واهياً، فإنها من عمل الشيطان، وكل عمل لا يكون لله إذا صدم بما هو لله اضمحل، بذلك سبحانه أجرى سنته ولن تجد لسنته تحويلاً، فإن العاملين عبيد الله {والله} أي فعلوا ذلك والحال أن المحيط بكل شيء الذي عادوا أولياءه {بما} أو يكون ذلك معطوفاً على تقديره: فأبطل الله بجلاله وعظمته أعمالهم وهو بكل ما {يعملون محيط*} فهم في قبضته، فأوردهم - إذ خرجوا يحادونه - بدراً فنحر مكان الجزور رقابهم وسقاهم مكان الخمور كؤوس المنايا، وأصاح عليهم مكان القيان صوائح النوائح، ولعله قدم الجار إشارة إلى أنه لشدة إحاطته بأعمالهم كأنه

Çıkışın kendisini, onda bulunan fesadı ve bu iki ahlaktan doğan habis meyveyi zikredince -ve ahlakın şanı olduğu üzere sebat ifade etmesi için bu ikisini isimle, bunu sürekli yenilediklerine dikkat çekmek için ise meyveyi muzâri fiille ifade ederek- şöyle buyurdu: {ويصدون} “ve alıkoyan [kimseler gibi]” yani kendilerini ve başkalarını engelleme eylemini ortaya koyarak; {عن سبيل الله} “Allah yolundan” yani o cihette en yüce Hükümran'ın yolundan [alıkoyanlar gibi olmayın]. Onlar bunu her an yenilemeye azimlidirler. Gayeleri bu olunca, dokudukları gevşek, binaları çürük oldu; zira bunlar şeytanın amelidir ve Allah için olmayan her amel, Allah için olanla çarpıştığında yok olup gider. Sübhânehu sünnetini böyle yürütmüştür ve O'nun sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; çünkü çalışanlar Allah'ın kullarıdır. {والله} “Ve Allah” yani dostlarına düşmanlık ettikleri o her şeyi kuşatan Zat; {بما} “onların yaptıklarını” -veya bu, 'Allah celali ve azametiyle onların amellerini boşa çıkardı ve O, her şeyi...' şeklindeki takdire matuftur-; {يعملون محيط*} “hakkıyla kuşatandır.” Dolayısıyla onlar O'nun kabzasındadırlar. Kendisine karşı çıkmak üzere çıktıklarında onları Bedir'e sevk etti; deve yerine boyunlarını kesti, şarap yerine ölüm kadehlerini içirdi ve cariyeler yerine üzerlerine ağıtçı feryatlarını kopardı. Car-mecrûrun öne alınması, O'nun onların amellerini şiddetle kuşatmasından ötürü sanki

لا نظر له إلى غيرها فلا شاغل له عنها.

başka hiçbir şeye bakmıyor ve hiçbir şey O'nu bundan meşgul etmiyor gibi olduğuna işaret etmek içindir.

ولما كان بين لهم فساد أعمالهم لفساد نياتهم تنفيراً منها، زاد في التنفير بالإشارة إلى الأمر بدوام تذكرها بعاطف على غير معطوف عليه مذكور فقال؛ {وإذ} فعلم أن التقدير قطعاً: اذكروا ذلك واذكروا إذ، وزاد في التنفير بذكر العدو المبين والتنبيه على أن كل ما يأمر به إنما هو خيال لا حقيقة له كما كان ما سول لهم في هذا الأمر فقال: {زين لهم الشيطان} أي العدو المحترق البعيد من الخير {أعمالهم} التي أتقنوها بزعمهم في معاداة النبي ﷺ، وذلك أنه تبدى لهم في صورة سراقة بن مالك بن جعشم الكناني حين خافوا من قومه بني كنانة أن يخلفوهم في أهليهم بسوء لما كان بينهم مما يوجب ذلك، فكاد ذلك أن يثبطهم عن الميسر {وقال} غارّاً لهم في أنفسهم {لا غالب لكم} والجار خبر {لا} وإلاّ لا انتصب اسمها لكونه يكون إذ ذاك شبيهاً بالمضاف {اليوم من الناس} وغارّاً لهم فيمن خلفوه بقوله: {وإني جار لكم} من أن تخلفكم كنانة بشيء تكرهونه، وسار معهم إلى بدر ينشطهم وينشدهم ويسلطهم بهذا القول الظاهر إلى ما يوسوس لهم به في الصدور {فلما تراءت الفئتان} أي رأت كل فئة الأخرى ورأى جبريل ﵇ في جنود الله {نكص} أي رجع يمشي القهقرى وبطل كيده وآثار وسوسته {على عقبيه} أي إلى ورائه، فقالوا

