Binûn

Tevbe — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان الشفاء قد لا يراد به الكمال، أتبعه تحقيقاً لكماله قوله: {ويذهب غيظ قلوبهم} أي يثبت بها من اللذة ضد ما لقوة منهم من المكروه، وينفي عنها من الألم بفعل من يريد سبحانه من أعدائهم وذل الباقين ما كان قد برح بها، ولقد وفى سبحانه بما وعد به، فكانت الآية ظواهر الدلائل.

Şifa ile her zaman tam ferahlama kastedilmeyebileceğinden, onun kemalini pekiştirmek üzere şu sözünü peşinden getirdi: {ويذهب غيظ قلوبهم} “ve kalplerinin öfkesini gidersin”, yani onlardan gördükleri hoşnutsuzluğun zıddı olan bir lezzeti kalplerinde yerleştirsin ve Yüce Allah'ın düşmanlarından dilediğine yaptığı muamele ve geride kalanların zilleti sebebiyle kalplerini inleten acıyı oradan söküp atsın. Şanı yüce olan Allah vaat ettiğini yerine getirmiştir; dolayısıyla bu ayet apaçık delillerden biri olmuştur.

ولما كان التقدير: قاتلوهم فإنكم إن قاتلتموهم كان كذا، عطف سبحانه على أصل هذه الجملة قوله: {ويتوب الله} أي الملك الذي له صفات الكمال {على من يشاء} أي منهم فيصيروا إخواناً لكم أولياء، والمعنى قاتلوهم يكن القتال سبباً لهذه الخمسة الأشياء، وأما التوبة فتارة

Takdiri mana: “Onlarla savaşın; zira onlarla savaşırsanız şöyle şöyle olur” şeklinde olunca, Yüce Allah bu cümlenin aslına şu sözünü atfetti: {ويتوب الله} “ve Allah tövbeleri kabul eder”, yani kemal sıfatlarına sahip olan Hükümran Allah, {على من يشاء} “dilediği kimsenin”, yani onlardan [dilediğinin tövbesini kabul eder] de sizin din kardeşleriniz ve dostlarınız olurlar. Mana şudur: Onlarla savaşın ki savaş bu beş şeye sebep olsun. Tövbe ise bazen

تسبب عنه وتارة عن غيره، ولأجل احتمال تسببها عنه قرىء شاذاً بالنصب على أن الواو للصرف؛ ولما كان ما تضمنه هذا الوعد الصادق يدور على القدرة والعلم، وكان - العلم يستلزم القدرة، فكان التقدير: فالله على كل شيء قدير، عطف عليه قوله {والله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء علماً وقدرة {عليم} أي بكل شيء وبمن يصلح للتوبة ومن لا يصلح وما في قلوبكم من الإقدام والإحجام لو برز إلى الخارج كيف كان يكون {حكيم*} أي أحكم جميع أموره، ولم يعلق الأحكام الشرعية من أفعالكم الكسبية إلا بما تعلق العلم به في حال ظهوره.

ondan kaynaklanır, bazen de başka bir şeyden kaynaklanır. Savaştan kaynaklanma ihtimaline binaen şaz bir kıraatte vâv'ın sarf için olması sebebiyle nasb ile okunmuştur. Bu doğru vaadin içerdiği hususlar kudret ve ilim ekseninde döndüğü ve ilim de kudreti gerektirdiği için takdiri mana: “Allah her şeye kadirdir” şeklinde oldu ve buna şu sözünü atfetti: {والله} “Allah”, yani ilim ve kudretçe her şeyi kuşatan Allah, {عليم} “hakkıyla bilendir”, yani her şeyi, tövbeye layık olanı ve olmayanı, dışa yansısaydı nasıl olacağını bildiği gibi kalplerinizdeki cesaret ve çekingenliği de [hakkıyla bilendir], {حكيم*} “hüküm ve hikmet sahibidir”, yani bütün işlerini hikmetle sağlam yapmıştır ve kesbî fiillerinize dair şer'î hükümleri ancak zuhuru anında ilmin taalluk ettiği şeye bağlamıştır.

ولما كان التقدير - لما أرشد إليه تقاعدهم عن القتال وإدخال «أم» المرشد إلى أن مدخوله وسط الكلام فإن الابتداء له الألف وحدها: وهل حسبتم أنه تعالى لا يعلم ذلك أو لا يقدر على نصركم؟ بنى عليه قوله موبخاً لمن تثاقل عن ذلك بنوع تثاقل: {أم حسبتم} أي لنقص في العقل انه يبني الأمر فيه على غير الحكمة، وذلك هو المراد بقوله: {أن تتركوا} أي قارين على ما أنتم عليه من غير أن تبتلوا بما يظهر به المؤمن من المنافق {ولما} عبر بها لدلالتها - مع استغراق الزمان الماضي - على أن يتبين ما بعدها متوقع كائن {يعلم الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال {الذين جاهدوا منكم} أي علماً ظاهراً تقوم به الحجة عليكم في

Savaştan geri durmalarının ve başına geldiği şeyin kelamın ortasında olduğunu gösteren “em (أم)” edatının dahil olmasının -zira başlangıç sadece elif iledir- işaret ettiği üzere takdiri mana: “Yoksa Yüce Allah'ın bunu bilmediğini veya size yardım etmeye güç yetiremeyeceğini mi sandınız?” şeklinde olunca, buna binaen bir tür ağırlık gösterip geri duranları azarlayarak şöyle buyurdu: {أم حسبتم} “Yoksa sandınız mı?”, yani aklın noksanlığından ötürü işi hikmetsiz yapacağını mı [sandınız]? Bu da şu sözüyle kastedilendir: {أن تتركوا} “bırakılacağınızı”, yani müminin münafıktan ayırt edilmesini sağlayacak bir imtihana tabi tutulmaksızın olduğunuz hal üzere sabit kalacağınızı [mı sandınız]? {ولما} “henüz ... olmaksızın”, geçmiş zamanı bütünüyle kuşatmakla birlikte kendisinden sonraki durumun ortaya çıkmasının beklendiğini ve gerçekleşeceğini gösterdiği için bu edatla ifade edilmiştir; {يعلم الله} “Allah bilmeden”, yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {الذين جاهدوا منكم} “içinizden cihat edenleri”, yani üzerinize hüccetin kaim olacağı zahir bir ilimle,

مجاري عاداتكم على مقتضى عقولكم بأن يقع الجهاد في الواقع بالفعل.

akıllarınızın gereği olan adetlerinizin akışı içinde cihadın fiilen vakıada gerçekleşmesi suretiyle [ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız?].

ولما كان المعنى: جاهدوا مخلصين، ترجمه وبسطه بقوله {ولم} أي ولما يعلم الذين لم {يتخذوا} ويجوز أن يكون حالاً، ودل على تراخي الرتب عن مكانته سبحانه بقوله: {من دون الله} أي الذي لا يعدل عنه ويرغب في غيره من له أدنى بصيرة - كما دل عليه الافتعال - لأنه المنفرد بالكمال، وأكد النفي بتكرير {لا} فقال: {ولا رسوله} أي الذي هو خلاصة خلقه {ولا المؤمنين} أي الذين اصطفاهم من عباده {وليجة} أي بطانة تباطنونها وتسكنون إليها فتلج أسراركم إليها وأسرارها إليكم، فإن الوليجة كل شيء أدخلته في شيء ليس منه، والرجل يكون في قوم وليس منهم وليجة، فوليجة الرجل من يختصه بدخيلة أمره دون الناس، يقال: هو وليجتي وهم وليجتي - للواحد والجمع - نقل ذلك البغوي عن أبي عبيدة، قال ابن هشام وليجة: دخيلاً وجمعها ولائج، يقول: لم يتخذوا دخيلاً من دونه يسرون إليه غير ما يظهرون نحو ما يصنع المنافقون، يظهرون الإيمان للذين

Mana: “İhlasla cihat edin” şeklinde olunca, bunu şu sözüyle açıklayıp detaylandırdı: {ولم} “ve ... edinmeksizin”, yani [edinmeyenleri henüz bilmeden]. Hal cümlesi olması da caizdir. Yüce Allah'ın makamından mertebelerin geride kaldığını şu sözüyle gösterdi: {من دون الله} “Allah'tan başka”, yani kemalde tek olduğu için en ufak bir basireti olan kimsenin O'ndan sapıp başkasına yönelmeyeceği Allah'tan başka -iftiâl babının da delalet ettiği üzere-; olumsuzlamayı {لا} lafzını tekrarlayarak pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {ولا رسوله} “ve Resulünden de [başka]”, yani mahlukatının seçkini olan [Resulünden], {ولا المؤمنين} “ve müminlerden de [başka]”, yani kullarından seçtiklerinden [başka], {وليجة} “hiçbir sırdaş / sır ortağı”, yani içli dışlı olduğunuz, kendisine güven duyduğunuz, sırlarınızın ona, onun sırlarının da size girdiği bir sırdaş [edinmeyenleri]. Zira velîce (وليجة), ait olmadığı bir şeyin içine soktuğun her şeydir. Bir toplulukta olup da onlardan olmayan kişi velîcedir. Bir adamın velîcesi, insanları bırakıp özel iç meselesini kendine has kıldığı kimsedir. Tekil ve çoğul için “o benim velîcemdir” ve “onlar benim velîcemdir” denilir. Bunu Begavî, Ebû Ubeyde'den nakletmiştir. İbn Hişâm: “Velîce: yabancı/içeri sızan kimsedir, çoğulu velâicdir. Yani münafıkların yaptığı gibi dışa vurduklarından başkasını gizlice söyledikleri yabancı bir sırdaş edinmezler; zira onlar iman edenlere imanı gösterirler,”

آمنوا وإذا خلوا إلى شياطينهم قالوا: إنا معكم.

şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: “Biz sizinleyiz” derler.

والحاصل أنه لا يكون الترك بدون علم الأمرين حاصلين، والمراد بنفي العلم نفي المعلوم، فالمعنى: ولما يكن مجاهدون مخلصون.

Özetle, iki hususun gerçekleştiği bilinmeksizin [imtihansız] bırakılma vuku bulmaz. İlimden nefyedilmekle murad edilen malumun yokluğudur; dolayısıyla mana: “İhlaslı mücahitler henüz ortaya çıkmamışken...” demektir.

ولما كان ظاهر ذلك مظنه أن يتمسك به من لم يرسخ قدمه في المعارف، ختم بقوله: {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {خبير بما تعملون*} أي سواء برز إلى الخارج أو لا.

Bunun zahirinin marifetlerde ayağı sabit olmayan kimseler tarafından tutunulacak bir vehim zannedilmesi muhtemel olduğundan, sözü şöyle mühürledi: {والله} “Allah”, yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan Allah, {خبير بما تعملون*} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”, yani ister dışa yansısın ister yansımasın.

ولما حذرهم من اتخاذ وليجة من دونه، شرع يبين أن الوليجة التي يتخذها بعضهم لا تصلح للعاطفة بما اتصفت به من محاسن الأعمال مالم توضع تلك المحاسن على الأساس الذي هو الإيمان المبين بدلائلة، فقال سائقاً له مساق جواب قائل قال: إن فيهم من أفعال الخير ما يدعو إلى الكف عنهم من عمارة المسجد الحرام وخدمته فيهم من أفعال الخير ما يدعو إلى الكف عنهم من عمارة المسجد الحرام وخدمته وتعظيمه! {ما كان للمشركين} عبر بالوصف دون الفعل لأن جماعة ممن أشرك أسلم بعد ذلك فصار أهلاً لما نفى عنهم {أن يعمروا مساجد الله} أي وهو المنزه بإحاطته بصفات الكمال؛ قال البغوي: قال الحسن: ما كان للمشركين أن يتركوا فيكونوا أهل المسجد الحرام، ثم قال في توجيه قراءة الجمع: قال الحسن: إنما قال: مساجد الله، لأنه قبلة المساجد كلها - يعني فعامره عامر جميع المساجد، ويجوز أن يراد الجنس، وإذا

Kendisinden başkasını sırdaş edinmekten onları sakındırınca, bazılarının edindiği bu sırdaşın, taşıdığı güzel ameller delilleriyle açıklanmış olan iman temeline oturtulmadıkça duygusal yakınlık kurmaya elverişli olmadığını beyan etmeye başladı. Şöyle diyen birinin cevabı sadedinde buyurdu: “Onlarda Mescid-i Haram'ı imar etmek, ona hizmet ve tazim etmek gibi onlardan el çekmeyi gerektiren hayırlı ameller vardır!” {ما كان للمشركين} “Müşriklerin hakkı yoktur”, fiil yerine vasıf lafzı kullandı; zira şirk koşanlardan bir topluluk bundan sonra İslam'a girmiş ve kendilerinden nefyedilen şeye ehil hale gelmiştir; {أن يعمروا مساجد الله} “Allah'ın mescitlerini imar etmeye”, yani kemal sıfatlarını kuşatmasıyla münezzeh olan Allah'ın [mescitlerini]. Begavî şöyle dedi: Hasan [el-Basrî] dedi ki: “Müşriklerin Mescid-i Haram ehli olarak bırakılmaları söz konusu olamaz.” Ardından çoğul kıraatinin izahında şöyle dedi: Hasan dedi ki: “Allah'ın mescitleri demesi, onun bütün mescitlerin kıblesi olması sebebiyledir; yani onu imar eden bütün mescitleri imar etmiş gibidir. Cinsin kastedilmiş olması da caizdir. Eğer

لم يصلحوا لعمارة الجنس دخل المسجد الحرام لأنه صدر الجنس، وذلك آكد لأنه بطريق الكناية - قال الفراء: وربما ذهب العرب بالواحد إلى الجمع وبالجمع إلى الواحد، ألا ترى أن الرجل يركب البرذون فيقول: أخذت في ركوب البراذين، ويقال: فلان كثير الدرهم والدينار - انتهى.

cinsin imarına elverişli değillerse, cinsin başı olduğu için Mescid-i Haram da buna dahildir; bu da kinaye yoluyla olduğu için daha tekitlidir. Ferrâ şöyle demiştir: Araplar bazen tekili çoğula, çoğulu da tekile hamlederler. Görmez misin ki adam tek bir ata biner de: ‘Atlara binmeye başladım’ der; yine: ‘Filanın dirhemi ve dinarı çoktur’ denilir.” -alıntı bitti-.

فتحرر أن المعنى: منعهم من إقامة شعائره بطواف أو زيارة أو غير ذلك لأنهم نجس - كما يأتي {شاهدين على أنفسهم} أي التي هي معدن الأرجاس والأهوية {بالكفر} أي بإقرارهم، لأنه بيت الله وهم يعبدون غير الله وقد نصبوا فيه الأصنام بغير إذنه وادعوا أنها شركاؤه، فإذن عمارتهم تخريب لتنافي عقدهم وفعلهم، قال البغوي: قال ابن عباس ﵄: شهادتهم سجودهم للأصنام، وذلك أنهم كانوا نصبوا أصنامهم خارج البيت الحرام عند القواعد وكانوا يطوفون بالبيت عراة، كلما طافوا شوطاً سجدوا لأصنامهم.

Böylece mananın şu olduğu açıklık kazanmıştır: İleride geleceği üzere necis oldukları için tavaf, ziyaret veya başka bir yolla onun şeairini ikame etmekten menedilmeleridir; {شاهدين على أنفسهم} “kendi nefisleri aleyhine bizzat şahitlik ederlerken”, yani pisliklerin ve hevaların madeni olan nefisleri aleyhine, {بالكفر} “inkârlarına”, yani ikrarlarıyla [şahitlik ederlerken]; zira orası Allah'ın evidir, onlar ise Allah'tan başkasına ibadet etmekte, O'nun izni olmaksızın oraya putları dikip onların O'nun ortakları olduğunu iddia etmektedirler. Dolayısıyla inançları ile fiillerinin uyuşmaması sebebiyle onların imarı aslında bir tahriptir. Begavî dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: “Onların şahitlikleri putlara secde etmeleridir; çünkü onlar putlarını Beyt-i Haram'ın dışına, temellerin yanına dikmişlerdi ve Beyt'i çıplak tavaf ediyorlar, her şavtta putlarına secde ediyorlardı.”

ولما نفي قبيحُ ما يفعلون حسن ما يعتقدون، أشار إلى بعدهم عن الخير بقوله: {أولئك حبطت أعمالهم} أي من العمارة والحجابة والسقاية وغير ذلك، فسدت ببطلان معانيها لبنائها على غير أساس {وفي النار هم} أي خاصة ومن فعل كفعلهم فهو منهم {خالدون*}

Yaptıkları çirkin işler inandıkları güzellikleri yok edince, şu sözüyle onların hayırdan uzaklığına işaret etti: {أولئك حبطت أعمالهم} “İşte onların amelleri boşa gitmiştir”, yani imar, hicabe (Kabe muhafızlığı), sikaye (hacılara su verme) ve benzeri amelleri, temelsiz bina edildikleri için manalarının batıl olması sebebiyle heba olmuştur; {وفي النار هم} “ve onlar ateşte”, yani özellikle onlar ve onların fiili gibi yapanlar onlardandır, {خالدون*} “ebedi kalıcıdırlar”,

أي بجعلهم الكفر مكان الإيمان.

yani imanın yerine inkârı koymaları sebebiyle [ebedidirler].

ولما نفى عنهم أهلية العمارة، بين من يصلح لها فقال {إنما يعمر مساجد الله} أي إنما يؤهل لذلك القرب ممن له الأسماء الحسنى والصفات العلى حساً بإصلاح الذات ومعنى بالتعظيم بالقربات من قمها وتنظيفها ورمّ ما تهدم وتنويرها بالمصابيح الحسية وبالمعنوية من الذكر والقراءة - ودرس العلم أجلّ ذلك - وصيانتها مما لم تبن له من أحاديث الدنيا {من آمن بالله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله {واليوم الآخر} أي فكان من أهل المعرفة الذين تصح عبادتهم وتفيدهم، فإنها إنما تفيد في ذلك اليوم، ولم يذكر الإيمان بالرسول لأن هذه البراءة عن لسانه أخذت، فالإيمان بها إيمان به لا محالة، فعدم ذكره أقعد في إيجاب الإيمان به {وأقام الصلاة وآتى الزكاة} أي وأيد دعواه الإيمان بهذين الشاهدين، وذلك أن عمارة المساجد ليست مقصودة لذاتها، بل الدلالة على رسوخ الإيمان، والصلاة أعظم عمارتها، والزكاة هي المعين لعمدتها على عمارتها.

Onlardan imar ehliyetini nefyedince, buna kimin layık olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {إنما يعمر مساجد الله} “Allah'ın mescitlerini ancak imar eder”, yani en güzel isimlere ve en yüce sıfatlara sahip olan Allah'a yakınlığa gerek bizzat mekanı ıslah ederek hissen, gerekse süpürülmesi, temizlenmesi, yıkılan yerlerinin onarılması, maddi kandillerle ve zikir, kıraat -ilim tedrisi bunların en yücesidir- gibi manevi kandillerle aydınlatılması ve inşa ediliş gayesine uymayan dünya laflarından korunması gibi taatlerle tazim ederek manen ancak şu kimseler layık kılınır: {من آمن بالله} “Allah'a iman eden”, yani bütün işlerin sahibi olan en yüce Hükümran'a [iman eden], {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”, yani ibadetleri sahih olan ve kendilerine fayda veren marifet ehlinden olan kimse; zira ibadet ancak o günde fayda verir. Resul'e imanı zikretmedi; çünkü bu beraat onun dilinden alınmıştır, dolayısıyla ona iman etmek muhakkak ki Peygamber'e imandır; bu sebeple onu anmamak ona imanın gerekliliğini vurgulamada daha güçlüdür; {وأقام الصلاة وآتى الزكاة} “namazı dosdoğru kılan ve zekâtı veren”, yani iman iddiasını bu iki şahitle teyit eden kimseler [imar eder]. Zira mescitlerin imarı bizatihi gaye değil, bilakis imanın kökleşmişliğinin göstergesidir; namaz onun en büyük imarıdır, zekât ise onun direklerine imar hususunda yardımcı olandır.

ولما كان ربما فهم من قوله: {آمن} أنه يكفي في الإيمان مجرد الإقرار باللسان، أعلم أنه لابد في ذلك من إيجاد التصديق حقيقة المثمر لخشية الله فلذلك قال: {ولم يخش} أي في الأعمال الدينية {إلا الله}

{آمن} “İman etti” ifadesinden, dille ikrarın imanda yeterli olduğu anlaşılabilir diye, bu hususta Allah korkusunu meyve veren hakiki tasdikin varlığının şart olduğunu bildirdi; bu sebeple şöyle buyurdu: {ولم يخش} “ve korkmayan”, yani dinî amellerde [korkmayan], {إلا الله} “Allah'tan başkasından”.

