في أوليائه وأهل وده وأصفيائه؟ قال: {ذلك} أي الأخذ على هذه الحالة {بأن الله} أي بسبب أنهم غيروا ما في أنفسهم، وقد كان له سبحانه أن يأخذهم قبل أن يغيروا لعلمه بما في ضمائرهم، ولكنه تعالى أجرى سنته الإلهية لتمام علمه وكمال قدرته وإحاطته بجميع صفات الكمال بأنه {لم يك} هكذا كان الأصل، ولكن حذف اختصاراً تقريباً لبيان تعميم العلة وإبعاد للسامع من مثل ذلك، وحذف نون «يكن» إرشاداً إلى أن هذه الموعظة خليقة بأن يوجز بها غاية الإيجاز فيبادر إلى إلقائها لما في حسن تلقيها من عظيم المنفعة، لأن من خالفها جدير بتعجيل الانتقام {مغيراً نعمة} أي قلت أو جلت، وبين أنه لا نعمة على أحد إلا منه فقال: {أنعمها على قوم} أي من أيّ طائفة كانوا {حتى يغيروا} أي يبدلوا {ما} يعتقدونه {بأنفسهم} بغيره مما هو غريزة لهم وهو حفي عنهم، يظنون اتصافهم بضده مما هو ظاهر لهم اتصافاً غريزياً {وأنّ} أي وبسبب أن {الله} أي الذي له الكمال كله {سميع} أي لما يكذبون به الرسل ولأقوالهم: إن ما يظهرونه وصفهم الحقيقي {عليم*} أي بما تكّن ضمائرهم من غيره وإن جهلوه هم فيبتليهم ببلاء يظهر به ذلك المكنون ويبرز به كل سر مصون، فإذا تعلق به العلم ظاهراً علق به الحكم قاهراً لتمام قيام الحجة، ولتمام علمه بحالهم أمهلهم، وإنما يستعجل من يخاف أن تخيب فراسته أو يتغير علمه، وأما الذي علمه
dostlarına, sevdiklerine ve seçkin kullarına [yapılan eziyetlerin] öncesinde onları yakalamayıp mühlet veriyor?" denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani onların bu hal üzere yakalanmaları {بأن الله} “şundandır ki, şüphesiz Allah” yani onların kendi içlerindekini değiştirmeleri sebebiyledir. Oysa Sübhânehu ve Teâlâ, onların içlerinde gizlediklerini bildiği için kendilerini değiştirmeden önce de yakalayabilirdi; fakat Teâlâ, ilminin tamlığı, kudretinin kemali ve bütün kemal sıfatlarını kuşatmış olması sebebiyle ilahi sünnetini şu şekilde icra etmiştir: {لم يك} “olmamıştır”. Aslı böyle idi, fakat illetin genelliğini beyan etmeyi kolaylaştırmak ve dinleyeni böyle bir şeyden uzak tutmak için kısaltma amacıyla hazfedilmiştir. “Yekün” (يكن) lafzındaki “nûn” harfinin hazfedilmesi, bu öğüdün son derece veciz tutulmaya layık olduğuna, bu öğüdü güzelce kabul etmenin büyük bir faydası bulunduğu için onu hemen ulaştırmaya gayret edilmesi gerektiğine bir işarettir; çünkü buna muhalefet eden kişi cezanın çarçabuk gelmesini hak eder. {مغيراً نعمة} “bir nimeti değiştirici” yani az olsun çok olsun hiçbir nimeti. Kendisinden başka hiç kimsenin bir başkasına nimet veremeyeceğini beyan ederek şöyle buyurdu: {أنعمها على قوم} “bir kavme bahşettiği” yani hangi topluluktan olurlarsa olsunlar; {حتى يغيروا} “onlar değiştirmedikçe” yani dönüştürmedikçe; {ما} inandıkları şeyleri; {بأنفسهم} “kendilerinde olanı” fıtratlarında var olan ancak kendilerinden gizli kalmış başka bir şeyle [değiştirmedikçe]. Onlar kendilerine zahir olan fıtri bir nitelikle bunun zıddına sahip olduklarını sanırlar. {وأنّ} “ve şüphesiz ki” yani şu sebeple ki; {الله} “Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah; {سميع} “hakkıyla işitendir” yani elçileri yalanlamalarını ve 'Bizim sergilediğimiz tavır gerçek niteliğimizdir' şeklindeki sözlerini hakkıyla işitendir; {عليم*} “hakkıyla bilendir.” Yani kendileri bilmeseler bile içlerinde gizledikleri diğer şeyleri de hakkıyla bilendir. Bu yüzden onları, bu gizli olanı açığa çıkaracak ve korunan her sırrı ortaya dökecek bir imtihana tabi tutar. İlim zahirde buna taalluk edince, hüccetin tam olarak ikame edilmesi için hüküm de kahredici bir şekilde ona taalluk eder. Onların hallerini tam olarak bildiği için onlara mühlet vermiştir. Zira sadece ferasetinin boşa çıkmasından veya bilgisinin değişmesinden korkan kimse acele eder. İlmi
بالظواهر والضمائر على حد سواء فالحالتان عنده سيان، فهو يمهل لإتمام الحكمة ولا يهمل من استحق النقمة، وذلك التغيير الذي أظهره البلاء هو التكذيب بالحق عناداً والبعد عما كانوا يدعونه من العدل والمشي على مناهيج العقل والاستحياء من العناد، والتنزه من طرق الفساد، هكذا كانت كل أمة أرسلت إليها الرسل تدعي وما عندها من خلاف ذلك مستور في ضمائرها مكنون في سرائرها، لا تعلمه كما تشاهد أكثر من تعاشره، يظن في نفسه ما ليس فيها، وعند الامتحان يكذبه العيان، فلما جاءتهم الرسل وأوضحوا لهم الأمر إيضاحاً ليس معه، لبس فكذبوهم، غيروا ما كان في نفوسهم مما كانوا يزعمون؛ ثم كرر قوله: {كدأب آل فرعون} أي فرعون وقومه فإنهم أتباعه فلا يخيل انهم يفعلون شيئاً إلا وهو قائدهم فيه {والذين من قبلهم} - لدقيقة، وهي أنه قد تقدم أنه ما من أمة إلا ابتليت بالضراء والسراء، فالأولى ينظر إليها مقام الإلهية الناظر إلى العظمة والكبرياء والقهر والانتقام، والثانية ثمرة مقام الربوبية الناشىء عنه التودد والرحمة والرأفه والإكرام، لذا عبر في الأولى باسم الذات الجامع لجميع الصفات الذي لفظه - عند من يقول باشتقاقه - موضوع لمعنى الإلهية إشارة إلى أنهم أعرضوا في حال الضراء عن التصديق وعاملوا بالتجلد والإصرار، ولذا عبر في هذه الثانية باسم الرب فقال: {كذبوا} أي
açık olan ile gizli olanı eşit derecede kuşatan zata gelince; O'nun katında iki durum da birdir. O, hikmeti tamamlamak için mühlet verir, intikamı hak edeni de cezasız bırakmaz. İmtihanın ortaya çıkardığı bu değişim; inadına hakkı yalanlamak, iddia ettikleri adaletten, aklın yollarında yürümekten, inattan utanmaktan ve fesat yollarından sakınmaktan uzaklaşmaktır. Kendilerine elçi gönderilen her ümmet böyle iddia ederdi; oysa bunun zıddı olan halleri içlerinde örtülü, sırlarında gizliydi. Tıpkı birlikte yaşadığın çoğu kimsede müşahede ettiğin gibi, bunu kendileri de bilmezlerdi; insan kendisinde olmayan şeyi var zanneder, imtihan anında ise ayan beyan gerçek onu yalanlar. Elçiler kendilerine gelip meseleyi şüpheye yer bırakmayacak bir açıklıkla izah edince onları yalanladılar ve iddia ettikleri şeylerden kendi içlerinde bulunanları değiştirdiler. Sonra şu buyruğunu tekrarladı: {كدأب آل فرعون} “Tıpkı Firavun hanedanının gidişatı gibi” yani Firavun ve kavmi gibi; zira onlar onun tabileridir ve onların Firavun kendilerinin önderi olmaksızın bir şey yapacakları düşünülemez; {والذين من قبلهم} “ve onlardan öncekilerin [gidişatı gibi].” [Bu tekrar] ince bir nükte içindir: Daha önce geçtiği üzere, darlık ve genişlikle imtihan edilmeyen hiçbir ümmet yoktur. İlki (darlık), azamet, kibriya, kahır ve intikamı gözeten uluhiyet makamına bakar; ikincisi (genişlik) ise sevgi, rahmet, şefkat ve ikramın kendisinden neşet ettiği rububiyet makamının meyvesidir. Bu sebeple birinci yerde, -türediğini söyleyenlere göre- lafzı uluhiyet anlamına vaz'edilmiş olan ve bütün sıfatları kendinde toplayan Zat ismini zikretmiştir; bu da onların darlık anında tasdik etmekten yüz çevirdiklerine, katılık ve inatla muamele ettiklerine işarettir. Bu ikinci yerde ise Rab ismini kullanarak şöyle buyurmuştur: {كذبوا} “Yalanladılar” yani
عناداً زيادة على تغطية ما دل عليه العقل بالتكذيب بالنقل {بآيات ربهم} فأشار بذلك إلى بطرهم بالنعم وتكذيبهم أنها بسبب دعاء الرسل.
aklın gösterdiği delili nakli yalanlayarak örtmeye ilaveten inatla; {بآيات ربهم} “Rablerinin ayetlerini.” Böylece onların nimetlerle şımarmalarına ve bu nimetlerin peygamberlerin duası vesilesiyle gerçekleştiğini yalanlamalarına işaret etmiştir.
ولما أشار بالتعبير به إلى أنه غرهم معاملته بالعطف والإحسان، قال: {فأهلكناهم} أي جميعاً {بذنوبهم وأغرقنا} فأتى بنون العظمه إشارة إلى أنه أتاهم بما أنساهم ذلك البر {آل فرعون} وإشارة إلى أنهم نسوا أن الرب كما أنه يتصف بالرحمة فلا بد أن يتصف بالعظمة والنقمة وإلا لم تتم ربوبيته، وهذا واضح مما تقدم في الأعراف عن التوراة في شرح {فأرسلنا عليهم الطوفان} [الأعراف: ١٣٣]- إلى آخرها، من أن فرعون كان يسأل موسى ﵇ عند كل نازلة الدعاء برفعها معتلاً بأن الرب ذو حلم وأناة ورحمة، وقدم الأولى إشارة إلى أنهم بلغوا الغاية في الجرأة، والتعبير فيها ب {كفروا} يؤيد لذلك، أي أن مجرد الستر للآيات بالإعراض عنها كافٍ في إيجاب الانتقام ولو لم يصرح بتكذيب لعظم المقام، ومادة كفر - بأيّ ترتيبة كان - تدور على الخلطة المميلة المحيلة، وبخصوص هذا الترتيب تدور على الستر، أي غطوا التصديق بآيات ربهم، ويجوز - وهوالأحسن - أن يكون دورانها - مطلقاً لا بقيد ترتيب - على الفكر، وهو إرسال عين البصيرة في طلب أمر ويلزمه
Bu ifadeyle, [Allah'ın] onlara lütuf ve ihsan ile muamele etmesinin kendilerini aldattığına işaret edince şöyle buyurdu: {فأهلكناهم} “Biz de onları helak ettik” yani hepsini; {بذنوبهم وأغرقنا} “günahları sebebiyle ve boğduk”. Azamet nûn'u getirerek onlara o iyiliği unutturacak bir ceza verdiğine işaret etti; {آل فرعون} “Firavun hanedanını.” Ayrıca Rabbin rahmetle nitelendiği gibi mutlaka azamet ve intikamla da nitelenmesi gerektiğine, aksi takdirde rububiyetinin tamamlanmış olmayacağına onların gafil kaldıklarına işaret etti. Bu husus, A'râf suresinde geçen {فأرسلنا عليهم الطوفان} “Biz de üzerlerine su baskınını gönderdik” [el-A'râf: 133] ayetinin sonuna kadar olan kısmının tefsirinde Tevrat'tan nakledilen şu izahtan da açıkça anlaşılmaktadır: Firavun her felaket indiğinde Musa'dan aleyhisselâm, Rabbin hilim, teenni ve rahmet sahibi olduğunu öne sürerek bu felaketin kaldırılması için dua etmesini isterdi. Birincisini öne alması, onların cürette son noktaya ulaştıklarına işarettir; oradaki {كفروا} “inkâr ettiler” ifadesi de bunu desteklemektedir. Yani makamın büyüklüğü sebebiyle, açıkça yalanlama olmasa bile ayetlerden yüz çevirerek onları örtmek intikamı gerektirmek için yeterlidir. 'K-f-r' (كفر) kökü -hangi harf dizilişinde olursa olsun- saptıran ve dönüştüren karışım manası etrafında döner. Bu özel dizilişte ise örtmek manası etrafında döner; yani Rablerinin ayetlerini tasdik etmeyi örttüler. Bu kökün -bir harf dizilişi kaydı olmaksızın mutlak olarak- fikir manası etrafında dönmesi de caizdir -ki en güzeli budur-; o da bir şeyi aramak için basiret gözünü salmaktır ve bunun lazımı da
الكشف والستر لأنه تارة يرفع أذيال الشبه عن ذلك الأمر فينجلي ويتحقق، وتارة يسلط قواطع الأدلة عليه فينعدم ويتمحق، وربما أرخى أذيال الشبه عليه فأخفى بعد أن كان جلياً كما كان شمرها عنه فألقى وقد كان خفياً.
açığa çıkarma ve örtmedir. Çünkü o, bazen o şeyin üzerinden şüphelerin eteklerini kaldırır ve o şey apaçık ve kesin hale gelir; bazen de kesin delilleri onun üzerine salar, böylece o şey yok olup gider. Bazen de şüphelerin eteklerini onun üzerine salar ve o şey apaçık iken gizlenir; tıpkı daha önce gizli iken eteğini ondan çekip ortaya çıkardığı gibi.
ولما أخبر سبحانه بهلاكهم، أخبر بالوصف الجامع لهم بالهلاك فقال: {وكل} أي من هؤلاء ومن تقدمهم من آل فرعون ومن قبلهم {كانوا} أي جبلة وطبعاً {ظالمين *} أي لأنفسهم وغيرهم واضعين الآيات في غير مواضعها وهم يظنون بأنفسهم العدل؛ ثم علل اتصافهم بالظلم أو استأنف بياناً له بقوله: {إن شر الدواب} أي ظلموا لأنهم كفروا بآيات ربهم الذي تفرد بالإحسان إليهم وشر الدواب {عند الله} أي في حكم الحكم العدل الذي له الأمر كله وفي علمه {الذين كفروا} أي منهم ومن غيرهم، أي حكم عليهم بلزوم الكفر لما ركب فيهم من فساد الأمزجة لعدم الملاءمة للخير، فكانوا بذلك قد نزلوا عن رتبة الإنسان إلى رتبة مطلق الحيوان، ثم إلى دركة الحشرات والديدان بل العجلان، لأن شر الناس الكفار، وشر الكفار المصرون منهم، وشر المصرين الناكثون للعهود {فهم} أي بسبب ذلك {لا يؤمنون*} أي لا يتجدد منهم إيمان يستمرون عليه لما سبق من علم الله فيهم، فلم ينتفعوا بما أتاهم من صفة الربوبية فمحقتهم صفة الإلهية،
Sübhânehu ve Teâlâ onların helakini haber verince, helak olmalarında onları birleştiren vasfı bildirerek şöyle buyurdu: {وكل} “Ve hepsi” yani gerek bunlar gerekse onlardan önce geçen Firavun hanedanı ve öncekiler; {كانوا} “idiler” yani fıtrat ve tabiat olarak; {ظالمين *} “zalimler.” Yani kendilerine ve başkalarına zulmeden, ayetleri yerli yerine koymayan kimseler idiler; oysa kendilerinin adil olduğunu sanıyorlardı. Sonra zulümle nitelenmelerinin gerekçesini açıkladı veya şu buyruğuyla yeni bir açıklamaya başladı: {إن شر الدواب} “Şüphesiz canlıların en kötüsü” yani zulmettiler çünkü kendilerine tek başına ihsanda bulunan Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler; canlıların en kötüsü ise; {عند الله} “Allah katında” yani bütün emirlerin sahibi olan Adil Hâkim'in hükmünde ve ilminde; {الذين كفروا} “kâfir olanlardır” yani onlardan ve başkalarından inkâr edenlerdir. Yani hayra uygun olmadıkları için bünyelerine yerleşen mizaç bozukluğu sebebiyle küfürde kalmalarına hükmedildi. Böylece onlar insanlık mertebesinden mutlak hayvanlık mertebesine, sonra da haşerat ve kurtçuklar, hatta kertenkeleler derekesine indiler. Çünkü insanların en kötüsü kâfirler, kâfirlerin en kötüsü küfürde ısrar edenler, ısrar edenlerin en kötüsü de ahitlerini bozanlardır. {فهم} “Artık onlar” yani bundan dolayı; {لا يؤمنون*} “iman etmezler.” Yani Allah'ın onlar hakkındaki ezeli ilmi sebebiyle üzerlerinde devam edecekleri yeni bir iman kendilerinden sadır olmaz. Dolayısıyla kendilerine gelen rububiyet sıfatından faydalanamadılar ve uluhiyet sıfatı onları mahvetti.
ولعله إنما خص آل فرعون تذكيراً - لأكثر من كان يقول {غرَّ هؤلاء دينهم} وهم - اليهود - بأنهم كانوا بالنسبة إلى فرعون وآله أضعف من الصحابة رضوان الله عليهم بالنسبة إلى قريش وأتباعهم، فإن اليهود مع قلتهم عندهم كانوا قد دانوا لهم بذل العبيد لمواليهم بل أعظم، ومع ذلك فإنهم نصروا عليهم لما كان الله معهم، وإعلاماً لهم بأنهم الآن كآل فرعون في العناد مع ما هم فيه من القلة والذلة، فقد جمعوا من كل قوم أخس صفاتهم وأردأ حالاتهم، ولذلك أبدل من عموم {الذين كفروا} {الذين عاهدت منهم} وهم اليهود بلا شك، إما بنو قينقاع أو النضير أو قريظة أو الجميع بحسب التوزيع، فكل منهم نقض ما كان أخذ عليه ﷺ من العهود، وأخلف ما كان أكده من الوعود.
Firavun ailesini özellikle zikretmesi, belki de {غرَّ هؤلاء دينهم} “Bunları dinleri aldattı” diyenlerin çoğuna -ki onlar Yahudilerdir- Firavun ve kavmine nispetle kendilerinin, Kureyş ve yandaşlarına nispetle Sahabe'den -Allah onlardan razı olsun- çok daha zayıf olduklarını hatırlatmak içindir. Zira Yahudiler, onların yanındaki azlıklarıyla birlikte, kölelerin efendilerine boyun eğdiği gibi, hatta daha da büyük bir zilletle onlara boyun eğmişlerdi. Buna rağmen, Allah kendileriyle beraber olduğunda onlara karşı muzaffer kılınmışlardı. Ayrıca Yahudilere, içinde bulundukları azlık ve zillete rağmen şimdi inat hususunda tıpkı Firavun ailesi gibi olduklarını bildirmek içindir. Onlar her kavmin en aşağılık sıfatlarını ve en kötü hallerini kendilerinde toplamışlardır. Bu yüzden {الذين كفروا} “inkâr edenler” genel ifadesinden {الذين عاهدت منهم} “kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler” ifadesini bedel yapmıştır. Bunlar şüphesiz Yahudilerdir; dağılıma göre ya Kaynukaoğulları, ya Nadîroğulları, ya Kurayzaoğulları veya hepsidir. Onların her biri Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem verdikleri ahitleri bozmuş ve pekiştirdikleri sözlerden dönmüşlerdir.
ولما كان العهد جديراً بالوفاء ولا سيما من العلماء، عبر بقوله: {ثم ينقضون عهدهم} أي يجددون نقضه كلما لاح لهم خلب برق أو زَور بطل يغير في وجه الحق؛ ثم عظم الشناعة عليهم بقوله: {في كل مرة} ثم نبه على رضاهم من رتبة الشرف العلية القدر وهدةَ السفه والسرف بعدم الخوف من عاقبة الغدر بقوله: {وهم لا يتقون*} أي الناس في الذم لهم على ذلك ولا الله في الدنيا بأن يمكن منهم، ولا في الآخرة بأن يخزيهم ثم يركسهم بعد المناداة بالعار في النار.
Ahit, özellikle ilim ehlinden vefa gösterilmeye layık olduğu için şöyle buyurdu: {ثم ينقضون عهدهم} “Sonra antlaşmalarını bozarlar” yani hakkın karşısında hileli bir parıltı veya batıl bir kuruntu her belirdiğinde ahitlerini bozmayı yenilerler. Sonra şu buyruğuyla onlar aleyhindeki çirkinliği büyüttü: {في كل مرة} “her defasında.” Sonra da hainliğin akıbetinden korkmamak suretiyle yüksek dereceli şeref mertebesinden sefahat ve israf çukuruna razı olduklarına şu buyruğuyla dikkat çekti: {وهم لا يتقون*} “Ve onlar hiç sakınmazlar.” Yani bundan dolayı kendilerini kınamaları hususunda insanlardan sakınmadıkları gibi; ne dünyada kendilerine fırsat verilmesi suretiyle Allah'tan sakınırlar, ne de ahirette cehennem ateşinde rezil rüsva ilan edildikten sonra O'nun kendilerini zillete düşürüp yüzüstü atmasından sakınırlar.