Niyetlerinin bozukluğundan ötürü amellerinin bozukluğunu onlardan sakındırmak için açıklayınca, zikredilmeyen bir matuf aleyhe atıf yaparak bunları daima hatırlama emrine işaretle sakındırmayı artırdı ve şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani” Böylece takdirin kesinlikle: "Bunu hatırlayın ve hani... olduğu zamanı da hatırlayın" şeklinde olduğu anlaşıldı. Apaçık düşmanı zikrederek ve emrettiği her şeyin -bu meselede onlara süslediği gibi- hiçbir hakikati olmayan bir hayalden ibaret olduğuna dikkat çekerek sakındırmayı daha da artırdı ve şöyle buyurdu: {زين لهم الشيطان} “Şeytan onlara süslemişti” yani hayırdan uzak, helak olmuş o düşman; {أعمالهم} “amellerini” Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık hususunda kendi zannlarınca sağlam yaptıkları amellerini [süslemişti]. Şöyle ki, aralarındaki husumet sebebiyle Kinâneoğulları kavminin geride bıraktıkları ailelerine kötülük yapmasından korktuklarında ve bu durum onları sefere çıkmaktan neredeyse alıkoyacakken, o kendilerine Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum el-Kinânî suretinde göründü {وقال} “ve demişti ki:” onları nefisleri hususunda aldatarak: {لا غالب لكم} “Size galip gelecek kimse yoktur” Car-mecrûr {لا}'nın haberidir, aksi halde ismi şibh-i muzâf olacağından nasb edilirdi; {اليوم من الناس} “bugün insanlardan” ve arkalarında bıraktıkları kimseler hususunda da onları şu sözüyle aldattı: {وإني جار لكم} “ve şüphesiz ben de size bir sığınağım” Kinâne'nin size hoşlanmayacağınız bir şey yapmasına karşı [sizin himayenizim]. Onlarla beraber Bedir'e kadar yürüdü; bu zahirî sözüyle göğüslerine fısıldadığı vesveselere onları sevk ederek gayrete getiriyor ve şiirler okuyordu. {فلما تراءت الفئتان} “Fakat iki topluluk birbirini görünce” yani her taife diğerini görünce ve o da Allah'ın orduları içindeki Cebrâîl'i aleyhisselâm görünce; {نكص} “geri döndü” yani geri geri çekildi ve tuzağı ile vesveselerinin eserleri boşa çıktı; {على عقبيه} “ökçeleri üzerine” yani arkasına doğru. Dediler ki:

أين أي سراق؟ ولا يظنونه إلا سراقة، فمر ولم يجبهم ولا عرج عليهم {وقال} أي بلسان الحال أو القال وهو يسمعونه أو لا يسمعونه {إني بريء منكم} ثم علل براءته منهم بقوله: {إني أرى} أي بعين بصري {ما لا ترون} أي من الملائكة والغضب الذي هو نازل بكم، فقال له الحارث بن هشام وكانت يده في يده: والله ما نرى إلا جواسيس يثرب! فاستأنف قوله مؤكداً لإنكارهم لذلك: {إني أخاف الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً أن يهلكني معكم بالمعاجلة بالعقاب {والله} أي الملك الأعظم {شديد العقاب*} فكانوا يقولون: انهزم بنا سراقة، فقال؛ بلغني أنكم تقولون كذا! والله ما علمت بمسيركم هذا إلا عندما بلغني انهزامكم فكانوا يكذبونه حتى أسلموا فعلموا أن الذي غرهم الشيطان، وذلك مشهور في السير، وهو أولى من أن يحمل على مجرد الوسوسة، وفي الحديث «ما رئي إبليس يوماً أصغر ولا أحقر ولا أغيظ من يوم عرفة لما يرى من نزول الرحمة إلا ما رئي يوم بدر» .