أي ولم يعمل بمقتضى خشية غير الملك الأعظم من كف عما يرضي الله بما فيه سخطه، بل تقدم على ما انحصر رضى الله فيه ولو أن فيه تلفه، وحاصله أنه يقدم خشيته من الله على خشيته من غيره، فهو يرجع إلى قوله {فالله أحق أن تخشوه} ولكن هذا أبلغ لكونه نفى نفس الخشية وإن كان المراد نفي لازمها عادة، وفيه تعرض لهم بأنهم لا يصلحون لخدمته لأنهم يخافون الأصنام ويفعلون معها بعبادتها فعل من يخافها؛ ولما سبب عما مضى نفياً وإثباتاً أن المتصف بهذه الأصاف يكون جديراً بالهداية وحقيقاً بها، قال تعالى: {فعسى أولئك} أي العالو الهمم {أن يكونوا} أي جبلة ورسوخاً {من المهتدين*} فأقامهم - مع ما قدم لهم من الكمال بالمعارف والأفعال - بين الرجاء والخوف مع الإشارة بإفراد الخشية إلى ترجيح الخوف على الرجاء إيذاناً بعلو أمره وعظيم كبره إشارة إلى أنه لا حق لأحد عليه وأنه إن شاء أثاب، وإن أراد حكم - وهو الحكم العدل - بالعقاب، لا يسأل عما يفعل، وكرر الاسم الأعظم لمزيد الترغيب لخطر المقام وعزة المرام، ومادة عسى بجميع تصاريفها تدور على الحركة، وهذه بخصوصها للأطماع، والحاصل أن من اتصف بالأوصاف الأربعة كان صالحاً وخليقاً وجديراً وحقيقاً بان يتحرك طمعه ويمتد أمله إلى أن يكون من جملة أهل الهدى، فكيف توجبون أنتم لمن لم يتصف بواحد منها ما يختص به المهتدون من الموالاة،

Yani en yüce Hükümran'dan başkasından korkmanın gereği olarak, O'nun gazabını içeren şey uğruna Allah'ı razı edecek şeyden el çekmeyen, bilakis helaki dahi olsa Allah'ın rızasının hasredildiği şeye atılan [kimsedir]. Netice itibariyle o, Allah'tan korkmayı başkasından korkmaya takdim eder. Bu da {فالله أحق أن تخشوه} {Halbuki Allah Kendisinden korkmanıza daha layıktır} ayetine racidir. Ancak bu ifade, bizzat korkuyu nefyettiği için daha beliğdir; her ne kadar murad edilen adet bakımından onun lazımı olan şeyi nefyetmek olsa da. Bunda ayrıca putlardan korktukları ve onlara ibadet ederek onlardan korkan kimsenin fiilini işledikleri için [Allah'ın evine] hizmete elverişli olmadıklarına dair onlara bir tariz vardır. Olumsuzlama ve olumlama yoluyla geçen hususlardan, bu vasıflarla nitelenen kimsenin hidayete layık ve hak sahibi olduğu neticesi çıkınca Yüce Allah şöyle buyurdu: {فعسى أولئك} “İşte bunların umulur ki”, yani himmetleri yüce olanların, {أن يكونوا} “olmaları”, yani cibilliyet ve kökleşmişlik olarak, {من المهتدين*} “hidayete erenlerden”. Böylece marifetler ve amellerle kendilerine sunulan kemale rağmen, onları recâ (ümit) ile havf (korku) arasında tuttu; korkuyu tekil olarak anmakla da emrinin yüceliğini ve büyüklüğünün azametini bildirmek üzere korkuyu ümide tercih etmeye işaret etti. Bu da hiç kimsenin O'nun üzerinde bir hakkı olmadığına, dilerse mükafat vereceğine, dilerse hükmedip -ki O adil Hakimdir- cezalandıracağına ve yaptığından sorumlu tutulamayacağına işarettir. Makamın ehemmiyeti ve gayenin yüceliği sebebiyle rağbeti artırmak için İsm-i Azam'ı tekrarladı. ‘Asâ (عسى) maddesi bütün çekimleriyle hareket ekseninde döner, bu kelime ise özellikle tamah/ümit içindir. Hasılı, bu dört vasıfla nitelenen kimse, tamahının harekete geçmesine ve emelinin hidayet ehlinden olmaya uzanmasına layık, müstahak, ehil ve uygundur. Hal böyleyken siz bunlardan tek biriyle bile nitelenmeyen kimseye, hidayete erenlere has olan dostluğu nasıl vacip kılarsınız?

هكذا كان ظهر لي أولاً في مدار المادة، ثم ظهر لي أن ذلك في أكثر تقاليبها، مع إمكان أن يكون غيره للإزالة، وأن الشامل لها - يائية وواوية بتقاليبها العشر: عسى، عيس، سعى يسع، عسو، عوس، سعو، سوع، وسع، وعس - أنها لما يمكن أن يكون، وهو جدير وخليق بأن يكون، من قولهم: أعس به - أي أخلق.

Maddenin ekseni hakkında bana ilk olarak böyle zahir olmuştu; ardından bunun, diğerinin giderme (izale) anlamına gelme ihtimaliyle birlikte, çekimlerinin çoğunda geçerli olduğu ve yâ'lı ve vâv'lı olarak on çekimini -'asâ (عسى), 'ayse (عيس), sa'â (سعى), yesa' (يسع), 'asve (عسو), 'avse (عوس), sa've (سعو), sav' (سوع), vesa' (وسع), va'se (وعس)- kuşatan ortak anlamın, olması mümkün olan ve olması uygun ve layık bulunan şey için kullanıldığı ortaya çıktı; nitekim Arapların: “a'si bihî (أعس به)” yani “ne kadar da layıktır” sözü bundandır.

وبالعسى أن يفعل - أي بالحري، وإنه لمعساة بكذا - أي مخلقه، وبهذا فسرها سيبويه: قال ابن هشام الخضراوي في شرح الإيضاح لأبي علي: وقال سيبويه: إن عسى بمنزلة اخلولق، والمعساء كمكسال: الجارية المراهقة لأنها جديرة بقبول النكاح، ومن ثمَّ اتت للطمع والإشفاق، وقد يزيد الرجاء فيطلق على القرب فيكون مثل كاد، وقد يشتد فيصل إلى اليقين فنستعمله حينئذ في معنى كان، ومنه: عسى الغوير ابؤساً لكن قال الرضى: وأنا لا أعرف عسى في غير كلامه تعالى لليقين. وقد يضعف الرجاء فيصير شكاً، ومنه المعسية كمحسنة للناقة، قد شك أبها لبن أم لا، وعسى النبات - كفرح ودعا:

Yine “bi'l-'asâ en yef'ale (وبالعسى أن يفعل)” yani “yapması pek muhtemeldir/layıktır”; “innehû le-ma'sâtün bi-kezâ (وإنه لمعساة بكذا)” yani “buna layıktır” denir. Sîbeveyh de bunu böyle tefsir etmiştir: İbn Hişâm el-Hadrâvî, Ebû Alî'nin el-Îzâh şerhinde şöyle demiştir: “Sîbeveyh: ‘Asâ, ihlevleka (اخلولق - yaraşır/umulur) gibidir’ demiştir. Mıksâl vezninde olan el-ma'sâ (المعساء), evliliği kabule layık olduğu için ergenlik çağındaki cariyedir. Bundan dolayı tamah ve endişe için gelmiştir. Bazen recâ (ümit) kuvvetlenir ve yakınlık için kullanılır da ‘kâde (كاد - neredeyse)’ gibi olur. Bazen de şiddetlenip yakîne ulaşır, bu durumda onu ‘kâne (كان - oldu)’ anlamında kullanırız. ‘Asâ'l-ğüveyru eb'üsen (عسى الغوير أبؤساً)’ sözü bundandır. Fakat Radî: ‘Ben Allah Teâlâ'nın kelamı dışında yakîn için gelen ‘asâ bilmiyorum’ demiştir. Bazen recâ zayıflar ve şüpheye dönüşür; muhsine veznindeki el-mu'siye (المعسية) kelimesi, sütü olup olmadığından şüphe edilen deve için kullanılır. ‘Asiye'n-nebâtü (عسى النبات) -feriha ve de'â babından-:

غلظ ويبس، أي صار خليقاً لأن يرعى وأن يقطع، واليد من العمل مثله، أي فصارت جديرة بالصبر على المشاق، والعاسي، والنخل: لأنه جدير بكمال ما يطلب منه من المنافع، وعسي الشيخ كرضي عساء وعسا كدعا يعسو: كبر، أي صار خليقاً بالموت وبأن لا يتعلم ما لم يكن في غريزته، وكذا عسى وعسا الإنسان عن الأدب، أي كبر عنه، والعود يبس وصلب واشتد أي فصار خليقاً لما يراد منه، والليل: اشتدت ظلمته، فصار جديراً بمطابقة اسمه لمسماه وبتغطية الأمور، والعسو: الشمع، كأنه لإزالته ظلمة الليل بنوره إذا أحرق، وعسي بالشيء كفرح: لزمه، أي فصار جديراً بإضافته إليه؛ والعيس - بالفتح: ضراب الفحل ويقال: ماؤه لأنه جدير بالإنتاج، والعيس - بالكسر؛ الإبل البيض يخالط بياضها شقرة، وجمل وظبي أعيس وناقة عيساء، لأنها خليقة بكل محمدة لحسن لونها، وتعيست الإبل صارت بياضاً في سواد كذلك أيضاً وعيساء: امرأة والأنثى من الجراد، لشبهها بلون العيس، وأعيس الزرع إذا لم يكن فيه رطب، لأنه صار حقيقاً بالحصاد، والعوس - بالفتح - والعوسان: الطوفان بالليل، لأنه جدير ببلوغ المقاصد،

kalınlaşıp kurudu, yani otlatılmaya ve kesilmeye elverişli hale geldi demektir. İşten ötürü elin nasır tutması da böyledir, yani meşakkatlere sabretmeye layık hale geldi. el-'Âsî (العاسي) hurma ağacıdır; çünkü kendisinden istenen faydaların kemaline elverişlidir. Yaşlı adam için -radiye gibi- ‘asiye veya -de'â gibi- 'asâ ya'sû denmesi, yaşlandı, yani ölüme ve fıtratında olmayan şeyi öğrenememeye layık hale geldi demektir. İnsanın edepten 'asâ olması da böyledir, yani edep alamayacak kadar yaşlandı demektir. Çubuk için kuruyup sertleşti, yani kendisinden murad edilen şeye elverişli oldu denir. Gece için karanlığı şiddetlendi, böylece isminin müsemmasına uymasına ve şeyleri örtmeye layık hale geldi demektir. el-'Asv (العسو) mumdur; sanki yakıldığında nuruyla gecenin karanlığını giderdiği içindir. 'Asiye bi'ş-şey'i -feriha gibi- ona bağlandı, yani ona nispet edilmeye layık hale geldi demektir. Fetha ile el-'ays (العَيْس), erkeğin aşmasıdır; üremeye elverişli olduğu için erkeğin menisi olduğu da söylenir. Kesre ile el-'îs (العِيس), beyazlığına sarılık karışmış beyaz develerdir; renginin güzelliği sebebiyle her övgüye layık olduğu için deve ve ceylana a'yes (أعيس), dişi deveye 'aysâ (عيساء) denir. Develerin beyaz içinde siyah olması da böyledir. 'Aysâ: bir kadın ismi ve 'îs rengine benzediği için dişi çekirgedir. Yaşlığı kalmadığında e'yese'z-zer'u (أعيس الزرع) denir; çünkü hasat edilmeye hak kazanmıştır. Fetha ile el-'avs (العَوْس) ve el-'avesân (العوسان), hedeflere ulaşmaya elverişli olduğu için geceleyin dolaşmaktır.

وبالضم: ضرب من الغنم وهو كبش عوسي، إلحاقاً لها بالعيس لكنها لصغرها اختير لها الضم جبراً لها وتقوية وتفاؤلاً بالكبر، واختير للإبل الكسر تفاؤلاً بسهولة القياد، وبالتحريك: دخول الشدقين عند الضحك وغيره: تشبيهاً بالغنم، فكأنه جدير بأن يترك ما يحدث منه ذلك من الضحك وغيره، والنعت أعوس وعوساء، وعاس على عياله: كد عليهم وكدح، وعياله: قاتهم، وماله عوساً وعياسة: أحسن القيام عليه فعمل بما هو الأليق به في كل ذلك والعواسة - بالضم: الشربة من اللبن وغيره، لأنها جديرة بالري، والأعوس: الصقيل والوصّاف للشيء، لأنه جدير بإظهار الخبء، والعوساء كبراكاء: الحامل من الخنافس، لأنها في تلك الحالة أجدر بما تفهمه مادتها من الكراهة فإنه يقال: خنفس عن القوم: كرههم وعدل عنهم، والخنافس - بالضم: الأسد، لأنه جدير بأن يكره ويعدل عنه؛ والسعي: عدو دون الشد وكل عمل سعي؛ قال في القاموس: سعى كرعى: قصد وعلم ومشى وعدا ونمّ وكسب، وكل ذلك يكون جديراً بدرك حاجته، والسعاية: مباشرة عمل الصدقات التي بها يدرك الإمام أخذ الحقوق، فيكون خليقاً بإغناء الفقراء، وسعت الأمة: بغت، فكانت خليقة بعمل الإماء عند العرب، وساعاها: طلبها للبغاء، وأسعاه: جعله يسعى، والمسعاة: المكرمة

Damme ile [el-'ûs] bir tür koyundur, koç için kebşün 'ûsiyy (كبش عوسي) denir; 'îs lafzına mülhak kılınmıştır, ancak küçüklüğünden dolayı onu telafi etmek, güçlendirmek ve büyümesine tefeül etmek üzere damme seçilmiştir; develer için ise sevkinin kolaylığına tefeül edilerek kesre seçilmiştir. Harekeli olarak [el-'aves] gülme vb. durumlarda avurtların içeri çekilmesidir; koyuna benzetilmiştir, sanki buna sebep olan gülmeyi ve benzerini terk etmeye layıktır; sıfatı a'ves ve 'avsâ gelir. 'Âse 'alâ 'ıyâlihî, ailesi için didindi çalıştı; ailesini doyurdu; malını iyi idare etti demektir ki bütün bunlarda en layık olanı yapmıştır. Damme ile el-'uvâse (العواسة), kanmaya elverişli olduğu için süt vb. içimlik şeydir. el-A'ves: parlak ve bir şeyi vasfeden kimsedir; çünkü gizliyi ortaya çıkarmaya elverişlidir. Berâkâ veznindeki el-'avsâ (العوساء) hamile kınkanatlı böcektir; zira bu haldeyken maddesinin ifade ettiği çirkinliğe daha layıktır, nitekim: ‘topluluğu kerih görüp onlardan yüz çevirdi’ denilir. Damme ile el-hunâfis (الخنافس) arslandır; çünkü kerih görülmeye ve kendisinden uzak durulmaya layıktır. es-Sa'y (السعي), koşmaktan daha hafif bir yürüyüştür ve her amel sa'ydir. el-Kâmûs'ta şöyle der: Sa'â -ra'â gibi- kastetti, bildi, yürüdü, koştu, koğuculuk yaptı ve kazandı; bütün bunlar ihtiyacını elde etmeye elverişlidir. es-Si'âye (السعاية), imamın hakları almasını sağlayan zekât işini bizzat yürütmektir; böylece fakirleri zengin kılmaya elverişli olur. Cariye zina ettiğinde ‘sa'ati'l-eme’ denir, Araplara göre cariyelerin işine layık olmuştur; fahişelik için talep ettiğinde ‘sâ'ahâ’, koşturduğunda ‘es'âhü’ denir. el-Mes'ât (المسعاة): cömertlik

والمعلاة في أنواع المجد، لأنها جديرة بأن يسعى لها، واستسعى العبد: كلفه من العمل ما يؤدي به عن نفسه إذا عتق بعضه ليعتق به ما بقي لأنه جدير بذلك، والسعاية - بالكسر: ما كلف من ذلك؛ والسيع: الماء الجاري على وجه الأرض، وقد انساع - إذا جرى، لأن الماء خليق بالجري والحركة، وساع الماء والشراب: اضطرب على وجه الأرض، وسيعاء من الليل وكسيراء: قطع منه، كأنه ينظر إلى الساعة وهي جزء، هو لنفاسته خليق بأن يحفظ ولا يضيع وأن يتدارك إن ضيع، والسياع - بالفتح: ما يطين به، والشحم تطلى به المزادة، كأنه يمنع ما هو خليق بالجري، وقد سيعت الجب - إذا طينته بطين أو جص؛ وكذلك الزق والسفن إذا طليت بالقار، والمسيعة: خشبة مملسة يطين بها تكون مع حذاق الطيانين، والتسييع، التطيين بها تكون مع حذاق التدهين، وقال القزاز: والسياع: تطيينك بالجص أو الطين أو القير، تسيع به السفن، والسياع: شجر العضاه له ثمر كهيئة الفستق وشجر اللبان، وكل منها خليق بالرغبة فيه، والمسياع؛ الناقة تذهب في المرعى، كأنها شبهت بالماء الجاري، وهي أيضاً خليقة بالسمن، والتي تحمل الضيعة، وسوء القيام عليها، والتي يسافر عليها ويعاد، لأنها خليقة بأن يرغب فيها فيها وأساعة: أهمله، أي أزال ما هو خليق به من الحفظ فصار خليقاً

ve şeref türlerinde yüceliktir; çünkü uğrunda sa'y edilmeye/koşulmaya layıktır. Kölenin bir kısmı azat edildiğinde geri kalan kısmını azat etmesi için kendisine kazanç mükellefiyeti yüklenmesine ‘istis'â’ denir; çünkü buna layıktır. Kesre ile es-si'âye bu mükellefiyetin bedelidir. es-Sey' (السيع), yer yüzünde akan sudur; aktığında ‘insa'a’ denir, zira su akmaya ve harekete elverişlidir. ‘Sâ'a’ su ve meşrubatın yeryüzünde dalgalanmasıdır. Geceden bir parçaya ‘sey'â’ ve ‘kiseyrâ’ denir; sanki kıymeti sebebiyle korunmaya, zayi edilmemeye ve zayi edilirse telafi edilmeye layık olan bir cüz olan saate (ساعة) bakmaktadır. Fetha ile es-siyâ' (السياع), kendisiyle sıvanan çamur ve tulumun yağlandığı iç yağıdır; sanki akmaya elverişli olanı engeller; kuyuyu çamur veya alçı ile sıvadığında ‘seyya'tü'l-cübbe’ denir. Tulum ve gemiler ziftle kaplandığında da böyledir. el-Misyâ'a (المسيعة), mahir sıvacıların yanında bulunan, sıva yapılan düz tahtadır; tesyî' ise sıvamaktır. Kazzâz dedi ki: es-Siyâ' gemileri sıvadığın alçı, çamur veya ziftle sıvamandır. es-Siyâ': fıstık şeklinde meyvesi olan dikenli bir ağaç ve akgünlük ağacıdır; her biri rağbet edilmeye layıktır. el-Misyâ' (المسياع): otlağa giden dişi devedir, sanki akan suya benzetilmiştir; aynı zamanda semizliğe de elverişlidir; zayiatı, kötü bakımı kaldıran ve üzerine binilip sefer yapılan devedir, çünkü kendisine rağbet edilmeye layıktır. ‘Esâ'ahû’, onu ihmal etti, yani layık olduğu korumayı kaldırdı da layık oldu

بالهلاك، والسعوة - بالكسر: الساعة كالسعواء بالكسر والضم - وقد تقدم تخريجها - والمرأة البذية الخالعة، كأنها جديرة بسرعة الفراق كالساعة، والساعي: الوالي على أي أمر وقوم كان، ولليهود والنصارى: رئيسهم، لأنه خليق بأن يسعى عليهم ويذب عنهم، والسعاة: التصرف، لأن الإنسان جدير به، وسعيه علم للعنز، لأنها خليقة بالسعي، والسعاوي - بالضم: الصبور على السهر والسفر، نسبة إلى السعي على وجه بليغ وهو خليق بأن يرغب فبه، وأسعوا به، أي طلبوه بقطع همزتها، والساعة: جزء من أجزاء الجديدين والوقت الحاضر والقيامة، لأن كل ذلك جدير وحقيق بالاحتفاظ من إضاعته، والهالكون كالجاعة للجياع، كأنهم أضاعوا ساعتهم فكانوا جديرين بما حصل لهم، وساعة سوعاء: شديدة، وساعت الإبل تسوع: بقيت بلا راع، فصارت جديرة بالهلاك والضياع، وأساعه: أهمله وضيعه، فصار كذلك، ومنه ناقة مسياع: تدع ولدها حتى يأكله السباع، وبعد سوع من الليل وسواع، أي هدوئه، وأسوع: انتقل من ساعة إلى ساعة فصار جديراً بأن يتحفظ فيتدارك في الثانية ما فاته في الأولى، وأسوع الحمار: أرسل غرموله، فصار جديراً بالنزوان، وسواع: اسم صنم عبد في عهد نوح ﵇، غرقه الطوفان فاستثاره

helake. Kesre ile es-si've (السعوة), es-si'vâ ve su'vâ gibi saat (vakit) demektir -tahrîci daha önce geçti-; ayrıca edepsiz, iffetsiz kadındır, sanki bir saat gibi çabucak ayrılmaya layıktır. es-Sâ'î, herhangi bir işin ve kavmin yöneticisidir; Yahudi ve Hristiyanların reisidir, çünkü onların işlerine koşmaya ve onları savunmaya layıktır. es-Sa'ât: tasarrufta bulunmaktır, çünkü insan buna layıktır. Sa'ye keçi için özel isimdir, çünkü koşmaya elverişlidir. Damme ile es-su'âvî, uykusuzluğa ve sefere sabırlı olan kimsedir; beliğ bir şekilde sa'ye nispet edilmiştir ve kendisine rağbet edilmeye layıktır. ‘Es'av bihî’, hemzenin kat'ı ile, onu aradılar demektir. es-Sâ'at (الساعة): gece ile gündüzün cüzlerinden bir cüz, şimdiki vakit ve kıyamettir; çünkü bütün bunlar zayi edilmekten korunmaya layık ve müstahaktır. ‘Ciyâ'’ kelimesinin ‘câi'a’ için çoğul olması gibi helak olanlar demektir; sanki vakitlerini zayi etmişler de başlarına gelene layık olmuşlardır. ‘Sâatün sevcâü’ şiddetli saat demektir. ‘Sâati'l-ibilü tesû'u’, develer çobansız kaldı, böylece helake ve zayi olmaya layık hale geldi demektir. ‘Esâ'ahû’, onu ihmal edip zayi etti, böylece bu hale geldi demektir. Yavrusunu yırtıcılar yesin diye terk eden deveye ‘nâkatün misyâ'’ denmesi bundandır. Gecenin sükunetine ‘ba'de sev'ın mine'l-leyli ve süvâ'ın’ denir. ‘Esvâ'a’, bir saatten diğer saate geçti, böylece sakınıp birincisinde kaçırdığını ikincisinde telafi etmeye layık hale geldi demektir. Eşeğin çiftleşme organını salmasına ‘esve'a’ denir, aşmaya layık hale geldi demektir. Suvâ' (سواع), Nûh aleyhisselâm zamanında tapılan bir putun adıdır; onu tufan boğmuş, ardından İblis onu ortaya çıkarıp