ولما أيأسه من تقواهم بما اشتملوا عليه من تكرير النقض الناشىء عن غاية الحسد وصلابة الرقاب وقساوة القلوب والقساوة على الكفر، أمره بما يوهن قواهم ويحل عراهم من إلباس اليأس بإنزال البأس كما جرت عادته سبحانه أنه يوصيه بالرفق ببعض الناس لعلمه أن عمله يزكو لبنيانه على أحسن أساس، فقال مؤكداً لأجل ما جبل عليه ﷺ من محبة الرفق: {فإما تثقفنهم} أي تصادفنهم وتظفرن بهم {في الحرب} أي التي من شأنها أن يحرب فيها المبطل، ويربح المحق المجمل {فشرد بهم من خلفهم} أي فنكل بهم تنكيلاً يصدع ويفرق عن محاربتك من وراءهم ممن هو على مثل رأيهم في المنافرة لك ولا تتركنهم أصلاً لأن أتباعك أمهر منهم وأحذق، فهم لذلك أثبت وأمكن، فإذا أوقعت بهم ذلك لم يجسر عليك أحد بعده اتعاظاً بهم واعتباراً بحالهم؛ ومادة شرد بكل ترتيب تدور على النفوذ، فإن كان على قصد وسنن فهو رشد ويلزمه الاجتماع، وإن كان على غير سنن وجامع استقامة فهو شرود، ودرشة، أي لجاجة ويلزمه التفرق؛ قال ابن فارس: شرد البعير شروداً وشردت به تشريداً، فأما قوله لجاجة ويلزمه التفرق؛ قال ابن فارس: شرد البعير شروداً وشردت به تشريداً، فأما قوله {فشرد بهم} فالمراد نكل بهم
Son derece haset, dik kafalılık, kalp katılığı ve küfürdeki sertlikten neşet eden ahit bozmayı tekrarlamaları sebebiyle onların takvalarından ümidini kesince, Allah'ın azabını indirerek yeis elbisesi giydirmek suretiyle kuvvetlerini zayıflatacak ve bağlarını çözecek şeyi emretti. Nitekim Sübhânehu ve Teâlâ'nın âdeti, amelinin en güzel temel üzerine bina edilmesi sebebiyle arınacağını bildiği bazı insanlara karşı Peygamber'e yumuşak davranmasını tavsiye etmek şeklinde cereyan ederdi. Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fıtratında bulunan yumuşaklık sevgisi sebebiyle tekitle şöyle buyurdu: {فإما تثقفنهم} “Eğer onları yakalarsan” yani onlara rastlar ve üstün gelirsen; {في الحرب} “savaşta” yani batıl ehlinin telef olduğu, hak ehli olan dürüst kimsenin ise kazandığı savaşta; {فشرد بهم من خلفهم} “onlarla arkalarındakileri darmadağın et” yani onlara öyle ibret verici bir ceza ver ki, arkalarında bulunup sana düşmanlıkta onlar gibi düşünenleri seninle savaşmaktan yıldırıp darmadağın etsin. Onları asla bırakma; çünkü senin tabilerin onlardan daha mahir ve daha ustadır, dolayısıyla daha sebatkâr ve daha güçlüdürler. Onlara bunu yaptığında, onlardan ibret alarak ve hallerinden ders çıkararak artık senden sonra kimse sana karşı cüret edemez. 'Ş-r-d' (شرد) kökü her dizilişinde nüfuz etme (geçme) manası etrafında döner. Eğer bir gaye ve doğru yol üzere olursa rüşd (doğruluk) olur ve toplanmayı gerektirir; şayet doğru bir yol ve istikamet birliği üzere olmazsa şürûd (kaçma/ürperme) ve derşe (inatlaşma) olur ve dağılmayı gerektirir. İbn Fâris şöyle demiştir: 'Deve ürküp kaçtı (şerede), onu iyice kaçırdım/dağıttım (şerredtü bih).' İnatlaşma ve dağılmayı gerektirir ifadesine gelince; İbn Fâris şöyle demiştir: 'Deve ürküp kaçtı (şerede), onu iyice kaçırdım/dağıttım (şerredtü bih).' Cenâb-ı Hakk'ın {فشرد بهم} buyruğuna gelince, bundan maksat: Onlara ibret verici ceza ver
وسمّع، قال القزاز: شردت الرجل تشريداً - إذا طردته، وشردت به - إذا سمّعت به وذكرت عيوبه للناس، وقوله تعالى {فشرد بهم} أي اجعلهم مطردين - انتهى.
ve rezil et demektir. El-Kazzâz şöyle demiştir: 'Adamı kovduğumda (şerredtü'r-racüle teşrîden), onu teşhir edip ayıplarını insanlara anlattığımda ise (şerredtü bihî) denir.' Yüce Allah'ın {فشرد بهم} buyruğu, 'onları kovulmuş ve kaçışmış kıl' demektir -ikaz burada bitti-.
فالمراد المبالغة في الإيقاع بهم لأنهم إذا ضربوا ضربة تفرقوا فيها على غير وجه ولا انتظام علم من شردوا إليه ممن وراءهم أنه قد تناهى بهم الذعر فذعر هو فوقع في الشرود قوة أو فعلاً، فعلى قراءة من جعل «من» حرف جر يكون المفعول محذوفاً، والتقدير: أوقع - بما تفعل بهؤلاء من الأمور الهائلة - التشريدَ في المكان الذي خلفهم بشرود من فيه قوة أو فعلاً بما سمعوا أو رأوا من حال هؤلاء حين واجهوك للقتال، وعلى قراءة من جعلها اسماً موصولاً تكون هي المفعول، فالمعنى: شرد الذين خلفهم من أماكنهم إما بالفعل أو بالقوة بأن تفترق قلوبهم بما تفعل بهولاء فتصير - بما ترى من قبيح حالهم - قابلة للشرود، ويكون اختلاف المعنى بالتبعيض في جعل «من» حرف جر والتعميم في جعلها موصولاً بالنظر إلى القوة أو الفعل.
Maksat, onları hezimete uğratmada mübalağa etmektir. Çünkü onlar hiçbir yön ve intizam gözetmeksizin darmadağın olacakları bir darbe aldıklarında, arkalarından kendilerine sığındıkları kimseler onların dehşetin son noktasına ulaştığını anlar; böylece kendisi de dehşete kapılır ve kuvve veya fiil halinde kaçışa düşer. “Min” (من) edatını cer harfi kabul edenlerin kıraatine göre meful hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: 'Bunlara uygulayacağın o korkunç muamelelerle, arkalarındaki mekânda bulunanları, seninle savaşmak üzere karşına çıktıklarında bu adamların halinden işittikleri veya gördükleri şeyler sebebiyle, kuvve veya fiil halinde kaçışa uğratarak darmadağın et.' Onu ismi mevsul kabul edenlerin kıraatine göre ise meful bizzat kendisidir; anlamı: 'Bunlara yapacağın muamele sebebiyle kalplerinin parçalanması ve onların bu çirkin halini gördükten sonra kaçışa meyilli hale gelmesi suretiyle arkalarındakileri fiilen veya kuvve halinde yerlerinden darmadağın et' demektir. “Min” edatının cer harfi kılınmasında teb'îz (kısmiyet), mevsul kılınmasında ise kuvve veya fiil planı gözetilerek umumiyet bulunması sebebiyle mana farklılığı ortaya çıkar.
ولما ذكر الحكم، ذكر ثمرته بأداة الترجي إدارة له على الرجاء فقال: {لعلهم} أي المشردين والمشرد بهم {يذكرون*} ما سبق من أيام الله فيعلموا أن هذه أفعاله، وهؤلاء رجاله، فينفعهم ذلك فلا ينقضوا عهداً بعده ولقد فعل بهم ﷺ ذلك فإنهم إن كانوا بني قريظة فقد ضربهم ﷺ ضربة لم يفلت منهم مخبر، بل
Hükmü zikredince, umuda bağlamak amacıyla tereccî edatıyla onun semeresini zikrederek şöyle buyurdu: {لعلهم} “Umulur ki onlar” yani darmadağın edilenler ve kendileri vasıtasıyla başkaları dağıtılanlar; {يذكرون*} “öğüt alıp düşünürler.” Allah'ın geçmiş günlerini hatırlarlar da bunların O'nun fiilleri, bunların da O'nun erleri olduğunu bilirler; bu durum kendilerine fayda verir de bundan sonra hiçbir ahdi bozmazlar. Nitekim Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bunu tatbik etmiştir. Zira onlar Kurayzaoğulları idilerse, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara öyle bir darbe vurdu ki içlerinden bir haberci dahi kurtulamadı; bilakis
ضرب أعناقهم في حفائر في سوق المدينة وكانوا نحو سبعمائة على دم واحد. إلا من أسلم منهم وهم يسير، وسبى ذراريهم ونساءهم وغنم أموالهم، وإن كانوا قينقاع فقد نزل بساحتهم بعد نقضهم وإظهارهم غاية الاستخفاف والعناد فلم يكبتهم الله أن جعلهم في قبضته وما بقي إلا ضرب أعناقهم كما وقع لبني قريظة فسأله فيهم عبد الله بن أبي المنافق وألح عليه ﷺ في أمرهم وكان يألفه ويتألف به فتركهم له ﷺ وأجلاهم من المدينة، وكانت واقعتهم أول وقائع اليهود بالمدينة، وإن كانوا بني النضير فقد نقضوا أيضاً فأحاط بهم، ومنّاهم المنافقون الغرور فقذف الله الرعب في قلوبهم فسألوه ﷺ أن يجليهم ويكف عن دمائهم ففعل، ثم أتم الله له الأمر فيهم في خيبر ووادي القرى وغيرهما إلى أن لم يدع منهم في جزيرة العرب فريقاً إلا ضربه بالذل وأجرى عليه الهوان والصغار، ووقائعه فيهم مشهورة الخبر معروفه في السير.
Medine pazarında kazılan hendeklerde boyunlarını vurdu; tek bir hükümle yaklaşık yedi yüz kişi idiler. İçlerinden Müslüman olan pek az kimse müstesna kaldı. Çocuklarını ve kadınlarını esir aldı, mallarını ganimet kıldı. Eğer Kaynukaoğulları idilerse, ahitlerini bozmaları ve son derece küçümseme ve inat sergilemelerinden sonra yurtlarına indi; Allah onları O'nun kabzasına vererek zelil kıldı ve Kurayzaoğulları'nın başına geldiği gibi boyunlarının vurulmasından başka bir şey kalmamıştı. Ancak münafık Abdullah b. Übey onlar hakkında ricada bulundu ve durumları hakkında Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ısrar etti. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onunla ünsiyet kuruyor ve kalbini kazanmaya çalışıyordu; bu yüzden onları ona bağışladı ve Medine'den sürgün etti. Onların bu hadisesi Medine'deki Yahudilerle yaşanan ilk hadise idi. Şayet Nadîroğulları idilerse, onlar da ahitlerini bozdular; Resulullah onları kuşattı, münafıklar onları kuruntularla aldattı, Allah da kalplerine korku saldı. Bunun üzerine Resulullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini sürmesini ve canlarına dokunmamasını istediler; o da öyle yaptı. Sonra Allah, Hayber'de, Vadi'l-Kurâ'da ve diğer yerlerde Arap Yarımadası'nda zillet vurmadığı ve üzerine alçaklık ile küçüklük geçirmediği hiçbir Yahudi fırkası bırakmayıncaya kadar onun işini tamamladı. Resulullah'ın onlar hakkındaki savaşları meşhur haberler olup siyer kitaplarında bilinmektedir.
ولما أمره بما يفعل تحقق نقضه، أرشده إلى ما يفعل بمن خاف غدره فقال: {وإما تخافن} وأكده إشارة ظهور القرائن ووضوح الأمارت {من قوم} أي ذوي قوة، بينك وبينهم عهد {خيانة} أي في ذلك العهد {فانبذ} أي اطرح طرح مستهين محتقر {إليهم} أي ذلك العهد نبذاً كائناً {على سواء} أي أمر مستوٍ في العلم بزواله بينكم وبينهم وعدل ونصفه ولا تناجزوهم وهم على توهم من بقاء
Ahdi bozduğu kesinleşen kimseye ne yapacağını emredince, hainliğinden endişe ettiği kimseye karşı ne yapacağını ona göstererek şöyle buyurdu: {وإما تخافن} “Ve eğer korkarsan” karinelerin belirmesine ve alametlerin açıklığına işaret etmek üzere tekitle buyurdu; {من قوم} “bir kavimden” yani seninle aralarında antlaşma bulunan güçlü bir topluluktan; {خيانة} “bir hainlikten” yani o antlaşmada [bir hıyanet sezersen]; {فانبذ} “at” yani küçümseyen ve değersiz gören bir kimsenin atışı gibi at; {إليهم} “onlara” yani o antlaşmayı onlara fırlatıp at; {على سواء} “aynı şekilde [eşitlik üzere].” Yani aranızda ve onların arasında ahdin kalktığının bilinmesinde eşit, adil ve insaflı bir durum üzere [at]. Onlar ahdin devam ettiği vehmi içindeyken ansızın onlarla savaşa girişme.
العهد، وهذا إشارة إلى أن يكونوا على غاية الحذر والفحص عن أخبار العدو بحيث لا يتركونه إلى أن ينقض ثم يعلمون ميله إلى النقض فينبذون إليه عهده لأن ذلك أردع له، فهو أدعى إلى السلم؛ ثم علل جواز النبذ ووجوب النصفة بقوله: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {لا يحب الخائنين*} أي لا يفعل بهم فعل المحب لا منكم ولا من غيركم.
Bu durum, düşmanın haberlerini son derece dikkatle araştırmaya ve düşmanı ahdi bozacak raddeye kadar kendi haline bırakmayıp ahdi bozma eğilimini anladıklarında antlaşmayı yüzlerine çarpmaya bir işarettir; çünkü bu, düşmanı daha çok caydırır ve barışa daha çok sevk eder. Sonra ahdi bozup atmanın caiz oluşunu ve adaletin gerekliliğini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan Allah; {لا يحب الخائنين*} “hainleri sevmez.” Yani ne sizden ne de başkalarından olan hainlere bir sevenin muamelesini yapmaz.
ولما كان نبذ العهد مظنة الخوف من تكثير العدو وإيقاظه، وكان الإيقاع أولى بالخوف، أتبع سبحانه ذلك ما يجري عليه ويسلي عن فوت من هرب من الكفار في غزوة بدر فلم يقتل ولم يؤسر فقال: {ولا يحسبن} بالياء غيباً على قراءة ابن عامر وحمزة وحفص، أي أحد من أتباعك في وقت من الأوقات، ووجه قراءة الباقين بالخطاب أن أمر الرئيس ونهيه أوقع في نفوس الأتباع وأدعى لهم إلى السماع {الذين كفروا} أي عامة من نبذ ومن لم ينبذ {سبقوا} أي وقع لهم السبق، وهو الظفر في وقت ما، فإنهم لم يفوتوا شيئاً من أوامرنا؛ ثم علل ذلك بقوله: {إنهم لا يعجزون*} أي لا يفوتون شيئاً مما يزيد تسليطه عليهم، أي لا يغرنك علوهم وكثرتهم وجرى كثير من الأمور على مرادهم فكل ذلك بتدبيرنا، ولا يخرج
Antlaşmayı bozup atmak düşmanın çoğalmasından ve uyanmasından korkma ihtimali taşıdığından, savaşa girişmek de korkuya daha layık olduğundan; Sübhânehu ve Teâlâ buna uygun olan ve Bedir Gazvesi'nde kaçıp öldürülmeyen ve esir edilmeyen kâfirlerin elden kaçmasına teselli veren şu buyruğu peşinden getirdi: {ولا يحسبن} İbn Âmir, Hamza ve Hafs kıraatinde 'yâ' ile gaip olarak okunmuştur; yani tabilerinden hiç kimse hiçbir vakitte zannetmesin. Diğerlerinin muhatap kıraatinin vechi ise, liderin emir ve nehyinin tabilerin nefislerinde daha etkili olması ve onları dinlemeye daha çok sevk etmesidir; {الذين كفروا} “O inkâr edenler” yani antlaşmayı bozan veya bozmayan kâfirlerin geneli [zannetmesin]; {سبقوا} “kurtulup geçtiklerini” yani bir vakitte zafer elde ederek öne geçtiklerini [zannetmesinler]; çünkü onlar bizim emirlerimizden hiçbir şeyi kaçırmış değillerdir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنهم لا يعجزون*} “Şüphesiz onlar [bizi] aciz bırakamazlar.” Yani onların üzerine musallat kılınmak istenen şeylerden hiçbirini kaçıramazlar. Yani onların üstünlüğü, çokluğu ve pek çok işin onların arzusuna göre yürümesi seni aldatmasın; bütün bunlar bizim tedbirimizledir ve hiçbir şey
شيء عن مرادنا، ولا بد أن نهلكهم فإنهم في قبضتنا، لم يخرجوا منها ولا يخرجون فضلاً عن أن يفوتوها فاصبر.
bizim irademizin dışına çıkamaz. Biz onları mutlaka helak edeceğiz; çünkü onlar bizim kabzamızdadırlar, oradan çıkmamışlardır ve çıkamazlar, nerede kaldı ki onu aşıp kurtulsunlar! O halde sabret.
ولما كان هذا ربما أدى إلى ترك المناصبة والمحاربة والمغالبة اعتماداً على الوعد الصادق المؤيد بما وقع لهم في بدر من عظيم النصر مع نقص دعوى العِدة والعُدة، أتبعه ما يبين أن اللازم ربط الأسباب بمسبباتها، وليتبين الصادق في دعوى الإيمان من غيره فقال: {وأعدوا لهم} أي للأعداء {ما استطعتم} أي دخل في طاعتكم وكان بقوة جهدكم تحت مقدروكم وطاقتكم {من قوة} أيّ قوة كانت، وفسرها النبي ﷺ بالرمي إشارة إلى أنه أعظم عدده على نحو «الحج عرفة» وفي أمرهم بقوله {ومن رباط الخيل} إيماء إلى باب من الامتنان بالنصر في بدر لأنهم لم يكن معهم فيه غير فرسين، والرباط هو الخيل التي تربط في سبيل الله الخمس منها فما فوقها، وخصها مع دخولها فيما قبل إشارة إلى عظيم غنائها، والرباط أيضاً ملازمة تغر العدو وربط الخيل به إعداداً للعدو؛ ثم أجاب من كأنه قال: لم نفعل ذلك وما النصر إلا بيدك؟ بقوله: {ترهبون} أي تخافون تخويفاً عظيماً باهراً يؤدي إلى الهرب على ما أجريت من العوائد {به} أي بذلك الذي أمرتكم به من المستطاع أو من الرباط {عدو الله} أي الذي له العظمة كلها لأنه الملك الأعلى {وعدوكم} أي المجاهدين، والأليق بقوله -: {وآخرين} أي وترهبون بذلك آخرين {من دونهم} - أي يحمل على المنافقين
Bu durum, sayı ve teçhizat iddiasının noksanlığına rağmen Bedir'de kendilerine nasip olan büyük zaferle desteklenen sadık vaade güvenerek mücadeleyi, savaşı ve üstün gelme gayretini terk etmeye yol açabileceğinden; sebepleri müsebseplerine bağlamanın gerekli olduğunu ve iman iddiasında sadık olanın başkasından ayırt edilmesini beyan eden şu buyruğu peşinden getirdi: {وأعدوا لهم} “Onlar için hazırlayın” yani düşmanlar için; {ما استطعتم} “gücünüzün yettiği kadar” yani itaatinize giren, cehdinizin kuvvetiyle gücünüz ve takatiniz dahilinde olan her şeyi; {من قوة} “kuvvet namına” hangi kuvvet olursa olsun. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, 'Hac Arafat'tır' hadisinde olduğu gibi en büyük hazırlık olduğuna işaret ederek bunu atıcılıkla tefsir etmiştir. {ومن رباط الخيل} “ve cihad için beslenen atlardan” buyruğuyla emretmelerinde, Bedir'deki zafer nimetini hatırlatmaya bir ima vardır; çünkü orada yanlarında sadece iki at vardı. 'Ribât', Allah yolunda bağlanan beş ve daha fazla attır. Daha önceki umumi ifadenin içine girmesine rağmen bunu özellikle zikretmesi, onun büyük yararına işarettir. 'Ribât' aynı zamanda düşman sınırını beklemek ve düşmana hazırlık olarak orada atları bağlamaktır. Sonra sanki 'Zafer sadece senin elindeyken biz bunu niçin yapıyoruz?' diyen kimseye şu buyruğuyla cevap verdi: {ترهبون} “Korkutursunuz” yani carî olan adetler gereğince kaçmaya sevk edecek derecede büyük ve ezici bir korku salarsınız; {به} “onunla” yani size emrettiğim güç yetirilen şey veya bağlanan atlar vesilesiyle; {عدو الله} “Allah'ın düşmanını” yani bütün azametin sahibi olan en yüce Hükümran'ın düşmanını; {وعدوكم} “ve sizin düşmanınızı” yani mücahidlerin düşmanını. Şöyle buyurmasına en uygun olanı: {وآخرين} “ve başkalarını da” yani bununla diğerlerini de korkutursunuz; {من دونهم} “onlardan başka” -yani münafıklara hamledilmesidir-
لوصفهم بقوله: {لا تعلمونهم} كما قال تعالى
zira onları şu buyruğuyla nitelendirmiştir: {لا تعلمونهم} “siz onları bilmezsiniz.” Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{وممن حولكم من الأعراب منافقون ومن أهل المدينة مردوا على النفاق لا تعلمهم} [التوبة: ١٠١] ولأنهم لا يكونون دونهم إلا إذا لم يكونوا في العدواة مثلهم، وكل من فرض غير المنافقين مظهرون للعدواة، وأما المنافقون فإنهم مدعون بإظهار الإسلام أنهم أولياء لا أعداء {الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {يعلمهم} أي فهو يكفيكم ما يظن من أمرهم، وليس عليكم إلا الجهد بحسب ما تعلمون، والآية بالنسبة إلى ما تقدمها من باب «اعقلها وتوكل» والمعنى لا تظنوا أن الكفار فاتونا وأفلتوا من عذابنا بامتناعهم منكم فإنهم في قبضتنا أينما توجهوا وحيثما حلوا فسوف نهلكهم ولا يعجزوننا، ومع ذلك فلا يحملنكم الاتكال على قوتنا على ترك أسباب مغالبتهم بما أعطيناكم من القوى بل ابذلوا جهدكم وطاقتكم في إعداد مكايد الحرب وما يتعلق بالرمي من القوة وبالخيل من الطعن والضرب والفروسية لنلقي بذلك رعبكم في قلوب عدوكم القريب والبعيد من تعلمونه منهم ومن لا تعلمونه.
{وممن حولكم من الأعراب منافقون ومن أهل المدينة مردوا على النفاق لا تعلمهم} “Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin” [et-Tevbe: 101]. Çünkü onlar düşmanlıkta diğerleri gibi olmadıkları takdirde onların gerisinde (dûn) sayılırlar. Münafıkların dışındaki herkes düşmanlığını açıkça göstermektedir; münafıklar ise İslam'ı izhar ederek düşman değil dost olduklarını iddia ederler. {الله} “Allah” yani kudret ve ilimle her şeyi kuşatan Allah; {يعلمهم} “onları bilir.” Yani onların durumundan endişe edilen hususlarda O size yeter. Size düşen ancak bildiğiniz kadarıyla gayret göstermektir. Bu ayet, kendisinden önceki ayete nispetle 'Deveni bağla ve tevekkül et' kabilindendir. Anlamı şudur: Kâfirlerin sizden korunmakla bizden kaçıp kurtulduklarını ve azabımızdan sıyrıldıklarını sanmayın; zira onlar nereye yönelirlerse yönelsinler ve nerede konaklarlarsa konaklasınlar bizim kabzamızdadırlar, yakında onları helak edeceğiz ve bizi aciz bırakamazlar. Bununla birlikte, bizim kuvvetimize güvenmeniz, size verdiğimiz güçlerle onlara galip gelme sebeplerini terk etmenize sebep olmasın; bilakis savaş hilelerini, atıcılıkla ilgili kuvveti, atlarla ilgili mızrak vurma, kılıç çalma ve süvarilik hazırlıklarını yapmakta gücünüzü ve takatinizi sarf edin ki bununla yakındaki ve uzaktaki, bildiğiniz ve bilmediğiniz düşmanlarınızın kalplerine korkunuzu salalım.