"Nereye ey Sürâka?" Onu ancak Sürâka zannediyorlardı. O ise geçip gitti, onlara cevap vermedi ve yanlarına uğramadı; {وقال} “ve dedi ki:” yani hal diliyle yahut onların duyacağı veya duymayacağı şekilde söz ile: {إني بريء منكم} “Şüphesiz ben sizden uzağım” Sonra onlardan uzak oluşunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إني أرى} “çünkü ben görüyorum” yani gözümle; {ما لا ترون} “sizin görmediğinizi” yani melekleri ve üzerinize inmekte olan gazabı. Eli onun elinde olan Hâris b. Hişâm ona: "Vallahi biz Yesrib casuslarından başkasını görmüyoruz!" dedi. Bunun üzerine o, onların bunu inkâr etmesini tekit ederek sözüne şöyle yeniden başladı: {إني أخاف الله} “Şüphesiz ben Allah'tan korkarım” yani kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan Allah'ın beni de sizinle beraber çabucak cezalandırarak helak etmesinden [korkarım]; {والله} “ve Allah” yani en yüce Hükümran; {شديد العقاب*} “cezası çok şiddetli olandır.” Müşrikler: "Sürâka bizi yüzüstü bırakıp kaçtı" diyorlardı. Sürâka ise: "Böyle söylediğiniz bana ulaştı! Vallahi sizin yenilginiz bana ulaşıncaya kadar bu yürüyüşünüzden haberim bile yoktu" dedi. İslâm'a girip de kendilerini aldatanın şeytan olduğunu anlayıncaya kadar onu yalanlıyorlardı. Bu husus siyerde meşhurdur ve bunu sırf vesveseye hamletmekten daha evladır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İblis, rahmetin inişini gördüğü için Arefe gününden başka hiçbir günde daha küçük, daha hakir ve daha öfkeli görülmemiştir; bir de Bedir günü görüldüğü müstesna.»

ولما استوفى ما كان يقطع به في حق أولئك مما هو من أنفسهم ومما هو من تزيين الشيطان، أبدل منه ما كان يقطع به في حقهم من أهل الجهل بالله وبأيامه الماضية وآثاره عند أوليائه وأعدائه فقال: {إذ يقول المنافقون} أي من العرب وبني إسرائيل قولاً يجددونه كل وقت لما لهم فيه من الرغبة {والذين في قلوبهم مرض} أي ممن

Onların kendi nefislerinden ve şeytanın süslemesinden kaynaklanan kesin zannlarını tamamlayınca; Allah'ı, O'nun geçmiş günlerini ve dostları ile düşmanları üzerindeki izlerini bilmeyen cahillerin onlar hakkında beslediği kesin kanaati bunun yerine koyarak şöyle buyurdu: {إذ يقول المنافقون} “Hani münafıklar diyorlardı” yani Araplardan ve İsrâiloğullarından olanlar, içlerindeki arzu sebebiyle her an yeniledikleri bir sözle şöyle diyorlardı; {والذين في قلوبهم مرض} “ve kalplerinde hastalık bulunanlar” yani

لم يرسخ الإيمان في قلبه ممن آمن ولم يهاجر أو من اليهود المصارحين بالكفر حين يرون الكفار وقوتهم وكثرتهم والمؤمنين وضعفهم وقلتهم {غرَّ هؤلاء} مشيرين إليكم {دينهم} أي في إقدامهم على ما يقطع فيه بهلاكهم ظناً منهم أن الله ناصرهم وهم ثلاثمائة وبضعة عشر إلى زهاء ألف ملوك العرب، فيغيظكم ذلك، فكذبهم الله وصدق أمركم بتوكلكم عليه وصبركم على دينكم {ومن} أي قالوا ذلك عالمين بأنكم متوكلون عليه وصبركم على دينكم {ومن} أي قالو ذلك عالمين بأنكم متوكلون على من تدينون له والحال أنه من {يتوكل على الله} أي الذي له الإحاطة الشاملة، فهو يفعل ما يشاء منكم ومن غيركم بشرطه من الإيمان والسعي في الطاعة كما فعلتم فإنه معز ومكرم.