إبليس حتى عبد أيضاً، لأنه كان خليقاً - عندهم وفي زعمهم - بما أهّلوه له - تعالى الله عن ذلك! والوسع مثلثة: الجدة والطاقة كالسعة، ومعناها الخلاقة بالاحتمال، وسعه الشيء - بالكسر - يسعه كيضعه سعة كدعة وزنة: كان جديراً باحتماله، واللهم سع علينا، أي وسع، وليسعك بيتك، أمراً بالقرار فيه، وهذا الإناء يسع عشرين كيلاً، أي يتسع لها، والواسع: ضد الضيق - كالوسيع، وفي الأسماء الحسنى: الكثير العطاء الذي يسع لما يسأل، أو المحيط بكل شيء أو الذي وسع رزقه جميع خلقه ورحمته كل شيء، والوساع كسحاب: الندب، وهو الخفيف في الحاجة الظريف النجيب، لأنه جدير بما يندب له، ومن الخيل: الجواد أو الواسع الخطو والدرع - كالوسيع، وقد وسع ككرم وساعة وسعة وأوسع: صار ذا سعة، والله عليه: أغناه، وتوسعوا في المجلس: تفسحوا، فصاروا جديرين باحتمال الداخل بينهم، ووسعه توسيعاً ضد ضيقه، ورحمة والله وسعت كل شيء، اي أحاطت به، ووسع كل شيء علماً، أي أحاط به وأحصاه؛ والوعس كالوعد: شجر تعمل منه البرابط والعيدان، لأنه أحق الأشجار بذلك، والرمل السهل يصعب فيه المشي، لأنه يرى لسهولته خليقاً بأن يمشى فيه، وإذا حقق النظر كان خليقاً بصعوبة المشي لكونه رملاً،

yine ibadet edilmesini sağlamıştır; çünkü o -onlara göre ve onların zannınca- onu layık gördükleri şeye elverişliydi -Allah bundan yücedir! Üç harekeyle el-vus', el-vis', el-ves' (الوسع), bolluk ve takat demektir, es-sa'at (السعة) gibidir; manası taşımaya elverişliliktir. 'Vesi'ahu'ş-şey'ü' -kesre ile- yesa'uhû keda'atü ve zinetün gibi: onu taşımaya layık oldu demektir. ‘Allâhümme sa' aleynâ’, yani genişlet demektir. ‘Velyesa'ke beytüke’, evinde karar kılmayı emretmektir. ‘Bu kap yirmi ölçeği alır (yesa'u)’, yani ona geniştir demektir. el-Vâsi', darın zıddıdır, el-vesî' gibidir. Esmâ-i Hüsnâ'da: istenen şeyleri kuşatacak kadar çok ihsanda bulunan veya her şeyi kuşatan yahut rızkı bütün yaratılmışlarını, rahmeti de her şeyi kuşatan demektir. Sehâb veznindeki el-visâ' (الوساع): çağrılan işe koşan, ihtiyacı görmede çevik, zarif ve necip kimsedir; çünkü çağrıldığı şeye layıktır. Atlardan cömert ve adımı geniş olan veya geniş zırha el-vesî' denir. Kerume gibi vesi'a, vesâ'aten ve si'aten ve evse'a: genişlik sahibi oldu; ‘evse'allâhu aleyhi’: onu zenginleştirdi; mecliste genişlediler, böylece aralarına gireni taşımaya layık hale geldiler demektir. ‘Vesse'ahû tevsîan’ daraltmanın zıddıdır. ‘Ve rahmetullâhi vesi'at külle şey'in’, yani onu kuşattı; ‘ve vesi'a külle şey'in ilmen’, yani onu kuşattı ve saydı demektir. Va'd veznindeki el-va's (الوعس), kendisinden ud ve müzik aletleri yapılan ağaçtır; çünkü ağaçların buna en layık olanıdır; ayrıca içinde yürümesi zor olan yumuşak kumdur; zira yumuşaklığı sebebiyle içinde yürünmeye elverişli görülür, fakat dikkatle bakıldığında kum olması hasebiyle yürüyüşün zorluğuna elverişlidir;

وأوعس ركبه، والوعساء: رابية من رمل لينة تنبت أحرار البقول، لأنها للينها حقيقة من بين روابي الرمل بالنبت، ومكان أوعس وأمكنه وعس، والميعاس: ما تنكب عن الغلظ، فهو جدير بالمشي فيه، والأرض؛ لم توطأ، فهي جديرة بالكف عن سلوكها، والطريق، لأنه جدير بأن يسلك، قال في القاموس: كأنه ضد، والمواعسة: ضرب من سير الإبل، كأنه وسط فهو جدير بالخير والمباراة في السير، أو لا تكون إلا ليلاً؛ وقال القزاز: توعست في وجهه حمرة أو صفرة، أي كانت خليقة بالظهور، قال: وإذا ذكروا الرملة قالوا: وعساء، وإذا ذكروا الرمل قالوا: أوعس - هذا ما في تنزيل الجزيئات من اللغة على مدار هذه المادة، وأما كلام أهل العربية في قواعد «عسى» الكلية فقال أبو عبد الله القزاز: هو فعل لا ينصرف فلا تقول؛ يعسى، ولا هو عاسٍ، وقال عبد الحق الإشبيلي: ولا يأتي منه مستقبل ولا فاعل ولا مفعول ولا مصدر قال القزاز: ويصحبه «أن» ويجوز حذفها، و «أن» وما بعدها بمعنى المصدر وهي في موضع نصب، ولا يقع بعدها المصدر ولا اسم الفاعل، وإنما جاء هذا في مثل العرب: عسى الغوير أبؤساً، وأبؤس جمع بأس، وهذا يدل على أن خبر عسى في موضع نصب، وقال في القاموس: والأبؤس: الداهية، ومنه عسى الغوير أبؤساً، أي داهية، قال أبو عبيد في الغريب: كأنه أراد: عسى الغوير أن يحدث أبؤساً وأن يأتي

el-Va'sâ (الوعساء), kaliteli otlar bitiren yumuşak kum tepesidir; çünkü yumuşaklığından ötürü kum tepeleri arasında bitki bitirmeye en layık olanıdır. Mekânün ev'as ve emkinetün va's denir. el-Mî'âs (الميعاس): sertlikten uzak olan yerdir, dolayısıyla içinde yürünmeye layıktır; ayak basılmamış yerdir, bu yüzden girilmemeye layıktır; yol demektir, çünkü yürünmeye layıktır. Kâmûs'ta: “Sanki zıt anlamlıdır” der. el-Muvâ'ase: develerin bir tür yürüyüşüdür, orta bir yürüyüş gibidir, dolayısıyla hayra ve yürüyüşte yarışmaya layıktır yahut sadece geceleyin olur. Kazzâz dedi ki: ‘Yüzünde bir kırmızılık veya sarılık belirdi’ denir, yani ortaya çıkmaya elverişli oldu. Dedi ki: Kum tepesini andıklarında ‘va'sâ’, kumu andıklarında ‘ev'as’ derler. Bu lügatteki tikel anlamların bu maddenin eksenine tatbikidir. Arap dili alimlerinin ‘asâ (عسى) hakkındaki külli kaidelerine gelince; Ebû Abdillâh el-Kazzâz şöyle dedi: “O gayrimuntasarrıf bir fiildir; bu yüzden ‘ya'sâ’ veya ‘hüse 'âsin’ diyemezsin.” Abdülhak el-İşbîlî: “Ondan muzari, fail, meful ve masdar gelmez” dedi. Kazzâz dedi ki: “Ona ‘en’ (أن) eşlik eder, hazfedilmesi de caizdir; ‘en’ ve sonrası masdar manasındadır ve nasb mahallindedir; ondan sonra doğrudan masdar ve ismi fail gelmez. Bu ancak Arapların ‘'asâ'l-ğüveyru eb'üsen’ meselinde gelmiştir; eb'üs ise be'sin çoğuludur. Bu da ‘asâ’nın haberinin nasb mahallinde olduğuna delalet eder.” Kâmûs'ta şöyle dedi: “el-Eb'üs felakettir; ‘'asâ'l-ğüveyru eb'üsen’ bundandır, yani bir felaket [olabilir].” Ebû Ubeyd el-Garîb'de şöyle dedi: “Sanki: ‘Mağaranın bir felaket meydana getirmesi ve bir felaket getirmesi

بأبؤس، فهذا طريق النصب، ومما يبينه قول الكميت:

umulur’ demek istemiştir; işte nasbın yönü budur. Kümeyt'in şu sözü de bunu açıklamaktadır:”

قالوا أساء بنو كرز فقلت لهم ... عسى الغوير بإبآس وإغوار

“Kürz oğulları kötülük etti dediler, ben de onlara dedim ki: ... Umulur ki mağara felaket ve baskın getirir.”

وقال شارح الجزولية أبو محمد بن الموفق: لما كانت للرجاء دخلها معنى الإنشاء فلم تتصرف، لأن تصرفها ينافي الإنشاء لأنها إذا تصرفت دلت على الخبر فيما مضى والحال والاستقبال، وذلك ينافي معنى الإنشاء الذي لا يصلح لماض ولا مستقبل، وقال بعض المتأخرين: عسى موضوعة لفعل يتوهم كونه في الاستقبال وهو على لفظ الماضي فاحتيج إلى «أن» بعده إذ لا مستقبل له، وذهب بعضهم إلىأن عسى حرف لعدم تصرفها ولا معناها في غيرها، والصحيح أنها فعل لفظاً ومعنى، أما لفظاً فظاهر، أي للحاق الضمائر وتاء التأنيث الساكنة، وأما معنى فلأنه إخبار عن طمع وقع للمتكلم، وجعل لفظها بلفظ الماضي لأن الطمع قد وقع، وإنما المطموع هو الذي يتوقع وينتظر، وأدخل «أن» على المطموع فيه لأنه لم يقع بعد، وجردت أخواتها عن «أن» لأن خبرها محقق في الحال إذ قد شرع فيه إلا «كاد» فإنها للمقاربة في الجملة؛ وقال ابن هشام المصري في توضيحه: ويجب كون

el-Cezûliyye şarihi Ebû Muhammed b. el-Muvaffak şöyle dedi: “Recâ (ümit) için olunca ona inşâ manası dahil oldu ve bu sebeple çekimlenemedi; zira çekimlenmesi inşâya zıttır, çünkü çekimlendiğinde geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanda habere delalet eder; bu ise ne geçmişe ne de geleceğe uygun olmayan inşâ manasına aykırıdır.” Son dönem alimlerinden bazıları şöyle demiştir: “'Asâ, geçmiş zaman lafzında olup gelecekte olması vehmedilen bir fiil için vaz edilmiştir; muzarisi olmadığı için de kendisinden sonra ‘en’ edatına ihtiyaç duyulmuştur.” Bazıları ise çekimlenememesi ve manasının başkasında bulunmaması sebebiyle ‘asâ’nın bir harf olduğu görüşüne gitmiştir. Sahih olan ise lafzan ve manen fiil olduğudur. Lafzan olması açıktır; yani zamirlerin ve sakin te'nis tâ'sının ona bitişmesi sebebiyledir. Manen olmasına gelince; çünkü mütekellimde vaki olan bir tamahın haber verilmesidir; lafzı mazi kılınmıştır çünkü tamah vaki olmuştur, ancak umulan şey beklenip gözetilendir; umulan şeyin başına henüz gerçekleşmediği için ‘en’ dahil edilmiştir. Kardeşleri ise ‘en’den soyutlanmıştır çünkü başlanmış olduğu için haberleri şimdiki zamanda muhakkaktır; ancak ‘kâde’ bundan müstesnadır, zira o genel olarak mukarebe (yaklaşma) içindir. İbn Hişâm el-Mısrî et-Tavdîh'inde şöyle demiştir: “Haberinin

خبرها جملة، وشذ كونه مفرداً نحو عسى الغوير أبؤساً، ويكون الاسم مرفوعاً بعسى وأن، والفعل في موضع نصب على الخبر، وقال الرضى: إنما لم يتصرف في عسى لتضمنها معنى الحرف، أي إنشاء الطمع والرجاء، وقوله: أبؤساً وصائماً، لتضمن عسى معنى كان فأجري مجراه ومذهب المتأخرين أن عسى ترفع الاسم وتنصب الخبر ككان، وقال أبو طالب العبدي في شرح الإيضاح للفارسي: الأفعال موضوعة للتصرف من حيث كانت مقسمة بأقسام الزمان، ولولا ذلك لأغنيت المصادر عنها، ولهذا قال سيبوبة فأما الأفعال فأمثلة أخذت من لفظ أحداث الأسماء فبنيت لما مضى ولما يكون ولما هو كائن لم ينقطع، ولما خالفت هذه الأفعال - يعني عسى ونعم وبئس وفعل التعجب - سائر الأفعال في الدلالة ترك تصرفها أبداً بما أريدت له من المبالغة فيما جعلت دالة عليه، فمعنى عسى الطمع والإشقاق - كذا قال سيبوية، ولما اختصت بهذا المعنى ترك تصرفها، قال الرماني: منعت ذلك حملاً على «لعل» كما حملت «ما» على «ليس» والأول أولى لأنه ليس ينبغي أن يحمل باب الأفعال على الحروف، ولأن الأفعال في بابها بمنزلة الحروف في بابها في لزوم البناء، وإنما الأسماء تحمل عليها كما تقول في قطام وحزام: إنه بني لوقوعه موقع الفعل، وأن أسماء الاستفهام بنيت لوقوعها موقع الحرف ولا تقول

cümle olması vaciptir; ‘'asâ'l-ğüveyru eb'üsen’ gibi müfred gelmesi şazdır. İsim ‘asâ ile merfu, ‘en’ ve fiil ise haber olarak nasb mahallinde olur.” Radî şöyle demiştir: “'Asâ, harf manasını, yani tamah ve recâ inşasını içerdiği için çekimlenmemiştir; ‘eb'üsen’ ve ‘sâimen’ denmesi ise ‘asâ’nın ‘kâne’ manasını içermesinden ötürüdür ve onun gibi amel ettirilmiştir. Müteahhirînin mezhebi, ‘asâ’nın tıpkı ‘kâne’ gibi ismi ref, haberi nasb ettiği yönündedir.” Ebû Tâlib el-Abdî, el-Fârisî'nin el-Îzâh şerhinde şöyle demiştir: “Fiiller, zamanın kısımlarına ayrılmış olmaları hasebiyle çekimlenmek üzere vaz edilmiştir; öyle olmasaydı masdarlar fiillerin yerine yeterdi. Bundan dolayı Sîbeveyh şöyle demiştir: ‘Fiillere gelince, onlar isimlerin hadeslerinin lafzından alınmış ve geçmiş, gelecek ve kesintisiz süregelen zaman için bina edilmiş kalıplardır.’ Bu fiiller -yani ‘asâ, ni'me, bi'se ve taaccüb fiili- delalet bakımından diğer fiillere muhalefet edince, delalet etmeleri istenen husustaki mübalağa sebebiyle çekimleri tamamen terk edildi. ‘Asâ’nın manası tamah ve endişedir -Sîbeveyh böyle demiştir-. Bu manaya tahsis edilince çekimi terk edildi. Rummânî dedi ki: ‘Tıpkı ‘mâ’nın ‘leyse’ye hamledildiği gibi, ‘lealle’ye hamledilerek çekimi engellenmiştir.’ Ancak birinci görüş daha evladır; zira fiiller babının harflere hamledilmesi uygun değildir ve fiiller kendi babında, mebnilik lüzumu bakımından harflerin kendi babındaki konumu gibidir. Bilakis isimler onlara hamledilir; nitekim Katâmi ve Hizâmi için: ‘Fiilin yerine geçtiği için mebni kılındı’, istifham isimleri için de: ‘Harfin yerine geçtiği için mebni kılındı’ dersin, yoksa fiiller hakkında

في الأفعال إنها بنيت حملاً على الحروف ولا الحروف بنيت حملاً على الأفعال، بل كل منهما أصل فكذلك التصرف، ليس امتناعه لحمله على الحرف وجريه مجراه، وعسى من أخوات «كان» وإنما لم تذكر معها للمخالفة بترك التصرف وبلزوم «أن» الخبر وبكون فعلاً، ويدل على أنها من أخوات «كان» عسى الغوير أبؤساً، فقد انكشف الأصل كما انكشف أصل أقام وأطال ونحوه بقوله:

‘Harflere hamledilerek mebni kılındı’ demediğin gibi, harfler için de ‘Fiillere hamledilerek mebni kılındı’ demezsin; bilakis her ikisi de asıldır. Aynı şekilde çekimin menedilmesi de harfe hamledilmesi ve onun gibi cereyan etmesi sebebiyle değildir. ‘Asâ, ‘kâne’nin kardeşlerindendir; onunla birlikte zikredilmemesi sadece çekiminin olmaması, haberine ‘en’ gelmesinin lüzumu ve [haberinin] fiil olması gibi farklılıklar sebebiyledir. ‘Asâ'l-ğüveyru eb'üsen’ sözü onun ‘kâne’nin kardeşlerinden olduğuna delalet eder. Nitekim şu beyitte ikāme ve etâle vb. kelimelerin aslı ortaya çıktığı gibi bunun da aslı ortaya çıkmıştır:

صددت وأطولت الصدود وقلما ... وصل على طول الصدود يدوم

“Yüz çevirdin ve yüz çevirmeyi uzattın, oysa pek azdır ... yüz çevirmenin uzaması karşısında devam eden vuslat.”

ولزوم الفعل بخبرها لجعله عوضاً من التصرف الذي كان ينبغي أن يكون لها، وأما لزوم «أن» فلما أريد من صرف الكلام إلى تأويل الاستقبال لأن «أن» تخلص إليه، والبيت الممثل به فيه شيء طريف، وهو مصدر مجموع واقع موقع مصدر واقع موقع فعل، والمصادر في أصلها لا تجمع ولكنه ضرورة ومثل، فالأصل أن «بأس» ثم أبؤساً - انتهى كلام العبدي، وعندي أنه عند ما يقوى المعنى الذي سقيت له من طمع أو إشفاق يجعل خبرها اسماً تنبيهاً على أنها الآن بمنزلة كان لما اشتد من شبهها لها بذلك؛ قال أبو طالب: وإذا وليها «أن» والفعل كان في موضع رفع، وسد طول الكلام مسد الخبر، ومعناها الذي هو الإشفاق والطمع قريب من المقاربة في كاد، فلذلك حذف «أن» من خبرها حملاً لها على كاد كما جوزوا دخول «أن» في خبر كاد

“Haberinin fiil olmasının zorunlu kılınması, onda bulunması gereken çekimin yerine bedel kılınması içindir. ‘En’ edatının zorunluluğu ise kelamın istikbal teviline yönlendirilmesi istendiği içindir, zira ‘en’ cümleyi geleceğe has kılar. Örnek verilen beyitte latif bir durum vardır: O da fiil yerine geçen bir masdarın yerine geçmiş olan çoğul bir masdardır; masdarlar aslında çoğul yapılmaz, fakat bu bir zaruret ve meseldir; aslı ‘be's’ sonra ‘eb'üs’tür.” -Abdî'nin sözü bitti-. Bana göre ise, sevk edildiği tamah veya endişe manası kuvvetlendiğinde, bu hususta ona benzemesi şiddetlendiği için artık ‘kâne’ konumunda olduğuna dikkat çekmek üzere haberi isim kılınır. Ebû Tâlib şöyle dedi: “Ondan sonra doğrudan ‘en’ ve fiil gelirse ref mahallinde olur ve kelamın uzaması haberin yerine geçer. Onun endişe ve tamah olan manası, ‘kâde’deki mukarebeye (yaklaşmaya) yakındır; bu sebeple ‘kâde’nin haberine ‘en’ dahil olmasını caiz gördükleri gibi, ‘kâde’ye hamlederek ‘asâ’nın haberinden de ‘en’ edatını hazfetmişlerdir;”

حملاً لها على عسى؛ وقال شارح الجزولية: وحذف «أن» من خبر عسى أكثر من إلحاق «أن» في خبر «كاد» لمقاربة كاد ذات الفعل، و «أن» تنافي ذلك، قال: ومن الفرق بينهما أن عسى لا يضمر فيها ضمير الشأن والقصة لشبهها بالحرف لعدم تصرفها، وتضمر في كاد لتصرفها، ثم رجح أنه يضمر فيها وإن لن تتصرف كما أضمر في نعم وبئس وقال ابن هشام الخضراوي في شرح الإيضاح أيضاً: إن سيبويه قدر عسى بقارب، أي فترفع وتنصب لأن قارب متعد، وقدرها بقرب، أي فلا تنصب لعدم تعديه، قال: ولا تدخل عسى على الماضي؛ قال أبو علي: لأنها للاستقبال المحض ولذلك وقع بعدها «أن» فلا تصلح للماضي بوجه؛ وقال شارح الجزولية: عسى لها مع الظاهر مذهبان: أحدهما أن تكون ناقصة بمعنى كان الناقصة، تحتاج إلى اسم وخبر إلا أنه يشترط في خبرها أن يكون فعلاً، وأصله أن يكون اسماً مثل خبر كان إلا أنه عدل عنه إلى الفعل تنبيهاً على الدلالة على ما هو المقصود من الرجاء وتقوية لما يفيده الرجاء من الاستقبال، وشبهت في هذا الوجه ب «قارب زيد الخروج» تحقيقاً لبيان الإعراب، لا في المعنى، لأن «قارب زيد الخروج» ليس فيه إنشاء رجاء ولا غيره، وإنما هو تمثيل لتقدير الإعراب اللفظي لأنه أصلها أن تكون كذلك، وإنما طرأ عليها إنشاء الرجاء كما كان ذلك في التعجب ونعم وبئس وغيرهما؛ والمذهب الثاني أن تأتي تامة فتستعمل استعمال «قرب» فتدخل على «أن» مع الفعل