ولما كان أغلب معاني هذه الأية الإنفاق، لأن مبنى إعداد القوة
Bu ayetin manalarının çoğu infak ile ilgili olduğundan -çünkü kuvvet hazırlığının esası
عليه، رغب فيه بقوله: {وما تنفقوا من شيء} أي من الأشاء وإن قلَّ {في سبيل الله} أي طريق من له صفات الكمال من الجهاد وغيره {يوف إليكم} أي أجره كاملاً في الدنيا والآخرة أوفى ما يكون مضاعفاً أحوج ما تكونون إليه {وأنتم لا} .
infaka dayanır-, şu buyruğuyla infaka teşvik etti: {وما تنفقوا من شيء} “Ne harcarsanız” yani az da olsa herhangi bir şeyden ne harcarsanız; {في سبيل الله} “Allah yolunda” yani kemal sıfatlarına sahip olan zatın cihat ve diğer yollarında; {يوف إليكم} “size eksiksiz ödenir” yani dünyada ve ahirette ecri tam olarak, en çok muhtaç olduğunuz anda kat kat fazlasıyla size verilir; {وأنتم لا} “ve siz...”.
ولما كان المخوف مطلق النقص، بنى للمفعول قوله: {تظلمون*} أي لا تنقصون شيئاً منه، وأما الزيادة فلا بد منها وهي على قدر النية.
Korkulan şey mutlak eksilme olduğu için, fiili meçhul sığada getirerek şöyle buyurdu: {تظلمون*} “haksızlığa uğratılmazsınız.” Yani ondan hiçbir şey eksiltilmez. Fazlalığa gelince, o muhakkaktır ve niyete göredir.
ولما كان ضمان النصر والحلف في النفقة موجباً لدوام المصادمة والبعد من المسالمة، أتبعه قوله أمراً بالاقتصاد: {وإن جنحوا} اي مالوا وأقبلوا في نشاط وطلب حازم {للسلم} أي المصالحة، والتعبير باللام دون «إلى» لا يخلو عن إيماء إلى التهالك على ذلك ليتحقق صدق الميل {فاجنح} ولما كان السلم مذكراً يجوز تأنيثه، قال: {لها} أي المصالحة، أو يكون تأنيثه بتأنيث ضده الحرب، وكأنه اختير التأنيث إشارة إلى أنه يقتصر فيه على أقل ما يمكن من المدة بحسب الحاجة، هذا إذا كان الصلاح للمسلمين في ذلك بأن يكون بهم ضعف، وأقصى مدة الجواز عشر سنين اقتداء برسول الله ﷺ فلا تجوز الزيادة.
Zafer garantisi ve infak edilenin yerine konulması vaadi, çarpışmanın devamını ve barıştan uzaklaşmayı gerektirebileceğinden, itidali emrederek şu buyruğu peşinden getirdi: {وإن جنحوا} “Eğer meylederlerse” yani şevkle ve kesin bir taleple yönelirlerse; {للسلم} “barışa” yani anlaşmaya. 'İlâ' yerine 'lâm' harfiyle ifade edilmesi, meyildeki sadakatin tahakkuk etmesi için buna can atıldığına dair bir imadan uzak değildir. {فاجنح} “sen de meylet.” 'Silm' (barış) kelimesi müzekker olduğu gibi müennes kılınması da caiz olduğundan; {لها} “ona” yani anlaşmaya [meylet] buyurdu. Veya onun müennes kılınması zıddı olan 'harb' kelimesinin müennesliği sebebiyledir. Sanki müennes zamirin seçilmesi, barışta ihtiyaca göre mümkün olan en az süreyle yetinileceğine işarettir. Bu, Müslümanların zayıf bulunması sebebiyle barışta onlar için bir maslahat olduğu takdirde geçerlidir. Caiz olan azami süre ise Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem iktidaen on yıldır; bundan fazlası caiz değildir.
ولما كان ذلك مظنة أن يقال: إنه قد عهد منهم من الخداع ما أعلم انهم مطبوعون منه على ما لا يؤمنون معه فمسالمتهم خطر بغير نفع، لوح إلى ما ينافي ذلك بقوله: {وتوكل على الله} أي الذي له مجامع العظمة فيما تعهده من خداعهم فإنه يكفيك أمره ويجعله سبباً لدمارهم كما وقع في صلح الحديبية فإن غدرهم فيه كان سبب الفتح، وحرف الاستعلاء في هذا وأمثاله معلم بأنه يفعل مع المتوكل فعل الحامل لما وكل إليه المطيق لحمله؛ ثم علل الأمر بالتوكل الذي معناه عدم الخوف من عاقبة أمرهم في ذلك بقوله: {إنه هو} أي وحده {السميع} أي البالغ السمع، فهو يسمع كل ما أبرموه في ذلك وغيره سراً كما يسمعه علانية {العليم*} أي البالغ العلم وحده فهو يعلم كل ما أخفوه كما أنه يعلم ما أعلنوه؛ ثم صرح بالاستهانة بكيدهم فقال: {وإن يريدوا} أي الكفار {أن يخدعوك} أي بما يوقعون من الصلح أو بغيره {فإن حسبك} أي كافيك {الله} أي الذي له صفات العز كلها، ثم علل كفايته أو استأنف بيانها بقوله: {هو} أي وحده {الذي أيدك بنصره} أي إذ كنت وحدك {وبالمؤمنين*} أي بعد ذلك في هذه الغزوة التي كانت العادة قاضية فيها بأن من معك لا يقومون للكفار فواق ناقة، ولعل هذا تذكير بما كان من الحال في أول الإسلام، أي إن الذي
Bu durum, 'Onlardan öyle hileler görülmüştür ki, bu hilelerle güvenilmez oldukları bilinmektedir; dolayısıyla onlarla barış yapmak faydasız bir tehlikedir' denilmesine zemin hazırladığından, buna zıt olan hususa şu buyruğuyla işaret etti: {وتوكل على الله} “ve Allah'a tevekkül et.” Yani onların bildiğin hilelerine karşı bütün azametin sahibi olan Allah'a güven; çünkü O, onların işine karşı sana kâfi gelir ve bunu onların helakine bir sebep kılar; tıpkı Hudeybiye Barışı'nda olduğu gibi, zira oradaki hainlikleri fethin sebebi olmuştur. Bu ve benzeri yerlerdeki isti'lâ harfi ('alâ), tevekkül eden kişiye, kendisine bir iş havale edilen ve onu taşımaya gücü yeten kimsenin muamelesi gibi muamele edeceğini bildirir. Sonra, bu hususta onların akıbetinden korkmamak anlamına gelen tevekkül emrini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه هو} “Şüphesiz O” yani yalnızca O; {السميع} “hakkıyla işitendir” yani işitmesi kemal derecesindedir; bu ve diğer konularda gizlice kararlaştırdıkları her şeyi açıkça işittiği gibi işitir; {العليم*} “hakkıyla bilendir.” Yani ilmi kemal derecesinde olan yalnızca O'dur; açığa vurduklarını bildiği gibi gizledikleri her şeyi de bilir. Sonra onların tuzaklarını hafife aldığını açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وإن يريدوا} “Eğer isterlerse” yani kâfirler; {أن يخدعوك} “sana hile yapmak [isterlerse]” yani yaptıkları barışla veya başka bir yolla; {فإن حسبك} “şüphesiz sana yetecek olan” yani sana kâfi gelecek olan; {الله} “Allah'tır” yani bütün izzet sıfatlarının sahibidir. Sonra O'nun kâfi gelişini gerekçelendirdi veya yeni bir beyanla şöyle buyurdu: {هو} “O'dur” yani yalnızca O'dur; {الذي أيدك بنصره} “seni yardımıyla destekleyen” yani sen tek başına iken; {وبالمؤمنين*} “ve müminlerle.” Yani daha sonra, âdetin senin yanındakilerin kâfirlere karşı bir deve sağımı kadar bile dayanamayacağına hükmettiği bu gazvede [destekleyen O'dur]. Bu, belki de İslam'ın ilk dönemlerindeki halin bir hatırlatılmasıdır; yani
أرسلك مع وحدتك في مكة بين جميع الكفار وغربتك فيهم - وإن كانوا بني عمك - بسبب دعوتك إلى هذا الدين وعلوك عن أحوالهم البهيمية إلى الأخلاق الملكية، هو الذي قواك وحده بالنصر عليهم حتى لم يقدروا على أذى يردك عن الدعاء إلى الله مع نصب جميعهم لك ولمتبعيك شباك الغدر ومدهم إليكم أيدي الكيد ثم سلّكم من بين أظهرهم كما تسل الشعرة من العجين مع اجتهادهم في منعكم من ذلك، وأيدكم بالأنصار وجمع بين كلمتهم بعد شديد العدواة {وألف بين قلوبهم} بعد غاية التباغض، فصار البعيد منهم قريباً والبغيض حبيباً والعدو صديقاً، وكانوا على قلب واحد؛ ثم استأنف الإخبار بما دل على تعذر ألفتهم لولا هو فقال: {لو أنفقت} أي وأنت أتقن الخلق لما تصنعه {ما في الأرض جميعاً} أي في إرادة ذلك {ما ألفت بين قلوبهم} ثم أكد ذلك بقوله: {ولكن الله} أي وهو الذي له جميع صفات الكمال {ألف بينهم} ثم علل نفوذ فعله وأمره فيه بقوله: {إنه عزيز حكيم*} أي لأنه لولا عزته التي تغلب كل شيء ولا يغلبها شيء وحكمته التي يتقن بها ما أراد بحيث لا يمكن لأحد أن يغير شيئاً منه لما تألفوا بعد أن كان قبل كل أحد من فريقيهم للآخر أشهى من لذيذ الحياة وصافي العيش لما بينهم من الإحن التي لا تزال تثور فتغلي لها الصدور حتى تفور بقتل الأحباب من الوالدين والأولاد والقهر بأنواع الأذى مع
sen bu dine davetin ve onların hayvanca hallerinden melekî ahlaka yükselmen sebebiyle -amca oğulların olsalar bile- Mekke'de bütün kâfirler arasında tek başına ve aralarında garip bir halde iken seni gönderen Zat; onların tamamı sana ve tabilerine hile ağları ördüğü ve size tuzak ellerini uzattığı halde, seni Allah'a davetten alıkoyacak bir ezaya güç yetiremeyecekleri şekilde onlara karşı seni yardımıyla tek başına güçlendiren, sonra da sizi engellemek için bütün gayretlerini sarf etmelerine rağmen hamurdan kıl çeker gibi sizi onların arasından çekip çıkaran, sizi Ensar ile destekleyen ve şiddetli düşmanlıktan sonra onların sözlerini birleştiren Zattır. {وألف بين قلوبهم} “Ve onların kalplerini uzlaştırdı” son derece buğuzdan sonra [uzlaştırdı]; böylece onların uzağı yakın, nefret edileni sevgili, düşmanı dost oldu ve tek bir kalp gibi oldular. Sonra O olmasaydı onların uzlaşmasının imkânsız olduğunu gösteren habere başlayarak şöyle buyurdu: {لو أنفقت} “Sen harcasaydın” yani yaptığın şeyi en sağlam yapan bir kul olarak sen harcasaydın; {ما في الأرض جميعاً} “yeryüzünde bulunanların hepsini” yani bunu gerçekleştirmek uğruna; {ما ألفت بين قلوبهم} “onların kalplerini uzlaştıramazdın.” Sonra bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {ولكن الله} “Fakat Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah; {ألف بينهم} “onların arasını uzlaştırdı.” Sonra O'nun fiilinin ve emrinin bundaki nüfuzunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {إنه عزيز حكيم*} “Şüphesiz O, Azîz'dir, Hakîm'dir.” Yani çünkü her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin kendisine galip gelemediği izzeti ve dilediği şeyi hiç kimsenin değiştiremeyeceği şekilde muhkem kılan hikmeti olmasaydı; anne, baba ve çocuk gibi sevdiklerinin öldürülmesi, çeşitli eziyetlerle kahredilmeleri ve
المجاورة المقتضية لدوام التحاسد وإثارة الضغائن، وكذا فعل سبحانه بجميع العرب بعدما كان بينهم من القتل المنتشر مع ما لهم من الحمية والأنفة الحاملة على الانتقام.
sürekli hasetleşmeyi ve kinleri körüklemeyi gerektiren komşuluk sebebiyle aralarında durmaksızın alevlenen ve göğüsleri kaynatıp taşıran kinler varken, iki fırkadan her birinin diğerini öldürmesi tatlı bir hayattan ve duru bir yaşantıdan daha sevimli iken asla uzlaşamazlardı. Sübhânehu ve Teâlâ, aralarında yaygın katliamlar bulunmasına ve intikama sevk eden koyu taassup ve gururlarına rağmen bütün Araplara da böyle yapmıştır.
والذي أمدك بهذه الألطاف حي لا يموت باق على ما كان عليه من القدرة والقوة، فهو الكفيل بحراستك ممن يريد خداعك، فإذا أمركم بأمر فامتثلوه غير مفكرين في عاقبته، فإنه قد بينه بعزته وأتقنه بحكمته وستعلمون.
Seni bu lütuflarla destekleyen Zat, ölmeyen Diridir; önceki kudret ve kuvveti üzere bakidir. Sana hile yapmak isteyene karşı seni korumaya kefil olan O'dur. O halde O size bir şey emrettiğinde, akıbetini düşünmeksizin ona uyun; zira O bunu izzetiyle açıklamış, hikmetiyle muhkem kılmıştır; yakında bileceksiniz.
ولما صرح بأن الله كافيه، وكانت كفاية الله للعبد أعظم المقاصد، التفتت الأنفس إلى أنه هل يكفيه مطلقاً أو هو فعل مع المؤمنين أيضاً مثل ذلك، فأتبعها بقوله معبراً بوصف النبوة الذي معناه الرفعة والاطلاع من جهة الله على ما لا يعلمه العباد، لأنه في سياق الإخبار ببعض المغيبات والتصرف في الملكوت: {يا أيها النبي} أي العالي القدر الذي نعلمه بعواقب أموره {حسبك} أي كافيك {الله} أي الذي بيده كل شيء {ومن} أي مع من {اتبعك من المؤمنين*} يجوز أن يكون المعية من ضميره ﷺ فيكون المؤمنون مكفيين، وأن يكون من الجلالة فيكونوا كافين، حتى يكون المعنى: فهو كافيهم أيضاً وهم كافوك لأنه معهم، وساق سبحانه هذا هكذا تطييباً لقلوبهم وجبراً لخواطرهم وبالمعنى الثاني - لتضمنه الأول وزيادته عليه - قال ابن زيد والشعبي:
Allah'ın kendisine yeteceğini açıkça belirtince ve Allah'ın kula yetmesi maksatların en büyüğü olunca, nefisler 'O sadece peygambere mi yeter yoksa müminlere de böyle muamele etmiş midir?' sorusuna yöneldi. Bunun üzerine, gaybî bazı haberleri ve mülkteki tasarrufu bildirme bağlamında olduğu için, anlamı yücelik ve Allah tarafından kulların bilmediği şeylere muttali kılınma olan nübüvvet vasfını kullanarak şu buyruğu peşinden getirdi: {يا أيها النبي} “Ey Peygamber!” yani kadrini yücelttiğimiz ve işlerinin akıbetini kendisine bildirdiğimiz zat! {حسبك} “Sana yeter” yani sana kâfidir; {الله} “Allah” yani her şey elinde olan Allah; {ومن} “ve” yani seninle beraber olan kimseler; {اتبعك من المؤمنين*} “müminlerden sana tabi olanlar.” Beraberlik zamirinin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ait olması caizdir; bu durumda müminler de [Allah'ın] kendilerine kâfi geldiği kimseler olurlar. Lafza-i Celal'e ait olması da caizdir; bu takdirde müminler kâfi gelenler olurlar. Böylece mana: 'O onlara da yeter, O müminlerle beraber olduğu için onlar da sana yeter' şeklinde olur. Sübhânehu ve Teâlâ bunu, onların kalplerini hoşnut etmek ve gönüllerini almak için bu şekilde sevk etmiştir. İbn Zeyd ve eş-Şa'bî, birinci manayı tazammun ettiği ve ona ziyade getirdiği için ikinci manayı tercih ederek şöyle demişlerdir:
حسبك الله وحسبك من اتبعك، وساقها سبحانه على وجه مكرر لكفاية نبيه ﷺ محتمل لأن فيمن كان على اتباعه في ذلك الوقت لئلا يستقلوا بالنسبة إلى كثرة أعدائهم.
'Allah sana yeter, sana tabi olanlar da sana yeter.' Sübhânehu ve Teâlâ bunu, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem kâfi gelişini tekrarlayan bir üslupla ve o vakitte onun tabileri arasında bulunanların düşmanlarının çokluğuna nispetle kendilerini az görmemeleri için bu ihtimale açık bir şekilde sevk etmiştir.
ولما بين أنهم كافون مكفيون، وكان ذلك مشروطاً بفعل الكيس والحزم وهو الاجتهاد بحسب الطاقة، أمره بأن يأمرهم بما يكونون به كافين من الجد في القتال وعدم الهيبة للأبطال في حال من الأحوال، فقال معبراً بالوصف الناظر إلى جهة التلقي عن الله ليشتد وثوق السامع لما يسمعه: {يا أيها النبي} أي الرفيع المنزلة عندنا الممنوح من إخبارنا بكل ما يقر عينه وعين أتباعه {حرض المؤمنين} أي الغريقين في الإيمان {على القتال} أي بالغ في حثهم عليه وندبهم بكل سبيل إليه، ومادة حرض - بأيّ ترتيب كان - حرض، حضر، رحض، رضح، ضرح؛ ترجع إلى الحضور ويلزمه الخفض والدعة، ويلزم الكسل فيلزمه الضعف فيلزمه الفساد، ومنه الحرض الذي أشفى على الهلاك، أي حضر هلاكه وحضر هو موضعه الذي هو فيه فصار لما به لا يزايله ما دام حياً، ورخص الثوب، أي غسله، من الدعه التي هي شأن الحضور غير المسافرين، والرحضاء عرق الحمى تشبيه بالمغسول، والمرضاح الحجر الذي لا يزال حاضراً لرضح النوى، والضريح شق مستطيل يوضع فيه الميت فيكون حاضره لازماً له دائماً إلى الوقت المعلوم، ويلزمه الرمي
Onların hem kâfi geldiklerini hem de kendilerine kâfi gelindiğini beyan edince ve bu durum dirayet ve basiretle davranma, yani güç nispetinde gayret gösterme şartına bağlı olunca; savaşa sarılmak ve hiçbir durumda kahramanlardan korkmamak suretiyle onları kâfi kılacak şeyi kendilerine emretmesini Peygamber'e emretti. İşitenin dinlediği şeye güveni pekişsin diye Allah'tan vahiy alma cihetini gözeten vasıfla hitap ederek şöyle buyurdu: {يا أيها النبي} “Ey Peygamber!” yani katımızdaki mertebesi yüce olan, kendisinin ve tabilerinin gözünü aydınlatacak her türlü haberimizle lütufta bulunduğumuz zat! {حرض المؤمنين} “Müminleri teşvik et” yani imanda derinleşmiş olanları; {على القتال} “savaşa” yani onları savaşa son derece teşvik et ve her yolla buna davet et. 'H-r-d' (حرض) kökü -hangi dizilişte olursa olsun- harada (حرض), hadara (حضر), rahada (رحض), radaha (رضح), daraha (ضرح); hazır bulunma (hudûr) manasına racidir. Bunun lazımı sükûnet ve rahattır; tembelliği gerektirir, tembellik zayıflığı, o da bozulmayı gerektirir. Helakin eşiğine gelen kimseye 'harad' (حرض) denilmesi bundandır; yani helaki hazır bulunmuş ve kendisi de bulunduğu yere çakılıp kalmıştır, böylece hastalığı sebebiyle hayatta olduğu müddetçe oradan ayrılamaz hale gelmiştir. Elbisenin yıkanmasına 'rahasa's-sevb' (رخص الثوب) denilmesi, yolcu olmayan hazır kimselerin hali olan rahatlıktandır. 'Ruhadâ' (الرحضاء), yıkanmışa benzetilen sıtma teridir. 'Mırdâh' (المرضاح), hurma çekirdeklerini kırmak için sürekli hazır bulundurulan taştır. 'Darîh' (الضريح), içine ölünün konulduğu uzunlamasına yarıktır; böylece hazır olan şey belirlenmiş vakte kadar sürekli onunla kalır. Bunun lazımı fırlatmak
والطول، ومنه المضرحي للطويل الجناحين من الصقور لأن كل صيد عنده حاضر لقوة طيرانه، والرجل الكريم لعلو همته، وأحضرت الدابة: عدت فجعلت الغائب حاضراً، والتحريض الحث على حضور الشيء، فحرض على القتال: حث على الطيران إليه بتعاطي أسبابه والاستعداد لحضوره حتى يصير المحثوث كأنه حاضر، متى قيل: يا صباحاه! طار إلى المنادي، وكان أول حاضر إلى النادي، لأنه لا مانع له من شيء من الأشياء بل استعداده استعداد الحاضر في الصف؛ وقال الإمام أبو الحسن علي ابن عيسى الرماني في تفسيره: والتحريض: الدعاء الوكيد لتحريك النفس على أمر من الأمور، والحث والتحريض والتحضيض نظائر، ونقيضه التفسير، والتحريض ترغيب في الفعل بما يبعث على المبادرة إليه مع الصبر عليه - انتهى.
ve uzunluktur. Uçuşunun gücü sebebiyle her av yanında hazır bulunduğu için doğanların uzun kanatlısına ve himmetinin yüceliği sebebiyle cömert adama 'mudrahî' (المضرحي) denilmesi bundandır. 'Ahdaratid-dâbbetü' (أحضرت الدابة), binek koştu ve uzaktakini hazır kıldı demektir. 'Tahrîd' (التحريض) ise bir şeyin hazır bulunmasına teşvik etmektir. 'Harreda ale'l-kıtâl' (حرض على القتال): Sebeplerine sarılarak ve hazır bulunmaya hazırlanarak savaşa koşmaya teşvik etti demektir; ta ki teşvik edilen kişi sanki hazır bulunuyormuş gibi olsun. Ne zaman 'Ey ahali, yetişin!' denilse, çağırana doğru uçar ve toplanma yerine ilk hazır bulunan kimse olur; çünkü hiçbir şey ona engel olamaz, bilakis hazırlığı safta hazır bulunanın hazırlığı gibidir. İmam Ebu'l-Hasan Ali b. İsa er-Rummânî tefsirinde şöyle demiştir: 'Tahrîd: Nefsi işlerden birine sevk etmek için yapılan kesin ve ısrarlı davettir. Hath (حث), tahrîd (تحريض) ve tahdîd (تحضيض) eşanlamlı kelimelerdir; zıddı ise nefret ettirmektir (tenfîr). Tahrîd, kişiyi sabırla birlikte o işe hemen yönelmeye sevk edecek şeylerle o fiile teşvik etmektir' -ikaz burada bitti-.
فهذه حقيقته، لا ما قال في الكشاف وتبعه عليه البيضاوي.
İşte bu kelimenin hakikati budur; el-Keşşâf sahibinin söylediği ve Beydâvî'nin de ona uyduğu görüş değildir.