iman ettiği halde hicret etmemiş olup kalbinde iman kökleşmeyenlerden veya küfrünü açıkça ortaya koyan Yahudilerden [olanlar], kâfirleri, onların kuvvetini ve çokluğunu; müminleri ise onların zaafını ve azlığını gördüklerinde: {غرَّ هؤلاء} “Bunları aldattı” size işaret ederek; {دينهم} “dinleri” yani Allah'ın kendilerine yardım edeceğini zannederek kesinlikle helak olacakları bir işe atılmalarında [dinleri onları aldattı]; halbuki kendileri üç yüz on küsur kişi, [karşılarındakiler ise] bin kişiye yakın Arap hükümdarları idi. Bu durum sizi öfkelendirdi; bunun üzerine Allah onları yalanladı ve O'na tevekkül etmeniz ve dininiz üzere sabretmeniz sebebiyle sizin durumunuzu tasdik etti. {ومن} “ve kim” [Münafıklar] sizlerin O'na tevekkül ettiğinizi ve dininiz üzere sabrettiğinizi bildikleri halde bunu söylediler; {ومن} “ve kim” yani sizlerin O'na tevekkül ettiğinizi ve boyun eğdiğiniz Zat'a güvendiğinizi bildikleri halde bunu söylediler; halbuki kim {يتوكل على الله} “Allah'a tevekkül ederse” yani her şeyi kuşatan, dolayısıyla sizin gibi iman ve itaatte gayret şartıyla sizden ve başkalarından dilediğini yapan Allah'a [tevekkül ederse], şüphesiz O, [onu] aziz ve muazzez kılar.

ولما كان سبحانه محيطاً بكل صفة كمال على الإطلاق من غير قيد توكل ولا غيره، أظهر تعالى فقال عاطفاً على تقديره: فإن الله قادر على نصره: {فإن الله} أي الذي له الكمال المطلق {عزيز} أي غالب لكل من يغالبه فهو جدير بنصره {حكيم*} أي متقن لأفعاله فهو حقيق بأن يأخذ عدو المتوكل عليه من الموضع الذي لا ينفعه فيه حيلة.

Sübhânehu, tevekkül şartına veya başka bir şeye bağlı olmaksızın mutlak olarak her kemal sıfatını kuşatmış olduğundan, Teâlâ [ismini] zahir kıldı ve 'şüphesiz Allah ona yardım etmeye kadirdir' şeklindeki takdire matuf olarak şöyle buyurdu: {فإن الله} “şüphesiz Allah” yani mutlak kemal sahibi olan Allah; {عزيز} “mutlak galiptir” yani Kendisine galip gelmek isteyen herkese üstün gelendir, dolayısıyla ona yardım etmeye layıktır; {حكيم*} “hüküm ve hikmet sahibidir.” yani fiillerini muhkem yapandır; dolayısıyla Kendisine tevekkül edenin düşmanını hiçbir hilenin fayda vermeyeceği bir yerden yakalamaya hakkıyla ehildir.

ولما ذكر ما سرّهم من حال أعدائهم المجاهرين والمساترين في الدنيا مرصعاً ذلك بجواهر الحكم وبدائع الكلم التي بملازمتها تكون السعادة وبالإخلال بها تحل الشقاوة، أتبعه ما يسرهم من حال أعدائهم عند الموت وبعده، فقال مخاطباً لمن لو كشف الغطاء لم يزدد يقيناً، حادياً بتخصيصه بالخطاب كل سامع على قوة اليقين ليؤهل لمثل هذا الخطاب

Açık ve gizli düşmanlarının dünyadaki durumlarından onları sevindiren şeyleri; sarılınmasıyla saadetin hâsıl olduğu, terk edilmesiyle şekavetin indiği hikmet cevherleri ve eşsiz kelimelerle süsleyerek zikredince, bunun peşinden düşmanlarının ölüm anında ve sonrasında onları sevindirecek hallerini zikretti. Perde kalksa bile yakîni artmayacak olan zata hitap ederek ve hitabı ona tahsis etmek suretiyle böyle bir hitaba ehil olması için her dinleyeni yakînin kuvvetine sevk ederek,

حكاية لحالهم في ذاك الوقت {ولو} أي يقولون ذلك والحال أنك {لو ترى} يا أعلى الخلق {إذ يتوفى} أي يستوفي إخراج نفوس {الذين كفروا} أي من هؤلاء القائلين ومن غيرهم ممن قتلتموهم ببدر ومن غيرهم بعد ذلك وقبله {الملائكة} أي جنودها الذي وكلناهم بهم حال كونهم {يضربون} .