“'Asâ'ya hamlederek. Cezûliyye şarihi dedi ki: ‘Asâ'nın haberinden ‘en’ edatının hazfedilmesi, ‘kâde’nin bizzat fiile yakınlığı sebebiyle haberine ‘en’ dahil edilmesinden daha çoktur; zira ‘en’ buna zıttır. Dedi ki: İkisi arasındaki farklardan biri de ‘asâ’da çekimsizliği sebebiyle harfe benzediğinden zamir-i şan ve kıssa takdir edilmez; ‘kâde’de ise çekimli olduğu için takdir edilir. Sonra, tıpkı ni'me ve bi'se'de takdir edildiği gibi çekimsiz olsa bile onda da takdir edileceği görüşünü tercih etti. İbn Hişâm el-Hadrâvî de el-Îzâh şerhinde şöyle dedi: Sîbeveyh ‘asâ’yı ‘kārebe’ (yaklaştı) ile takdir etmiştir, yani kārebe müteaddi olduğu için ref ve nasb eder; bazen de ‘karube’ ile takdir etmiştir, yani lazım olduğu için nasb etmez. Dedi ki: ‘Asâ maziye dahil olmaz. Ebû Alî: ‘Çünkü o sırf istikbal içindir, bu yüzden arkasından ‘en’ gelmiştir, hiçbir şekilde maziye elverişli değildir’ demiştir. Cezûliyye şarihi şöyle dedi: Zâhir isimle birlikte ‘asâ’nın iki mezhebi vardır: Birincisi, nâkıs kâne anlamında nâkısa olmasıdır; bir isme ve habere ihtiyaç duyar, ancak haberinin fiil olması şarttır; aslı kâne'nin haberi gibi isim olması iken, recâdan murad edilen manaya delalet etmesi ve recânın ifade ettiği istikbali güçlendirmesi için fiile çevrilmiştir. Bu yönden irabın beyanını tahkik için -manada değil- ‘kārebe Zeyduni'l-hurûce’ye benzetilmiştir; çünkü ‘kārebe Zeyduni'l-hurûce’de ne recâ inşası ne de başka bir şey vardır; bu sadece lafzî irabın takdiri için bir temsildir, zira aslı böyledir; taaccüb, ni'me, bi'se ve benzerlerinde olduğu gibi recâ inşası ona sonradan arız olmuştur. İkinci mezhep ise tamme olarak gelip ‘karube’ gibi kullanılmasıdır; bu takdirde fiille birlikte ‘en’ edatının üzerine dahil olur,”

فتقول: عسى أن يقوم زيد، واستغنى فيها - بأن والفعل - عن الخبرين كما استغنى في «ظننت أن يقوم زيد» عن المفعولين، وذلك لاشتماله على مسند ومسند إليه، وهو المقصود بهذه الأفعال، فإذا قلت: زيد عسى أن يقوم، احتمل أن تكون الناقصة فيكون فيها ضمير يعود على زيد هو اسمها و «أن» مع الفعل خبرها، ويحتمل أن تكون التامة فلا يكون فيها ضمير وكون «أن» مع الفعل فاعلها؛ وقال ابن الخباز الموصلي في كتابه النهاية في شرح كفاية الكفاية: عسى للطمع للمبالغة في الطمع، فلا يكون خبرها ماضياً لأن معناها الرجاء والطمع، والماضي لا يطمع فيه ولا يرجى لحصوله، واستدل على أنها لا تستعمل إلا في المستقبل بقول بعض شعراء الحماسة:

“böylece: ‘'Asâ en yekūme Zeydün’ dersin; ‘zanentü en yekūme Zeydün’ cümlesinde iki mefulden müstağni kalındığı gibi burada da ‘en’ ve fiil ile iki haberden müstağni kalınmıştır. Çünkü bu, müsned ve müsnedün ileyhi içermektedir ki bu fiillerden kastedilen de budur. ‘Zeydün 'asâ en yekūme’ dediğinde, nâkısa olması muhtemeldir; bu durumda içinde Zeyd'e dönen ve onun ismi olan bir zamir bulunur, ‘en’ ile fiil ise onun haberi olur. Tamme olması da muhtemeldir; bu takdirde içinde zamir bulunmaz ve ‘en’ ile fiil onun faili olur. İbnü'l-Habbâz el-Mevsılî, Nihâyetü'l-kifâye fî şerhi Kifâyeti'l-kifâye adlı kitabında şöyle demiştir: ‘'Asâ, tamah içindir, tamahta mübalağa içindir; bu yüzden haberi mazi olamaz, çünkü manası recâ ve tamahtır; mazi ise gerçekleştiği için onda ne tamah ne de recâ söz konusu olur.’ Sadece istikbalde kullanıldığına Hamâse şairlerinden birinin şu sözünü delil getirmiştir:”

عسى طيىء من طيىء بعد هذه ... ستطفىء غلات الكلى والجوانح

“Umulur ki Tayy kabilesi bundan sonra ... böbreklerin ve bağırların hararetini söndürecektir.”

فأتى بالسين لأنه لم يمكنه الإتيان ب «أن» في الشعر؛ وقال شارح الجزولية ما معناه: إنه التزم في خبرها الفعل للدلالة على الاستقبال وألزم «أن» تقوية لذلك، ولهذا لم يكن خبرها اسماً وإن كان أصله أن يكون اسماً إذ لا دلالة للاسم على الزمان، ولم يوضع مكانها السين وسوف لأنهما يدلان على تنفيس في الزمان والغرض هنا تقريبه، وقد يجيء في الشعر قليلاً - وأنشد البيت المذكور؛ وقال ابن الخباز:

Şiirde ‘en’ edatını getiremediği için sîn harfini getirmiştir. Cezûliyye şarihi mealen şöyle demiştir: İstikbale delalet etmesi için haberinde fiil getirilmesi iltizam edilmiş, bunu güçlendirmek için de ‘en’ zorunlu kılınmıştır. Bu sebeple -aslında isim olması gerekse de- ismin zamana delaleti bulunmadığından haberi isim olmamıştır. Onun yerine sîn ve sevfe konulmamıştır; çünkü onlar zamanda bir ertelemeye delalet eder, buradaki gaye ise onu yaklaştırmaktır. Şiirde ise nadiren gelebilir; zikredilen beyti inşad etmiştir. İbnü'l-Habbâz şöyle demiştir:

ودخول الاستفهام عليها يؤذن بأنها ليست للطمع لأن الاستفهام لا يدخل على الطمع ولا على ما ليس بخبر، فدخول هل عليها مما يؤذن بأنها خبر - انتهى. فتفسيرها بما ذكرته - من أنها لما يمكن أن يكون وهو خليق بأن يكون - أول، ويكون الطمع لازماً لمضمون الكلام لا أنه مدلولها بالمطابقة - والله الموفق.

“Ona istifhamın dahil olması, onun tamah için olmadığını bildirir; zira istifham tamahın veya haber olmayan bir şeyin üzerine dahil olmaz. Dolayısıyla ‘hel’ edatının ona dahil olması onun haber olduğuna delalet eden şeylerdendir.” -alıntı bitti-. Netice olarak, onun zikrettiğim şekilde -olması mümkün olan ve olması layık bulunan şey için olduğu şeklinde- tefsir edilmesi daha evladır; tamah ise kelamın bizzat mutabakat yoluyla medlulü değil, muhtevasının lazımı olur. Tevfik Allah'tandır.

ولما بين سبحانه الصالح لذلك من غيره، أنكر على من لم يفرق بين الصنفين فقال: {أجعلتم سقاية الحاج} أي مجردة عن الإيمان {وعمارة المسجد الحرام} أي كذلك كالإيمان بالله واليوم الآخر والجهاد، وأهل السقاية والعمارة من غير إيمان في موالاتهم والكف عن معاداتهم {كمن آمن بالله} أي الحامل اعتقاد كماله على كل كمال {واليوم الآخر} أي الحاث خوفه على كل خير {وجاهد في سبيل الله} أي الملك الأعلى المحيط بكل شيء، فالآية على قراءة الجماعة من الاحتباك: حذف أولاً المشبه به لدلالة المشبه عليه وثانياً المشبه لدلالة المشبه به عليه، وأما على رواية نسي بن وردان عن أبي جعفر شاذاً: سقاة وعمرة - بالجمع فلا يحتاج إلى تقدير.

Yüce Allah buna layık olanı başkasından ayırt edip beyan edince, bu iki sınıfın arasını ayırmayan kimseyi inkâr ederek şöyle buyurdu: {أجعلتم سقاية الحاج} “Hacılara su vermeyi”, yani imandan soyutlanmış olarak [su vermeyi], {وعمارة المسجد الحرام} “ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi”, yani aynı şekilde Allah'a, ahiret gününe imana ve cihada denk mi kıldınız; ve imansız olarak su verme ve imar ehlini, onlarla dostluk kurma ve düşmanlığı bırakma hususunda, {كمن آمن بالله} “Allah'a iman eden”, yani kemaline olan inancı her türlü kemale sevk eden Allah'a [iman eden], {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”, yani korkusu her türlü hayra teşvik eden ahirete [iman eden], {وجاهد في سبيل الله} “ve Allah yolunda cihat eden kimse gibi [mi tuttunuz?]”, yani her şeyi kuşatan en yüce Hükümran'ın yolunda [cihat eden kimse gibi]. Ayet, cumhurun kıraatine göre ihtibâk sanatındandır: Önce müşebbehün bih, müşebbehin delaletiyle; ikinci olarak da müşebbeh, müşebbehün bihin delaletiyle hazfedilmiştir. Ebû Ca'fer'den İbn Virdân'ın şaz bir rivayetine göre ise çoğul olarak ‘sükāt ve 'ummera’ şeklindedir, dolayısıyla bir takdire ihtiyaç kalmaz.

ولما كان كأنه قيل: كنا نظن ذلك فما حالهم؟ قال: {لا يستوون عند الله} أي الذي له الكمال كله لأن المشركين ظلموا بترك الإيمان {والله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد معه {لا يهدي القوم الظالمين*}

Sanki: “Biz böyle sanıyorduk, peki onların durumu nedir?” denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {لا يستوون عند الله} “Allah katında eşit olmazlar”, yani bütün kemalatın sahibi olan Allah katında [eşit olmazlar]; zira müşrikler imanı terk etmekle zulmetmişlerdir; {والله} “ve Allah”, yani bütün emirlerin sahibi olan ve yanında hiç kimsenin hükmü bulunmayan Allah, {لا يهدي القوم الظالمين*} “zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”,

أي الذين وضعوا الأشياء في غير مواضعها، والكفر أعظم الظلم، فلا توجبوا لهم الهداية ولا المساواة بالمهتدين وإن باشروا جميع أفعال المهتدين ما عدا الإيمان، ومن فعل ذلك منكم كان ظالماً وخيف عليه سلب موجب الهداية.

yani eşyayı yerli yerine koymayan kimseleri [hidayete erdirmez]. Küfür ise en büyük zulümdür. Dolayısıyla iman hariç hidayete erenlerin bütün fiillerini yapsalar bile onlar için hidayeti ve hidayete erenlerle eşitliği vacip görmeyin. Sizden kim bunu yaparsa zalim olur ve hidayet gerekçesinin elinden alınmasından korkulur.

ولما نفى عنهم المساواة من غير تصريح بأهل الترجيح ليشتد التشوف إلى التصريح فيكون اثبت في النفس وأوقر في القلب، كان كأنه قيل: فمن الراجح؟ فقال: {الذين آمنوا} أي أوقعوا هذا الفعل، وهو إيمان المخاطب من أن يكذبوه بشيء مما يخبر به عن الله، وقصر الفعل وهو في الأصل متعد ليفيد أنه لا إيمان غير هذا، وإن وجد غيره فهو عدم بالنسبة إليه، وكذا كل فعل قصر فهو على هذا المنوال ليشار به إلى أنه لعظيم نفعه لا فعل من جنسه غيره {وهاجروا وجاهدوا} .

Açıkça belirtilmesi gereken üstünlük ehlini tasrih etmeksizin onlardan eşitliği nefyedince -ki açıkça belirtilmesine duyulan iştiyak artsın, böylece nefiste daha sabit ve kalpte daha tesirli olsun-, sanki: “Peki üstün olan kimdir?” denilmiş gibi oldu ve şöyle buyurdu: {الذين آمنوا} “İman edenler”, yani bu fiili gerçekleştirenler ki bu, muhatabın Allah'tan haber verdiği şeylerden hiçbirinde onu yalanlamaması anlamındaki imandır. Fiil aslında geçişli olduğu halde, bundan başka iman olmadığını, başkası bulunsa bile buna nispetle yok hükmünde olduğunu ifade etmek için geçişsiz (kısa) kılınmıştır. Aynı şekilde geçişsiz kılınan her fiil, büyük faydası sebebiyle kendi cinsinden başka bir fiilin bulunmadığına işaret etmek üzere bu minval üzeredir; {وهاجروا وجاهدوا} “hicret eden ve cihat edenler”.

ولما كان المحدث عنه فيما قبل المجاهد في سبيل الله، اقتضى المقام تقديمه على الآلة بخلاف ما في آخر الأنفال فإن المقام اقتضى هناك تقديم المال والنفس لما تقدم من موجبه في غير آية - كما سلف بيانه، وأيضاً ففي هذا الوقت كان المال قد كثر، ومواضع الجهاد قد بعدت، فناسب الاهتمام بالسبيل فلذا قدم {في سبيل الله} أي مخلصين له لأنه الملك الذي لا كفؤ له، ثم أتبعه قوله: {بأموالهم وأنفسهم} فصرح بالنفس ترغيباً في المباشرة بها {أعظم درجة} أي من جهة ارتفاع الدرجة، وهي الفضيلة المقربة إلى الله.

Öncesinde kendisinden bahsedilen kimse Allah yolunda cihat eden olduğundan, makam cihat vasıtasından önce onun öne alınmasını gerektirdi. Enfâl'in sonundakinin aksine, zira orada daha önce birçok ayette geçen gerekçeler sebebiyle makam malın ve canın öne alınmasını gerektirmişti -daha önce açıklandığı üzere-. Ayrıca bu dönemde mal çoğalmış, cihat mekanları uzaklaşmıştı; bu sebeple [Allah'ın] yoluna ihtimam göstermek uygun düştü. Bundan dolayı {في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani O'na ihlasla bağlı olarak, zira O dengi olmayan Hükümrandır, [ifadesini öne aldı]; ardından şu sözünü peşinden getirdi: {بأموالهم وأنفسهم} “mallarıyla ve canlarıyla”, bizzat canla katılmaya teşvik etmek üzere canı açıkça zikretti, {أعظم درجة} “derece bakımından en büyüktürler”, yani Allah'a yaklaştıran bir fazilet olan derecenin yüksekliği bakımından [en büyüktürler].

ولما لم يكن العبرة إلا بما عنده سبحانه، لا بما عند الناس، قال تعالى: {عند الله} أي الملك الأعظم من أهل السقاية وما معها من غير إيمان مدلول عليه بشواهده، وإنما لم يذكر المفضل عليه ليفيد أن فضيلتهم على الإطلاق، فيكون المفضل عليه من جملة المدلول عليه، وكرر الاسم الأعظم لمزيد الترغيب لخطر المقام وصعوبة المرام؛ وأفهم هذا أن تلك الأفعال شريفة في نفسها، فمن باشرها كان على درجة عظيمة بالنسبة إلى من لم يباشرها، ومن بناها على الأساس كان أعظم؛ ثم بين ما يخص أهل حزبه فقال: {وأولئك} أي العالو التربة {هم} أي خاصة لا أنتم أيها المفاخرون مع الشرك {الفائزون*} أي بالخير الباقي في الدارين دون من عداهم وإن فعل من الخيرات ما فعل، لأنهم ترقوا من العبدية إلى العندية.

İtibar insanların katındakine değil, sadece Yüce Allah'ın katındakine olduğundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurdu: {عند الله} “Allah katında”, yani şahitleriyle delillendirilmiş olan imandan yoksun su verme ve beraberindeki amellerin ehlinden daha büyük olan en yüce Hükümran katında [en büyüktürler]. Kendisine üstün gelineni (mufaddalun aleyh) zikretmedi ki onların faziletinin mutlak olduğunu ifade etsin; böylece kendisine üstün gelinen de delalet edilenler cümlesinden olur. Makamın ehemmiyeti ve gayenin zorluğu sebebiyle rağbeti artırmak için İsm-i Azam'ı tekrarladı. Bu durum, anılan fiillerin bizatihi şerefli olduğunu, onları yapan kimsenin yapmayan kimseye nispetle büyük bir derecede bulunduğunu, onları sağlam temel üzerine kuran kimsenin ise daha da büyük olduğunu hissettirdi. Ardından Kendi fırkasının ehline has olan durumu beyan ederek şöyle buyurdu: {وأولئك} “İşte onlar”, yani mertebeleri yüce olanlar, {هم} “onlardır”, yani şirkle birlikte övünen sizler değil, özellikle onlar, {الفائزون*} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”, yani ne kadar hayır işlerse işlesin onların dışındakiler değil, iki cihandaki baki hayra nail olanlar onlardır; çünkü onlar kulluktan indiyyet (Allah'a yakınlık) makamına terfi etmişlerdir.

ولما بين أن جزاء أولئك الخلود في النار، بين ما لهؤلاء، فقال مفسراً لفوزهم: {يبشرهم ربهم} أي المحسن إليم بهدايتهم واجتبائهم. وناهيك بهذه البشارة الدالة على علو مقامهم لأنها بلا واسطة، وكون البشارة على قدر المبشر دال أن هذه البشارة بشارة عظيمة لا نهاية لها ولا يحاط بمعرفة مقدارها {برحمة} أي عظيمة، وزادها عظماً

Onların cezasının cehennemde ebedilik olduğunu beyan edince, bunların elde edeceği mükafatı da beyan etti ve kurtuluşlarını tefsir ederek şöyle buyurdu: {يبشرهم ربهم} “Rableri onları müjdeler”, yani kendilerini hidayete erdirmek ve seçmek suretiyle onlara ihsanda bulunan Rableri [onları müjdeler]. Onların makamlarının yüceliğine delalet eden bu müjdenin vasıtasız olması ne büyüktür! Müjdenin müjdeleyenin şanına göre olması, bu müjdenin sonu olmayan ve miktarının bilgisi ihata edilemeyen pek büyük bir müjde olduğuna delalet eder; {برحمة} “bir rahmetle”, yani pek büyük bir rahmetle [müjdeler] ve şu sözüyle onun azametini daha da artırdı:

بقوله: {منه} وذلك إشارة إلى أنه لا نجاة بدون العفو؛ ثم أخبر بأن الرحمة كما أثمرت العفو الذي هو أدنى المنازل أسعدت بأعلاها فقال: {ورضوان} أي بأن يكون راضياً عن الله للرضى بقضاء الله وذلك يكون إذا قصر نظره على الله فإنه لا يتغير أبداً بقضاء من أقضيته كما أن الله - الذي هو راحمه - لا يتغير، ومن كان نظره لطلب حظ له كان أبداً في تغير من الفرح إلى الحزن ومن السرور إلى الغم ومن الراحة إلى الجراحة ومن اللذة إلى الألم، فثبت أن الرحمة التامة لا تحصل إلا للراضي بقضاء الله ويكون الله راضياً عنه فتكون نفسه راضية مرضية، ولهذا لم يقيده ب «منه» وهذان في الدنيا والآخرة.

{منه} “Kendisinden olan [bir rahmetle]”; bu da affı olmaksızın kurtuluşun bulunmadığına bir işarettir. Ardından rahmetin, en alt mertebe olan affı netice verdiği gibi en yüce mertebe ile de bahtiyar kıldığını haber vererek şöyle buyurdu: {ورضوان} “ve bir rıza ile”, yani Allah'ın kazasına rıza göstermek suretiyle kulun Allah'tan razı olmasıyla; bu da bakışını yalnızca Allah'a hasrettiğinde gerçekleşir; zira ona merhamet eden Allah değişmediği gibi, kul da O'nun kazalarından herhangi bir kaza karşısında asla değişmez. Bakışı kendi nefsine bir pay aramaya yönelik olan kimse ise daima sevinçten hüzne, neşeden kedere, rahatlıktan yaralanmaya, lezzetten acıya doğru bir değişim içindedir. Böylece sabit oldu ki tam rahmet ancak Allah'ın kazasına rıza gösteren ve Allah'ın da kendisinden razı olduğu, dolayısıyla nefsi râziye ve merziyye olan kimseye hasıl olur. Bu sebeple onu “Kendisinden” kaydıyla sınırlamadı. Bu ikisi hem dünyada hem de ahirettedir.

ولما ذكر هذه الجنة الروحانية المنعم بها في الدنيا، أتبعه بيان الجنة الروحانية البدنية الخاصة بالدار التي فيها القرار فقال: {وجنّات} أي بساتين كثيرة الأشجار والثمار {لهم فيها نعيم} أي عظيم جداً خالص عن كدر ما، ودل على الخلود بقوله: {مقيم*} ثم صرح بخلودهم فيها بلفظ الخلود ليكون أقر للنفس فقال: {خالدين فيها} وحقق أمره بقوله: {أبداً} ثم استأنف المدح لذلك مؤذناً بالمزيد بقوله: {إن الله} أي الذي له الغنى المطلق والقدرة الكاملة {عنده أجر عظيم*} وناهيك بما يصفه العظيم دالاًّ بالعظم، وخص هؤلاء المؤمنين بهذا الثواب المعبر عن دوامه بهذه العبارات الثلاث المقرونه بالتعظيم والاسم الأعظم، فكان أعظم الثواب، لأن

Dünyada nimet olarak verilen bu ruhani cenneti zikredince, ardından ebedi kalınacak yurda mahsus ruhani ve bedeni cenneti beyan ederek şöyle buyurdu: {وجنّات} “ve cennetlerle [müjdeler]”, yani ağaçları ve meyveleri bol bahçelerle, {لهم فيها نعيم} “onlar için orada bir nimet vardır”, yani hiçbir kederi bulunmayan, tertemiz, pek büyük bir nimet vardır. {مقيم*} “tükenmeyen / sürekli olan” sözüyle de ebediliğe delalet etti. Ardından nefsin daha da mutmain olması için huld lafzıyla orada ebedi kalacaklarını açıkça belirterek şöyle buyurdu: {خالدين فيها} “orada ebedi kalıcılar olarak”, ve şu sözüyle durumunu pekiştirdi: {أبداً} “sonsuza dek”. Ardından daha fazlasını bildirmek üzere övgüyü yenileyerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani mutlak zenginliğin ve tam kudretin sahibi olan Allah, {عنده أجر عظيم*} “katında pek büyük bir mükafat vardır”. Şanı Yüce olanın büyüklüğe delalet ederek vasfettiği şey ne büyüktür! Devamlılığı yüceltme ve İsm-i Azam ile birlikte bu üç ibareyle ifade edilen bu sevabı şu müminlere tahsis etti; bu en büyük sevap oldu, zira

إيمانهم أعظم الإيمان.

onların imanı en büyük imandır.