ولما ندبهم إلى القتال، أعلمهم بأنهم منصورون فيه إن لازموا آلة النصر، فقال اسئنافاً جواباً لمن قال: ما عاقبتهم إذا رغبوا فبادروا إلى ذلك؟ : {إن يكن} ولما كانت لذة الخطاب تثير الهمم وتبعث العزائم وتوجب غاية الوثوق بالوعد، عدل عن الغيبة فقال: {منكم عشرون} أي رجلاً: {صابرون} أي الصبر المتقدم {يغلبوا مائتين} أي من
Onları savaşa teşvik edince, zafer aletine sarıldıkları takdirde muzaffer kılınacaklarını kendilerine bildirdi. 'Rağbet gösterip buna koştuklarında onların akıbeti ne olur?' diyen kimseye bir cevap olarak başlangıç cümlesiyle şöyle buyurdu: {إن يكن} “Eğer bulunursa”. Hitabın lezzeti himmetleri coşturduğundan, azimleri şahlandırdığından ve vaade son derece güveni gerektirdiğinden gaip sığasından dönerek şöyle buyurdu: {منكم عشرون} “sizden yirmi kişi” yani yirmi adam; {صابرون} “sabreden” yani daha önce belirtilen sabrı gösteren; {يغلبوا مائتين} “iki yüz kişiyi mağlup ederler” yani
الكفار، والآية من الوعد الصادق الذي حققه وقائع الصحابة ﵃ {وإن يكن منكم مائة} أي صابرة {يغلبوا ألفاً} أي كائنين {من الذين كفروا} فالآية من الاحتباك: أثبت في الأول وصف الصبر دليلاً على حذفه ثانياً، وفي الثاني الكفر دليلاً على حذفه أولاً؛ ولعل ما أوجبه عليهم من هذه المصابرة علة للأمر بالتحريض، أي حرضهم لأني أعنت كلاً منهم على عشرة، فلا عذر لهم في التواني؛ وعلل علوهم عليهم وغلبتهم لعن على هذا الوجه بقوله: {بأنهم} أي هذا الذي أوجبته ووعدت بالنصر عنده بسبب أنهم، أي الكفار {قوم لايفقهون*} أي ليس لهم فقه يعلمون به علم الحرب الذي دربه أهل الإيمان وإن كنتم ترونهم أقوياء الأبدان فيهم كفاية للقيام بما ينوبهم من أمر الدنيا لأنهم أبدان بغير معان، كما أن الدنيا كذلك صورة بلا روح، لأنهم لم يبنوا مصادمتهم على تلك الدعائم الخمس التي قدمتها لكم وألهمتكم إياها في بدر، فمن لم يجمعها لم يفقه الحرب، لأن الجيش إن لم يكن له رئيس يرجع إليه لم يفلح، وذلك الرئيس إن لم يكن أمره مستنداً إلى ملك الملوك كان قلبه ضعيفاً، وعزمه - وإن كثرت جموعه - مضطرباً، فإنهم يكونون صوراً لا معاني لها، والصور منفعله لا فعالة، والمعاني هي الفعالة، والمعتمد على الله صورته مقترنة بالمعنى، فأقل ما يكون في مقابلة اثنين من أعدائه كما حط عليه الأمر
kâfirlerden [iki yüz kişiyi]. Ayet, Sahabe'nin -Allah onlardan razı olsun- gazvelerinin doğruladığı sadık bir vaattir. {وإن يكن منكم مائة} “Ve eğer sizden yüz kişi olursa” yani sabreden yüz kişi; {يغلبوا ألفاً} “bin kişiyi mağlup ederler” yani kâfirlerden bulunan bin kişiyi; {من الذين كفروا} “inkâr edenlerden.” Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde sabır vasfı zikredilerek ikincisinde hazfedildiğine delil getirilmiş; ikincisinde küfür zikredilerek birincisinde hazfedildiğine delalet edilmiştir. Onlara vacip kıldığı bu sabır, belki de teşvik emrinin gerekçesidir; yani 'Onları teşvik et, çünkü ben onların her birine on kişiye karşı yardım ettim; dolayısıyla gevşeklik göstermede hiçbir mazeretleri yoktur.' Onların kâfirlere üstün gelmelerini ve galibiyetlerini bu veçheye göre şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {بأنهم} “çünkü onlar” yani vacip kıldığım ve yanında zafer vaat ettiğim bu durum, onların yani kâfirlerin; {قوم لايفقهون*} “anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyledir.” Yani onların müminlerin talim gördüğü savaş ilmini bilecek bir anlayışları yoktur; her ne kadar siz onları güçlü bedenlere sahip ve dünyevi işlerini yürütmeye kifayetli görseniz de böyledir. Çünkü onlar manadan yoksun bedenlerdir; nitekim dünya da ruhsuz bir suretten ibarettir. Zira onlar mücadelelerini daha önce size sunduğum ve Bedir'de size ilham ettiğim o beş esas üzerine bina etmemişlerdir. Bu beş esası kendisinde toplamayan kimse savaşı anlayamaz. Çünkü ordunun kendisine başvuracağı bir başkanı yoksa ordu felah bulamaz; o başkanın işi de Mülkün Sahibi'ne dayanmıyorsa kalbi zayıf, orduları çok olsa bile azmi kararsız olur. Zira onlar manasız suretler olurlar; suretler ise etkilenendir, fail değildir, asıl fail olan manalardır. Allah'a dayanan kimsenin sureti ise mana ile birliktedir. Dolayısıyla cihatta
في الجهاد، ولعل هذا هو السر في انتصار الخوارج - من أتباع شبيب وأنظاره على قلتهم - على الجيوش التي كانوا يلقونها عن ملوك زمانهم على كثرتهم، فإن الخوارج معتقدون أن قتالهم لله مستندين في هذا الاعتقاد إلى ظلم أولئك الملوك وخروجهم عن أمر الله، والذين يلقونهم عن أولئك الملوك وإن اعتقدوا أنهم أهل طاعة لطاعتهم الإمام الواجب طاعته، لكنهم يعلمون أن استناد إمامهم إلى الله ضعيف لمخالفته لمنهاج الاستقامه، وذلك الرئيس نفسه معتقد ذلك وأن ولايته مفسدة، وأن تحريم النبي ﷺ لقتاله إنما هو درء لأعظم المفسدتين، فصار استناد الخوارج إلى الملك الملوك اعظم من استناد أولئك، ولهذا نشأ عن استناد الخوارج الزهد الذي هو أعظم أسباب النصر، ونشأ عن استناد أولئك الملوك الإخلاد إلى الدنيا الذي هو أعظم الموجبات للخذلان، مصداق ذلك أنهم لما خرجوا على علي ﵁ فسار فيهم بسنة الله من اللطف بهم وتقديم وعظهم والإعذار إليهم وردهم إلى الله فلما لم يقبلوا قصدهم في ساعة، قال له بعض من كان يعتني بالنجوم: إنها ساعة نحس، أن سار فيها حذل، فقال: سيروا فيها فإنه ما كان للنبي ﷺ منجمون، فلما لقي الخوارج لم يواقفوه حلب ناقه ولا أفلت منهم أحد ولا قتل من جماعته إنسان؛ وفهم الإيجاب في قوله تعالى {إن يكن منكم عشرون} - الآية وأن الخبر فيه بمعنى الأمر من قوله: {الآن خفف الله} أي الملك الذي له الغنى المطلق صفات الكمال {عنكم} أي
hükmün hafifletilmesinde olduğu gibi, onun en az hali düşmanlarından iki kişinin karşısında durmasıdır. Belki de Şebîb'in tabileri ve benzerleri gibi Haricilerin -sayılarının azlığına rağmen- zamanlarının kralları adına karşılarına çıkan çok sayıdaki ordulara karşı muzaffer olmalarının sırrı budur. Zira Hariciler, o kralların zulmüne ve Allah'ın emrinden çıkmalarına dayanarak savaşlarının Allah için olduğuna inanıyorlardı. O krallar adına onlarla savaşanlar ise, itaat edilmesi vacip olan imama itaat ettikleri için kendilerinin taat ehli olduğuna inansalar da, imamlarının istikamet yoluna muhalefeti sebebiyle Allah'a istinadının zayıf olduğunu biliyorlardı. O liderin kendisi de buna inanıyor, yöneticiliğinin fesat olduğunu ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onunla savaşmayı yasaklamasının ancak iki fesadın en büyüğünü defetmek için olduğunu biliyordu. Böylece Haricilerin Mülkün Sahibi'ne istinadı, onların istinadından daha büyük oldu. İşte bu sebeple Haricilerin istinadından zaferin en büyük sebebi olan zühd doğdu; o kralların istinadından ise hezimetin en büyük sebebi olan dünyaya meyil neşet etti. Bunun doğruluğunun delili şudur: Hariciler Ali'ye radıyallâhu anh isyan ettiklerinde, Ali onlara karşı Allah'ın sünnetiyle muamele etti; yumuşak davrandı, önce onlara vaaz etti, mazeretlerini tüketti ve onları Allah'a döndürmeye çalıştı. Kabul etmeyince, yıldız ilmiyle ilgilenen bir kimse 'uğursuz bir saattir, o saatte yola çıkan hezimete uğrar' dediği bir saatte onların üzerine yürüdü. Ali: 'O saatte yürüyün, zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem müneccimleri yoktu' dedi. Haricilerle karşılaştığında, bir deve sağımı müddeti bile dayanamadılar; onlardan tek bir kişi kurtulamadı ve Ali'nin cemaatinden de tek bir kişi öldürülmedi. Yüce Allah'ın {إن يكن منكم عشرون} ayetindeki vücub ve haberin emir manasında olduğu şu buyruktan anlaşılmaktadır: {الآن خفف الله} “Şimdi Allah hafifletti” yani mutlak zenginlik ve kemal sıfatlarının sahibi olan Melik; {عنكم} “sizden” yani
رحمة لكم ورفقاً بكم {وعلم} أي قبل التخفيف وعده {أن فيكم ضعفاً} أي في العَدد والعُدد، ولكنه أوجب عليكم ذلك ابتلاء، فبعد التخفيف علم ضعفهم واقعاً وقبله علم أنه سيقع، وتصديره هذه الجملة ب {الآن} يشير إلى أن النسخ كان قبل أن تمضي مدة يمكن فيها غزو، وفائدة الأمر المعقب بالنسخ حيازة الأجر بقبوله والعزم على امتثاله، وقيل: ما كان النسخ إلا بعد مدة بعد أن سألوا في التخفيف؛ وروى البخاري في التفسير عن ابن عباس ﵄ قال: لما نزلت {إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين} شق ذلك على المسلمين حين فرض عليهم ألا يفر واحد من عشرة، فجاء التخفيف فقال: {الآن خفف الله عنكم} - الآية؛ فلما خفف الله عنهم من العدة نقص من الصبر بقدر ما خفف عنهم.
size merhamet ve lütuf olarak [hafifletti]; {وعلم} “ve bildi” yani hafifletmeden önce ve o anda bildi ki; {أن فيكم ضعفاً} “sizde bir zayıflık olduğunu” yani sayı ve teçhizatta bir zayıflık olduğunu bildi. Fakat bir imtihan olarak bunu size farz kılmıştı. Hafifletmeden sonra onların zayıflığını vuku bulmuş olarak bildi, öncesinde ise vuku bulacağını biliyordu. Bu cümlenin {الآن} “Şimdi” ifadesiyle başlatılması, neshin gazve yapmanın mümkün olabileceği bir müddet geçmeden önce gerçekleştiğine işaret eder. Peşinden nesh gelen emrin faydası, onu kabul etmek ve gereğini yerine getirmeye azmetmek suretiyle ecir kazanmaktır. Bir rivayette ise: 'Nesh ancak bir müddet sonra, hafifletme talebinde bulunmalarının ardından vuku buldu' denilmiştir. Buhârî Tefsir bölümünde İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: {إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين} ayeti inip de bir kişinin on kişiden kaçmaması farz kılınınca bu durum Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine hafifletme geldi ve Allah: {الآن خفف الله عنكم} ayetini indirdi. Allah onların sayısından hafifletince, hafiflettiği ölçüde sabırdan da eksildi.
والمعنى أنه كان كتب مقدراً من الصبر لكل مؤمن، فلما خفف أزال ذلك بالنسبة إلى المجموع، وهذا لا يمنع استمرار البعض على ما كان كما فعل سبحانه بالصحابة رضوان الله عليهم في غير موضع منها غزوة مؤته، فقد كانوا فيها ثلاثة آلاف، وكان من لقوا من جموع هرقل مائتي ألف: مائة من الروم ومائة من العرب المستنصرة، فصبروا لهم ونصروا عليهم كما في الصحيح أن النبي ﷺ قال مخبراً عنهم في هذه الغزوة «ثم أخذ الراية عن غير إمرة سيف من سيوف الله خالد بن الوليد ففتح الله عليه» ولما توفي النبي ﷺ ارتد عامة الناس
Manası şudur: Allah her mümin için takdir edilmiş bir sabır yazmıştı; hafifletince bu sabrı topluluk nispetinde kaldırdı. Bu durum, bazılarının eskisi gibi sabretmeye devam etmesine engel teşkil etmez; nitekim Sübhânehu ve Teâlâ Mûte Gazvesi dahil pek çok yerde Sahabe'ye -Allah onlardan razı olsun- bunu nasip etmiştir. Orada Müslümanlar üç bin kişi idi; karşılaştıkları Herakliyus'un orduları ise iki yüz bin kişi idi: yüz bini Rumlardan, yüz bini de Hristiyan Araplardan oluşuyordu. Onlara karşı sabrettiler ve muzaffer oldular; nitekim Sahih'te Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazve hakkında haber vererek şöyle buyurduğu sabittir: «Sonra sancağı bir emir tayin edilmeksizin Allah'ın kılıçlarından bir kılıç olan Halid b. Velid aldı ve Allah ona fethi nasip etti.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde ise insanların geneli dinden döndü;
حتى لم يثبت على الإسلام عشر العشر فصبر الصحابة رضوان الله عليهم لهم ونصروا عليهم، بل الذي صبر في الحقيقة أبو بكر ﵁ وحده، ثم أفاض الله من صبره ونوره على جميع الصحابة ﵃ فصبروا، ثم جهز الجيش وأميرهم الذي سماه النبي ﷺ سيف الله، فأخمد الله به نار الشرك وقطع بصبره وحسن نيته جاذرة الكفر فلم تمض سنة وفي بلاد العرب مشرك.
öyle ki İslam üzere onda birin onda biri bile sebat etmedi. Sahabe -Allah onlardan razı olsun- onlara karşı sabretti ve muzaffer oldu. Aslında hakikatte sabreden yalnızca Ebu Bekir radıyallâhu anh idi; sonra Allah onun sabrından ve nurundan bütün Sahabe'ye radıyallâhu anhüm akıttı da onlar da sabrettiler. Sonra orduyu ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem 'Allah'ın kılıcı' olarak isimlendirdiği komutanlarını sevk etti; Allah onun vasıtasıyla şirk ateşini söndürdü, onun sabrı ve güzel niyetiyle küfrün kökünü kazıdı ve bir yıl geçmeden Arap diyarında tek bir müşrik dahi kalmadı.
فلما جمع الله العرب بهذا الدين على قلب رجل واحد قصدوا الأعاجم من الفرس والروم والقبط، فقاتلوا أهل فارس في عدة وقائع منها القادسية، وكان الصحابة ﵃ فيها دون أربعين ألفاً، وكان المجوس أكثر من أربعمائة ألف، وقاتلوا الروم كذلك فكانوا في اليرموك دون أربعين ألفاً وكان الروم نحو أربعمائة ألف - إلى غير ذلك من الوقائع وقد صبروا في أكثرها ونصروا، ثم كانت لهم العاقبة فطردوا الشرك وأهله، وأظهر الله لهم دينه كما وعد به سبحانه، وما اجتمع أهل الإسلام وأهل الضلال قط في معرك إلا كانت قتلى الكفار أضعاف قتلى المسلمين غير أن الله تعالى جده وتبارك اسمه وتمت كلمته ألطف بالعرب علماً منه بأنهم خلاصة الناس بما طبعهم سبحانه عليه من الخصال الحميدة والأخلاق السديدة فأسلم كل من اشتملت عليه جزيرتهم بعد وقائع في زمان النبي ﷺ وزمان الردة، ولم تبلغ قتلاهم فيما أظن عشرة الآف إنسان، ثم لما
Allah bu din ile Arapları tek bir adamın kalbi üzere birleştirince, Fars, Rum ve Kıptî gibi acem milletlerine yöneldiler. Farslılarla Kadisiye dahil birçok savaşta savaştılar; Sahabe radıyallâhu anhüm orada kırk binin altında idi, Mecusiler ise dört yüz binden fazla idi. Rumlarla da aynı şekilde savaştılar; Yermük'te kırk binin altında idiler, Rumlar ise yaklaşık dört yüz bin kişi idi. Daha pek çok savaşta da böyle oldu; çoğunda sabrettiler ve muzaffer kılındılar. Sonunda akıbet onların oldu, şirki ve ehlini kovdular; Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın vaat ettiği gibi dinini onlar için üstün kıldı. İslam ehli ile dalalet ehli hiçbir savaş meydanında bir araya gelmedi ki kâfirlerin ölüleri Müslümanların ölülerinin kat kat fazlası olmasın. Ancak şanı yüce, ismi mübarek ve kelimesi tastamam olan Yüce Allah, fıtratlarına yerleştirdiği övülmüş hasletler ve doğru ahlak sebebiyle insanların özü olduklarını bildiğinden Araplara daha lütufkâr davrandı; böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ve Ridde dönemindeki savaşlardan sonra yarımadalarında bulunan herkes Müslüman oldu ve zannımca onların ölüleri on bin insana dahi ulaşmadı. Sonra
جاهدوا الأعاجم من فارس والروم وغيرهم كانت قتلى الكفار تبلغ في المعركة الواحدة مائة ألف ومائتي ألف - كما هو مشهور في كتب الفتوح للمدائني وسيف وابن عبد الحكم والبلاذري وغيرهم، وقد جمع أشتات ذلك الحافظ أبو الربيع بن سالم الكلاعي وشيخه ابن حبيش، ولعله حذف في الثانية التقييد بالكفار ليشمل كل ما استحق القتال من البغاة وغيرهم، فقال تعالى مسبباً عن التخفيف المذكور راداً الأمر من إيجاب مصابرة عشرة إلى الأمر بمصابرة الضعف، فإن زاد العدد على الضعف جاز الفرار والصبر أحسن: {فإن يكن منكم مائة صابرة} أي الصبر الذي تقدم التنبيه عليه {يغلبوا مائتين} أي من غيركم بإذن الله {وإن يكن منكم ألف} أي على النعت المذكور وهو الصبر {يغلبوا ألفين} ثم أرشد إلى أن المراد بالصبر هو كل المأمور به في آية {إذا لقيتم فئة فاثبتوا} [الأنفال: ٤٥] فقال: {بإذن الله} أي بإرادة الذي له جميع الأمر، ذلك وإباحته لكم وتمكينه، فإن لم يقع الإذن لم يقع الظفر، فالآية من الاحتباك: ذكر في الأول صابرة دلالة على حذفه ثانياً، وذكر ثانياً الإذن دليلاً على حذفه أولاً؛ ثم نبه على عموم الحكم بقوله: {والله} أي المحيط بصفات الكمال {مع الصابرين*} أي بنصره ومعونته، ومن ثم قال ابن شبرمة: وأنا أرى الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر كذلك. ومادة «إذن» - مهموزة وغير مهموزة وواوية ويائية بتقاليبها الأربعة: إذن ذان ذون ذين -
Fars, Rum ve diğer ecnebilerle cihat ettiklerinde, el-Medâinî, Seyf, İbn Abdilhakem, el-Belâzurî ve diğerlerinin fütûh kitaplarında meşhur olduğu üzere, tek bir savaşta kâfirlerin ölüleri yüz bine ve iki yüz bine ulaşıyordu. Hâfız Ebu'r-Rebî' b. Sâlim el-Kelâî ve hocası İbn Hubeyş bunun dağınık rivayetlerini bir araya getirmişlerdir. İkinci cümlede kâfirler kaydının hazfedilmesi, belki de asiler ve diğerleri gibi savaşı hak eden herkesi kapsaması içindir. Teâlâ zikredilen hafifletmenin bir neticesi olarak ve hükmü on kişiye sabretme zorunluluğundan iki katına sabretme emrine döndürerek şöyle buyurdu; eğer sayı iki kattan fazla olursa kaçmak caizdir, sabretmek ise daha faziletlidir: {فإن يكن منكم مائة صابرة} “Eğer sizden sabreden yüz kişi olursa” yani daha önce dikkat çekilen sabrı gösteren [yüz kişi]; {يغلبوا مائتين} “iki yüz kişiyi mağlup ederler” yani Allah'ın izniyle sizden olmayan iki yüz kişiyi; {وإن يكن منكم ألف} “ve eğer sizden bin kişi olursa” yani zikredilen sabır vasfı üzere; {يغلبوا ألفين} “iki bin kişiyi mağlup ederler.” Sonra sabırdan maksadın {إذا لقيتم فئة فاثبتوا} “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin” [el-Enfâl: 45] ayetinde emredilen her şey olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {بإذن الله} “Allah'ın izniyle.” Yani bütün emirlerin sahibi olan Zat'ın iradesiyle, bunu size mubah kılması ve imkân vermesiyle [mağlup ederler]. Eğer izin gerçekleşmezse zafer de vaki olmaz. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde 'sâbira' (sabreden) kelimesi zikredilerek ikincisinde hazfedildiğine delalet edilmiş; ikincisinde 'bi-iznillâh' (Allah'ın izniyle) zikredilerek birincisinde hazfedildiğine delil getirilmiştir. Sonra hükmün umumiliğine şu buyruğuyla dikkat çekti: {والله} “Ve Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah; {مع الصابرين*} “sabredenlerle beraberdir.” Yani yardımı ve desteğiyle [beraberdir]. Bu sebeple İbn Şübrüme: 'Ben emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri de böyle görüyorum' demiştir. Hemzeli, hemzesiz, vâvî ve yâî olarak 'i-z-n' (إذن) kökü dört türeviyle (ezine, zâne, zevne, zeyne);
ترجع إلى العلم الناشىء عن حاسة السمع المتعلق بجارحة الأذن، وتارة يثمر الإباحة وتارة المنع، فأذن بالشيء - كسمع: علم به «فأذنوا بحرب» أي كونوا على علم من أن حربكم أبيح.
kulak organıyla irtibatlı işitme duyusundan neşet eden ilim manasına racidir; bazen mubah kılmayı, bazen de men etmeyi netice verir. 'Ezine bi'ş-şey'i' (أذن بالشيء) -semi'a vezninde-: Onu bildi demektir. 'Fe'zenû bi-harbin' (فأذنوا بحرب): 'Sizinle savaşılmasının mubah kılındığını bilin' demektir.