o vakitteki hallerini hikâye etmek üzere şöyle buyurdu: {ولو} “Bir görseydin!” yani onlar bunu söylerler; halbuki {لو ترى} “sen bir görseydin” ey yaratılmışların en yücesi! {إذ يتوفى} “canlarını alırken” yani ruhlarını tamamen çıkarıp alırken; {الذين كفروا} “inkâr edenlerin” yani bu sözü söyleyenlerden ve diğerlerinden, Bedir'de öldürdüklerinizden ve bundan sonra ve önce [ölen] diğer kimselerden; {الملائكة} “melekler” yani kendilerine vekil kıldığımız melek orduları, şu haldeyken: {يضربون} “vururlarken”.

ولما كان ضرب الوجه والدبر أدل ما يكون على الذل والخزي، قال: {وجوههم وأدبارهم} أي أعلى أجسامهم وأدناها فغيره أولى {و} حال كونهم يقولون لهم: ذوقوا ما كنتم به تكذبون {ذوقوا عذاب الحريق*} أي لرأيتم منظراً هائلاً وأمراً فظيعاً. فسركم ذلك غاية السرور، وما أثر كلامهم في غيظهم، فإنهم يعلمون حينئذ من الذي غره دينه و «لو» وإن كانت تقلب المضارع ماضياً فلا يخلو التعبير بالمضارع في حيزها من فائدة، وهي ما ذكر من الإشارة إلى أن هذا لا يخص ميتاً منهم دون ميت، بل لا فرق بين متقدمهم ومتأخرهم، من مات ببدر أو غيرها وليس في الكلام ما يقتضي أن يكون القائلون {غر هؤلاء دينهم} حضروا بدراً، بل الظاهر أن قائليه كانوا بالمدينة وتعبيرهم ب {هؤلاء} التي هي أداة القرب للتحقير واستسهال أخذهم كما أن أداة البعد تستعمل للتعظيم ببعد الرتبة، وعلى مثل هذا يتنزل قول فرعون بعد أن سار

Yüze ve arkaya vurmak zillet ve rüsvaylığı en açık şekilde gösteren şey olduğundan şöyle buyurdu: {وجوههم وأدبارهم} “yüzlerine ve arkalarına” yani bedenlerinin en üstüne ve en altına; dolayısıyla diğer yerler öncelikle böyledir; {و} “[şöyle diyerek:]” kendilerine: "Yalanladığınız şeyi tadın" derler bir halde: {ذوقوا عذاب الحريق*} “Tadın yangın azabını!” [deselerdi], yani dehşetli bir manzara ve korkunç bir hadise görürdünüz de bu sizi son derece sevindirirdi ve onların sözleri öfkelerine tesir etmezdi. Zira onlar o vakit dininin kimi aldattığını bileceklerdir. "Lev" (لو) edatı muzari fiili maziye dönüştürse de, onun alanında muzari ile ifade edilmesinde bir fayda vardır; o da zikredildiği üzere, bunun onlardan muayyen bir ölüye mahsus olmadığına, bilakis öncekiler ile sonrakiler, Bedir'de ölenler ile başka yerde ölenler arasında hiçbir fark bulunmadığına işaret etmektir. Sözde, {غر هؤلاء دينهم} “Bunları dinleri aldattı” diyenlerin Bedir'de hazır bulunduklarını gerektiren bir ifade yoktur; bilakis zahir olan, bunu söyleyenlerin Medine'de olduklarıdır. Yakınlık edatı olan {هؤلاء} “bunlar” ile ifade etmeleri ise küçümsemek ve onları kolayca alt etmeyi ummak içindir; nitekim uzaklık edatı da mertebenin yüceliği sebebiyle tazim için kullanılır. Firavun'un, Allah'ın onlardan hikâye ettiği üzere İsrâiloğulları en az bir gece ve bir günün bir kısmı kadar yol aldıktan sonra söylediği şu söz de buna hamledilir:

بنو إسرائيل زماناً أقله ليلة وبعض يوم كما حكاه الله عنهم

Beni İsrail bir süre yol aldıktan sonra -ki Allah'ın onlardan naklettiği üzere en az bir gece ve günün bir kısmı kadardır- Firavun şöyle demişti:

{إن هؤلاء لشرذمة قليلون} [الشعراء: ٥٤] على أن البغوي قد نقل في تفسير قوله تعالى {يرونهم مثليهم رأي العين} [آل عمران: ١٣] أن جماعة من اليهود حضروا قتال بدر لينظروا على من تكون الدائرة. وإذا تأملت هذا مع قوله تعالى {كدأب آل فرعون} علمت أن جلَّ المقصود من هذه الآيات إلى قوله {ذلك بأنهم قوم لا يفقهون} اليهود، وفي تعبيره ب {لا يفقهون} تبكيت شديد لهم كما قال تعالى في آية الحشر {لأنتم أشد رهبة في صدورهم من الله ذلك بأنهم قوم لا يفقهون} [الحشر: ١٣] .

{إن هؤلاء لشرذمة قليلون} “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” [eş-Şuarâ: 54]. Şu da var ki Begavî, Allah Teâlâ'nın: {يرونهم مثليهم رأي العين} “Onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı” [Âl-i İmrân: 13] buyruğunun tefsirinde, Yahudilerden bir grubun hezimetin kime olacağını görmek üzere Bedir savaşına katıldıklarını nakletmiştir. Bunu, Allah Teâlâ'nın {كدأب آل فرعون} “Firavun hanedanının gidişatı gibi” buyruğuyla birlikte düşündüğün zaman, bu ayetlerden {ذلك بأنهم قوم لا يفقهون} “Bu, onların anlamayan bir kavim olmalarındandır” buyruğuna kadar asıl kastedilenlerin Yahudiler olduğunu anlarsın. {لا يفقهون} “anlamazlar” ifadesinde onlar için şiddetli bir azarlama vardır; nitekim Allah Teâlâ Haşr suresindeki ayette şöyle buyurmuştur: {لأنتم أشد رهبة في صدورهم من الله ذلك بأنهم قوم لا يفقهون} “Onların kalplerinde sizin korkunuz Allah'ınkinden daha fazladır. Bu, onların anlamayan bir kavim olmalarındandır” [el-Haşr: 13].

ولما عذبوهم قولاً وفعلاً، عللوا لهم ذلك بقولهم زيادة في تأسيفهم: {ذلك} أي هذا الفعل العظيم الذي يفعله بكم من العذاب الأليم {بما قدمت أيديكم} أي من الجراءة على الله {وأن} أي وبسبب أن له أن يفعل ذلك وإن لم تقدموا شيئاً فإن {الله} أي الذي له صفات الكمال {ليس بظلام} أي بذي ظلم {للعبيد*} فإن ملكه لهم تام. والمالك التام المُلك على ما يملكه المِلك الذي لا شيء يخرج عن دائرة ملكه، وهو الذي جبلكم هذه الجبلة الشريرة التي تأثرت عنها هذه الأفعال القبيحة، وهو لا يُسأل عما يفعل، من الذي يسأله! ويجوز أن يكون المعنى: وليس بذي ظلم لأنه لا يترك الظالم يبغي على المظلوم من

Onlara hem sözle hem fiille azap edince, pişmanlıklarını artırmak üzere kendilerine bunu şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {ذلك} “İşte bu” yani size uygulanan bu elem verici azap şeklindeki büyük muamele; {بما قدمت أيديكم} “ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir” yani Allah'a karşı cüret göstermenizdendir; {وأن} “ve şüphesiz” yani siz hiçbir şey önden göndermemiş olsaydınız bile bunu yapma hakkına sahip olması sebebiyledir; zira {الله} “Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan Allah; {ليس بظلام} “asla zulmedici değildir” yani zulüm sahibi değildir; {للعبيد*} “kullara.” Zira O'nun onlar üzerindeki mülkiyeti tamdır. Mülkü altındaki şeyler üzerinde tam mülkiyete sahip olan Mâlik'in mülkiyet dairesinden hiçbir şey çıkmaz. Bu çirkin fiillerin kendisinden neşet ettiği bu kötü yaratılışı size veren de O'dur ve O, yaptığından sorumlu tutulmaz; O'nu kim sorgulayabilir ki! Anlamın şöyle olması da caizdir: O zulüm sahibi değildir; çünkü O'na itaat edenlere yaptığınız zulmün cezası olarak sizin cezanızı vermeksizin zalimi mazluma haksızlık eder halde bırakmaz.