ولما فرغ من العاطفة بمحاسن الأعمال، شرع في العاطفة بالأنساب والأموال، وقدم الأول إشارة إلى أن المجانسة في الأفعال مقدمة على جميع الأحوال، ولما كان محط الموالاة المناصرة، وكانت النصرة بالآباء والإخوان أعظم من النصرة بغيرهم، لأن مرجعها إلى كثرة الأعوان والأخدان، اقتصر عليها فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بألسنتهم بالإيمان بربهم معرضين عما سواه من الأنداد الظاهرة! صدقوا ادعاءكم ذلك بأن {لا تتخذوا} أي تتعمدوا وتتكلفوا أن تأخذوا {آباءكم وإخوانكم أولياء} أي على ما يدعو إليه الطباع وتقوية الأطماع فتلقوا إليهم أسراركم وتؤثروا رضاهم والمقام عندهم {إن استحبوا} أي طلبوا وأوجدوا أن أحبوا {الكفر} وهو تغطية الحق والتكذيب {على الإيمان} نبه بصيغة الاستفعال على أن الإيمان لكثرة محاسنه وظهور دلائله معشوق بالطبع، فلا يتركه أحد إلا بنوع معالجة ومكابرة لعقله ومجاهدة.

Güzel amellerle olan sevgi bağını anlatmayı bitirince, soylar ve mallar yoluyla olan sevgi bağına başladı. Amellerdeki türdeşliğin her türlü hâle takaddüm ettiğine işaret etmek üzere ilkini öne aldı. Dostluğun asıl odağı yardımlaşma olduğu ve babalar ile kardeşlerin yardımı başkalarının yardımından daha büyük olduğu için —çünkü bunun esası yardımcıların ve dostların çokluğuna dayanır— bununla yetinerek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, yani Rablerine iman ettiklerini dilleriyle ikrar edip O’nun dışındaki apaçık putlardan yüz çevirenler! Şöyle yaparak bu iddianızı doğrulayın: {لا تتخذوا} “edinmeyin”, yani kasten ve kendinizi zorlayarak tutmayın, {آباءكم وإخوانكم أولياء} “babalarınızı ve kardeşlerinizi veliler/dostlar”, yani tabiatın çağırdığı ve tamahların güçlendirdiği üzere sırlarınızı onlara açarak, onların rızasını ve yanlarında kalmayı tercih ederek [veliler edinmeyin]; {إن استحبوا} “eğer sevip tercih ederlerse”, yani isteyip var edercesine severlerse, {الكفر} “küfrü” -ki o, hakkı örtmek ve yalanlamaktır-, {على الإيمان} “imana karşı”. İman, güzelliklerinin çokluğu ve delillerinin açık olması sebebiyle fıtraten sevilen bir şey olduğuna istif'âl sîgasıyla dikkat çekti; dolayısıyla onu hiç kimse aklıyla bir tür çekişme, inatlaşma ve mücadele olmaksızın terk etmez.

ولما كان أعز الأشياء الدين، وكان لا ينال إلا بالهداية، وكان قد تقدم سلبها عن الظالم، ورهبهم من انتزاعه بقوله: {ومن يتولهم} أي يتكلف أن يفعل في أمرهم ما يفعل القريب مع قريبه {منكم} أي بعد ما أعلمكم الله في أمرهم مما أعلم {فأولئك} أي المبعدون عن الحضرات الربانية {هم الظالمون*} أي لوضعهم الموالاة في غير موضعها

Şeylerin en değerlisi din olduğu, dine de ancak hidayetle ulaşılabildiği, daha önce hidayetin zalimden çekilip alındığı geçtiği ve onun çekilip alınmasından onları şu sözüyle sakındırdığı için: {ومن يتولهم} “Onları kim veli edinirse”, yani onların işinde bir yakının yakınına yaptığını yapmaya kendini zorlarsa, {منكم} “sizden”, yani Allah’ın onların durumu hakkında size bildirdiklerinden sonra, {فأولئك} “işte onlar”, yani Rabbin huzurundan uzaklaştırılanlar, {هم الظالمون*} “zalimlerin ta kendileridir”, yani dostluğu yerli yerine koymadıkları için,

بعد أن تقدم إليهم سبحانه بمثل هذه الزواجر، وهذا رجوع بالاحتراس إلى {وأولو الأرحام بعضهم أولى ببعض} [الأنفال: ٧٥]- الآية الوالية لبيان المؤمنين حقاً وإشارة إلى أنه يضلهم ولا يهديهم لما تقدم من الخبر بأنه لا يهدي الظالمين.

Sübhânehu ve Teâlâ onlara bu gibi sakındırmalarla önceden hitap ettikten sonra, bu, {وأولو الأرحام بعضهم أولى ببعض} “Akraba olanlar birbirlerine daha yakındır” [el-Enfâl: 75] ayetine ihtiraz yoluyla bir dönüştür. Bu ayet, hakiki müminleri beyan eden ayetin hemen peşindedir ve daha önce zalimleri hidayete erdirmeyeceğine dair geçen haber sebebiyle onları saptıracağına ve hidayete erdirmeyeceğine bir işarettir.

ولما كانت الأنفس مختلفة الهمم متباينة السجايا والشيم، كان هذا غير كافٍ في التهديد لكلها، فأتبعه تهديداً أشد منه بالنسبة إلى تلك النفوس فقال منتقلاً من أسلوب الإقبال إلى مقام الإعراض المؤذن بزواجر الغضب: {قل} أي يا أعظم الخلق شفقة ورفقاً ونصيحة لمن لم يُزعمه ما تقدم من الزواجر أنه يجب تحمل جميع هذه المضار في الدنيا ليبقى الدين سالماً ولا ينثلم {إن كان آباؤكم} أي الذين أنتم أشد شيء توقيراً لهم {وأبناؤكم} أي الذين هم أعز الناس لديكم وأحبهم إليكم {وإخوانكم} أي الذين هم من أصولكم فهم كأنفسكم {وأزواجكم} أي اللاتي هن سكن لكم {وعشيرتكم} أي التي بها تمام الراحة وقيام العز والمنعة وهم أهل الإنسان الأدنون الذين يعاشرونه.

Nefisler farklı gayretlere, birbirine zıt huy ve mizaçlara sahip olduğu için, bu [tehdit] hepsini sakındırmada yeterli olmadı. Bunun üzerine o nefislere nispetle bundan daha şiddetli bir tehdidi peşinden getirerek, yönelme üslubundan gazap sakındırmalarını bildiren yüz çevirme makamına geçerek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:”, yani ey yaratılmışların şefkat, nezaket ve nasihat bakımından en yücesi, dinin esen kalması ve zarar görmemesi için dünyada bütün bu zararlara katlanmanın zorunlu olduğunu geçmiş sakındırmaların caydırmadığı kimselere [de ki]: {إن كان آباؤكم} “Eğer babalarınız”, yani kendilerine en çok saygı gösterdiğiniz kimseler, {وأبناؤكم} “ve oğullarınız”, yani yanınızda en değerli ve size en sevimli olan kimseler, {وإخوانكم} “ve kardeşleriniz”, yani sizin asıllarınızdan olan ve nefisleriniz gibi duran kimseler, {وأزواجكم} “ve eşleriniz”, yani sizin için birer huzur kaynağı olan hanımlarınız, {وعشيرتكم} “ve kabileniz”, yani kendileriyle tam bir rahatın, izzet ve korunmanın sağlandığı kimseler -ki onlar insanın birlikte yaşadığı en yakın akrabalarıdır-,

ولما قدم سبحانه ما هو مقدم على المال عند أولي الهمم العوال قال: {وأموال اقترفتموها} أي اكتسبتموها بالمعالجة من الأسفار

Yüce Allah, yüksek himmet sahipleri nezdinde mala takaddüm eden şeyleri öne alınca şöyle buyurdu: {وأموال اقترفتموها} “ve kazandığınız mallar”, yani yolculuklar,

وغيرها لمعاشكم {وتجارة تخشون كسادها} أي لفوات أوقات نفاقها بسبب اشتغالكم بما ندب الله سبحانه إليه فيفوت - على ما تتوهمون - ما به قوامكم {ومساكن ترضونها} أي لأنها مجمع لذلك كله، ولقد رتبها سبحانه أحسن ترتيب، فإن الأب أحب المذكورين لما هنا من شائبة النصرة، وبعده الابن ثم الأخ ثم الزوج ثم العشير الجامع للذكور والإناث ثم المال الموجود في اليد ثم المتوقع ربحه بالمتجر، وختم بالمسكن لأنه الغاية التي كل ما تقدم أسباب للاسترواح فيه والتجمل به {أحب إليكم من الله} أي الجامع لصفات الكمال الذي أنعم عليكم بجميع ما ذكر، ومتى شاء سلبكموه {ورسوله} أي الذي أتاكم بما به حفظ هذه النعم في الدارين {وجهاد في سبيله} أي الرد الشارد من عباده إليه وجمعهم عليه، وفي قوله -: {فتربصوا} أي انتظروا متربصين - تهديد بليغ {حتى يأتي الله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {بأمره} أي الذي لا تبلغه أوصافكم ولا تحتمله قواكم.

ve geçiminiz için başka meşakkatlerle elde ettiğiniz [mallar], {وتجارة تخشون كسادها} “kesada uğramasından/durgunlaşmasından korktuğunuz ticaret”, yani Allah Sübhânehu'nun teşvik ettiği şeylerle meşgul olmanız sebebiyle revaçta olma vakitlerinin kaçması ve böylece —zannettiğinize göre— dirliğinizi sağlayan şeyin elden çıkması endişesiyle [korktuğunuz ticaret], {ومساكن ترضونها} “ve hoşnut olduğunuz meskenler”, yani bütün bunların toplanma yeri olduğu için. Yüce Allah onları en güzel şekilde tertip etti; zira baba, buradaki yardım şaibesinden dolayı zikredilenlerin en sevgilisidir; ondan sonra oğul, sonra kardeş, sonra eş, sonra erkek ve dişileri toplayan aşiret, sonra elde bulunan mal, sonra ticaretle kazanılması umulan kâr gelir. Meskenle bitirdi; çünkü o, daha önce geçenlerin hepsinin içinde dinlenmek ve süslenmek için birer sebep olduğu gayedir; {أحب إليكم من الله} “size Allah'tan”, yani zikredilenlerin tümünü size lütfeden ve dilediği an sizden çekip alacak olan kemal sıfatlarının sahibinden, {ورسوله} “ve O'nun Elçisinden”, yani iki yurtta bu nimetlerin korunmasını sağlayacak şeyleri size getiren zattan, {وجهاد في سبيله} “ve O'nun yolunda cihattan daha sevimli ise”, yani O'nun kullarından kaçanları O'na döndürmekten ve O'nun etrafında toplamaktan [daha sevimli ise], —{فتربصوا} “o hâlde bekleyedurun”, yani gözetleyerek bekleyin sözünde beliğ bir tehdit vardır— {حتى يأتي الله} “Allah gelinceye kadar”, yani her şeyi kuşatan Allah, {بأمره} “kendi emrini getirinceye kadar”, yani vasıflarınızın ulaşamayacağı ve güçlerinizin kaldıramayacağı [emrini getirinceye kadar].

ولما كان من آثر حب شيء من ذلك على حبه تعالى، كان مارقاً من دينه راجعاً إلى دين من آثره، وكان التقدير: فيصيبكم بقارعة لا تطيقونها ولا تهتدون إلى دفعها بنوع حلية، لأنكم اخترتم لأنفسكم منابذة الهداية ومعلوم أن من كان كذلك فهو مطبوع في الفسق، عطف عليه قوله: {والله} أي الجامع لصفات الكمال {لا يهدي القوم} أي لا يخلق الهداية في قلوب

Bunlardan herhangi birinin sevgisini Yüce Allah'ın sevgisine tercih eden kimse dininden çıkmış ve tercih ettiği kimsenin dinine dönmüş olacağından ve takdirî mana: “Sizin gücünüzün yetmeyeceği ve hiçbir çareyle savuşturmaya yol bulamayacağınız büyük bir felaketle sizi çarpar; çünkü siz kendiniz için hidayeti terk etmeyi seçtiniz ve bilinir ki böyle olan kimsenin tabiatına fısk damgalanmıştır” şeklinde olduğundan, şu sözünü ona atfetti: {والله} “Ve Allah”, yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah, {لا يهدي القوم} “topluluğu hidayete erdirmez”, yani kalplerinde hidayeti yaratmaz,

{الفاسقين*} أي الذين استعملوا ما عندهم من قوة القيام فيما يريدون من الفساد حتى صار الفسق - وهو الخروج مما حقه المكث فيه والتقيد به وهو هنا الطاعة - خلقاً من أخلاقهم ولازماً من لوازمهم، بل يكلهم إلى نفوسهم فيخسروا الدنيا والآخرة.

{الفاسقين*} “yoldan çıkmış/fâsık olanları”, yani sahip oldukları ayakta durma gücünü istedikleri fesatta kullanan, öyle ki fısk —yani içinde kalınması ve bağlanılması gereken şeyden çıkmak ki burada o itaattir— onların ahlakından bir ahlak ve ayrılmaz bir nitelik hâline gelen kimseleri [hidayete erdirmez]; bilakis onları nefislerine havale eder, böylece dünyayı da ahireti de kaybederler.

ولما كان في بعض النفوس من الغرور بالكثرة ما يكسبها سكرة تغفلها عن بعض مواقع القدرة، ساق قصة حنين دليلاً على ذلك الذي أبهمه من التهديد جواباً لسائل كان كأنه قال: ما ذاك الأمر الذي يتربص لإتيانه ويخشى من عظيم شأنه؟ فقيل: الذل والهوان والافتقار والانكسار، فكأنه قيل: وكيف يكون ذلك؟ فقيل: بأن يسلط القدير عليكم - وإن كنتم كثيراً - أقوياء غيركم وإن كانوا قليلاً ضعفاء كما سلطكم - وقد كنتم كذلك - حتى صرتم إلى ما صرتم إليه: {لقد نصركم الله} أي الملك الأعلى مع شدة ضعفكم {في مواطن} أي مقامات ومواقف وأماكن توطنون فيها أنفسكم على لقاء عدوكم {كثيرة} أي من الغزوات التي تقدمت لكم كبدر وقريظة والنضير وقينقاع والحديبية وخيبر وغيرها من مخاصمات الكفار، وكنتم من الذلة والقلة والانكسار بحال لا يتخيل معها نصركم وظهوركم على جميع الكفار وأنتم فيهم كالشعرة البيضاء في جلد الثور الأسود، وما وكلكم

Bazı nefislerde çoklukla gururlanmanın getirdiği ve onları kudretin tecelli ettiği bazı yerlerden gafil kılan bir sarhoşluk bulunduğu için; “Gelmesi beklenen ve büyüklüğünden korkulan o emir nedir?” diye soran birine cevap olarak, tehditte kapalı bıraktığı o hususa delil olmak üzere Huneyn kıssasını sevk etti. Şöyle denildi: “Zillet, hakirlik, muhtaçlık ve kırgınlıktır.” Sanki: “Bu nasıl olur?” denildi de şöyle cevap verildi: “Her şeye gücü yeten Kadîr'in, siz çok olsanız bile sizden daha güçlü olanları —onlar az ve zayıf olsalar dahi— üzerinize musallat etmesiyle olur; nitekim siz de öyle iken sizi [başkalarına] musallat kılmıştı da neticede şu vardığınız duruma geldiniz:” {لقد نصركم الله} “Andolsun ki Allah size yardım etti”, yani en yüce Hükümran, aşırı zayıflığınıza rağmen size yardım etti, {في مواطن} “yerlerde”, yani nefislerinizi düşmanınızla karşılaşmaya alıştırdığınız makamlarda, mevkilerde ve mekânlarda, {كثيرة} “birçok”, yani Bedir, Kurayza, Nadîr, Kaynukâ, Hudeybiye, Hayber ve kâfirlerle yapılan diğer mücadeleler gibi geçmiş gazvelerinizde. Oysa siz zillet, azlık ve kırgınlık bakımından öyle bir hâldeydiniz ki, siyah öküzün derisindeki beyaz bir kıl gibi onların arasında bulunurken, size yardım edilmesi ve bütün kâfirlere üstün gelmeniz tahayyül bile edilemezdi. Sizi havale etmedi,

إلى مناصرة من تقدم أمره لكم بمقاطعتهم، فدل ذلك على أن من أطاع الله ورجع الدين على الدنيا آتاه الله الدين والدنيا على أحسن الوجوه وإن عاداه الناس أجمعون، ودل بما بعدها من قصة حنين على أن من اعتمد على الدنيا فاته الدين والدنيا إلا أن يتداركه الله برحمته منه فيرجع به. فقال تعالى: {ويوم} أي ونصركم بعد أن قواكم وكثركم هو وحده، لا كثرتكم وقوتكم يوم {حنين} وهو واد بين مكة والطائف إلى جانب ذي المجاز، وهو إلى مكة أقرب، وراء عرفات إلى الشمال.

Daha önce kendileriyle ilişkileri kesmenizi emrettiği kimselerin yardımına [sizi havale etmedi]. Bu durum, Allah'a itaat edip dini dünyaya tercih eden kimseye, bütün insanlar ona düşman olsa bile Allah'ın dini ve dünyayı en güzel şekliyle vereceğine delalet etti. Bundan sonraki Huneyn kıssasıyla da dünyaya güvenen kimsenin, Allah'ın katından bir rahmetle ona ulaşıp da onunla dönmesi müstesna, dini de dünyayı da kaybedeceğine delalet etti. Yüce Allah şöyle buyurdu: {ويوم} “Ve gününde [de yardım etmişti]”, yani sizi güçlendirip çoğalttıktan sonra günü geldiğinde size bizzat O tek başına yardım etti; çokluğunuz ve gücünüz değil, {حنين} “Huneyn” gününde. O, Mekke ile Tâif arasında, Zülmecâz'ın yanında, Mekke'ye daha yakın, Arafat'ın arkasında kuzeye doğru bir vadidir.

ولما كان سلمة بن سلامة بن وقش الأنصاري ﵁ قد قال حين التقى الجمعان وأعجبته كثرة الناس: لن نغلب اليوم من قلة! فساء النبي ﷺ كلامه وأن يعتمد إلا على الله، وكان الإعجاب سمّاً قاتلاً للأسباب، أدبنا الله سبحانه في هذه الغزوة بذكر سوء أثره لنحذره، ثم عاد سبحانه بالإنعام لكون الذي قاله شخصاً واحداً كره غيره مقاتله. فقال: {إذ} أي حين {أعجبتكم كثرتكم} أي فقطعتم لذلك أنه لا يغلبها غالب، وأسند سبحانه الفعل للجمع إشارة إلى أنهم لعلو مقامهم ينبغي أن لا يكون منهم من يقول مثل ذلك {فلم تغن عنكم شيئاً} أي من الإغناء {وضاقت عليكم الأرض} أي الواسعة {بما رحبت} أي مع اتساعها فصرتم لا ترون أن فيها مكاناً يحصنكم مما أنتم فيه لفرط الرعب، فما ضاق في الحقيقة إلا ما كان

Selemetü b. Selâme b. Vakş el-Ensârî radıyallâhu anh iki topluluk karşılaşıp insanların çokluğu hoşuna gittiğinde: “Bugün azlıktan dolayı asla yenilmeyiz!” demişti. Bu söz ve Allah'tan başkasına güvenilmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşuna gitmedi. Kendini beğenmek (ucub) sebepleri öldüren zehir olduğu için, Allah Sübhânehu bu gazvede onun kötü etkisini zikrederek bizi sakınmamız için terbiye etti. Ardından, bunu söyleyen tek bir kişi olduğu ve başkaları onun bu sözünü çirkin gördüğü için Sübhânehu tekrar nimetiyle muamele etti ve şöyle buyurdu: {إذ} “Hani o vakit”, yani o zaman, {أعجبتكم كثرتكم} “çokluğunuz sizi böbürlendirmişti”, yani bu yüzden hiçbir galibin ona üstün gelemeyeceğini kesin sanmıştınız. Yüce Allah, makamlarının yüceliği sebebiyle içlerinden hiç kimsenin böyle bir şey söylememesi gerektiğine işaret etmek üzere fiili çoğula isnat etti; {فلم تغن عنكم شيئاً} “fakat size hiçbir fayda sağlamadı”, yani hiçbir yarar vermedi, {وضاقت عليكم الأرض} “ve yeryüzü size dar geldi”, yani o geniş yeryüzü, {بما رحبت} “bütün genişliğine rağmen”, yani genişliğiyle birlikte; öyle ki aşırı korkudan dolayı içinde sizi bulunduğunuz durumdan koruyacak bir yer göremez oldunuz. Hakikatte daralan tek şey,

من الآمال التي سكنت إلى الأموال والرجال، ولعل عطفه - لتوليهم بأداة التراخي في قوله: {ثم وليتم} أي تولية كثيرة ظهوركم الكفار، وحقق ذلك بقوله: {مدبرين*} أي انهزاماً مع أن الفرار كان حين اللقاء لم يتأخر - إشارة إلى ما كان عندهم من استعباده اعتماداً على القوة والكثرة {ثم أنزل الله} أي الذي له الإحاطة بصفات الكمال {سكينته} أي رحمته، وهي الأمر الذي يسكن القلوب عن أن تتأثر يدهمها من البلاء من الوثوق به سبحانه ومشاهدة جنابة الأقدس والغناء عن غيره.