وأذن له بالشيء - كسمع أيضاً: أباحه له، وآذنه الأمر وبه: أعلمه - وزناً ومعنى، فجعله مباحاً له أو ممنوعاً منه، وأذّن فلاناً تأذيناً: عرك أذنه، وأذّنه: رده عن الشرب فلم يسقه، كأن التفعيل فيه للإزالة، وآذن النعل وغيرها: جعل لها أذناً، وفعله بإذني: بعلمي وتمكيني، وأذن إليه وله - كفرح: استمع بأذنه، أي أباح ذلك سمعه وقلبه، وأذن لراتحة الطعام: اشتهاه كأنه أباحه لنفسه، وآذنه إيذاناً: أعجبه، مثل ذلك سواء، وآذنه أيضاً: منعه، كأنه الهمزة للإزالة، والأذن: الجارحة المعروفة - بضمة وبضمتين - والمقبض والعروة من كل شيء وجبل، لأن كلاً من ذلك سبب للتمكن من حمل ما هو فيه، والأذن: الرجل المستمع القابل كل ما يقال له كأنه لما قبله أباحه قلبه ومكنه منه، والأذان: النداء إلى الصلاة لأنه إعلام بإباحتها والمكنة منها، وتأذن: أقسم وأعلم، وتارة يتأثر عنه إباحة ومكنة من الشيء وتارة منع وحرمة، فيكون من الإزالة، وآذن العشب: بدأ يجف فبعضه رطب وبعضه يابس كأنه أمكن من جره وجمعه ببدو صلاحه، والآذن: الحاجب، لأنه للتمكين والمنع، والأذنة محركة: صغار الإبل والغنم كأنها تبيح كل أحد ما يريد منها، وطعام لا أذنة له: لا شهوة لريحه، فكأنه
'Ezine lehû bi'ş-şey'i' (أذن له بالشيء) -yine semi'a vezninde-: Ona o şeyi mubah kıldı demektir. 'Âzenehû'l-emra ve bihî' (آذنه الأمر وبه): Vezin ve mana olarak ona bildirdi, böylece o şeyi ona mubah veya yasak kıldı demektir. 'Ezzene fülânen te'zînen' (أذّن فلاناً تأذيناً): Kulağını büktü demektir. 'Ezzenehû' (أذّنه): Onu içmekten men etti ve su vermedi demektir; sanki tef'îl babı burada izale (giderme) içindir. 'Âzene'n-na'le ve gayrahâ' (آذن النعل وغيرها): Pabuca ve benzerine kulakçık yaptı demektir. 'Fe'alehû bi-iznî' (فعله بإذني): İlmim ve imkân vermemle yaptı demektir. 'Ezine ileyhi ve lehû' (أذن إليه وله) -ferihe vezninde-: Kulağıyla dinledi, yani kulağını ve kalbini ona mubah kıldı demektir. 'Ezine li-râihati't-taâm' (أذن لراتحة الطعام): Yemeğin kokusunu arzuladı, sanki onu nefsine mubah kıldı demektir. 'Âzenehû îzânen' (آذنه إيذاناً): Tıpkı bunun gibi onu beğendi demektir. 'Âzenehû' aynı zamanda: Onu men etti demektir; sanki hemze izale içindir. 'El-Üzün' (الأذن): -tek ve çift ötre ile- bilinen kulak organıdır; ayrıca her şeyin ve dağın kulpu ve tutamağıdır; çünkü bunların her biri içinde bulunduğu şeyi taşımaya imkân sağlama sebebidir. 'El-Üzün': Kendisine söylenen her şeyi kabul edip dinleyen kimsedir; sanki onu kabul ettiği zaman kalbini ona mubah kılmış ve ona imkân tanımıştır. 'El-Ezân' (الأذان): Namaza çağrıdır; çünkü o, namazın mubah kılındığını ve vaktin girdiğini bildirmektir. 'Te'ezzene' (تأذن): Yemin etti ve bildirdi demektir; bazen bundan bir şeyin mubah kılınması ve imkânı doğar, bazen de men edilmesi ve haram kılınması neticesi çıkar ki bu takdirde izale manasından olur. 'Âzene'l-uşbu' (آذن العشب): Ot kurumaya başladı, bir kısmı yaş bir kısmı kuru oldu demektir; sanki olgunlaşmaya başlamasıyla biçilip toplanmasına imkân vermiştir. 'El-Âzin' (الآذن): Kapıcıdır; çünkü o, içeri girmeye izin verme ve men etme görevini üstlenir. 'El-Ezenetu' (الأذنة) -harekeli olarak-: Küçük deve ve koyunlardır; sanki onlar isteyen herkese kendilerinden dilediğini yapmaya izin verirler. 'Taâmün lâ ezenete lehû' (طعام لا أذنة له): Kokusu iştah çekmeyen yemektir; sanki o,
ممنوع منه لعدم اشتهائه، وتأذن الأمير في الناس: نادى فيهم بتهدد، فهو يرجع إلى المنع والزجر عن شيء تعزيراً، والذين - بالكسر والياء: العنب، وكذا الذان - بالألف منقلبة عن واو: العنب، كأنه لسهولة تناوله ولذة مطعمه أمكن من نفسه، والتذوّن - بالواو مشددة: الغنى والنعمة، كأنهما سبب للإمكان مما يشتهي، والذؤنون - مهموزاً كزنبور: نبت من نبات الأرض؛ والمعنى أنه إنما أذن لكم في ذلك إذا فعلتم الشرط المذكور لأنكم فقهتم على الحرب وبنيتم أمركم فيه على دعائمها الخمس التي ملاكها والداخل في كل منها الصبر، فكان الله معكم، وهو مع كل صابر هذا الصبر المثبت في الدعائم الخمس في كل أوان، ومما يسأل عنه في الآية أنه ابتدىء في العشرات بثاني عقودها، وفي المئات والآلاف بأولها. سألت شيخنا الإمام الراسخ محقق زمانه شمس الدين محمد بن علي القاياتي قاضي الشافعية بالديار المصرية: ما حكمته؟ فقال: الأصل الابتداء بأول العقود، لكن لو قيل: إن يكن منكم عشرة صابرة يغلبوا مائة، لربما توهم انه لا تجب مصابرة الواحد للعشرة إلا عند بلوغ المؤمنين هذا العقد، فعدل إلى الابتداء بثاني عقود هذه المرتبة لينتفي هذا المحذور، فلما انتفى وعلم أنه يجب مصابرة كل واحد لعشرة، ذكر باقي المراتب في الباقي
arzulanmadığı için kendisinden men edilmiştir. 'Te'ezzene'l-emîru fi'n-nâsi' (تأذن الأمير في الناس): Emir insanlar arasında tehditle seslendi demektir; bu da azarlamak amacıyla bir şeyden men etmeye ve menetmeye racidir. 'Ez-Zeynu' (الذين) -kesre ve yâ ile-: Üzüm demektir. Aynı şekilde vâvdan dönüşen elif ile 'ez-Zânu' (الذان): Üzümdür; sanki kolay yenmesi ve lezzetli tadı sebebiyle kendisini yemeye imkân tanımıştır. 'Et-Tezevvünü' (التذوّن) -şeddeli vâv ile-: Zenginlik ve nimettir; sanki bu ikisi arzulanan şeyin elde edilmesine sebeptir. 'Ez-Zü'nûnu' (الذؤنون) -zenbûr vezninde hemzeli-: Yer bitkilerinden bir bitkidir. Mana şudur: Ancak zikredilen şartı yerine getirdiğiniz takdirde Allah size buna izin vermiştir; çünkü siz savaşı kavradınız ve savaştaki işinizi, esası ve her birinin içine giren unsuru sabır olan o beş temel direk üzerine bina ettiniz. Böylece Allah sizinle beraber oldu; O, her zaman bu beş direkte sabit kılınan bu sabrı gösteren her sabırlıyla beraberdir. Ayette sorulan hususlardan biri de şudur: Onluk sayılarda ikinci onlukla (yirmi) başlanmış, yüzlük ve binliklerde ise ilk basamakla başlanmıştır. Zamanının muhakkiki, Mısır Şafii kadısı olan üstadımız rasih imam Şemsüddin Muhammed b. Ali el-Kâyâtî'ye: 'Bunun hikmeti nedir?' diye sordum. Şöyle cevap verdi: 'Asıl olan ilk basamakla başlamaktır. Ancak şayet, «Eğer sizden sabreden on kişi olursa yüz kişiyi mağlup ederler» denilseydi, bir kişinin on kişiye sabretmesinin ancak müminlerin bu sayıya ulaşması durumunda vacip olduğu zannedilebilirdi. Bu mahzuru ortadan kaldırmak için bu mertebenin ikinci onluğu ile başlamaya meyledilmiştir. Bu mahzur kalkıp her bir ferdin on kişiye sabretmesinin vacip olduğu anlaşılınca, diğer basamaklar kalan kısımda
على الأصل المعتاد، وأما تكرير المعنى الواحد وهو مقاومة الجماعة لأكثر منها مرتين: قبل التخفيف وبعده فللدلالة - كما قال في الكشاف - على أن الحال مع القلة والكثرة واحدة لا تتفاوت وإن كان قد يظن تفاوته، وكأنه لم يذك الآحاد بشارة بكثرة هذه الأمة واجتماعها وبدأ بالعشرات وختم بالألوف ليستوفي مراتب الأعداد الأصلية - والله أعلم.
alışılmış asıl üzere zikredilmiştir.' Bir topluluğun kendisinden daha fazlasına karşı durması şeklindeki aynı mananın hafifletmeden önce ve sonra olmak üzere iki defa tekrarlanmasına gelince; bu durum, Keşşâf sahibinin dediği gibi, azlık ve çokluk halinin farklı olduğu zannedilse bile aslında aynı olduğuna ve değişmediğine delalet etmek içindir. Sanki bu ümmetin çokluğu ve birliği müjdesi olarak birler basamağını zikretmemiş; asıl sayı basamaklarını tamamlamak için onluklarla başlayıp binliklerle bitirmiştir -en doğrusunu Allah bilir-.
ولما تقدم الأمر بالإثخان في {فشرد بهم} ثم بإعداد القوة، ثم التحريض على القتال بعد الإعلام بالكفاية ثم إيجاب ثبات الواحد لعشرة ثم إنزال التخفيف إلى اثنين؛ كذن ذلك مقتضياً للإمعان في الإثخان، فحسن عتاب الأحباب في اختيار غير ما أفهمه هذا الخطاب، لكون ذلك أقعد في الامتنان عليهم بالعفو والغفران بسبب أن أكثرهم مال إلى فداء الأسارى فإن النبي ﷺ استشارهم فيهم فأشار أبو بكر ﵁ بالمفاداة ومال معه الأكثر، وأشار عمر ﵁ بضرب أعناقهم، وروي أنه قال ﷺ: «لو نزل من السماء عذاب - أي في هذا - ما نجا منه غير عمر وسعد بن معاذ ﵄» فقال تعالى استئنافاً واستنتاجاً: {ما كان} أي ما صح وما استقام {لنبي} أي في شرع نبي الأنبياء مستقل ولا مقر، ولعله عبر
{فشرد بهم} buyruğunda düşmanı hezimete uğratıp ezme emri, ardından kuvvet hazırlama, sonra [Allah'ın] kâfi geldiğini bildirdikten sonra savaşa teşvik, ardından bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesinin vacip kılınması ve sonra bunun iki kişiye hafifletilmesi emirleri daha önce geçince; bütün bunlar düşmanı tamamen ezmeye girişmeyi iktiza ediyordu. Bu hitabın ifade ettiği mananın dışındakini tercih ettikleri için sevgililere yapılan sitem güzel düştü; çünkü bu sitem, onların çoğunun esirlerden fidye almaya meyletmesi sebebiyle affedilip bağışlanmaları hususunda onlara yapılacak lütfu en sağlam şekilde ortaya koyuyordu. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem esirler hakkında onlarla istişare etmiş; Ebu Bekir radıyallâhu anh fidye almayı teklif etmiş ve çoğunluk onunla birlikte meyletmiş, Ömer radıyallâhu anh ise boyunlarının vurulmasını teklif etmişti. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şayet gökten bir azap inseydi -yani bu hususta- ondan Ömer ile Sa'd b. Muâz'dan radıyallâhu anhümâ başkası kurtulamazdı.» Bunun üzerine Teâlâ bir başlangıç ve netice olarak şöyle buyurdu: {ما كان} “Yakışmaz” yani ne caiz olur ne de uygun düşer; {لنبي} “hiçbir peygambere” yani peygamberlerden hiçbirinin şeriatında müstakil olarak veya yerleşik bir hüküm olarak uygun düşmez. Nübüvvet
بوصف النبوة ليفيد مع العموم أن كلاً من رفعه القدر والإخبار من الله يمنع من الإقدام على فعل بدون إذن خاص {أن يكون له أسرى} أي أن يباح له أسر العدو {حتى يثخن في الأرض} أي يبالغ في قتل أعدائه، فهو عتاب لمن أسر من الصحابة غير من نهى النبي ﷺ عن قتله من المشركين أو رضي بذلك، وإنما أسند إلى نبي - وقرىء شاذاً بالتعريف - ولم يقل: ما كان في شرع نبي، تهويلاً للأسر تعظيماً للعفو للمبالغة في القيام بالشكر، وهذا كان يوم بدر والمسلمون يومئذ قليل، فلما كثروا واشتد سلطانهم أنزل الله ﷾ {فإما منّاً بعد وإما فداء} [محمد: ٤] قاله ابن عباس ﵄، ومادة ثخن تدور على الضخامة، وتارة يلزمها اللين والضعف، وتارة الصلابة والقوة، فحقيقته: يبالغ في القتل فيغلط أمره فيقوى، ويلين له أعداؤه ويضعفوا؛ ثم بين لهم أن الميل عن ذلك إنما هو لإرادة الأعراض الدنيوية المبكت به اليهود في آخر التي قبلها بقوله تعالى {يأخذون عرض هذا الأدنى} [الأعراف: ١٩٦] كما أن النزاع في الأنفال ميل إلى الدنيا، وكل ذلك بمعزل عن معالي الأخلاق وكرائم السجايا، معللاً لعدم الكون المذكور بما تقديره: لأن الأسر إنما يراد به الدنيا، هكذا الأصل ولكنه أبرز في أسلوب الخطاب لأنه أوقع في النفس فقال: {تريدون} أي أنها المؤمنون المرغبون في
vasfıyla ifade etmesi, genellikle birlikte hem kadrinin yüceliğinin hem de Allah'tan haber alma makamının özel bir izin olmaksızın bir işe girişmeye engel olduğunu bildirmek içindir; {أن يكون له أسرى} “esirlerinin olması” yani düşmanı esir almasının kendisine mubah olması [yakışmaz]; {حتى يثخن في الأرض} “yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar” yani düşmanlarını öldürmede son derece ileri gidinceye kadar. Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerden öldürülmesini yasakladığı kimseler dışındakileri esir alan veya buna razı olan Sahabelere yönelik bir sitemdir. Esir almanın vahametini ve şükrü yerine getirmede mübalağa etmek üzere affın büyüklüğünü göstermek için 'hiçbir peygamberin şeriatında olmamıştır' demeyip doğrudan bir peygambere isnat etmiştir -şaz bir kıraatte marife olarak da okunmuştur-. Bu durum Bedir günü idi ve Müslümanlar o gün az idi. Sayıları çoğalıp hâkimiyetleri güçlenince Allah Azze ve Celle: {فإما منّاً بعد وإما فداء} “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız” [Muhammed: 4] ayetini indirdi; bunu İbn Abbas radıyallâhu anhümâ söylemiştir. 'S-h-n' (ثخن) kökü kalınlık ve kesafet manası etrafında döner; bazen bunun lazımı yumuşaklık ve zayıflık, bazen de sertlik ve kuvvettir. Hakikati şudur: Düşmanı öldürmede son derece ileri gider, böylece onun hâkimiyeti kalınlaşıp güçlenir, düşmanları ise ona boyun eğip zayıflar. Sonra onlara bundan sapmanın sırf dünyalık metayı istemekten ibaret olduğunu beyan etti ki bu durum, bir önceki surenin sonunda {يأخذون عرض هذا الأدنى} “Şu alçak dünyanın geçici menfaatini alıyorlar” [el-A'râf: 169] buyruğuyla Yahudilerin kınandığı şeydir; tıpkı ganimetler hakkındaki çekişmenin de dünyaya bir meyil olması gibi. Bütün bunlar ise yüce ahlaktan ve asil seciyelerden uzaktır. Zikredilen uygunsuzluğu takdiri 'Çünkü esir almaktan maksat sadece dünyalıktır' olan gerekçeyle açıkladı; aslı böyledir ancak nefiste daha etkili olması için hitap üslubuyla ortaya koyarak şöyle buyurdu: {تريدون} “Siz istiyorsunuz” yani toplamaya değil harcamaya teşvik edilen ey müminler, onları sağ bırakmak suretiyle [istiyorsunuz];
الإنفاق لا في الجمع، باستبقائهم {عرض الدنيا} قال الراغب: العرض ما لا ثبات له، ومنه استعاره المتكلمون لما لا ثبات له إلا بالجوهر كاللون، وقال ابن هشام في تهذيب السيرة، أي المتاع الفداء بأخذ الرجال {والله} أي الذي له الكمال كله {يريد} أي لكم {الآخرة} اي جوهرها لأنه يأمر بذلك أمراً هو في تأكيده ليمتثل كالإرادة التي لا يتخلف مرادها، وذلك بالإثخان في قتلهم لظهور الدين الذي تريدون إظهاره والذي به تدرك الآخرة، ولا ينبغي للمحب أن يريد إلا ما يريد حبيبه {والله} أي الملك الأعظم {عزيز} أي منزه جنابه العلي عن لحاق شيء مما فيه أدنى سفول {حكيم*} أي لا يصدر عنه فعل إلا وهو في غاية الإتقان فهو يأمر بالإثخان عند ظهور قوة المشركين، فإذا ضعفت وقوي المسلمون فأنتم بالخيار، ولا يصح ادعاء ولايته إلا لمن ترقى في معارج صفاته، فيكون عزيزاً في نفسه فلا يدنسها بالأطماع الفانية، وفعله فلا يحطه عن أوج المعالي إلى حضيض المهاوي، وحكيماً فلا ينشأ عنه فعل إلا وهو في غاية الإتقان.
{عرض الدنيا} “geçici dünya menfaatini.” Râgıb şöyle demiştir: 'Arad (عرض), sebatı ve kalıcılığı olmayan şeydir. Kelamcıların renk gibi ancak cevherle kalıcı olan şeyler için bu kelimeyi ödünç almaları bundandır.' İbn Hişâm ise Tehzîbü's-Sîre'de: 'Yani adamları esir alarak elde edilen fidye menfaatini' demiştir. {والله} “Allah ise” yani bütün kemalin sahibi olan Allah; {يريد} “istiyor” yani sizin için [istiyor]; {الآخرة} “ahireti” yani ahiretin asıl cevherini istiyor. Çünkü O, bunu yerine getirilmesi gereken kesin bir emirle emretmektedir ki bu emir, iradesinden murat edilen şeyin asla geri kalmadığı İrade gibidir. Bu da ortaya çıkarmak istediğiniz ve kendisiyle ahirete ulaşılan dinin üstün gelmesi için onları öldürmede ileri gitmekle olur; zira seven kimsenin, sevgilisinin istediğinden başkasını istemesi yakışmaz. {والله} “Ve Allah” yani en yüce Melik; {عزيز} “Azîz'dir” yani yüce zâtı en ufak bir alçaklığın kendisine ilişmesinden münezzehtir; {حكيم*} “Hakîm'dir.” Yani O'ndan son derece sağlam ve muhkem olandan başka hiçbir fiil sadır olmaz. Bu sebeple O, müşriklerin gücü ortada iken onları ezmeyi emreder; zayıflayıp Müslümanlar güçlendiğinde ise serbestsiniz. O'nun dostluk iddiası ancak O'nun sıfatlarının derecelerine yükselen kimse için geçerlidir; böylece o kimse nefsinde aziz olur ve nefsini fani tamahlarla kirletmez, fiili de onu yüceliklerin zirvesinden uçurumların dibine indirmez; hakîm olur ve kendisinden son derece sağlam olandan başka hiçbir fiil sadır olmaz.
ولما علم من الآية ما أشرت إليه، فكان كأنهم قالوا ﵃: تقتضي عزته وحكمته سبحانه من تطهيرنا عما تدنسنا به؟ استأنف تعالى الجواب عن ذلك ممتناً غاية لامتنان ومحذراً من التعرض لمواقع الخسران فقال: {لولا كتاب} أي قضاء حتم ثابت مبرم {من الله}
İşaret ettiğim husus ayetten anlaşılınca, sanki onlar radıyallâhu anhüm: 'Sübhânehu ve Teâlâ'nın izzeti ve hikmeti bizi bulaştığımız bu şeyden arındırmayı gerektirir mi?' demiş gibi oldular. Bunun üzerine Teâlâ, son derece lütufta bulunarak ve hüsran noktalarına maruz kalmaktan sakındırarak bu soruya yeni bir cevap verip şöyle buyurdu: {لولا كتاب} “Eğer bir yazı olmasaydı” yani kesin, sabit ve muhkem bir takdir olmasaydı; {من الله} “Allah tarafından”
أي الذي له الإحاطة الكاملة بكل شيء قدرة وعلماً {سبق} أي في أم الكتاب من الحكم بإسعادكم، ومن أنه لا يعذب أحداً إلا بعد التقدم إليه بالنهي، ومن أنه سيحل لكم الفداء والغنائم التي كانت حراماً على من قبلكم تشريفاً لكم - كما قاله ابن عباس ﵄ {لمسكم فيما أخذتم} أي من الأسرى المراد بهم الفداء {عذاب عظيم*} ولكن سبق حكمي بأن المغنم - ولو بالفداء - لكم حل وإن تعجلتم فيه أمري.
yani kudret ve ilimle her şeyi tam olarak kuşatan Allah tarafından; {سبق} “daha önce geçmiş [bir yazı olmasaydı]” yani Ana Kitap'ta sizi bahtiyar kılma hükmünden, önceden bir yasak koymadıkça hiç kimseye azap etmeyeceğinden ve size bir ikram olmak üzere sizden öncekilere haram olan fidye ve ganimetleri size helal kılacağından ibaret olan -İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ söylediği gibi- geçmiş bir yazı olmasaydı; {لمسكم فيما أخذتم} “aldığınız şeyden ötürü size dokunurdu” yani kendilerinden fidye kastedilen esirler sebebiyle; {عذاب عظيم*} “büyük bir azap.” Fakat bu hususta benim emrimi beklemeden acele etmiş olsanız bile, ganimetin -fidye yoluyla olsa dahi- size helal kılındığına dair hükmüm önceden geçmiştir.