غير جزاء لكم على ظلمكم لأهل طاعته، وسيأتي في «فصلت» حكمة التعبير بصيغة تحتمل المبالغة.

Mübalağa ihtimali taşıyan bir sîga ile ifade edilmesinin hikmeti Fussilet suresinde gelecektir.

ولما بين بما مضى ما يوجب الاجتماع عليه والرجوع في كل أمر إليه، وبين أن من خالف ذلك هلك كائناً من كان؛ أتبعه بما يبين أن هذا من العموم والاطراد بحيث لا يخص زماناً دون زمان ولا مكاناً سوى مكان فقال تعالى: {كدأب} أي عادة هؤلاء الكفار وشأنهم الذي دأبوا فيه وداموا وواظبوا فمونوا عليه كعادة {آل فرعون} أي الذين هؤلاء اليهود من أعلم الناس بأحوالهم {والذين} ولما كان المهلكون لأجل تكذيب الرسل بعض أهل الزمان الماضي، أدخل الجار فقال: {من قبلهم} وهو مع ذلك من أدلة {فلم تقتلوهم} لأن هؤلاء الذين أشار إليهم كان هلاكهم بغير قتال، بل بعضهم بالريح وبعضهم بالصيحة وبعضهم بالغرق وبعضهم بالخسف الذي هو غرق في الجامد، فكأنه يقول: لا ينسب أحد لنفسه فعلاً، فإنه لا فرق عندي في إهلاك أعدائي بين أن يكون إهلاكهم بتسليط من قتال أو غيره، الكل بفعلي، لولا أنا ما وقع، وذلك زاجر عظيم لمن افتخر بقتل من قتله الله على يده، أو نازع في النفل، وهو راجع إلى قوله تعالى

Geçen ayetlerde O'nun etrafında toplanmayı ve her işte O'na dönmeyi gerektiren hususları açıklayıp buna muhalefet edenin kim olursa olsun helak olduğunu beyan edince; bunun belli bir zamana ve belli bir mekâna mahsus olmayacak şekilde genel ve süregelen bir kanun olduğunu açıklayan şu ifadeyi peşinden getirdi ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كدأب} “Tıpkı gidişatı gibi” yani bu kâfirlerin âdeti, içinde devam edip sebat gösterdikleri ve üzerine öldükleri durumları, şunların âdeti gibidir: {آل فرعون} “Firavun hanedanının” yani bu Yahudilerin hallerini en iyi bildiği kimselerin; {والذين} “ve o kimselerin [gidişatı gibi]” Peygamberleri yalanladıkları için helak edilenler geçmiş zaman halkının bir kısmı olduğundan harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبلهم} “onlardan öncekilerin”. Bu aynı zamanda {فلم تقتلوهم} “onları siz öldürmediniz” buyruğunun delillerindendir; zira işaret edilen bu kimselerin helaki savaşsız olmuştu; bilakis bir kısmı rüzgârla, bir kısmı çığlıkla, bir kısmı boğulmayla, bir kısmı da katı cisim içinde boğulma demek olan yere batırılmayla helak edilmişti. Sanki şöyle buyurmaktadır: Hiç kimse nefsine bir fiil nispet etmesin; zira düşmanlarımı helak etmede, helaklerinin savaşla musallat kılınarak olması ile başka türlü olması arasında Benim katımda hiçbir fark yoktur; hepsi Benim fiilimledir, Ben olmasaydım vuku bulmazdı. Bu durum, Allah'ın kendi eliyle öldürdüğü kimseyi öldürmekle övünen yahut ganimet konusunda çekişen kimse için büyük bir caydırıcıdır ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna racidir:

{لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم} [الحديد: ٢٣] وفي ذلك حث على التمرن على عدم

{لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم} “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve [Allah'ın] size verdiğine de şımarmayasınız diye” [el-Hadîd: 23]. Bunda, nefsin en ufak bir payı bulunan bir şeye