Mallara ve adamlara bel bağlayan ümitlerdi. Onların yüz çevirmesini gecikme bildiren edatla atfederek {ثم وليتم} “Sonra döndünüz”, yani kâfirlere sırtınızı çokça çevirdiniz buyurması —ve bunu şu sözüyle pekiştirdi: {مدبرين*} “arkalarınıza dönerek / kaçarak”, yani kaçış karşılaşma anında olup gecikmediği hâlde [bu ifadeyi kullanması]— ihtimaldir ki güce ve çokluğa güvenerek [böyle bir hezimeti] kendilerinden uzak görmelerine bir işarettir. {ثم أنزل الله} “Sonra Allah indirdi”, yani kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {سكينته} “sekînetini”, yani rahmetini; o da Sübhânehu'ya güvenmekten, O'nun en kutsal huzurunu müşahede etmekten ve O'ndan başkasına ihtiyaç duymamaktan dolayı başa gelen belalardan etkilenmekten kalpleri teskin eden şeydir.

ولما كان المقام للرسالة، وكان تأييد مدعيها من أمارات صدقه في دعوى أنه رسول، وأن مرسله قادر على ما يريد لا سيما إن كان تأييده على وجه خارق للعادة، عبر به دون وصف النبوة فقال: {على رسوله} أي زيادة على ما كان به من السكينة التي لم يحز مثلها أحد، ثبت بها الثلاثين ألفاً أو عشرين ألفاً أو أربعة آلاف على اختلاف الروايات في عشرة أنفس أو مائة أو ثلاثمائة - على الاختلاف أيضاً، لم يكن ثباتهم إلا به، ثم لم يزده ذلك إلا تقدماً حتى أن كان العباس عمه وأبو سفيان بن الحارث ابن عمه ﵄ ليكفان بغلته عن بعض التقدم، ولعل العطف ب «ثم» إشارة إلى علو رتبة ذلك الثبات واستبعاد أن يقع مثله في مجاري العادات {وعلى المؤمنين} أي أما من كان منهم ثابتاً فزيادة على ما كان له من ذلك، وأما غيره فأعطي ما

Makam risalet makamı olduğu ve onu iddia edeni teyit etmek, onun elçi olduğu ve gönderenin dilediğine kadir olduğu iddiasındaki doğruluğunun alametlerinden sayıldığı için —özellikle bu teyit harikulade bir şekilde olursa— peygamberlik vasfı yerine elçilik vasfıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {على رسوله} “Elçisinin üzerine”, yani hiç kimsenin benzerine sahip olamadığı sekînetine ek olarak [indirdi]. Rivayetlerin farklılığına göre otuz bin veya yirmi bin veya dört bin kişiyi, yine rivayetlerin farklılığına göre on veya yüz veya üç yüz kişi karşısında sebat ettirdi; onların sebatı ancak onunla oldu. Sonra bu durum onun sadece ileri atılmasını artırdı; öyle ki amcası el-Abbâs ve amcasının oğlu Ebû Süfyân b. el-Hâris radıyallâhu anhümâ onun katırını biraz olsun ilerlemekten alıkoymaya çalışıyorlardı. «ثم» ile atfedilmesi, bu sebatın mertebesinin yüceliğine ve adetlerin cereyanında böylesinin vuku bulmasının uzaklığına işaret olabilir; {وعلى المؤمنين} “ve müminlerin üzerine [de indirdi]”, yani onlardan sebat edenlere sahip oldukları sebatın fazlası olarak, başkalarına ise o vakitte

لم يكن في ذلك الوقت له، وذلك أنه ﷺ قال لعمه العباس رضي الله بعدما فر الناس: ناد فيهم يا عباس! فنادى وكان صيتاً: ياعباد الله! يا أصحاب الشجرة! يا أصحاب سورة البقرة! فكروا عنقاً واحداً يقولون: لبيك لبيك! ويحتمل أن يكون ذكر الرسول ﵇ لمجرد التبرك كما في ذكر الله في قوله: {فإن لله خمسه} [الأنفال: ٤١] وزيادة في تعظيم الامتنان به لأن النفوس إلى ما أعطى منه الرسول أميل والقلوب له أقبل لاعتقاد جلاله وعظمته وكماله {وأنزل} أي من السماء {جنوداً لم تروها} أي من الملائكة ﵈ {وعذب} أي بالقتل والأسر والهزيمة والسبي والنهب {الذين كفروا} عبر بالفعل لأن فيهم من آمن بعد ذلك.

sahip olmadıkları şey verildi. Şöyle ki: İnsanlar kaçıştıktan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem amcası el-Abbâs'a (r.a.): “Onlara seslen ey Abbâs!” buyurdu. O da gür sesli biriydi; şöyle seslendi: “Ey Allah'ın kulları! Ey ağaç [Rıdvan Biatı] ashabı! Ey Bakara Suresi ashabı!” Bunun üzerine tek bir boyun gibi hep birlikte geri dönüp: “Lebbeyk, lebbeyk!” dediler. Resûl aleyhisselâm'ın zikredilmesinin, {فإن لله خمسه} “Şüphesiz beşte biri Allah'ındır” [el-Enfâl: 41] ayetinde Allah'ın zikredilmesi gibi sırf teberrük için olması ve onunla lütfun yüceltilmesini artırmak için olması da muhtemeldir; zira nefisler Resûl'ün verdiğine daha meyillidir ve kalpler onun celaline, azametine ve kemaline inandıkları için onu daha çok kabul eder. {وأنزل} “Ve indirdi”, yani gökten, {جنوداً لم تروها} “görmediğiniz ordular”, yani meleklerden aleyhimüsselâm [ordular indirdi], {وعذب} “ve azap etti”, yani öldürme, esir alma, hezimet, köleleştirme ve ganimet alma yoluyla, {الذين كفروا} “inkâr edenlere”. Fiil ile ifade etti; çünkü içlerinde bundan sonra iman edenler de vardı.

ولما كان ما عذب به من أوجد مطلق هذا الوصف عظيماً، أتبعه بيان جزاء العريق في ذلك ترهيباً لمن آثر حب شيء مما مضى على حب الله فقال: {وذلك} أي العذاب الذي منه ما عذب به هؤلاء وغيره {جزاء الكافرين*} أي الراسخين في وصف الكفر الذين آثروا حب من تقدم من الآباء وغيرهم على الله فثبتوا على تقليد الآباء في الباطل بعدما رأوا من الدلائل ما بهر الشمس ولم يدع شيئاً من لبس، وأما الذين لم يكن كفرهم راسخاً فكان ذلك صلاحاً لهم لأنه قادهم إلى الإسلام، فقد تبين أن المنصور من نصره الله قليلاً كان أو كثيراً، وأن القلة

Bu mutlak vasfı ortaya koyana verilen azap pek büyük olunca, geçmiş şeylerden herhangi birinin sevgisini Allah sevgisine tercih eden kimseyi sakındırmak üzere küfürde kökleşmiş olanın cezasını beyan ederek peşinden şöyle buyurdu: {وذلك} “İşte bu”, yani bunlara ve başkalarına verilen azaptan bir parça olan o azap, {جزاء الكافرين*} “kâfirlerin cezasıdır”, yani küfür vasfında kökleşmiş olanların, babaları ve başkalarının sevgisini Allah'a tercih edip güneşi bastıran ve hiçbir şüphe bırakmayan delilleri gördükten sonra batılda babalarını taklit etmekte sebat edenlerin [cezasıdır]. Küfürleri kökleşmiş olmayanlara gelince, bu azap onlar için bir ıslah oldu; çünkü onları İslam'a sevk etti. Böylece açıkça ortaya çıktı ki yardım olunan kimse, ister az ister çok olsun, Allah'ın yardım ettiği kimsedir; azlık,

والكثرة والقوة والضعف بالنسبة إلى قدرته سواء، فلا تغتروا بما ألزمكم من النعم فإنه قادر على نزعها، لا يستحق أحد عليه شيئاً، ولا يقدر أحد على رد قضائه، وفي ذلك إعلام بأنه لا يرتد بعد إيمانه إلا من كان عريقاً في الكفر، وفيه أبلغ تهديد لأنه إذا عذب من أوجد الكفر وقتاً ما فكيف بمن رسخ فيه!

Çokluk, güç ve zayıflık O'nun kudretine nispetle birdir. O hâlde size bağladığı nimetlerle gururlanmayın; zira O, onları çekip almaya kadirdir. Hiç kimse O'nun üzerinde bir hak iddia edemez ve hiç kimse O'nun kazasını geri çevirmeye güç yetiremez. Bunda, imanından sonra ancak küfürde kökleşmiş olanın irtidat edeceğine dair bir bildirim vardır. Yine bunda en beliğ bir tehdit bulunmaktadır; zira bir vakit küfrü ortaya koyana azap ederse, onda kökleşene nasıl azap etmesin!

ولما بين أن العذاب جزاء الكافرين، بين أنه يتوب على من يريد منهم، وهم كل من علم منه قابلية للإيمان وإن كان شديداً وصف الكفران، فقال عاطفاً على {وعذب} : {ثم يتوب الله} أي الذي له الإحاطة علماً وقدرة، ولما لم يكن احد تستغرق توبته زمان البعد أدخل الجار فقال: {من بعد ذلك} أي العذاب العظيم {على من يشاء} أي فيهديه إلى الإسلام ويغفر له جميع ما سلف من الآثام {والله} أي الذي له صفات الكمال {غفور رحيم *} أي محاء للخطايا عظيم الإكرام لمن تاب، وفي ذلك إشارة إلى أنه جعل هذه الوقعة.

Azabın kâfirlerin cezası olduğunu açıklayınca, onlardan dilediğinin tövbesini kabul edeceğini beyan etti; onlar da küfür vasfı ne kadar şiddetli olursa olsun kendisinde imana yatkınlık olduğunu bildiği her kimsedir. {وعذب} üzerine atfederek şöyle buyurdu: {ثم يتوب الله} “Sonra Allah tövbeleri kabul eder”, yani ilim ve kudret bakımından [her şeyi] kuşatan Allah. Hiç kimsenin tövbesi sonrasındaki zamanı tamamen kaplamadığı için harf-i cerri dâhil ederek şöyle buyurdu: {من بعد ذلك} “bundan sonra”, yani o büyük azaptan sonra, {على من يشاء} “dilediğinin [tövbesini]”, yani onu İslam'a iletir ve geçmiş bütün günahlarını bağışlar; {والله} “Ve Allah”, yani kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {غفور رحيم *} “Gafûrdur, Rahîmdir”, yani günahları çokça silendir, tövbe edene ikramı pek büyük olandır. Bunda, bu savaşı şu şekilde kıldığına bir işaret vardır:

لحكمته التي اقتضت ربط المسببات بأسبابها - سبباً لإسلام من حضرها من كفار قريش وغيرهم من المؤلفة بما قسم فيهم ﷺ من غنائم هوزان وبما رأوا من عز الإسلام وعلوه، فكان في ذلك ترغيب لهم بالمال، وترهيب بسطوات القتال، ولإسلام وفد هوزان بما حصل لهم من القهر وما شاهدوا للنبي ﷺ من عظيم النصر، ولإسلام

Müsebbipleri sebepleriyle irtibatlandırmayı gerektiren hikmeti gereğince —orada hazır bulunan Kureyş kâfirlerinin ve Hevâzin ganimetlerinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine paylaştırdığı şeyler ile İslam'ın izzetini ve yüceliğini görmeleri sebebiyle müellefe-i kulûbun İslam'a girmesine bir sebep kıldı; bunda onlar için hem malla bir rağbetlendirme hem de savaşın eziciliğiyle bir korkutma vardı; Hevâzin heyetinin İslam'a girmesi için de uğradıkları kahır ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için şahit oldukları büyük zafer sebebiyle [bir vesile kıldı];

غيرهم من العرب بسبب علم كل منهم بهذه الوقعة أنهم أضعف ناصراً وأقل عدداً، كل ذلك رحمة منه سبحانه لهم ورفقاً لهم، وقد كان جميع ذلك كما أشار إليه سبحانه، فأسلم الطلقاء وحسن إسلامهم، وقدم وفد هوزان وسألوا النبي ﷺ جبرهم برد ما أخذ لهم فقال لهم: إني استأنيت بكم، فلما أبطأتم قسمت بين الناس فيئهم، فاختاروا المال أو السبي! فاختاروا السبي فشفع لهم عند الناس فأجابوه فرد إليهم أبناءهم ونساءهم رحمة منه لهم، وذل العرب لذلك فدخلوا في الدين أفواجاً. وختم هذه الآية بالمغفرة والرحمة على ما هو الأنسب لسياق التوبة بذلك على انه ما عدل إلى ختم الأولى ب «عليم حكيم» إلا لما قررته من جعل أم في {أم حسبتم} معادلة للهمزة. والله أعلم.

Diğer Arapların İslam'a girmesine de, her birinin bu savaş sebebiyle yardımcı bakımından daha zayıf ve sayıca daha az olduklarını bilmeleri vesilesiyle [bir sebep kıldı]. Bütün bunlar Sübhânehu'nun onlara bir rahmeti ve lütfudur. Bütün bunlar Sübhânehu'nun işaret ettiği gibi gerçekleşti: Tulekâ (fetih günü serbest bırakılanlar) Müslüman oldu ve İslamları güzelleşti. Hevâzin heyeti gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerinden alınanların geri verilmesiyle mağduriyetlerinin giderilmesini istediler. O da onlara: “Ben sizi beklettim; siz gecikince insanların ganimetlerini aralarında paylaştırdım. Malı veya esirleri seçin!” buyurdu. Onlar esirleri seçtiler; bunun üzerine insanlar nezdinde onlar için şefaat etti, onlar da kabul ettiler ve kendilerine bir merhamet olarak çocuklarını ve kadınlarını onlara geri verdi. Araplar bunun karşısında boyun eğdiler ve fevc fevc dine girdiler. Tövbe bağlamına en uygun düşen şekilde bu ayeti mağfiret ve rahmetle bitirdi; zira {أم حسبتم} ayetindeki 'em' lafzını hemzeye muadil kılmamdan dolayı ortaya koyduğum gerekçe olmasaydı, bir önceki ayetin sonunu «Alîmun Hakîm»e çevirmezdi. Doğrusunu Allah bilir.

ولما تقدم في الأمر والنواهي وبيان الحكم المرغبة والمرهبة ما لم يبق لمن عنده أدنى تمسك بالدين شيئاً من الالتفات إلى المفسدين، بين أن العلة في مدافعتهم وشديد مقاطعتهم أنهم نجس وأن المواضع - التي ظهرت فيها أنوار عظمته وجلالته وأشرقت عليها شموس نبوته ورسالته، ولمعت فيها بروق كبره وجالت صوارم نهية وأمره - مواضع القدس ومواطن الأنس، من دنا إليها من غير أهلها احترق

Emirlerde, nehiylerde, rağbet ettirici ve sakındırıcı hikmetlerin beyanında, dine en ufak bir bağlılığı olan kimsenin nezdinde fesatçılara en küçük bir iltifat bırakmayacak açıklamalar geçince; onları defetmenin ve onlarla ilişkileri kesin olarak kesmenin illetinin, onların necis/pislik olmaları olduğunu ve O'nun azamet ve celal nurlarının zahir olduğu, peygamberlik ve risalet güneşlerinin üzerine doğduğu, büyüklüğünün şimşeklerinin çaktığı, nehiy ve emir kılıçlarının dolaştığı mekânların kudsiyet makamları ve ünsiyet vatanları olduğunu, ehli olmayanlardan oraya yaklaşanın

بنارها، وبهرت بصره أشعة أنوارها، فقال مستخلصاً مما تقدم ومستنتجاً: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بألسنتهم بالإيمان وهم ممن يستقبح الكذب {إنما المشركون} أي العريقون في الشرك بدليل استمرارهم عليه.

Onun ateşiyle yanacağını ve nurlarının ışıklarının gözünü kamaştıracağını beyan etti. Böylece öncekilerden bir hülasa ve netice çıkararak şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, yani yalanı çirkin görenlerden olup dilleriyle imanı ikrar edenler! {إنما المشركون} “Müşrikler ancak”, yani şirkte devam etmeleri deliliyle şirkte kökleşmiş olanlar,

ولما كانوا متصفين به، وكانوا لا يغتسلون - ولا يغسلون - ثيابهم من النجاسة، بولغ في وصفهم بها بأن جعلوا عينها فقال: {نجس} أي وأنتم تدعون أنكم أبعد الناس عن النجس حساً ومعنى، فيجب أن يقذروا وأن يبعدوا ويحذروا كما يفعل بالشيء النجس لما اشتملوا عليه من خلال الشر واتصفوا به من خصال السوء، وأما أبدانهم فاتفق الفقهاء على طهارتها لأن النبي ﷺ شرب من أوانيهم ولم ينه عن مؤاكلتهم ولا أمر بالغسل منها ولو كانت نجسة ما طهرها الإسلام. ولما تسبب عن ذلك إبعادهم، قال: {فلا يقربوا} أي المشركون، وهذا نهي للمسلمين عن تمكينهم من ذلك، عبر عنه بنهيهم مبالغة فيه {المسجد الحرام} أي الذي أخرجوكم منه وأنتم أطهر الناس، واستغرق الزمان فأسقط الجار ونبههم على حسن الزمان واتساع الخير فيه بالتعبير بالعام فقال: {بعد عامهم} وحقق الأمر وأزال اللبس بقوله: {هذا} وهو آخر سنة تسع سنة الوفود مرجعه ﷺ من غزوة تبوك، فعبر بقربانه لا بإتيانه بعد التقديم إليهم بأن لا يقبل من مشرك إلا الإسلام أو القتل إشارة إلى إخراج المشركين من جزيرة العرب وانها لا يجتمع بها دينان لأنها كلها محل النبوة العربية

Onunla nitelendikleri ve necasetten yıkanmadıkları —ve elbiselerini de yıkamadıkları— için, bizzat necasetin kendisi kılınarak bu vasıfla nitelenmelerinde mübalağa yapıldı ve şöyle buyruldu: {نجس} “bir pisliktir”, yani sizler maddeten ve manen necasetten insanların en uzağı olduğunuzu iddia ediyorsunuz; o hâlde taşıdıkları şer huyları ve büründükleri kötü hasletler sebebiyle tıpkı necis bir şeye yapıldığı gibi onlardan tiksinilmeli, uzaklaştırılmalı ve sakınılmalıdır. Bedenlerine gelince; fakihler onların temizliği üzerinde ittifak etmişlerdir, çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların kaplarından su içmiş, onlarla birlikte yemekten nehyetmemiş ve [kaplarını] yıkamayı emretmemiştir; şayet necis olsalardı İslam onları temizlemezdi. Onların uzaklaştırılması buna dayandığı için şöyle buyurdu: {فلا يقربوا} “artık yaklaşmasınlar”, yani müşrikler [yaklaşmasın]. Bu, Müslümanların onları buna imkân tanımaktan nehyedilmesidir; mübalağa için onları nehyetmek şeklinde ifade edilmiştir, {المسجد الحرام} “Mescid-i Haram'a”, yani siz insanların en temizi iken sizi oradan çıkardıkları [yere]. Zamanı bütünüyle kapsadı ve harf-i cerri düşürdü, seneyi 'âm' lafzıyla ifade ederek zamanın güzelliğine ve içindeki hayrın genişliğine dikkat çekip şöyle buyurdu: {بعد عامهم} “bu yıllarından sonra”; ve şu sözüyle durumu pekiştirip şüpheyi giderdi: {هذا} “bu”, o da Tebük Gazvesi'nden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönüş yılı olan dokuzuncu yılın sonu, yani heyetler yılıdır. Müşrikten İslam veya kılıçtan başkasının kabul edilmeyeceği kendilerine önceden bildirildikten sonra, gelmekle değil de yaklaşmakla ifade edilmesi, müşriklerin Arap Yarımadası'ndan çıkarılmasına ve orada iki dinin bir arada bulunamayacağına bir işarettir; çünkü oranın tamamı Arap nübüvvetinin mekânı,

وموطن الأسرار الإلهية، فمن كان فيها - ولو في أقصاها - فقد قارب جميع ما فيها، وتكون حينئذ بالنسبة إلى الحرم كأفنية الدور ورحاب المساجد؛ وفي الصحيح عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ أرسل أبا بكر ﵁ أميراً على الحج بعد رجوعه من تبوك ثم أردفه بعلي ﵁ فأمره أن يؤذن ببراءة، قال أبو هريرة: فأذن معنا عليّ يوم النحر في أهل منى ببراءة وأن لا يحج بعد العام مشرك ولا يطوف بالبيت عريان. وهذه سنة قديمة فقد أمر الله تعالى بني إسرائيل في غير موضع من التوارة بأن لا يبقوا في جميع بلاد بيت المقدس أحداً من المشركين بخلاف غيرها من البلاد التي يفتحها الله عليهم، منها ما قال المترجم في أواخر السفر الخامس: وإذا تقدمتم إلى قرية أو مدينة لتقاتلوا أهلها ادعوهم إلى الصلح، فإن قبلوه وفتحوا لكم من كان فيها من الرجال يكونوا عبيداً لكم يؤدوا إليكم الخراج، وإن لم يقبلوا الصلح وحاربوكم فحاربوهم وضيقوا عليهم فإن الله ربكم يدفعها إليكم وتظفرون بمن فيها، فإذا ظفرتم بمن فيها فاقتلوا الذكور كلهم بالسيف، كذلك اصنعوا بجميع القرى البعيدة النائية التي ليست من قرى هذه الشعوب فأما قرى هذه الشعوب التي يعطيكم الله ميراثاً فلا تبقوا من أهلها احداً ولكن اقتلوهم قتلاً كالذي أمركم الله ربكم لئلا يعلموكم النجاسة

ve ilahî sırların vatanıdır. Orada bulunan kimse —en uç noktasında dahi olsa— içindeki her şeye yaklaşmış olur ve bu durumda Harem'e nispetle evlerin avluları ve mescitlerin sahanlıkları gibi olur. Sahîh'te Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ten döndükten sonra Ebû Bekir radıyallâhu anh'ı hac emiri olarak gönderdi, sonra arkasından Ali radıyallâhu anh'ı takviye olarak yollayıp Berâe'yi ilan etmesini emretti. Ebû Hüreyre dedi ki: Ali, kurban bayramı gününde Minâ halkı arasında bizimle birlikte Berâe'yi ve bu yıldan sonra hiçbir müşrikin haccedemeyeceğini, Beyt'i de çıplak kimsenin tavaf edemeyeceğini ilan etti. Bu kadim bir sünnettir; nitekim Allah Teâlâ Tevrat'ın birçok yerinde İsrâiloğulları'na, Allah'ın onlara fethedeceği diğer beldelerin aksine, Beytü'l-Makdis beldelerinin tamamında müşriklerden hiç kimseyi bırakmamalarını emretmiştir. Bunlardan biri, mütercimin beşinci سفر'in (Tesniye) sonlarında söylediği şu sözdür: “Bir belde veya şehre halkıyla savaşmak için yaklaştığınızda onları barışa davet edin; eğer kabul eder ve size [kapıları] açarlarsa, oradaki erkekler sizin vergi ödeyen köleleriniz olsun. Eğer barışı kabul etmeyip sizinle savaşırlarsa, onlarla savaşın ve onları sıkıştırın; şüphesiz Rabbiniz Allah orayı size verecek ve içindekilere zafer kazanacaksınız. İçindekilere zafer kazandığınızda bütün erkekleri kılıçtan geçirin. Bu kavimlerin şehirlerinden olmayan bütün uzak beldelere böyle yapın. Fakat Rabbiniz Allah'ın size miras olarak verdiği bu kavimlerin şehirlerine gelince; onların halkından hiçbir kimseyi sağ bırakmayın, Rabbiniz Allah'ın size emrettiği gibi onları tamamen öldürün ki ilahlarına öğrettikleri necaseti

التي يعلمونها لآلهتهم، ومثل ذلك كثير فيها، وقد مضى بعده فيما ذكرته عن التوارة.

size öğretmesinler.” Tevrat'ta bunun benzeri pek çoktur ve bundan sonra Tevrat'tan zikrettiğim hususlarda da geçmişti.