ولما ساق سبحانه هذه البشارة في النذارة، سبب عنها قوله: {فكلوا مما غنمتم} أي من الفدية وغيرها حال كونه {حلالاً} أي لا درك ولا تبعة فيه من جهتي {طيباً} أي شهياً لكم ملائماً لطباعكم، وهذا إذا كان مع الشروط التي أقمتها لكم من عدم الغلول والخيانة بوجه من الوجوه والاستثار وشديد الرغبة السائقة إلى ما لا يليق من التنازع وغيره، ذلك فيما تقدمت فيه إليكم {واتقوا الله} أي الذي له جميع صفات الكمال في جميع ذلك فلا تغلوا ولا تنازعوا ولا تقدموا إلا على ما يبيحه لكم الرسول ﷺ {إن الله} أي المتصف بالجلال والإكرام {غفور} أي لمن يعلم من قبله أنه من أهل التقوى {رحيم*} أي له، فلأجل ما علم في قلوبكم من الخير غفر لكم فلم يعذبكم بتسرعكم إلى إسار من لم يأمركم به الرسول ﷺ للمفاداة دون توقف على إذنه، ورحمكم فأحسن إليكم فأحل لكم الغنائم،
Sübhânehu [ve Teâlâ] bu müjdeyi uyarı içinde sevk edince, bunun akabinde şöyle buyurdu: {فكلوا مما غنمتم} “Artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin” yani fidyeden ve diğerlerinden, {حلالاً} “helal olarak” yani benim katımdan bunda hiçbir sorumluluk ve vebal olmaksızın; {طيباً} “ve temiz olarak” yani sizin için iştah açıcı ve tabiatınıza uygun olarak [yiyin]. Bu da ancak, ganimete hıyanet etmeme, hiçbir şekilde hainlik yapmama, bencilce kendine ayırmama ve çekişme gibi uygunsuz şeylere sürükleyen aşırı istek duymama şeklinde size koyduğum şartlarla birlikte olduğunda geçerlidir; bu, size önceden bildirdiğim hususlardandır. {واتقوا الله} “Ve Allah'tan korkun” yani bütün bunlarda tüm kemal sıfatlarına sahip olandan [sakının]; ganimete hıyanet etmeyin, çekişmeyin ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem size helal kıldığından başkasına yönelmeyin. {إن الله} “Şüphesiz ki Allah” yani celal ve ikram sıfatlarıyla muttasıf olan; {غفور} “Gafûr'dur” yani kalbinden takva ehli olduğunu bildiği kimselere karşı çok bağışlayıcıdır; {رحيم*} “Rahîm'dir.” Yani ona çok merhamet edicidir. Kalplerinizde bildiği hayırdan ötürü sizi bağışladı; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emretmediği kimseleri onun iznini beklemeksizin fidye almak için esir etmede acele etmeniz sebebiyle size azap etmedi ve size merhamet edip ihsanda bulunarak ganimetleri size helal kıldı.
انظر إلى قوله تعالى {إن تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً ويكفر عنكم سيئاتكم ويغفر لكم} تعرف حسن تعليل الأمر بالتقوى بالمغفرة والرحمة، ويجوز أن يكون علة للأكل، أي كلوا فإن الله قد غفر لكم ما عاتبكم عليه، وفائدة الأمر بالتقوى التحذير من العود اعتماداً على سعة الحلم، وايضاً فقد تقدم تهديد ومغفرة فناسب أن يدلهم على أن علة المغفرة التقوى، فكان ترجمة ذلك انه لما رهبهم بمس العذاب عند أخذ الفداء لولا سبق الكتاب، رغبهم بأنه كلما صدهم عن جنابه صارف ذنب فردهم إليه عاطف تقوى، أسبل عليهم ذيل المغفرة والرحمة، ولما علم من هذا إباحة ما يؤخذ من الأسر من الفداء، وكان ما يؤخذ منهم تعظم مشقته عليهم، أقبل عليهم مستعطفاً لهم ترغيباً في الإسلام، فأقبل على نبيه ﷺ بالأمر بمخاطبتهم تنبيهاً على أنهم ليسوا بأهل لخطابه سبحانه بما أبعدوا أنفسهم عنه من اختيارهم الكون في زمرة الأعداء على الكون في عداد الأولياء، فقال معبراً بالوصف الناظر إلى تلقي العلم ترغيباً في التلقي منه ﷺ: {يا أيها النبي} أي الذي أنبئه بكل معنى جليل، يظهر دينه ويزكي أمته مع رفع مقداره وإتمام أنواره {قل لمن في أيديكم} أي في أيدي أصحابك وأهل دينك، فإن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب {من الأسرى} ترغيباً لهم فيما عند الله {إن يعلم الله} بما له من
Allah Teâlâ'nın {إن تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً ويكفر عنكم سيئاتكم ويغفر لكم} “Eğer Allah'tan korkarsanız O size iyi ile kötüyü ayırt edecek bir anlayış verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar” buyruğuna bakarsan, takva emrinin mağfiret ve rahmetle gerekçelendirilmesindeki güzelliği anlarsın. Bunun, yeme emrinin gerekçesi olması da caizdir; yani [helal kıldıklarını] yiyin, çünkü Allah sizi kınadığı şeyi bağışlamıştır. Takva emrinin faydası ise, hilmin genişliğine güvenerek [aynı hataya] tekrar dönmekten sakındırmaktır. Ayrıca daha önce hem bir tehdit hem de bir bağışlama geçmişti; dolayısıyla onlara bağışlanmanın illetinin takva olduğunu göstermesi uygun düştü. Bunun meali şudur: O, daha önce geçmiş bir yazı olmasaydı fidye alma hususunda kendilerine azabın dokunacağıyla onları korkuttuğunda; onları zâtından uzaklaştıran bir günah engeli çıktıkça ve bir takva duygusu onları tekrar O'na döndürdükçe, üzerlerine mağfiret ve rahmet eteğini örteceğini bildirerek onları teşvik etti. Bundan esirlerden alınan fidyenin mübah olduğu anlaşılınca ve onlardan alınan şeyler kendilerine pek ağır geldiği için, İslâm'a teşvik etmek üzere onlara şefkatle yöneldi; dostlar zümresinde yer almak yerine düşmanlar güruhunda bulunmayı seçerek kendilerini O'ndan uzaklaştırmaları sebebiyle Sübhânehu'nun hitabına bizzat muhatap olmaya ehil olmadıklarına dikkat çekmek üzere Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara hitap etmesini emrederek yöneldi. Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem [vahyi] almaya teşvik etmek maksadıyla, ilim almaya bakan bir vasıfla ifade ederek şöyle buyurdu: {يا أيها النبي} “Ey Peygamber!” yani kadrini yüceltip nurlarını tamamlamakla birlikte dinini üstün kılan ve ümmetini arındıran her yüce manayı kendisine haber verdiğim [Peygamber]! {قل لمن في أيديكم} “Ellerinizde bulunan kimselere söyle” yani senin, ashabının ve din ehlinin ellerinde bulunanlara; zira itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir; {من الأسرى} “esirlerden” [olanlara], onları Allah katındakilere teşvik etmek için [şöyle de]: {إن يعلم الله} “Eğer Allah bilirse” zâtına mahsus olan...
صفات الجلال والجمال {في قلوبكم خيراً} أي شيئاً من تقواه الحاملة على الإيمان الذي هو رأس الخير وعلى كل خير {يؤتكم خيراً مما أخذ منكم} أي مما يفتح به عليكم من المغانم في الدنيا ويدخره لكم من الثواب في الأخرى {ويغفر لكم} أي ما سلف من ذنوبكم {والله} أي الذي بيده كل شيء {غفور رحيم} أي من شأنه ذلك، والمعنى على ما علم من قصة العباس الآتيه ﵁ أنه سبحانه يعاملكم وأمثالكم في غير ما يأخذه منكم جنده بالكرم، وأما إنه يحكم بإسقاط الفداء عنكم ويأمرهم بتركه وإطلاقكم مجاناً بما يعلم في قلوبكم من خير وإيمان كنتم تكتمونه فلا تطمعوا فيه لأن ذلك يفتح باب الدعاوى الباطلة المانعة من الغنائم الموهنة للدين؛ قال الحافظ أبو عمر بن عبد البر في سيرته: قال ابن عباس وسعيد بن المسيب:
celal ve cemal sıfatlarıyla; {في قلوبكم خيراً} “kalplerinizde bir hayır [olduğunu]” yani hayrın başı olan imana ve her türlü hayra sevk eden takvasından bir şey [olduğunu bilirse]; {يؤتكم خيراً مما أخذ منكم} “sizden alınandan daha hayırlısını size verir” yani dünyada size nasip edeceği ganimetlerden ve ahirette sizin için saklayacağı sevaplardan [daha hayırlısını verir]; {ويغفر لكم} “ve sizi bağışlar.” Yani geçmiş günahlarınızı [bağışlar]. {والله} “Ve Allah” yani her şey elinde olan; {غفور رحيم} “Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Yani O'nun şanı böyledir. Abbas'ın radıyallâhu anh gelecek olan kıssasından anlaşıldığına göre mana şudur: Sübhânehu [ve Teâlâ] askerlerinin sizden aldığı şeyler dışında size ve sizin gibilere cömertlikle muamele edecektir. Ancak kalplerinizde olduğunu bildiği bir hayır ve gizlediğiniz bir iman sebebiyle fidyeyi sizden düşüreceğine, onu bırakıp sizi karşılıksız salıvermeyi onlara emredeceğine dair bir hükme gelince, buna tamah etmeyiniz; çünkü bu, ganimetlere engel olan ve dini zayıflatan batıl iddiaların kapısını açar. Hafız Ebû Ömer İbn Abdilberr, Siyer'inde şöyle demiştir: İbn Abbas ve Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dediler:
«كان العباس رضي الله عنه في الأسرى فقال له رسول ﷺ: افد نفسك وابني أخيك عقيلاً ونوفلاً وخليتك فإنك ذو مال، فقال: يارسول الله! إني كنت مسلماً ولكن القوم استكرهوني، فقال رسول الله ﷺ: الله أعلم بإسلامك، إن كان حقاً ما تقول فالله يجزيك به، وأما ظاهر أمرك فقد كان علينا، قال: ليس لي مال، فقال له رسول الله ﷺ: وأين المال الذي وضعت عند أم الفضل حين خرجت وليس معك أحد؟
«Abbâs radıyallâhu anh esirler arasındaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kendin, kardeşinin oğulları Akîl ve Nevfel ile müttefikin için fidye ver; çünkü sen mal sahibisin» buyurdu. O: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben Müslümandım, fakat kavim beni zorladı» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müslümanlığını Allah daha iyi bilir. Eğer söylediğin doğruysa Allah seni bununla mükafatlandırır; zâhirine gelince, sen bize karşı idin» buyurdu. [Abbas]: «Benim malım yok» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Peki, [Mekke'den] çıktığın sırada yanında kimse yokken Ümmü'l-Fazl'a bıraktığın o mal nerede?
ثم قلت: إن أصبت في سفري هذا فأعطي الفضل كذا وعبد الله كذا! فقال: والذي بعثك بالحق! ما علم بهذا أحد غيري وغيرها، ففدى نفسه بمائة أوقية وكل واحد بأربعين أوقية وقال: تركتني أسأل الناس، وأسلم وأمر عقيلاً فأسلم، ولم يسلم من الأساري غيرهما» .
Sonra da: 'Eğer bu yolculuğumda başıma bir şey gelirse Fazl'a şu kadar, Abdullah'a şu kadar ver!' demiştin» buyurdu. [Abbas]: «Seni hak ile gönderene yemin olsun ki bunu benden ve ondan başka hiç kimse bilmiyordu!» dedi. Bunun üzerine kendisi için yüz ukıyye, diğerlerinin her biri için de kırk ukıyye fidye verdi ve: «Beni insanlara el açacak halde bıraktın» dedi. [Sonra] Müslüman oldu ve Akîl'e de emretti, o da Müslüman oldu. Esirlerden bu ikisinden başkası Müslüman olmadı.»
ولما كان التقدير: فإن صدقوك وقبلوا - بشرى الله، وفي لهم، عطف عليه قوله: {وإن يريدوا} أي الأسرى والكفار كلهم أو واحد منهم كأبي عزة {خيانتك} أي وأنت أعلى الخلق في عهد من إسلام أو غيره يوثقونه لك ترضى به في المن على أحد منهم، بغير فداء، يرد الله أن يكون وبال ذلك راجعاً إليهم فيمكن منهم، فلا تخش من أمرهم {فقد خانوا الله} أي الملك الأعظم؛ ولما كانت خيانتهم غير مستغرقة للزمن، أدخل الجار فقال: {من قبل} أي من قبل هذا الوقت بالكفر وغيره من أنواع الفسق {فأمكن} أي فأوجد الإمكان منهم، وقصره ليدل على أنهم صاروا سلماً لكل أحد {منهم} أي يوم بدر بسبب خيانتهم، فمثل ما أمكن منهم عند وقوع الخيانة سيمكنك منهم إذا أرادوا الخيانة، فإن الله يعلم ما يسرون وما يعلنون {والله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {عليم} أي بالغ العلم مطلقاً فهو يعلم الأشياء كلها
Takdir [şöyle] olunca: «Eğer seni tasdik edip Allah'ın müjdesini kabul ederlerse O da onlara vaadini tam olarak verir»; bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وإن يريدوا} “Eğer isterlerse” yani esirler ve bütün kâfirler ya da Ebû Azze gibi içlerinden biri; {خيانتك} “sana hıyanet etmek [isterlerse]” -ki sen yaratılmışların en yücesisin- fidyesiz olarak içlerinden birine lütufta bulunmana razı olacağın, sana bağlayıcı kıldıkları İslâm veya başka bir ahit hususunda [hıyanet etmek isterlerse], Allah bunun vebalinin kendilerine dönmesini murat eder de onlara karşı sana imkân verir; bu yüzden onların durumundan korkma; {فقد خانوا الله} “zaten daha önce Allah'a da hıyanet etmişlerdi” yani en yüce Melik'e [hıyanet etmişlerdi]. Onların hıyaneti bütün zamanı kapsamadığı için harf-i cerri dahil edip şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce” yani bu vakitten önce küfür ve diğer fısk türleriyle [hıyanet etmişlerdi]. {فأمكن} “Bunun üzerine imkân verdi” yani onlara karşı fırsat ve güç verdi; onların herkese teslim olur hale geldiklerini göstermek için fiili müteaddi kılmayıp [harf-i cer ile] sınırlı tuttu: {منهم} “onlara karşı [imkân verdi]” yani hıyanetleri sebebiyle Bedir günü [onları senin eline düşürdü]. Dolayısıyla hıyanet vuku bulduğunda onlara karşı imkân verdiği gibi, hıyanet etmek istediklerinde de sana onlar üzerinde imkân verecektir; zira Allah onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. {والله} “Ve Allah” yani her şeyi kuşatan; {عليم} “Alîm'dir” yani mutlak surette ilmi kemal mertebesindedir, dolayısıyla bütün şeyleri bilir...
التي منها أحوالهم {حكيم*} أي بالغ الحكمة فهو يتيقن كل ما يريده فهو يوهن كيدهم ويتقن ما يقابلهم به فيلحقهم لا محالة، وكذا فعل سبحانه في أبي عزة الجمحي فإنه سأل النبي ﷺ في المن عليه بغير شيء لفقره وعياله وعاهده على أن لا يظاهر عليه أحداً ومدحه ثم خان فظهر به في غزوة حمراء الأسد عقب يوم أحد أسيراً، فاعتذر له وسأله في العفو عنه فقال: ألا تمسح عارضيك بمكة وتقول: سخرت بمحمد مرتين، لا يلدغ المؤمن من جحر واحد مرتين، وأمر به فضربت عنقه، وقال أبو حيان في الخيانه: هي كونهم اظهر بعضهم الإسلام ثم رجعوا إلى دينهم.
ki onların durumları da bunlardandır; {حكيم*} “Hakîm'dir.” Yani hikmeti kemal mertebesindedir; murat ettiği her şeyi tastamam bilir, bu sayede onların tuzaklarını boşa çıkarır ve onları karşılayacağı şeyi sağlam yapar, neticede [ceza] mutlaka onlara erişir. Nitekim Sübhânehu Ebû Azze el-Cümahî hakkında da böyle yaptı; çünkü o, fakirliği ve çoluk çocuğu sebebiyle karşılıksız olarak kendisine lütufta bulunulmasını Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem istemiş, ona karşı hiç kimseye yardım etmeyeceğine dair söz vermiş ve onu övmüştü. Sonra hıyanet etti ve Uhud gününün hemen akabinde Hamrâülesed Gazvesi'nde esir olarak ele geçirildi. Özür dileyip kendisini affetmesini istedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Mekke'de yanaklarını sıvazlayıp 'Muhammed ile iki defa alay ettim' demeyesin! Mümin bir delikten iki defa ısırılmaz» buyurdu ve emrederek boynunu vurdurdu. Ebû Hayyân hıyanet hakkında şöyle demiştir: 'Bu, bazılarının İslâm'ı açığa vurup sonra dinlerine dönmeleridir.'
ولما بين للأسرى أن الخير الذي لم يطلع عليه من قلوبهم غير الله لا ينفعهم في إسقاط الفداء عنهم لأنه لا دليل عليه، وكل ما لا دليل عليه فحكمه حكم العدم، لأن مبنى الشرع على ما يمكن المكلف معرفته وهو الظواهر، وختم بصفتي العلم والحكمة، شرع يبين الخبر الذي يفيد القرب الذي تنبني عليه المناصرة وكل خير، فقال مقسماً أصحاب النبي ﷺ أربعة أقسام: قسم جمع الإيمان والهجرة أولاً والجهاد، وقسم آوى، وقسم آمن ولم يهاجر، وقسم هاجر من بعد: {إن الذين آمنوا} أي بالله ورسوله {وهاجروا} أي واقعوا الهجرة
Esirlere, kalplerinde Allah'tan başkasının muttali olmadığı hayrın fidyeyi kendilerinden düşürmede kendilerine fayda vermeyeceğini -çünkü buna dair bir delil bulunmadığını ve delili olmayan her şeyin hükmen yok sayıldığını, zira şeriatın mükellefin bilebileceği zâhirî hususlar üzerine bina edildiğini- açıklayıp [ayeti] ilim ve hikmet sıfatlarıyla mühürleyince, yardımlaşmanın ve her türlü hayrın üzerine kurulduğu yakınlığı ifade eden haberi açıklamaya başladı. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını dört kısma ayırarak şöyle buyurdu: Birinci kısım; imanı, hicreti ve cihadı bir araya getirenler; ikinci kısım; barındıranlar; üçüncü kısım; iman edip hicret etmeyenler; dördüncü kısım ise sonradan hicret edenlerdir: {إن الذين آمنوا} “Şüphesiz iman edenler” yani Allah'a ve Resûlü'ne; {وهاجروا} “ve hicret edenler” yani fiilen hicret edenler...
من بلاد الشرك، وهم المهاجرون الأولون، هجروا أوطانهم وعشائرهم وأحبابهم حباً لله ورسوله ﷺ {وجاهدوا} أي واقعوا الجهاد، وهو بذل الجهد في توهين الكفر وأهله.
şirk beldelerinden [hicret edenler]. Bunlar ilk Muhacirlerdir; Allah ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisi uğruna yurtlarını, aşiretlerini ve sevdiklerini terk etmişlerdir; {وجاهدوا} “ve cihat edenler” yani fiilen cihadı gerçekleştirenler; bu da küfrü ve ehlini zayıflatmak için bütün çabayı sarf etmektir.
ولما كانت الآيات المتقدمه في آلات الجهاد من النفس والمال تارة بالحث على إنفاقه وأخرى بالنهي عن حبه وتارة بالتسلية للأسرى عند فقده، كان الأنسب تقديم قوله: {بأموالهم} أي بإنفاقهم لها في الجهاد وتضييع بعضها بالهجرة من الديار والنخيل وغيرها {وأنفسهم} بإقدامهم على القتال مع شدة الأعداء وكثرتهم؛ وقدم المال لأنه سبب قيام النفس، وكان في غاية العزة في أول الأمر، وأخر قوله: {في سبيل الله} أي الملك الأعظم لذلك، «وفي» سببية أي جاهدوا بسببه حتى لا يصد عنه صاد فتظهر محاسنه ويسهل المرور فيه من غير قاطع، ولعله عبر ب «في» إعلاماً بأنه ينبغي أن يكون متمكناً من السبيل تمكن المظروف من ظرفه حتى يكون الدين غالباً عليه لا يخرج عنه بوجه من الوجوه، وأما في سورة براءة فلما كان السياق في بعض الأماكن بها للسبيل قدم - كما سيأتي، وأيضاً فإن هذه السورة نزلت في أوائل الأمر بعد وقعه بدر في السنة الثانية من الهجرة، وكان الحال إذ ذاك شديداً جداً، والأموال في غاية القلة، والأعداء لا يحصون، فناسب الاهتمام بشأن المال والنفس
Daha önceki ayetler, nefis ve mal gibi cihat vasıtaları hakkında bazen malı infak etmeye teşvik, bazen onu sevmekten nehyetme, bazen de elden çıktığında esirleri teselli etme şeklinde geçtiğinden, {بأموالهم} “mallarıyla” buyruğunun öne alınması daha uygun düştü; yani mallarını cihatta infak ederek ve yurtlardan, hurmalıklardan ve diğer şeylerden hicret etmek suretiyle bir kısmını zayi ederek; {وأنفسهم} “ve canlarıyla” düşmanların şiddetine ve çokluğuna rağmen savaşa atılmalarıyla [cihat edenler]. Malı öne aldı; çünkü mal nefsin ayakta kalma sebebidir ve işin başında son derece kıymetliydi. İşte bu sebeple {في سبيل الله} “Allah yolunda” yani en yüce Melik'in [yolunda] buyruğunu sona bıraktı. Buradaki «fî» sebebiyyet bildirir; yani hiçbir engelleyici ona mani olmasın, güzellikleri ortaya çıksın ve kesintiye uğramaksızın onda yürümek kolaylaşsın diye O'nun sebebiyle cihat ettiler. [Allah Teâlâ'nın] «fî» ile ifade buyurması, tıpkı zarfın içindeki şeyin zarfa yerleşmesi gibi kişinin bu yola tam olarak yerleşmesi, böylece dinin ona bütünüyle hâkim olması ve hiçbir veçhile onun dışına çıkmaması gerektiğini bildirmek için olabilir. Berâe Suresi'nde ise bazı yerlerde siyak yol [sebil] hakkında olduğundan -geleceği üzere- öne alınmıştır. Ayrıca bu sure, işin başında, hicretin ikinci yılındaki Bedir Vakası'ndan sonra inmiştir; o vakit durum son derece çetin, mallar son derece az ve düşmanlar sayılamayacak kadar çoktu; dolayısıyla mal ve can meselesine ihtimam göstermek uygun düştü.
فقدما ترغيباً في بذلهما، وأما براءة فنزلت في غزوة تبوك في أواخر سنة تسع، فكان المال قد اتسع، والدين قد عز وضخم وقوي وعظم، وأسلم غالب الناس، فبعدت مواضع الجهاد فعظمت المشقة، وتواكل الناس بعضهم على بعض ورغبوا في الإقبال على إصلاح الأموال، فناسب البداءة هناك بالسبيل.
Bu sebeple ikisini feda etmeye teşvik amacıyla onlar öne alındı. Berâe [Suresi] ise dokuzuncu yılın sonlarında Tebük Gazvesi'nde inmiştir; o vakit mal çoğalmış, din aziz, ihtişamlı, güçlü ve yüce hale gelmiş, insanların çoğu Müslüman olmuştu; cihat mevkileri uzaklaşınca meşakkat büyümüş, insanlar birbirine bel bağlayıp mallarını ıslah etmeye yönelmeyi arzulamışlardı; bu yüzden orada «sebil» ile başlamak uygun düştü.