الاكتراث بشيء يكون للنفس فيه أدنى حظ ليصير ذلك خلقاً كما هو دأب رسول الله ﷺ، لا يضيف شيئاً من محاسنه إلا إلى خالقه إلا إن كان مأموراً فيه بالتشريع، بل يقول: قتلهم الله، صرفهم الله، نصرنا الله، كفى الله، فإذا صار ذلك للمستمسكين به خلقاً أفضى بهم إلى مدح الخالق والمخلوق لهم كما قال كعب بن زهير ﵁ في مدحهم:

aldırış etmeme hususunda temrin yapmaya teşvik vardır; ta ki bu durum, Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem adeti olduğu gibi bir ahlak haline gelsin. O, teşri ile emrolunmadığı müddetçe güzelliklerinden hiçbir şeyi Yaratıcısından başkasına nispet etmez, bilakis: "Onları Allah öldürdü, onları Allah savdı, Allah bize yardım etti, Allah kâfi geldi" derdi. Bu durum ona sımsıkı sarılanlar için bir ahlak haline geldiğinde, Ka'b b. Züheyr'in radıyallâhu anh onları överken söylediği gibi, Yaratıcının ve yaratılanların onları övmesine vesile olur:

ليسوا مفاريح إن نالت رماحهم ... قوماً وليسوا مجازيعاً إذا نيلوا

Mızrakları bir kavme ulaştığında sevinip şımarmazlar, / Kendilerine bir darbe indiğinde de feryat figan etmezler.

ثم بين تعالى الحال الذي شابهوا فيه من قبلهم بقوله: {كفروا بآيات الله} أي ستروا ما دلتهم عليه أنوار عقولهم من دلالات الملك الأعلى وغطوها لأنهم لم يعملوا بها وصدوا عن ذلك من تبعهم، فكان جزاؤهم ما تسبب عن ذلك من قوله: {فأخذهم الله} اي الذي له مجامع الكبر ومقاعد العظمة والعز أخذ غلبة وقهر وعقوبة {بذنوبهم} كما أخذهم فإنهم تجرؤوا على رتبة الألوهية التي تخسأ دون شوامخها نوافذ الأبصار، وتظلم عند بوارق أشعتها سواطع الأنوار، وتضمحل بالبعد عن أول مراقبها القوى، وتنقطع بتوهم الدنو من فيافيها الأعناق، فنزلت بهم صواعق هيبتها، وأناخت عليهم صروف عظمتها، فأصبحوا لا ترى إلا مساكنهم ولا تحس إلا ملاعبهم وأمكاكنهم.

Sonra Teâlâ, kendilerinden öncekilere benzedikleri hali şu buyruğuyla açıkladı: {كفروا بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler” yani akıllarının nurlarının kendilerine gösterdiği en yüce Hükümran'ın delillerini örttüler ve gizlediler; çünkü onlarla amel etmediler ve kendilerine uyanları da bundan alıkoydular. Bundan doğan cezaları ise şu buyruk oldu: {فأخذهم الله} “Bunun üzerine Allah onları yakalayıverdi” yani kibriya meclislerinin, azamet ve izzet makamlarının sahibi olan Allah onları galibiyet, kahır ve ceza ile yakaladı; {بذنوبهم} “günahları sebebiyle.” Kendilerini yakaladığı gibi [yakaladı]; zira onlar, yücelikleri karşısında keskin bakışların zelil kaldığı, şualarının parıltıları yanında parlak nurların karanlığa büründüğü, ilk gözetleme yerlerinden uzaklaşmakla kuvvetlerin yok olduğu ve çöllerine yaklaşma vehmiyle boyunların koptuğu uluhiyet mertebesine cüret ettiler. Böylece O'nun heybetinin yıldırımları üzerlerine indi, azametinin felaketleri başlarına çöktü; neticede geride meskenlerinden başka bir şey görülmez, oyun yerleri ve mekânlarından başka bir şey hissedilmez oldu.

ولما أخبر بأخذهم، علله بقوله: {إن الله} أي الذي له الإحاطة الشامله {قوي} أي يغلب كل شيء ولا يغلبه شيء {شديد العقاب*} .

Onları yakaladığını haber verince, bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani her şeyi kuşatan Allah; {قوي} “pek kuvvetlidir” yani her şeye galip gelir ve hiçbir şey O'na galip gelemez; {شديد العقاب*} “cezası çok çetin olandır.”

ولما كان كأنه قيل: فما له يمهلهم ولا يعالجهم بالأخذ قبل النكاية

Sanki şöyle denilmiş gibi olunca: "Peki O niçin onlara mühlet veriyor da zarar vermeden önce hemen yakalamıyor?"