والله الموفق، وجملة بلاد الإسلام في حق الكفار ثلاثة أقسام: أحدها الحرم، فلا يجوز للكافر أن يدخله بحال لظاهر هذه الآية، الثاني الحجاز وما في حكمه وهو جزيرة العرب، فيدخله الكافر بالإذن ولا يقيم أكثر من مقام السفر ثلاثة أيام لأن النبي ﷺ قال: أخرجوا المشركين من جزيرة العرب، وهي من أقصى عدن أبين، وهي في الجنوب إلى أطراف الشام وهي في الشمال طولاً، ومن جدة وهي أقصى الجزيرة غرباً على شاطئ بحر الهند إلى ريف العراق وهو في المشرق عرضاً، والثالث سائر بلاد الإسلام يجوز للكافر الإقامة فيها بذمة وأمان ما شاء، ولكن لا يدخل المساجد إلا بإذن مسلم. ذكر ذلك البغوي، قال ابن الفرات في تاريخه عند غزو بخت نصر لبني إسرائيل ولأرض العرب: إنما سميت بلاع العرب جزيرة لإحاطة البحار والأنهار بها، فصارت مثل الجزيرة من جزائر البحر، وذلك أن الفرات أقبل من بلاد الروم وظهر من ناحية قنسرين ثم انحط على الجزيرة وسواد العراق حتى وقع في البحر من ناحية البصرة والأبلة وامتد البحر من ذلك الموضع مطيفاً ببلاد العرب، فأتى منه عنق على كاظمة وتعدى

Muvaffak kılan Allah'tır. Kâfirler açısından İslam beldeleri toplam üç kısımdır: Birincisi Harem'dir; bu ayetin zahirine göre hiçbir surette kâfirin oraya girmesi caiz değildir. İkincisi Hicaz ve onun hükmünde olan yerler, yani Arap Yarımadası'dır; kâfir oraya izinle girer ve yolculuk konaklaması olan üç günden fazla kalamaz; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Müşrikleri Arap Yarımadası'ndan çıkarın” buyurmuştur. O da uzunlamasına güneyde en uçtaki Aden Ebyen'den kuzeyde Şam sınırlarına kadar, enlemesine ise batıda Hint Denizi sahilindeki yarımadanın en ucu olan Cidde'den doğudaki Irak kırsalına kadardır. Üçüncüsü diğer İslam beldeleridir; kâfirin zimmet ve emân ile dilediği kadar orada ikamet etmesi caizdir, ancak bir Müslümanın izni olmaksızın mescitlere giremez. Bunu el-Begavî zikretmiştir. İbnü'l-Fürât, Buhtunnasr'ın İsrâiloğulları'na ve Arap topraklarına gazvesini anlatırken tarihinde şöyle demiştir: Arap beldelerine yarımada (cezîre) denilmesinin sebebi, denizlerin ve nehirlerin onu kuşatmasıdır; böylece deniz adalarından bir ada gibi olmuştur. Şöyle ki: Fırat, Rum diyarından gelip Kınnesrîn tarafından ortaya çıktı, sonra el-Cezîre ve Irak Sevadı'na doğru inip Basra ve Übülle tarafından denize döküldü. Deniz bu mevkiden uzanıp Arap beldelerini kuşattı; ondan bir kol Kâzime'ye geldi ve

إلى القطيف وهجر وعمان والشجر، ومال منه عنق إلى حضرموت وناحية أبهر وعدن، واستطال ذلك العنق فطعن في تهامة اليمن ومضى إلى ساحل جدة، وأقبل النيل في غربي هذا العنق من أعلى بلاد السودان مستطيلاً معارضاً للبحر معه حتى وقع في بحر مصر والشام، ثم أقبل ذلك البحر من مصر حتى بلغ بلاد فلسطين فمر بعسقلان وسواحلها، واتى على بيروت ونفذ إلى سواحل حمص وقنسرين حتى خالط الناحية التي أقبل منها الفرات منحطاًعلى أطراف قنسرين والجزيرة إلى سواد العراق، وأقبل جبل السراة من قعرة اليمن حتى بلغ أطراف الشام فمسته العرب حجازاً لأنه حجز بين الغور ونجد فصار ما خلف ذلك الجبل في غربيه الغور وهو تهامة، وما دونه في شرقيه نجداً.

Katîf, Hecer, Umman ve Şihr'e geçti. Ondan bir kol Hadramut'a, Ebher tarafına ve Aden'e yöneldi. Bu kol uzayıp Yemen Tihâmesi'ne girdi ve Cidde sahiline kadar gitti. Nil, bu kolun batısında yukarı Sudan topraklarından uzanıp denizle birlikte ona paralel aktı, nihayet Mısır ve Şam denizine döküldü. Sonra o deniz Mısır'dan ilerleyip Filistin topraklarına ulaştı, Askalan ve sahillerine uğradı, Beyrut'a vardı ve Humus ile Kınnesrîn sahillerine kadar ulaştı; nihayet Kınnesrîn ve el-Cezîre sınırlarından Irak Sevadı'na doğru inerek gelen Fırat'ın geldiği tarafla birleşti. Serât Dağı ise Yemen'in derinliklerinden gelip Şam sınırlarına kadar ulaştı; Araplar ona Gûr (alçak bölge) ile Necd (yüksek bölge) arasını ayırdığı için 'Hicaz' (engel/ayıran) adını verdiler. Böylece bu dağın arkasında, batısında kalan yer Gûr yani Tihâme; doğusunda kalan berisi ise Necd oldu.

انتهى.

Bitti.

ولما كان ما والاها من أرض الشام ونحوها كله انهاراً أو جداول، جعل كأنه بحر لأنه في حكم شاطئه، ولما كان قوامهم بالمتاجر، وكان قوام المتاجر باجتماعهم في أسواقهم، وكان نفيهم من تلك الأراضي مظنة لخوف انقطاع المتاجر وانعدام الأرباح المفضي إلى الحاجة وكان قد أمر بنفيهم رعاية لأمر الدين، وكان سبحانه عالماً بأن

Ona bitişik olan Şam toprakları ve benzeri yerlerin tamamı nehirler veya ırmaklar olduğu için, onun sahilinin hükmünde olduğundan sanki bir deniz sayıldı. Onların dirliği ticaretle olduğu, ticaretin dirliği çarşılarında bir araya gelmeleriyle sağlandığı, o topraklardan sürülmeleri ticaretin kesilmesi ve muhtaçlığa yol açacak kârların yok olması korkusunun zannı bulunduğu ve dinin emrini gözetmek maksadıyla onların sürülmesini emretmiş olduğu için; Yüce Allah,

ذلك يشق على النفوس لما ذكر من العلة ولا سيما وقد قال بعضهم لما قرأ علي ﵁ آيات البراءة على اهل الموسم: يا أهل مكة! ستعلمون ما تلقونه من الشدة بانقطاع السبيل وبُعد الحمولات، وعد سبحانه - وهو الواسع العليم - بما يغني عن ذلك، لأن من ترك الدنيا لأجل الدين أوصله سبحانه إلى مطلوبه من الدنيا مع ما سعد به من أمر الدين «من ترك شيئاً لله عوضه الله خيراً منه» فقال: {وإن خفتم} أي بسبب منعهم من قربان المواطن الإلهية {عيلة} أي فقراً وحاجة {فسوف يغنيكم الله} أي هو ذو الجلال والإكرام {من فضله} وهو ذو الفضل والطول والقوة والحول.

Zikredilen illetten dolayı bunun nefislere ağır geleceğini biliyordu. Özellikle Ali radıyallâhu anh hac mevsimi halkına Berâe ayetlerini okuduğunda bazılarının: “Ey Mekke halkı! Yolların kesilmesi ve yüklerin uzak kalması sebebiyle ne büyük sıkıntılarla karşılaşacağınızı yakında göreceksiniz!” demesi üzerine; Vâsi' ve Alîm olan Sübhânehu, bundan müstağni kılacak şeyi vaat etti. Çünkü dünyayı din uğruna terk eden kimseyi Sübhânehu, din işinde mazhar kıldığı bahtiyarlıkla birlikte dünyadan da arzusuna ulaştırır: «Kim Allah için bir şeyi terk ederse, Allah ona ondan daha hayırlısını bedel olarak verir.» Şöyle buyurdu: {وإن خفتم} “Ve eğer korkarsanız”, yani onların ilahî mekânlara yaklaşmaktan menedilmeleri sebebiyle [korkarsanız], {عيلة} “yoksulluktan”, yani fakirlik ve muhtaçlıktan, {فسوف يغنيكم الله} “Allah sizi zenginleştirecektir”, yani Celal ve İkram sahibi olan O Allah [zenginleştirecektir], {من فضله} “kendi lütfundan”; O lütuf, ihsan, kuvvet ve kudret sahibidir.

ولما كان سبحانه الملك الغني القادر القوي الذي لا يجب لأحد عليه شيء وتجب طاعته على كل شيء، نبه على ذلك بقوله: {إن شاء} ولما كان ذلك عندهم مستبعداً، علل تقريباً بقوله: {إن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {عليم} أي بوجوه المصالح {حكيم*} أي في تدبير استجلابها وتقدير إدرارها ولقد صدق سبحانه ومن أصدق منه قيلاً فإنه أغناهم - بالمغانم التي انتثلها بأيديهم بعد نحو ثلاث سنين من إنزالها من كنوز كسرى وقيصر - غنى لم يطرق أوهامهم قط، ثم جعل ذلك سبباً لاختلاط بعض الطوائف من جميع الناس ببعض لصيرورتهم إخواناً في الدين الذي كان سبباً لأن يجتمع

Sübhânehu, hiç kimsenin Kendisi üzerinde bir hak sahibi olmadığı ve her şeyin Kendisine itaatinin zorunlu olduğu mutlak Hükümran, Ganî, Kadîr ve Kavî olduğu için şu sözüyle buna dikkat çekti: {إن شاء} “eğer dilerse”. Bu durum onların nezdinde uzak bir ihtimal görüldüğü için, zihinlere yaklaştırmak üzere şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani tam kuşatıcılığa sahip olan Allah, {عليم} “Alîm'dir”, yani maslahatların yönlerini bilendir, {حكيم*} “Hakîm'dir”, yani onların celbedilmesini tedbir etmede ve akışını takdir etmede hikmet sahibidir. Sübhânehu doğru söyledi; sözce O'ndan daha doğru kim olabilir! Nitekim bu ayetin inişinden yaklaşık üç yıl sonra Kisrâ ve Kayser'in hazinelerinden elleriyle çekip çıkardığı ganimetlerle onları hayallerinden bile geçmeyen bir zenginlikle zenginleştirdi. Sonra bunu, insanların bütün fırkalarının din kardeşi olmaları sebebiyle birbiriyle kaynaşmasına bir sebep kıldı; bu da her yıl hac günlerinde

في سوق منى وغيره في أيام الحج كل عام من المتاجر مع الغرب والعجم ما لا يكون مثله في بقعة من الأرض، والعيلة: الفاقة والافتقار، ومادتها بهذا الترتيب تدور على الحاجة وانسداد وجوه الحلية وقد تقدم أول النساء انها - لا بقيد ترتيب - تدور تقاليبها الثمانية على الارتفاع ويلزمه الزيادة والميل، ومنه تأتي الحاجة، وبرهن على ذلك في جميع الجزئيات.

Minâ çarşısında ve diğer yerlerde, Araplarla ve Acemlerle yeryüzünün hiçbir parçasında benzeri bulunmayan ticaretlerin toplanmasına sebep oldu. 'Ayle' (عيلة): Yoksulluk ve muhtaçlıktır. Bu tertipteki kökü muhtaçlık ve çare yollarının tıkanması etrafında döner. Nisa Suresi'nin başında, tertip kaydı olmaksızın, sekiz çekiminin yükselme etrafında döndüğü, bunun da fazlalık ve meyil gerektirdiği, ihtiyacın da buradan geldiği geçmişti; bütün cüzlerde buna delil getirilmiştir.

ولما كان ذلك موضع تعجب يكون سبباً لأن يقال: من أين يكون ذلك الغنى؟ أجاب بقوله: {قاتلوا} أي أهل الأموال والغنى {الذين لا يؤمنون بالله} أي الذي له جميع صفات الكمال إيماناً هو على ما أخبرت به عنه رسله، ولو آمنوا هذا الإيمان ما كذبوا رسولاً من الرسل، وأيضاً فالنصارى مثلثة وبعض اليهود مثنية {ولا باليوم الآخر} أي كذلك، وأقل ذلك أنهم لا يقولون بحشر الأجساد {ولا يحرمون ما حرم الله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله {ورسوله} أي من الشرك وأكل الأموال بالباطل وغير ذلك وتبديل التوراة والإنجيل {ولا يدينون} أي يفعلون ويقيمون، اشتق من الدين فعلاً ثم أضافه إلى صفته إغراقاً في اتخاذه بذلك الوصف فقال: {دين الحق} أي الذي أخذت عليهم رسلهم العهود والمواثيق باتباعه، ثم بين الموصول مع صلته فقال: {من الذين} ودل على استهانته سبحانه بهم وبراءته

Bu durum, “Bu zenginlik nereden gelecek?” denilmesine sebep olacak bir hayret mahalli olunca şu sözüyle cevap verdi: {قاتلوا} “Savaşın”, yani mal ve servet sahipleriyle [savaşın], {الذين لا يؤمنون بالله} “Allah'a inanmayanlarla”, yani elçilerinin O'nun hakkında haber verdiği şekilde kemal sıfatlarının tamamına sahip olan Allah'a [inanmayanlarla]. Şayet bu şekilde iman etselerdi elçilerden hiçbir elçiyi yalanlamazlardı; ayrıca Hristiyanlar teslise (üçlemeye), bazı Yahudiler ise tesniyeye (ikilemeye) inanırlar; {ولا باليوم الآخر} “ahiret gününe de [inanmayanlarla]”, yani aynı şekilde [inanmayanlarla], bunun en asgarisi cesetlerin haşredileceğini söylememeleridir; {ولا يحرمون ما حرم الله} “Allah'ın haram kıldığını haram saymayanlarla”, yani bütün emirlerin sahibi olan en yüce Hükümran'ın haram kıldığını [haram saymayanlarla], {ورسوله} “ve O'nun Elçisinin [haram kıldığını]”, yani şirk koşmayı, batıl yollarla malları yemeyi ve Tevrat ile İncil'i tahrif etmek gibi diğer şeyleri [haram saymayanlarla], {ولا يدينون} “ve din edinmeyenlerle”, yani yapıp ikame etmeyenlerle; 'dîn' kelimesinden bir fiil türetti, sonra bu vasfı edinmedeki mübalağaya binaen onu sıfatına izafe ederek şöyle buyurdu: {دين الحق} “hak dini”, yani elçilerinin kendilerine tabi olma hususunda ahit ve misaklar aldıkları [hak dini]. Sonra mevsulü sılasıyla birlikte beyan ederek şöyle buyurdu: {من الذين} “o kimselerden”. Sübhânehu onları küçümsediğine ve onlardan berî olduğuna,

منهم بأن بني للمفعول قوله: {أوتوا الكتاب} أي من اليهود والنصاري ومن ألحق بهم {حتى يعطوا الجزية} أي وهي ما قرر عليهم في نظر سكناهم في بلاد الإسلام آمنين، فعله من جزى يجزي.

Şu sözünü meçhul kalıbında getirerek delalet etti: {أوتوا الكتاب} “kendilerine Kitap verilenlerden”, yani Yahudilerden, Hristiyanlardan ve onlara ilhak edilenlerden, {حتى يعطوا الجزية} “cizyeyi verinceye kadar”; o da İslam beldelerinde güven içinde oturmaları karşılığında onlara takdir edilen bedeldir; fiili جزى يجزي'den gelir;

إذا قضى ما عليه {عن يد} أي قاهرة إن كانت يد الآخذ او مقهورة إن كانت يد المعطي، من قولهم: فلان أعطى بيده {وهم صاغرون*} ففي ذلك غنى لا يشبه ما كنتم فيه من قتال بعضكم لبعض لتغنم ما في يده من ذلك المال الحقير ولا ما كنتم تعدونه غنى من المتاجر التي لا يبلغ أكبرها واصغرها ما أرشدناكم إليه مع ما في ذلك العز الممكن من الإصلاح والطاعة وسترون، وعبر باليد عن السطوة التي ينشأ عنها الذل والقهر لأنها الآلة الباطشة، فالمعنى عن يد قاهرة لهم، أي عن قهر منكم لهم وسطوة بأفعالهم التي أصغرتهم عظمتها وأذلتهم شدتها، قال أبو عبيدة: يقال لكل من أعطى شيئاً كرهاً عن غير طيب نفس، أعطاه عن يد. انتهى. وعبر ب «عن» التي هي للمجاوزة لأن الإعطاء لا يكون إلا بعد البطش المذل، هذا إذا أريد باليد يد الآخد، ويمكن أن يراد بها يد المعطي، وتكون كناية عن النفس لأن مقصود الجزية المال، واليد أعظم أسبابه، فالمعنى حتى يعطي كل واحد منهم الجزية عن نفسه.

Üzerine düşeni ödediği zaman kullanılır; {عن يد} “kendi elleriyle / boyun eğerek”, yani alanın eli ise üstün/kahredici bir elden, verenin eli ise boyun eğdirilmiş bir elden [verinceye kadar]; nitekim “Falanca eliyle verdi” denir; {وهم صاغرون*} “ve onlar küçülmüş / boyun eğmiş olarak”. Bunda, elindeki o değersiz malı ganimet almak için birbirinizle savaşmanızdan ibaret olan eski durumunuza benzemeyen ve en büyüğü ile en küçüğü size rehberlik ettiğimiz şeye ulaşamayacak olan ticaretlerden saydığınız zenginliğe de benzemeyen bir zenginlik vardır; üstelik bunda ıslah ve itaatten mümkün olan bir izzet de bulunmaktadır ve bunu göreceksiniz. Zillet ve kahrın kendisinden doğduğu kudret 'el' ile ifade edildi; çünkü o, darbe vuran alettir. Mana şudur: Onları kahreden bir elden, yani sizin onları kahretmenizden ve büyüklüğü onları küçülten, şiddeti onları zelil kılan fiillerinizle [üzerlerine kurduğunuz] bir galebeden [verinceye kadar]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Gönül hoşnutluğu olmaksızın, zorla bir şey veren herkes hakkında 'عن يد' (elinden verdi) denir.” [Ebû Ubeyde'nin sözü] bitti. Uzaklaşma/aşma ifade eden «عن» harfiyle getirilmiştir; çünkü verme işlemi ancak zelil kılan darbeden sonra gerçekleşir. Bu, eğer elle alanın eli kastedilirse böyledir. Verenin elinin kastedilmiş olması da mümkündür ve nefisten kinaye olur; çünkü cizyenin maksadı maldır ve el de onun en büyük sebebidir; mana: “onlardan her biri bizzat kendisi adına cizyeyi verinceye kadar” şeklinde olur.