ولما ذكر أهل الهجرة الأولى، أتبعهم أهل النصرة، وهم القسم الثاني من المؤمنين الذين كانوا على زمنه ﷺ فقال: {والذين آووا} أي من هاجر إليهم من النبي ﷺ وأصحابه ﵃ فأسكنوهم في ديارهم، وقسموا لهم من أموالهم، وعرضوا عليهم أن ينزلوا لهم عن بعض نسائهم ليتزوجوهن، وأنما قصر الفعل إشارة إلى تعظيم فعلهم بحيث كأنه لا إيواء في الوجود غير ما فعلوا، وكذا قوله: {ونصروا} أي الله ورسوله والمؤمنين، وهم الأنصار ﵃، حازوا هذين الوصفين الشريفين فكانوا في الذروة من كلتي الحسنيين، ولولا إيواؤهم ونصرهم لما تم المقصود، والمهاجرون الأولون أعلى منهم لسبقهم في الإيمان الذي هو رئيس الفضائل ولحملهم الأذى من الكفار زماناً طويلاً وصبرهم على فرقة الأوطان والعشائر.
İlk hicret ehlini zikrettikten sonra, onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunan müminlerin ikinci kısmı olan yardım ehlini onlara ekleyerek şöyle buyurdu: {والذين آووا} “Ve barındıranlar” yani Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabından radıyallâhu anhüm kendilerine hicret edenleri yurtlarına yerleştirenler, mallarını onlarla paylaşanlar ve evlenmeleri için bazı hanımlarından onlar lehine vazgeçmeyi teklif edenler. Fiili [mef'ûlsüz] mutlak bırakması, onların bu fiilini yüceltmeye ve sanki varlıkta onların yaptığından başka hiçbir barındırma yokmuş gibi göstermeye işarettir. Aynı şekilde {ونصروا} “ve yardım edenler” buyruğu da böyledir; yani Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere [yardım edenler]. Onlar Ensâr'dır radıyallâhu anhüm; bu iki şerefli vasfı elde etmiş ve her iki güzelliğin de zirvesinde yer almışlardır. Onların barındırması ve yardımı olmasaydı maksat hasıl olmazdı. İlk Muhacirler ise faziletlerin başı olan imandaki öncelikleri, kâfirlerin eziyetlerine uzun süre katlanmaları, yurtlarından ve aşiretlerinden ayrılmaya sabretmeleri sebebiyle onlardan daha üstündür.
وأشار إلى القسمين بأداة البعد لعلو مقامهم وعز مرامهم فقال: {أولئك} أي العالو الرتبة {بعضهم أولياء بعض} أي في الميراث دون القرب العاري عن ذلك، فبين أن الإيمان
Makamlarının yüceliği ve eriştikleri mertebenin büyüklüğü sebebiyle uzaklık işaret zamiriyle bu iki kısma işaret ederek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar” yani rütbeleri yüce olanlar; {بعضهم أولياء بعض} “birbirlerinin velileridirler” yani bu vasıftan yoksun olan akrabalıkta değil, mirasta [birbirlerinin velisidirler]. Böylece açıkladı ki iman...
إن لم يقترن بشهيدين هما الهجرة والجهاد من الغرب عن المدينة وشهيدين هما الإيواء والنصرة من أهل المدينة، كان عائقاً عن مطلق القرب بل مانعاً من نفوذ لحمه النسب كل النفوذ، فكأن من آمن ولم يهاجر لم يرث ممن هاجر قاله ابن عباس ﵄، ومادة ولي بجميع تصاريفها ترجع إلى الميل، ويلزم منه القرب والبعد، وربما نشأ عن كل منهما الشدة، وترتيب ولي بخصوصه يدور على القرب، ومن لوازمه النصرة، فالمعنى بعضهم أقرباء بعض، يلزم كلاً منهم في حق الآخر من المناصرة وغيره ما يلزم القريب لقريبه، فمتى جمعهم وصف جعلهم شركاء فيما يثمره، فوصف الحضور في غزوة يشرك بينهم في الغنائم، لأن أنواع الجهاد كثيرة، وكل واحد منهم باشر بعضها، فعن حضور الكل نشأت النصرة، والمهاجر في الأصل من فارق الكفار بقلبه ولاواهم، ورافق المؤمنين بحبه ولبه ووالاهم، لكن لما كان هذا قد يخفى، نيط الأمر بالمظنة وهي الدار، لأنها أمر ظاهر، فصار المهاجر من باعد دار المشركين فراراً بدينه، ثم صار شرط ذلك بعد هجرة النبي ﷺ أن تكون النقلة إلى دار هجرته: المدينة الشريفة هذا حكم كل مهاجر إلا ما كان من خزاعة فإن النبي ﷺ كان قد علم من مؤمنهم وكافرهم حبه ونصحه وبغض عدوه فلم يلزم مؤمنهم النقلة؛ قال الحافظ أبو عمر ابن عبد البر في كتاب المدخل إلى
Medine dışından olanlar için hicret ve cihat gibi iki şahitle, Medine ehlinden olanlar için de barındırma ve yardım gibi iki şahitle birleşmedikçe, mutlak yakınlığa engel teşkil eder, hatta soy bağının tam olarak geçerlilik kazanmasına mani olur. Nitekim iman edip de hicret etmeyen kimse, hicret eden kimseden miras alamazdı; bunu İbn Abbas radıyallâhu anhümâ söylemiştir. V-L-Y (ولي) kökü bütün türevleriyle meyil anlamına döner; bundan da yakınlık ve uzaklık lâzım gelir, bazen de her ikisinden şiddet doğar. Özel olarak «velî» lafzının tertibi yakınlık etrafında döner; bunun gereklerinden biri de yardımdır. Mana şudur: Onların bazısı bazısının yakınıdır; akrabanın akrabasına karşı gereken yardımlaşma ve diğer hususlar onların her birine diğeri hakkında gerekir. Onları bir vasıf bir araya getirdiğinde, o vasfın doğurduğu şeyde onları ortak kılar. Gazvede hazır bulunma vasfı ganimetlerde onları ortak eder; zira cihat türleri çoktur ve onların her biri bir kısmını bizzat yapmıştır, işte hepsinin hazır bulunmasından zafer doğmuştur. Muhacir ise aslen kalbiyle kâfirlerden ayrılıp onlara muhalefet eden, sevgisi ve aklıyla müminlere katılıp onları dost edinen kimsedir. Fakat bu durum gizli kalabileceğinden, mesele zâhir bir husus olan zann-ı gālibe, yani yurda bağlanmıştır. Böylece muhacir, dinini kurtarmak için müşriklerin yurdundan uzaklaşan kimse olmuştur. Sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hicretinden sonra bunun şartı, hicret yurdu olan Medine-i Münevvere'ye göç etmek haline gelmiştir. Bu, Huzâa kabilesi müstesna her muhacirin hükmüdür; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların mümininden de kâfirinden de kendisine sevgi, samimiyet ve düşmanına buğz olduğunu bildiği için onların müminlerine göç etmeyi zorunlu kılmamıştır. Hafız Ebû Ömer İbn Abdilberr, el-Medhal ile'l-...
الاستيعاب؛ ويقال لخزاعة حلفاء رسول الله ﷺ لأنهم حلفاء بني هاشم وقد أدخلهم رسول الله ﷺ في كتاب القضية عام الحديبية - إلى أن قال: وأعطاهم النبي ﷺ منزلة لم يعطها أحداً من الناس أن جعلهم مهاجرين بأرضهم وكتب لهم بذلك كتاباً - انتهى. وقال شاعرهم نجيد بن عمران الخزاعي يفخر بذلك وغيره مما خصهم الله به على يد رسول الله ﷺ:
İstiâb kitabında şöyle demiştir: 'Huzâa'ya Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem müttefikleri denir; çünkü onlar Benî Hâşim'in müttefikleriydi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında onları antlaşma metnine dahil etmişti...' -şöyle diyene kadar-: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlardan hiç kimseye vermediği bir mertebeyi onlara vererek onları kendi topraklarında muhacir saydı ve onlar için bu hususta bir yazı yazdı.' -İktibas bitti.- Onların şairi Nüceyd b. İmrân el-Huzâî, bununla ve Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle kendilerine lütfettiği diğer şeylerle övünerek şöyle demiştir:
وقد أنشأ الله السحاب بنصرنا ... ركام سحاب الهيدب المتراكب
Allah bizim zaferimiz için bulutları var etti ... birbiri üstüne yığılmış, sarkan yoğun bulutları,
وهجرتنا في أرضنا عندنا بها ... كتاب أتى من خير ممل وكاتب
Ve kendi toprağımızdaki hicretimiz hakkında yanımızda ... en hayırlı yazdıran ve yazandan gelen bir ferman vardır,
ومن أجلنا حلت بمكة حرمة ... لندرك ثأراً بالسيوف القواضب
Ve bizim uğrumuza Mekke'de haramlık helal kılındı ... keskin kılıçlarla intikamımızı alalım diye.
ذكر ذلك الحافظ أبو الربيع بن سالم الكلاعي في غزوة الفتح من سيرته، والذي تولى حلفهم أولاً هو عبد المطلب جد النبي ﷺ، قال الواقدي في أول غزوة الفتح: وكانت خزاعة حلفاء لعبد المطلب، وكان رسول ﷺ بذلك عارفاً، لقد جاءته يومئذ - يعني يوم الحديبية - خزاعة بكتاب عبد المطلب فقرأه وهو «باسمك اللهم هذا حلف عبد المطلب بن هاشم لخزاعة إذ قدم عليه وسراتهم
Bunu Hafız Ebü'r-Rebî' b. Sâlim el-Kelâî, Siyer'inde Fetih Gazvesi bahsinde zikretmiştir. Onlarla ilk hilfi (antlaşmayı) kuran, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem dedesi Abdülmuttalib'dir. Vâkıdî Fetih Gazvesi'nin başında şöyle demiştir: «Huzâa, Abdülmuttalib'in müttefikiydi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu biliyordu. O gün -yani Hudeybiye günü- Huzâa ona Abdülmuttalib'in yazısını getirdi, o da okudu; [yazı] şöyle idi: 'Bismikellâhümme. Bu, Abdülmuttalib b. Hâşim'in Huzâa ileri gelenleri...
وأهل الرأي، غائبهم مقر بما قضى عليه شاهدهم، إن بيننا وبينكم عهد الله وعقوده، ما لا ينسى أبداً، اليد واحدة والنصر واحد، ما أشرف ثبير وثبت حراء، وما بل بحر صوفة، لا يزداد فيما بيننا وبينكم إلا تجدداً أبداً أبداً، الدهر سرمداً» فقرأة عليه أبيّ بن كعب ﵁ فقال: «ما أعرفني بحلفكم وأنتم على ما أسلمتم عليه من الحلف، وكل حلف كان في الجاهلية فلا يزيده الإسلام إلا شدة، ولا حلف في الإسلام» ؛ قال الواقدي: «وجاءته أسلم هو بغدير الأشطاط» جاء بهم بريده بن الحصيب فقال: يارسول الله هذه أسلم وهذه محالّها وقد هاجر إليك من هاجر منها وبقي قوم منهم في مواشيهم ومعاشهم، فقال رسول الله ﷺ: أنتم مهاجرون حيث كنتم، ودعاء العلاء بن الحضرمي فأمره أن يكتب لهم كتاباً فكتب «هذا كتاب من محمد رسول الله ﷺ لأسلم لمن آمن منهم بالله وشهد أن لا إله إلا الله وأن محمداً عبده ورسوله، فإنه آمن بأمان الله، وله ذمة الله وذمة رسوله، وإن أمرنا وأمركم واحد على من دهمنا من الناس بظلم، اليد واحدة والنصر واحد، ولأهل باديتهم مثل ما لأهل قرارهم
ve re'y sahipleri kendisine geldiklerinde onlara verdiği ahittir. Hazır olmayanları, hazır olanlarının kabul ettiği hükmü ikrar etmiştir: Şüphesiz bizimle sizin aranızda Allah'ın ahdi ve bağları vardır, asla unutulmaz; Sebîr dağı yükseldikçe, Hırâ sabit durdukça ve deniz bir yün parçasını ıslattıkça el birdir, yardım birdir; aramızdaki bağ sonsuza dek, ebediyen ancak yenilenecektir.'» Bunu ona Übey b. Ka'b radıyallâhu anh okudu, bunun üzerine [Resûlullah]: «Ben sizin bu antlaşmanızı çok iyi bilirim; siz İslâm'a girdiğiniz andaki antlaşmanız üzeresiniz. Câhiliye döneminde yapılmış her antlaşmayı İslâm ancak daha da pekiştirir; İslâm'da [yeni bir cahiliye] antlaşması yoktur» buyurdu. Vâkıdî dedi ki: «O el-Eştât Göleti'nde iken Eslem kabilesi de ona geldi.» Onları Büreyde b. el-Husayb getirip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü, işte bu Eslem kabilesi ve yurtlarıdır; onlardan sana hicret eden hicret etti, bir kısmı da hayvanlarının ve geçimlerinin başında kaldı.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Siz nerede olursanız olun muhacirsiniz» buyurdu ve el-Alâ b. el-Hadramî'yi çağırıp onlar için bir yazı yazmasını emretti. O da şöyle yazdı: «Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem Eslem kabilesine, içlerinden Allah'a iman edip Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet eden kimselere bir yazıdır: O, Allah'ın güvencesiyle emniyettedir; Allah'ın ve Resûlü'nün zimmeti onun üzerinedir. Bize zulümle saldıran insanlara karşı bizim ve sizin durumunuz birdir; el birdir, yardım birdir. Onların göçebelerine de yerleşik olanlarına verilenlerin aynısı vardır...
وهم مهاجرون حيث كانوا» وكتب العلاء بن الحضرمي فقال أبو بكر الصديق ﵁: يا رسول الله! نعم الرجل بريدة بن الحصيب لقومه عظيم البركة عليهم، مررنا به ليلة مررنا ونحن مهاجرون إلى المدينة، فأسلم وأسلم معه من قومه من أسلم، فقال رسول الله ﷺ: نعم الرجل بريدة لقومه وغير قومه يا أبا بكر إن خير القوم من كان مدافعاً عن قومه ما لم يأثم، فإنة الإثم لا خير فيه «انتهى. وأسلم شعب من أربعة شعوب من خزاعة. ولما فتحت مكة، انقطعت الهجرة لظهور الدين وضعف المشركين، وقام مقام الهجرة النية الخالصة المدلول عليها بالجهاد كما قال ﷺ» لا هجرة بعد الفتح ولكن جهاد ونية «وقال ﷺ:
ve onlar nerede olurlarsa olsunlar muhacirdirler.» el-Alâ b. el-Hadramî yazıyı yazdı. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: 'Ey Allah'ın Resûlü! Büreyde b. el-Husayb kavmi için ne güzel bir adamdır, onlara bereketi pek büyüktür; Medine'ye hicret ederken geçtiğimiz gece ona uğramıştık, o Müslüman oldu ve kavminden Müslüman olanlar da onunla birlikte Müslüman oldu' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Büreyde hem kavmi hem de kavminden başkaları için ne güzel bir adamdır! Ey Ebû Bekir, kavmin en hayırlısı, günaha girmediği müddetçe kavmini savunan kimsedir; zira günahta hiçbir hayır yoktur» buyurdu.» -İktibas bitti.- Huzâa'nın dört kolundan biri Müslüman oldu. Mekke fethedilince dinin üstün gelmesi ve müşriklerin zayıflaması sebebiyle hicret sona erdi; hicretin yerini, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Fetihten sonra hicret yoktur, lâkin cihat ve niyet vardır» buyurduğu gibi cihat ile delalet edilen ihlaslı niyet aldı. Yine o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
«المهاجر من هجر ما نهى الله عنه» فإن كان المؤمن لا يتمكن من إظهار دينه وجبت عليه النقلة.
«Muhacir, Allah'ın yasakladığı şeyleri terk eden kimsedir.» Şayet mümin dinini açığa vurmaya imkân bulamazsa hicret etmesi farz olur.
ولما بين سبحانه تعالى أمر من جمع الشروط، شرع يبين حكم من قعد عن بعضها وهو القسم الثالث فقال؛ {والذين آمنوا} أي اشتهر إيمانهم {ولم يهاجروا} أي قبل الفتح بل استمروا في بلادهم {ما لكم من ولايتهم} وأغرق في النفي فقال: {من شيء} أي في التوارث ولا في غيره؛ ورغبهم في الهجرة بقوله: {حتى يهاجروا} أي يواقعوا الهجرة لدار الشرك ومن فيها {وإن استنصروكم} أي طلبوا نصركم {في الدين} أي
Sübhânehu ve Teâlâ şartları kendinde toplayan kimselerin durumunu beyan edince, bunlardan bir kısmından geri kalanların hükmünü açıklamaya başladı; bu da üçüncü kısımdır. Şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edip de” yani imanları meşhur olup; {ولم يهاجروا} “hicret etmeyenlere gelince” yani fetihten önce [hicret etmeyip] bilakis kendi beldelerinde kalmaya devam edenler; {ما لكم من ولايتهم} “onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” ve nefiyde (olumsuzlukta) mübalağa ederek; {من شيء} “hiçbir şey [yoktur]” buyurdu; yani ne mirasta ne de başka bir şeyde [velayet yoktur]. {حتى يهاجروا} “ta ki hicret edinceye kadar” buyruğuyla onları hicrete teşvik etti; yani şirk yurdunu ve oradakileri fiilen terk edip hicret edinceye kadar. {وإن استنصروكم} “Eğer sizden yardım isterlerse” yani yardımınızı talep ederlerse; {في الدين} “din konusunda” yani...
بسبب أمر من أموره وهم متمكنون من الدين تمكن المظروف من الظرف {فعليكم النصر} أي واجب عليكم أن تنصروهم على المشركين، فالمعنى أنه ليس لهم عليكم حق القريب إلا في الاستنصار في الدين، فإن ترك نصرهم يجر إلى مفسدة كما أن موالاتهم تجر إلى مفاسد؛ ثم استثنى من الوجوب فقال: {إلا على قوم} وقع وكان {بينكم وبينهم ميثاق} أي لأن استنصارهم يوقع بين مفسدتين: ترك نصرة المؤمن ونقض العهد وهو أعظمهما فقدمت مراعاته وتركت نصرتهم، فإن نصرهم الله على الكفار فهو المراد من غير أن تدنسوا بنقض، وإن نصر الكفار حصل لمن قتل من إخوانكم الشهادة ولمن بقي الضمان بالكفاية، وكان ذلك داعياً لهم إلى الهجرة، ومن ارتد منهم أبعده الله ولن يضر إلا نفسه والله غنى حميد، فقد وقع - كما ترى - تقسيم المؤمنين إلى ثلاثة أقسام: أعلاها المهاجر، ويليه الناصر، وأدناها القاعد القاصر، وبقي قسم رابع ياتي؛ قال أبو حيان: فبدأ بالمهاجرين - أي الأولين - لأنهم أصل الإسلام وأول من استجاب لله تعالى، فهاجر قوم إلى المدنية، وقوم إلى الحبشة، وقوم إلى ابن ذي يزن، ثم هاجروا إلى المدينة وكانوا قدوة لغيرهم في الإيمان وسبب تقوية الدين «من سنَّ سنة حسنة فله أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامه» وثنى بالأنصار لأنهم ساووهم
onun meselelerinden biri sebebiyle -onlar tıpkı zarfın içindeki şey gibi dine tam yerleşmiş oldukları halde-; {فعليكم النصر} “onlara yardım etmeniz gerekir” yani müşriklere karşı onlara yardım etmeniz üzerinize vaciptir. Mana şudur: Dinde yardım isteme hali müstesna, onların sizin üzerinizde bir yakının sahip olduğu hakları yoktur; zira onların yardımını terk etmek bir fesada yol açar, tıpkı onları dost edinmenin de fesatlara yol açacağı gibi. Sonra bu vaciplikten istisna yaparak şöyle buyurdu: {إلا على قوم} “ancak bir topluluğa karşı müstesna” vuku bulmuş ve mevcut olan; {بينكم وبينهم ميثاق} “aranızda bir antlaşma bulunan [topluluğa karşı].” Çünkü onların yardım istemesi iki fesat arasına düşürür: Müminin yardımını terk etmek ve ahdi bozmak; bu ikincisi daha büyük olduğundan onun gözetilmesi öne alınmış ve onlara yardım terk edilmiştir. Şayet Allah kâfirlere karşı onlara yardım ederse, siz ahdi bozma lekesine bulaşmaksızın murat edilen hasıl olur; şayet kâfirlere zafer verirse, kardeşlerinizden öldürülenler şehadete, geride kalanlar ise kifayet garantisine kavuşur ve bu durum onlar için hicrete bir teşvik olur. İçlerinden irtidat edeni ise Allah rahmetinden uzaklaştırır; o kimse de ancak kendine zarar verir; Allah Ganî'dir, Hamîd'dir. Görüldüğü üzere müminlerin taksimi üç kısma ayrılmıştır: En üstünü Muhacir, onun ardından gelen Yardım Eden (Ensâr), en düşüğü ise geride kalan ve eksik olandır; dördüncü kısım ise gelecektir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Muhacirlerle -yani ilk Muhacirlerle- başladı; çünkü onlar İslâm'ın aslı ve Allah Teâlâ'ya ilk icabet edenlerdir. Bir topluluk Medine'ye, bir topluluk Habeşistan'a, bir topluluk İbn Zîyezen'e hicret etti; sonra Medine'ye hicret ettiler ve imanda başkalarına önder, dinin güçlenmesine vesile oldular: «Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamete kadar onunla amel edenlerin ecri ona aittir.» İkinci olarak Ensâr'ı zikretti; çünkü onlar onlara denk oldular...
في الإيمان وفي الجهاد بالنفس والمال، لكنه عادل بالهجرة الإيواء والنصرة، وانفرد المهاجرون بالسبق، وذكر ثالثاً من آمن ولم ينصر، ففاتهم هاتان الفضيلتان وحرموا الولاية حتى يهاجروا، ثم قال: آخى رسول الله ﷺ بين المهاجرين والأنصار، فكان المهاجري يرثه أخوه الأنصاري إذا لم يكن له بالمدينة ولي مهاجري، ولا توارث بينه وبين قريبه المسلم غير المهاجري، قال ابن زيد: واستمر أمرهم كذلك إلى فتح مكة - انتهى. لكن ما ذكر ابن عبد البر - كما سيأتي - من أن حكم ذلك زال بوقعه بدر أولى للآية الآتية آخر السورة مع ما يؤيد ذلك من آية الأحزاب.
imanda, canla ve malla cihatta; lâkin hicrete karşılık barındırma ve yardımı denk kıldı; Muhacirler ise öncelik vasfıyla tek kaldılar. Üçüncü olarak iman edip yardım etmeyenleri zikretti; bu iki fazilet onların elinden kaçmış ve hicret edinceye kadar velayetten mahrum kalmışlardır.' Sonra şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirler ile Ensâr arasında kardeşlik kurdu; böylece Medine'de Muhacir bir velisi olmadığı takdirde Muhacir'e Ensârî kardeşi mirasçı oluyordu ve onunla Muhacir olmayan Müslüman akrabası arasında miras bağı yoktu. İbn Zeyd şöyle demiştir: Mekke'nin fethine kadar onların durumu böyle devam etti.' -İktibas bitti.- Lakin İbn Abdilberr'in -geleceği üzere- bu hükmün Bedir Vakası ile ortadan kalktığına dair zikrettiği görüş, Ahzâb Suresi'ndeki ayetin de desteklemesiyle birlikte surenin sonundaki gelecek ayet sebebiyle daha evladır.
ولما كان التقدير: فالله بمصالحكم خبير، وكان للنفوس دواع إلى مناصرة الأقارب والأحباب ومعاداة غيرهم خفية، ولها دسائس تدرك، حذر من ذلك بقوله عاطفاً على هذا المقدر: {والله} أي المحيط علماً وقدرة، ولما كان السياق لبيان المصالح التي تنظم الدين وتهدم ما عداه، وكان للنفوس - كما تقدم - أحوال، اقتضى تأكيد العلم بالخفايا فقدم الجار الدال على الاختصاص الذي هو هنا كناية عن إحاطة العلم فقط مرهباً: {بما تعملون بصير*} وفي ذلك أيضاً ترغيب في العمل بما حث عليه من الإيمان والهجرة والنصرة والإنفاق والتحري
Takdir: «Allah sizin maslahatlarınızı çok iyi bilir» şeklinde olup, nefislerin akrabalara ve sevdiklerine yardım etmeye, başkalarına gizlice düşmanlık beslemeye yönelik sevk edici duyguları ve fark edilebilen desiseleri bulunduğundan, bu takdir edilen ifadeye atıfla şöyle buyurarak bundan sakındırdı: {والله} “Ve Allah” yani ilim ve kudretle kuşatan; siyak dini nizam altına alan ve onun dışındakileri yıkan maslahatları açıklamak üzere olduğundan ve -daha önce geçtiği gibi- nefislerin türlü halleri bulunduğundan, gizlilikleri bilmeyi teyit etmeyi gerektirdi; böylece burada sadece ilmin kuşatıcılığını kinaye yoluyla bildiren ve ihtisas ifade eden car-mecrûru korkutarak öne aldı: {بما تعملون بصير*} “yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Bunda aynı zamanda iman, hicret, yardım, infak ve titizlik gösterme gibi teşvik ettiği amelleri işlemeye özendirme...
في جميع من ذلك وترهيب من العمل بأضدادها، وفي «البصير» إشارة إلى العلم بما يكون من ذلك خالصاً أو مشوباً، ففيه مزيد حث على الإخلاص.
bütün bunlarda [gayret göstermeye teşvik] ve bunların zıtlarını işlemekten sakındırma vardır. «Basîr» isminde, bunlardan hangisinin ihlaslı, hangisinin şaibeli olduğunu bilmeye bir işaret bulunmaktadır; dolayısıyla onda ihlasa yönelik daha fazla bir teşvik vardır.
ولما بين شرط موالاة المسلم، بين مولاة الكافر وما يجب من مناظرتهم ومباراتهم فيها، وأنه لا شرط لها غير مطلق الكفر فإنه وإن اختلفت أنواعه وتباعدت أنحاؤه - يجمعه عداوة الله وولاية الشيطان فقال: {والذين كفروا} أي أوجدوا هذا الوصف على أي حال كانوا فيه {بعضهم أولياء بعض} أي في الميراث والنصرة وغيرهما، وهو خبر محض مشير إلى نهي المسلم عن موالاتهم، وأما الذي مضى في حق المؤمنين فهو أمر في صورة الخبر وصيغته، يعني أن في كل من الكفار قوة الموالاة للآخر عليكم والميل العظيم الحاث لهم على المسارعة في ذلك وإن اشتدت عداوة بعضهم لبعض لأنكم حزب وهم حزب، يجمعهم داعي الشيطان بوصف الكفران كما يجمعكم داعي الرحمن بوصف الإيمان، قال أبو حيان: كانوا قبل بعثة النبي ﷺ يعادي أهل الكتاب منهم قريشاً ويتربصون بهم الدوائر، فصاروا بعد بعثه النبي ﷺ يوالي بعضاً وإلباً واحداً على رسول الله ﷺ انتهى. وما ذكره مذكور في السير مشهور عند أهل الأثر {إلا تفعلوه} أي مثله من تولي المؤمنين ومعاداة الكافرين
Müslümanı dost edinmenin şartını beyan edince, kâfiri dost edinmeyi ve bu hususta onlara denk olup onlarla yarışmanın gerekliliğini; türleri farklı ve cihetleri birbirinden uzak olsa bile Allah düşmanlığı ve şeytanın velayetinin onu bir araya getirmesi sebebiyle mutlak küfürden başka bir şartı olmadığını açıkladı ve şöyle buyurdu: {والذين كفروا} “Kâfir olanlara gelince” yani hangi halde bulunurlarsa bulunsunlar bu vasfı ortaya koyanlar; {بعضهم أولياء بعض} “onlar birbirlerinin velileridirler” yani mirasta, yardımda ve diğer hususlarda [birbirlerinin velisidirler]. Bu, Müslümanın onları dost edinmesini nehyetmeye işaret eden sırf bir haberdir; müminler hakkında geçen ise haber suretinde ve sîgasında bir emirdir. Yani kâfirlerin her birinde, size karşı diğerini dost edinme kuvveti ve bazısının bazısına düşmanlığı ne kadar şiddetli olursa olsun onları buna koşmaya sevk eden büyük bir meyil vardır; çünkü siz bir fırkasınız, onlar da bir fırkadır. İman vasfıyla Rahmân'ın davetçisi sizi bir araya getirdiği gibi, küfür vasfıyla şeytanın davetçisi de onları bir araya getirir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce onlardan Ehl-i Kitap olanlar Kureyş'e düşmanlık besler ve onların başına felaketlerin gelmesini gözetlerlerdi; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden sonra ise Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı birbirlerini dost ve tek bir güç haline geldiler.' -İktibas bitti.- Onun zikrettiği husus siyer kitaplarında mevcut olup hadis ehli nezdinde meşhurdur. {إلا تفعلوه} “Eğer siz bunu yapmazsanız” yani müminleri dost edinip kâfirlere düşmanlık etmek gibi bir davranışı sergilemezseniz...
كما يفعل الكفار بالتعاضد والتعاون بالنفس والمال كما أرصدوا مال العير الذي فاتكم حتى استعانوا به على قتالكم في أحد، فاللائق بكم أن تكونوا أعظم منهم في ذلك، لأنهم يريدون بذلك رم واهي دنياهم الفانية وأنتم تبنون آخرتكم الباقية، وداعيكم ولي غنى وداعيهم عدو دنى فضلاً عن أن تنزلوا إلى حضيض التنازع في الغنائم {تكن فتنة} أي عظيمة {في الأرض} اي خلطة مميلة للمقاصد عن وجوهها {وفساد كبير*} أي ينشأ عن تلك الفتنة، والكبير ناظر إلى العظم، وقرىء شاذاً بالمثلثة فيكون عظمة حينئذ مخصوصاً بالأنواع، وبيان الفساد أنه إذا قارب المؤمن الكافر والكافر المؤمن وتناصروا أو ترك المؤمنون التناصر فيما بينهم انخّل النظام فاختل كل من النقض والإبرام، فاختلف الكلام فتباعدت القلوب، فتزايدت الكروب، فالواجب عليكم أن تكونوا إلباً واحداً ويداً واحدة في الموالاة وتقاطعوا الكفار بكل اعتبار ليقوم أمركم وتطيب حياتكم، وتصلح غاية الصلاح دنياكم وآخرتكم، والآية شاملة لكل ما يسمى تولياً حتى في الإرث وقتال الكفار ومدافعة المسلمين بالأمر والإنكار، ولما ترك بعض العلماء إعانة بعض فئة حصل ما خوف الله تعالى منه من الفتنة والفساد حتى صار الأمر إلى ما ترى من علو المفسدين وضعف أهل الدين، فالأمر بالمعروف فيهم في غاية الذل والغربة، يرد عليه أدنى الناس فلا يجد له ناصراً، ويجد ذلك الآخر له على
-tıpkı kâfirlerin canla ve malla dayanışıp yardımlaşarak, Uhud'da sizinle savaşmak üzere yardım almak için kaçırdığınız kervanın malını ayırdıkları gibi- sizin bu hususta onlardan daha üstün olmanız yakışır; zira onlar bununla fâni dünyalarının döküntülerini onarmak isterken, siz bâkî ahiretinizi inşa etmektesiniz; üstelik sizi davet eden zengin bir Dost, onları davet eden ise alçak bir düşmandır; nerede kaldı ki ganimetler hususunda çekişme çukuruna inesiniz! [Eğer bunu yapmazsanız] {تكن فتنة} “bir fitne kopar” yani büyük [bir fitne]; {في الأرض} “yeryüzünde” yani gayeleri yönlerinden saptıran bir karışıklık; {وفساد كبير*} “ve büyük bir fesat [çıkar].” Yani o fitneden doğan [bir fesat]. «Kebîr» (büyük) kelimesi azamet ve büyüklüğe bakar; şâz olarak peltek se ile [kesîr/çok şeklinde] de okunmuştur ki bu durumda büyüklüğü türlerine mahsus olur. Fesadın açıklaması şudur: Mümin kâfire, kâfir de mümine yakınlaşır ve yardımlaşırlarsa veya müminler kendi aralarında yardımlaşmayı terk ederlerse düzen bozulur; bağlama ve çözme işlerinin tamamı sekteye uğrar, sözler ayrışır, kalpler uzaklaşır ve sıkıntılar artar. Dolayısıyla size gereken, dostlukta tek bir güç ve tek bir el olmak, kâfirlerle her bakımdan ilişkiyi kesmektir ki işiniz düzelsin, hayatınız güzelleşsin, dünyanız ve ahiretiniz son derece ıslah olsun. Bu ayet, mirasta, kâfirlerle savaşta ve emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker yoluyla Müslümanları savunmada olsun, dostluk diye adlandırılan her şeyi kapsar. Âlimlerin bir kısmı diğer bir zümreye yardımı terk edince, Allah Teâlâ'nın kendisinden korkuttuğu fitne ve fesat meydana geldi; hatta iş, fesatçıların üstün gelmesi ve din ehlinin zayıflaması şeklinde gördüğün hale vardı. Aralarında iyiliği emretme son derece zelil ve garip kalmıştır; en bayağı insan bile ona karşı çıkar da kendine bir yardımcı bulamaz; o diğer [münkeri işleyen] ise karşı çıkmak için...
الرد أعواناً كثيرة، وصار أحسن الناس حالاً مع الأمراء وأعظمهم له محبة من يقنع بلومه على فعله ظناً منه أن ذلك شفقة عليه - والله المستعان.
pek çok yardımcı bulur. Emîrlerin yanında insanların durumu en iyi olanı ve onlar nezdinde sevgisi en büyük olanı ise, bunun ona karşı bir şefkat olduğunu zannederek yaptığı işten dolayı onu sadece kınamakla yetinen kimse olmuştur. Yardımına sığınılacak ancak Allah'tır.
ولما تقدمت أنواع المؤمنين: المهاجر والناصر والقاعد، وذكر أحكام موالاتهم، أخذ يبين تفاوتهم في الفضل فقال: {والذين آمنوا} أي بالله وما أتى منه {وهاجروا} أي فيه من يعاديه سابقين مع نبيه ﷺ {وجاهدوا} أي بما تقدم من المال والنفس أو بأحدهما {في سبيل الله} أي الذي له صفات الكمال فبذلوا الجهد في إذلالهم كما بذل الأعداء الجهد في إذلالهم، ولم يذكر آلة الجهاد لأنها - مع تقدم ذكرها لازمة {والذين آووا} أي من هاجر إليهم {ونصروا} أي حزب الله، وأعلم بقوله: {أولئك} أي الصنفين الأولين خاصة {هم المؤمنون حقاً} أي حق الإيمان، لأنهم حققوا أيمانهم: المهاجر بالانسلاخ من كل ما يحبه من الأمور الدنيوية، والناصر من جميع أهل الكفر بإيواء أهل الله ونصرتهم.
Müminlerin türleri -Muhacir, Yardım Eden (Ensâr) ve Geride Kalan- öne geçip onların dostluk hükümleri zikredilince, faziletteki derecelerini açıklamaya başlayıp şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edenler” yani Allah'a ve O'ndan gelene; {وهاجروا} “ve hicret edenler” yani O'nun uğrunda Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öne geçerek O'na düşmanlık edenleri terk edenler; {وجاهدوا} “ve cihat edenler” yani önceden zikredilen mal ve can ile veya ikisinden biriyle; {في سبيل الله} “Allah yolunda” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah yolunda]; düşmanlar onları zelil kılmak için çaba sarf ettiği gibi onlar da düşmanları zelil kılmak için çaba sarf ettiler. Cihat vasıtasını zikretmedi, çünkü daha önce zikredilmiş olmakla birlikte zaten ayrılmaz bir parçadır; {والذين آووا} “ve barındıranlar” yani kendilerine hicret edenleri; {ونصروا} “ve yardım edenler” yani Allah'ın taraftarlarına [yardım edenler]; {أولئك} “İşte onlar” buyruğuyla bildirdi ki özellikle ilk iki sınıf; {هم المؤمنون حقاً} “gerçek müminlerin ta kendileridir.” Yani hakkıyla iman edenlerdir; çünkü onlar imanlarını hakikate erdirmişlerdir: Muhacir dünyalık sevdiği her şeyden sıyrılarak, Yardım Eden (Ensâr) ise Allah'ın ehlini barındırıp onlara yardım etmek suretiyle bütün küfür ehlinden [ayrılarak imanını ispatlamıştır].
ولما بين وصفهم، بين ما حباهم به بقوله دالاً على أن الإنسان محل النقصان، فهو - وإن اجتهد حتى كان من القسم الأعلى - لا ينفك عن مواقعة ما يحتاج فيه إلى الغفران: {لهم مغفرة} أي لزلاتهم وهفواتهم، لأن مبنى الآدمي على العجز اللازم عنه التقصير وإن اجتهد، والدين متين فلن يشاده أحد إلا غلبه؛ ولما ذكر تطهيرهم بالمغفرة، ذكر
Onların vasfını beyan edince, insanın noksanlık mahalli olduğuna -dolayısıyla ne kadar çabalayıp en üst kısımdan olsa bile bağışlanmaya muhtaç olduğu şeylere düşmekten kurtulamayacağına- delalet ederek onlara lütfettiği şeyi şöyle açıkladı: {لهم مغفرة} “Onlar için bir bağışlanma vardır” yani sürçmeleri ve kusurları için; zira âdemoğlunun yaratılışı, ne kadar çabalasa da kusur işlemeyi gerektiren acziyet üzerinedir ve din pek sağlamdır, kim onunla yarışmaya kalkarsa din onu mağlup eder. Onları bağışlanma ile arındırdığını zikredince...
تزكيتهم بالرحمة فقال: {ورزق} أي من الغنائم وغيرها في الدنيا والآخرة {كريم*} أي لا كدر فيه بوجه، لا في قطعه ولا في نقصانه ولا في شيء من شأنه.
rahmetle tertemiz kıldığını zikredip şöyle buyurdu: {ورزق} “ve bir rızık [vardır]” yani dünyada ve ahirette ganimetlerden ve diğer şeylerden; {كريم*} “tükenmez ve pek değerli.” Yani kesilmesinde, eksilmesinde veya durumuna dair herhangi bir hususta hiçbir şekilde keder ve şaibe bulunmayan [bir rızık vardır].
ولما حصر المؤمنين حقاً في الموصوفين، بين أن من ترك ما هو عليه من لزوم دار الكفر والقعود عن الجهاد، لحق بمطلق درجتهم وإن كانوا فيها أعلى منه فقال ذاكراً القسم الرابع: {والذين آمنوا} ولما كانوا قد تأخروا عن دعوة النبي ﷺ مدة، أدخل الجار فقال: {من بعد} أي من بعد تأخر إيمانهم عن السابقين {وهاجروا} أي لاحقين للسابقين، وعن ابن عباس ﵄ أنهم من هاجر بعد الحديبية، قال: وهي الهجرة الثانية {وجاهدوا معكم} أي من تجاهدونه من حزب الشيطان {فأولئك منكم} أي لهم ما لكم وعليهم ما عليكم من المواريث والمغانم وغيرها، لأن الوصف الجامع هو المدار للأحكام وإن تأخرت رتبتهم عنكم كما أفهمته أداة البعد.
Gerçek müminleri bu vasıflarla anılanlara has kılınca, küfür yurdunda kalma ve cihattan geri durma halini terk eden kimsenin, onlar mertebece kendisinden daha üstün olsalar bile onların mutlak derecesine kavuşacağını beyan ederek dördüncü kısmı zikretti ve şöyle buyurdu: {والذين آمنوا} “İman edenler” -Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem davetine bir süre gecikmiş olduklarından harf-i cerri dahil ederek-; {من بعد} “sonradan [iman edenler]” yani imanları öncekilerden daha sonra gerçekleşenler; {وهاجروا} “ve hicret edenler” yani öncekilere katılarak [hicret edenler] -İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bunlar Hudeybiye'den sonra hicret edenlerdir; o şöyle demiştir: 'Bu, ikinci hicrettir'-; {وجاهدوا معكم} “sizinle beraber cihat edenler” yani şeytanın fırkasından kendileriyle cihat ettiğiniz kimselere karşı; {فأولئك منكم} “işte onlar sizdendir.” Yani miraslar, ganimetler ve diğer hususlarda sizin lehinize olan onların lehine, sizin aleyhinize olan da onların aleyhinedir; zira uzaklık işaret zamirinin ifade ettiği üzere onların rütbesi sizden geride kalsa bile hükümleri belirleyen esas etken birleştirici vasıftır.
ولما بين أنهم منهم، بين أنه متى جمعهم الوصف المحصل للولاية، كان القرب في الرحم أولى من غيره فقال: {وأولو الأرحام} أي من المؤمنين الموصوفين {بعضهم أولى ببعض} أي في الإرث وغيره من المتصفين بولاية الدين الخالية عن الرحم {في كتاب الله}
Onların kendilerinden olduğunu beyan edince, velayeti sağlayan vasıf onları bir araya getirdiği takdirde akrabalık yakınlığının başkasından daha öncelikli olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {وأولو الأرحام} “Akraba olanlar ise” yani bu vasıflara sahip müminlerden; {بعضهم أولى ببعض} “birbirlerine daha yakındırlar” yani mirasta ve diğer hususlarda, akrabalıktan yoksun sırf din velayetine sahip olan kimselere nispetle birbirlerine daha önceliklidirler; {في كتاب الله} “Allah'ın Kitabı'nda”...
أي القرآن أو في حكمه وقسمه الذي أنزله إليكم الملك الأعظم في آيات الإرث، وهي مقيدة بالعصبات فنسخت الولاية فلا دلالة على توريث غيرهم، وذكر ابن عبد البر في الاستيعاب في ترجمة المنذر بن عمرو أن بدراً قطعت المواخاة بين الصحابة ﵃، يعني فتكون هذه الآية ناسخة آية {بعضهم أولياء بعض} وتكون تلك حينئذ مبينة أمر ما كان قبل غزوة بدر - وهو حسن، والآية التي في سورة الأحزاب مؤيدة له، ثم علل سبحانه ما ذكر بما يرغب فيه فقال: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال كلها {بكل شيء عليم*} فهو يعلم أن هذا هو الذي تدور عليه المصلحة وتدوم به الألفة كما علم في أول الأمر أن نوط الإرث وغيره من لوازم القرب بالأخوة الإسلامية أولى لما في ذلك من تكثير قلتكم ونصر ذلتكم وجمع شتاتكم وجعل ما بينكم من الأخوة كلحمة النسب، فأما الآن فقد ضرب الدين بجرانه، وثبت بقواعده وأركانه، وولى الكفر بسلطانه، ونكص مدبراً بأعوانه، فتوارثوا بالإسلام والقرابة وتقاطعوا الكفار، وقربوا وبعدوا، وانحازوا عنهم كما انحازو عنكم، وتبرؤوا منهم كما تبرؤوا منكم، فقد انطبق آخر السورة بالإعراض عن الدنيا وإصلاح ذات البين وبيان المؤمنين حقاً وتقليد العليم في جميع الأعمال من غير اعتراض - على أولها، وببيان من يوالي ومن يعادي على أول براءة - والله الموفق.
yani Kur'an'da yahut miras ayetlerinde en yüce Melik'in size indirdiği hükmünde ve taksiminde [birbirlerine daha yakındırlar]. Bu da asabelerle kayıtlı olup [mirastaki kardeşlik] velayetini neshetmiştir; dolayısıyla onların dışındakilere miras verilmesine bir delalet yoktur. İbn Abdilberr, el-İstîâb'da Münzir b. Amr'ın biyografisinde Bedir'in sahabe radıyallâhu anhüm arasındaki kardeşlik [mirasını] kestiğini zikretmiştir; yani bu ayet {بعضهم أولياء بعض} “birbirlerinin velileridirler” ayetini neshetmiş olur ve o ayet de o takdirde Bedir Gazvesi'nden önceki durumu açıklamış olur -bu da güzel bir izahtır- ve Ahzâb Suresi'ndeki ayet de bunu desteklemektedir. Sonra Sübhânehu zikredilen hususu teşvik edici bir gerekçeyle açıklayarak şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz ki Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan; {بكل شيء عليم*} “her şeyi hakkıyla bilendir.” O, maslahatın etrafında döndüğü ve ülfetin kendisiyle devam ettiği şeyin bu olduğunu bilir; nitekim işin başında azlığınızı çoğaltmak, zayıflığınızı zafere ulaştırmak, dağınıklığınızı toparlamak ve aranızdaki kardeşliği soy bağı gibi kılmak için mirası ve yakınlığın diğer gereklerini İslâm kardeşliğine bağlamanın daha evla olduğunu bilmişti. Şimdi ise din göğsünü yere vurup yerleşmiş, kaide ve rükünleriyle sağlamlaşmış, küfür saltanatıyla birlikte arkasını dönüp gitmiş ve yardımcılarıyla gerisin geri kaçmıştır. Artık İslâm ve akrabalıkla birbirinize mirasçı olun, kâfirlerle bağları kesin, yaklaştırın ve uzaklaştırın; onlar sizden ayrıldığı gibi siz de onlardan ayrılın ve onlar sizden teberri ettiği gibi siz de onlardan teberri edin. Böylece surenin sonu; dünyadan yüz çevirme, arayı düzeltme, gerçek müminleri açıklama ve hiçbir itirazda bulunmaksızın bütün amellerde Alîm olan [Allah'a] teslim olma bakımından surenin başına; kimin dost, kimin düşman edinileceğini açıklama bakımından da Berâe [Suresi'nin] başına mutabık olmuştur. Muvaffak kılan Allah'tır.