ولما كان المراد التعميمم أتى بها نكرة لتفيد ذلك، ويؤيد هذا ما نقل العلماء عن الرواة لفتوح البلاد منهم الحافظ أبو الربيع بن سالم الكلاعي، قال في كتابه الاكتفاء في وقعة جلولاء من بلاد فارس:

Kastedilen şey genelleme olduğu için, bunu ifade etmesi maksadıyla nekre olarak getirdi. Âlimlerin beldelerin fetihlerini rivayet edenlerden naklettikleri de bunu desteklemektedir; onlardan biri Hâfız Ebü'r-Rebî' b. Sâlim el-Kelâî'dir. el-İktifâ adlı kitabında Fars diyarındaki Celûlâ Vakası hakkında şöyle demiştir:

قالوا: قال بعضهم: فكان الفلاحون للطرق والجسور والأسواق والحرث والدلالة مع الجزي عن أيديهم على قدر طاقتهم، وكانت الدهاقين للجزية عن أيديهم والعمارة، وإنما أخذوا الجزية من المجوس لأن النبي ﷺ أخذها من مجوس هجر وأخذها منهم لأنهم أهل كتاب في الأصل، قال الشافعي في باب المجمل والمفسر من كتاب اختلاف الحديث: والمجوس أهل كتاب غير التوراة والإنجيل وقد نسوا كتابهم وبدلوه، فأذن رسول الله ﷺ في أخذ الجزية منهم؛ أخبرنا سفيان عن أبي سعد سعيد بن مرزبان عن نصر بن عاصم قال: قال فروة بن نوفل الأشجعي: علام تؤخذ الجزية من المجوس وليسوا بأهل كتاب؟ فقام إليه المستورد فأخذ بلببه فقال: ياعدو الله! تطعن على أبي بكر وعلى عمر وعلي أمير المؤمنين - يعني علياً - وقد أخذوا منهم الجزية، فذهب به إلى القصر فخرج علي ﵁ عليهما فقال: البدا! البدا! فجلسا في ظل القصر فقال علي: أنا أعلم الناس بالمجوس، كان لهم علم يعلمونه وكتاب يدرسونه، وإن ملكهم سكر فوقع على ابنته أو أخته فاطلع عليه بعض أهل مملكته، فلما صحا جاؤوا يقيمون عليه الحد فامتنع عليهم فدعا أهل مملكته فقال: تعلمون ديناً

Dediler ki: Bazıları şöyle dedi: Çiftçiler yollar, köprüler, çarşılar, ziraat ve kılavuzluk işleriyle birlikte güçleri yettiğince ellerinden cizye vermekle mükellefti; Dihkânlar (toprak sahipleri) ise ellerinden cizye vermek ve imar işleriyle mükellefti. Mecûsilerden cizyeyi ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hecer Mecûsilerinden aldığı için aldılar; onlardan almasının sebebi de aslen Ehl-i Kitap olmalarıydı. Şâfiî, İhtilâfü'l-Hadîs adlı kitabının “el-Mücmel ve'l-Müfesser” babında şöyle demiştir: “Mecûsiler, Tevrat ve İncil'den başka bir kitabın ehli idiler; kitaplarını unuttular ve değiştirdiler; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan cizye alınmasına izin verdi.” Süfyân, Ebû Sa'd Saîd b. Merzübân'dan, o Nasr b. Âsım'dan bize haber verdi; dedi ki: Ferve b. Nevfel el-Eşcaî: “Mecûsiler Ehl-i Kitap olmadıkları hâlde neye dayanarak onlardan cizye alınıyor?” dedi. Bunun üzerine Müstevrid ayağa kalkıp onun yakasına yapıştı ve: “Ey Allah'ın düşmanı! Ebû Bekir'e, Ömer'e ve Müminlerin Emîri Ali'ye —yani Ali'ye— onlar kendilerinden cizye almışken dil mi uzatıyorsun?” dedi. Onu saraya götürdü; Ali radıyallâhu anh ikisinin yanına çıkıp: “Yere oturun! Yere oturun!” dedi. Sarayın gölgesine oturdular. Ali şöyle dedi: “Ben Mecûsileri insanların en iyi bileniyim. Onların bildikleri bir ilimleri ve ders yaptıkları bir kitapları vardı. Hükümdarları sarhoş oldu ve kızıyla veya kız kardeşiyle birlikte oldu; krallık halkından bazıları bunu gördü. Ayılınca ona had tatbik etmeye geldiler, o ise direndi ve krallık halkını toplayıp şöyle dedi: ‘Âdem'in dininden daha hayırlı bir din biliyor musunuz?

خيراً من دين آدم وقد كان آدم ينكح بنيه من بناته، فأنا على دين آدم، فبايعوه وقاتلوا الذين خالفوهم حتى قتلوهم فأصبحوا وقد أسري على كتابهم فرفع من بين أظهرهم وذهب العلم الذي في صدورهم، وهم أهل كتاب وقد أخذ رسول الله ﷺ وأبو بكر وعمر ﵄ منهم الجزية. ولما أمر بقتالهم ووصفهم بما هو السبب الباعث على ذلك، عطف عليه بعض أقوالهم المبيحة لقتالهم الموجبة لنكالهم فقال: {وقالت} أي قاتلوا أهل الكتاب لأنهم كفروا بما وصفناهم به وقالت {اليهود} منهم كذباً وبهتاناً {عزير} تنوينُ عاصم والكسائي له موضحٌ لكونه مبتدأ، والباقون منعوه نظراً إلى عجمته مع العلمية وليس فيه تصغير، والخبر في القراءة قولهم: {ابن الله} أي الذي له العلو المطلق فليس كمثله شيء، وعزير هذا هو المسمى عندهم في سفر الأنبياء ملاخيا، ويسمى أيضاً العازر وهو الأصل والعزير تعريبه، وأما الذي جمع لهم هذه التوراة التي بين أيديهم فقال السمؤال بن يحيى المغربي الذي كان يهودياً فأسلم: إنه شخص آخر اسمه عزرا، وإنه ليس بنبي. ذكر ذلك في كتابه غاية المقصود في الرد على النصارى واليهود، وهو كتاب حسن جداً، وكان السموأل هذا مع تمكنه من المعرفة بشريعة اليهود وأخبارهم متمكناً من علوم الهندسة وغيرها، وكان فصيحاً بليغاً

Oysa Âdem oğullarını kızlarıyla evlendiriyordu; ben de Âdem'in dini üzereyim.’ Ona biat ettiler ve kendilerine muhalefet edenlerle savaşıp onları öldürdüler. Sabahladıklarında kitapları geceleyin yürütülüp aralarından kaldırılmış ve göğüslerindeki ilim gitmişti. Onlar Ehl-i Kitap'tır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ onlardan cizye almıştır.” Onlarla savaşmayı emredip onları buna sevk eden sebeple vasfettiğinde, savaşı helal kılan ve cezalarını gerektiren bazı sözlerini buna atfederek şöyle buyurdu: {وقالت} “Ve dedi ki”, yani Ehl-i Kitap ile savaşın; çünkü onlar kendilerini vasfettiğimiz şeylerle inkâr ettiler ve dediler ki: {اليهود} “Yahudiler”, onlardan [bazıları] yalan ve iftira olarak: {عزير} “Üzeyir”. Âsım ve Kisâî'nin onu tenvinle okumaları mübteda olduğunu açıkça göstermektedir; diğerleri ise alem (özel isim) olmasıyla birlikte a'cemî (yabancı kökenli) olmasını dikkate alarak tenvinsiz okudular; onda ism-i tasgir yoktur. Kıraatte haber onların şu sözüdür: {ابن الله} “Allah'ın oğludur”, yani mutlak yüceliğin sahibi olan ve hiçbir benzeri bulunmayan [Allah'ın oğludur]. Bu Üzeyir, onların nezdinde Peygamberler سفر'inde Malahya (Malaki) diye isimlendirilen kimsedir; ona Elazar da denir, aslı budur ve Üzeyir onun Arapçalaşmış hâlidir. Ellerinde bulunan şu Tevrat'ı onlar için toplayan kimseye gelince; Yahudi iken Müslüman olan Semev'el b. Yahyâ el-Mağribî şöyle demiştir: “O, Ezra adında başka bir şahıstır ve peygamber değildir.” Bunu, Gâyetü'l-Maksûd fi'r-Reddi ale'n-Nasârâ ve'l-Yehûd adlı kitabında zikretmiştir; o pek güzel bir kitaptır. Bu Semev'el, Yahudi şeriatını ve onların haberlerini çok iyi bilmesiyle birlikte hendese ve diğer ilimlerde de yetkin, fasih ve beliğ bir kimseydi;

وكان حسن الإسلام يضرب المثل بعقله، ورأيت اليهود في غاية النكاية منه، وأراني بعضهم رسالة إليه لبعض أحبارهم يسفه فيها رأيه في إسلامه ويشبه عليه بأشياء خطابيه وشعرية، فأجابه بجواب بديع افتتحه بقوله تعالى:

İslamı güzel bir kimseydi, aklıyla darbımesel olunurdu. Yahudilerin ondan son derece rahatsız olduklarını gördüm. Onlardan bazıları, hahamlarından birinin ona yazdığı, İslam'a girmesindeki görüşünü beyinsizlik saydığı, hitabî ve şiirsel şeylerle kafasını karıştırmaya çalıştığı bir mektubu bana gösterdi. O da ona Yüce Allah'ın şu sözüyle başlayan harika bir cevap vermişti:

{سيقول السفهاء من الناس ما ولاّهم عن قبلتهم التي كانوا عليها} [البقرة: ١٤٢] ثم رد كلامه أحسن رد ثم قال له ما حاصله: دع عنك مثل هذه الخرافات، وأجب عن الأمور التي ألزمتكم بها في كتاب غاية المقصود، فما أحار جواباً، ثم القائل لهذا القول منهم روى عن ابن عباس ﵄ أنهم أربعة، وقيل: قائله واحد وأسند إلى الكل كما يقال: فلان يركب الخيول وقد لا يكون له إلا فرس واحد، وهو كقوله تعالى {الذين قال لهم الناس} [آل عمران: ١٧٣] وقيل: كان فاشياً فيهم فلما عابهم الله به تركوه وهم الآن ينكرونه، والله تعالى أصدق حديثاً {وقالت النصارى} أي منهم إفكاً وعدواناً {المسيح} وأخبروا عنه بقولهم: {ابن الله} أي مع أن له الغنى المطلق والكمال الأعظم، والمسيح هذا هو ابن الله مريم بنت عمران؛ ثم استأنف قوله مترجماً قولي فريقيهم: {ذلك} أي القول البعيد من العقول المكذب للنقول {قولهم بأفواههم} أي حقيقة لم يحتشموا من قوله مع

{سيقول السفهاء من الناس ما ولاّهم عن قبلتهم التي كانوا عليها} “İnsanlardan birtakım beyinsizler: ‘Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?’ diyecekler” [el-Bakara: 142]. Sonra onun sözünü en güzel şekilde reddetti ve özetle ona şöyle dedi: “Bu gibi hurafeleri bir kenara bırak da Gâyetü'l-Maksûd kitabında seni ilzam ettiğim hususlara cevap ver!” Fakat o hiçbir cevap veremedi. Onlardan bu sözü söyleyen kimseye gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan onların dört kişi olduğu rivayet edilmiştir. Söyleyenin bir kişi olduğu, ancak “Falanca atlara biner” denilip de belki sadece tek bir atı olması gibi, tamamına isnat edildiği de söylenmiştir; bu durum Yüce Allah'ın: {الذين قال لهم الناس} “O kimseler ki insanlar onlara dediler” [Âl-i İmrân: 173] sözü gibidir. Bir görüşe göre de bu söz aralarında yaygındı; Allah onları bununla ayıplayınca terk ettiler, şimdi ise bunu inkâr etmektedirler; Allah Teâlâ ise sözce en doğru olandır. {وقالت النصارى} “Ve Hristiyanlar dediler ki”, yani onlardan [bazıları] iftira ve haddi aşarak: {المسيح} “Mesih”; ve onun hakkında şöyle diyerek haber verdiler: {ابن الله} “Allah'ın oğludur”, yani mutlak zenginlik ve en büyük kemal O'na ait olduğu hâlde [böyle dediler]. Bu Mesih, İmrân kızı Meryem'in oğludur. Sonra iki fırkanın sözünü tercüme ederek sözü yeniledi: {ذلك} “İşte bu”, yani akıllardan uzak, nakilleri yalanlayan o söz, {قولهم بأفواههم} “ağızlarıyla söyledikleri sözleridir”, yani

سخافته، وهو مع ذلك قول لا تجاوز حقيقته الأفواه إلى العقول لأنه لا يتصوره عاقل، بل هو قول مهمل كأصوات الحيوانات العجم لا يتحقق له المعنى؛ قال: ومعناه الحال أن قائله لا عقل له، ليس له معنى وراء ذلك، ولبعده عن أن يكون مقصوداً لعاقل عبر فيه بالأفواه التي هي أبعد من الألسنة إلى القلوب.

Gülünçlüğüne rağmen onu söylemekten fiilen çekinmediler. Üstelik bu, hakikati ağızlardan akıllara geçmeyen bir sözdür; çünkü hiçbir akıl sahibi onu tasavvur edemez; bilakis o, dilsiz hayvanların sesleri gibi manası gerçekleşmeyen anlamsız bir sözdür. Dedi ki: Hâlin anlamı, onu söyleyenin aklının olmadığıdır; bunun ötesinde bir manası yoktur. Akıl sahibinin kastedeceği bir şey olmaktan uzak olduğu için, kalplere nispetle dillerden daha uzak olan 'ağızlar' ile ifade edilmiştir.

ولما كان كأنه قيل: فما لهم إذا كان هذا حالهم قالوه؟ قال ما حاصلة: إنهم قوم مطبوعون على التشبه بمن يفعل المفاسد كما أنهم تشبهوا بعبدة الأوثان، فعبدوها غير مرة والأنبياء بين أظهرهم يدعونهم إلى الله وكتابهم ينادي بمثل ذلك وينذرهم أشد الإنذار {يضاهئون} أي حال كونهم يشابهون بقولهم هذا {قول الذين كفروا} أي بمثله وهو العرب حيث قالوا: الملائكة بنات الله، كما أنهم لما رأوا الذين يعكفون على أصنام لهم قالوا: {يا موسى اجعل لنا إلهاً كما لهم آلهة} .

Sanki: “Durumları böyle iken ne oldu da bunu söylediler?” denilince özetle şöyle buyurdu: Onlar, tıpkı putperestlere benzeyip peygamberler aralarında onları Allah'a davet ederken ve kitapları benzer şekilde haykırıp onları en şiddetli biçimde uyarırken defalarca putlara taptıkları gibi, fesat işleyenlere benzemeye tabiatları meyilli bir kavimdir; {يضاهئون} “benzetiyorlar”, yani bu sözleriyle benzedikleri hâlde, {قول الذين كفروا} “inkâr edenlerin sözüne”, yani Arapların “Melekler Allah'ın kızlarıdır” dedikleri gibi onun benzeriyle inkâr edenlerin sözüne [benzetiyorlar]; nitekim onlar kendilerine ait putlara tapanları gördüklerinde: {يا موسى اجعل لنا إلهاً كما لهم آلهة} “Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” demişlerdi.

ولما كان لا يمتنع أن يكون الذين شابهوهم إنما كانوا بعدهم أو في زمانهم من قبل أن يبين فساد قولهم، نفى ذلك بقوله مشيراً بحرف الجر إلى أن كفرهم لم يستغرق زمن القبل: {من قبل} أي من قبل أن يحدث منهم هذا القول، وهذا دليل على أن العرب غيروا دين إسماعيل ﵇، اجترؤوا على مثل هذا القول قبل إيقاع بخت نصر باليهود

Kendilerine benzeyenlerin onlardan sonra veya onların zamanında, henüz sözlerinin fesadı açıklanmadan önce yaşamış olmaları imkânsız olmadığı için, küfürlerinin geçmiş zamanın tamamını kaplamadığına harf-i cer ile işaret ederek şu sözüyle bunu nefyetti: {من قبل} “daha önce”, yani onlardan bu söz çıkmadan önce. Bu da Arapların İsmâil aleyhisselâm'ın dinini değiştirdiklerine, Buhtunnasr'ın Yahudilere saldırmasından önce

أو في حدوده، وليس ذلك ببعيد مع طول الزمان وإغواء الشيطان، فقد كان بين زمان إبراهيم وعزير ﵉ نحو ألف وخمسمائة سنة - هذا على ما ذكره بعض علماء أهل الكتاب عن كتبهم وأيده ما ذكره المسعودي من مروج الذهب في تاريخ ملوك بابل من نمرود إلى بخت نصر: وذكر بعض المؤرخين أن بين الزمنين زيادة على ألفي سنة على أنهم قد نقلوا ما هو صريح في كفر العرب في ذلك الزمان فرووا عن هشام بن الكلبي أنه قال: كان بدء نزول العرب إلى أرض العراق أن الله ﷿ اوحى إلى برخيا من ولد يهودا أن ائت بخت نصر فمره أن يغزو العرب الذين لا أغلاق لبيوتهم ويطأ بلادهم بالجنود فيقتل مقاتلتهم ويسبي ذراريهم ويستبيح أموالهم وأعلمه بكفرهم بي واتخاذهم الآلهة دوني وتكذيبهم أنبيائي ورسلي، وعن غير ابن الكلبي أنه نظم ما بين أبلة والايلة خيلاً ورجالاً ثم دخلوا على العرب فاستعرضوا كل ذي روح قدروا عليه، وأوصى الله برخيا وإرميا بمعد بن عدنان الذي من ولده محمد المختوم به النبوة، وكان ذكر مشابهتهم لأهل الشرك تحقيراً لشأنهم تجرئة على الإقدام عليهم إذ جعلهم مشابهين لمن دربوا قتالهم وضربوا عليهم فأذلوهم بعد أن كانوا في عزة لا يخشون زوالها، وعزائم شديدة لا يخافون

veya o sınırlarda böyle bir söze cüret ettiklerine bir delildir. Zamanın uzaması ve şeytanın saptırmasıyla bu uzak bir ihtimal değildir; zira İbrâhim ile Üzeyir aleyhimesselâm'ın zamanı arasında yaklaşık bin beş yüz yıl vardı —bu, Ehl-i Kitap âlimlerinden bazılarının kitaplarından naklettiği ve el-Mes'ûdî'nin Mürûcü'z-Zeheb'de Nemrut'tan Buhtunnasr'a kadar Babil kralları tarihinde zikrettiği hususla desteklenen bilgidir. Bazı tarihçiler ise iki dönem arasında iki bin yıldan fazla zaman olduğunu zikretmişlerdir. Kaldı ki o dönemde Arapların küfrünü açıkça belirten hususları da nakletmişlerdir; nitekim Hişâm b. el-Kelbî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Arapların Irak topraklarına ilk inişleri şöyle oldu: Allah Azze ve Celle, Yehûdâ neslinden Berhiyâ'ya: ‘Buhtunnasr'a git ve ona evlerinde kilit bulunmayan Araplarla savaşmasını, ordularla onların topraklarını çiğnemesini, savaşçılarını öldürüp zürriyetlerini esir almasını ve mallarını mubah kılmasını emret; Beni inkâr ettiklerini, Benden başka ilahlar edindiklerini, peygamberlerimi ve elçilerimi yalanladıklarını ona bildir’ diye vahyetti.” İbnü'l-Kelbî dışındakilerden de Übülle ile Eyle arasını atlılar ve yayalarla donattığı, sonra Arapların üzerine girip güç yetirdikleri her canlıyı kılıçtan geçirdikleri; Allah'ın Berhiyâ ve İrmiyâ'ya, soyundan peygamberliğin kendisiyle mühürlendiği Muhammed'in geleceği Ma'add b. Adnân'ı korumalarını vasiyet ettiği nakledilmiştir. Şirk ehline olan benzerliklerinin zikredilmesi, onların durumunu küçümsemek ve onlara karşı harekete geçmeye cesaretlendirmek içindir; zira onları, savaşlarına alışkın oldukları, üzerlerine saldırıp zevalinden korkmadıkları bir izzet ve

انحلالها، كل ذلك بطاعة الله في قتالهم وطلب مرضاته بنزالهم لأنه عليهم، ومن كان عليه لم يفلح، وإلى مثل ذلك إشارة بقوله في حق هؤلاء: {قاتلهم الله} أي أهلكهم الملك الأعظم، لأن من قاتله لم ينج منه، وقيل: لعنهم؛ روي عن ابن عباس قال: وكل شيء في القرآن مثله فهو لعن {أنى يؤفكون*} أي كيف ومن أين يصرفون عن الحق مع قيام الأدلة القاطعة عليه، ثم زادهم جرأة عليهم بالإشارة إلى ضعف مستندهم حيث كان مخلوقاً مثلهم بقوله: {اتخذوا} أي كلفوا أنفسهم العدول عن الله القادر على كل شيء وأخذوا {أحبارهم} أي من علماء اليهود، والحبر في الأصل العالم من أيّ طائفة كان {ورهبانهم} أي من زهاد النصارى، والراهب في الأصل من تمكنت الرهبة في قلبه فظهرت آثارها على وجهه ولباسه، فاختص في العرف بعلماء النصارى أصحاب الصوامع {أرباباً} أي آلهة لكونهم يفعلون ما يختص به الرب من تحريم ما حرموا وتحليل ما حللوا؛ وأشار إلى سفول أمرهم بقوله: {من دون الله} أي الحائز لجميع صفات الجلال، فكانوا يعولون عليهم ويسندون أمرهم إليهم حتى أن كانوا ليتبعونهم في الحلال والحرام و {المسيح} أي المبارك الذي هو أهل لأن المسيح بدهن القدس وأن يمسح غيره {ابن مريم} أي

çözülmesinden korkmadıkları şiddetli azimlerden sonra kendilerini zelil kıldıkları kimselere benzer kıldı. Bütün bunlar onlarla savaşma hususunda Allah'a itaat etmek ve onlarla çarpışarak O'nun rızasını aramak sayesindedir; çünkü Allah onların aleyhinedir, Allah kimin aleyhine olursa o iflah olmaz. Bunlar hakkında şu sözüyle de benzer bir duruma işaret edilmektedir: {قاتلهم الله} “Allah onları kahretsin”, yani en yüce Hükümran onları helak etsin; zira Allah'ın savaştığı kimse O'ndan kurtulamaz. Bir görüşe göre: “Allah onlara lanet etsin” demektir; İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Kur'an'da bunun benzeri olan her ifade lanettir.” {أنى يؤفكون*} “Nasıl da döndürülüyorlar!”, yani kesin deliller ortada dururken haktan nasıl ve nereden çevriliyorlar! Sonra dayanaklarının tıpkı kendileri gibi yaratılmış olduğuna işaret ederek şu sözüyle onlara karşı [müminlerin] cesaretini artırdı: {اتخذوا} “Edindiler”, yani her şeye gücü yeten Allah'tan yüz çevirmeyi kendilerine yük edinip edindiler, {أحبارهم} “hahamlarını”, yani Yahudi âlimlerini -ki 'hibr' asılda hangi gruptan olursa olsun âlim demektir-, {ورهبانهم} “ve rahiplerini”, yani Hristiyan zahitlerini -ki 'râhib' asılda korku kalbine yerleşip eserleri yüzünde ve elbisesinde görülen kimsedir; örfte ise manastır sahibi Hristiyan âlimlerine tahsis edilmiştir-, {أرباباً} “rabler”, yani onların haram kıldıklarını haram, helal kıldıklarını helal sayarak Rabbin zatına mahsus fiilleri yaptıkları için ilahlar [edindiler]. Şu sözüyle durumlarının alçaklığına işaret etti: {من دون الله} “Allah'ı bırakıp”, yani celal sıfatlarının tamamını kendisinde toplayan Allah'ı bırakıp; öyle ki helal ve haramda onlara uyacak kadar onlara bel bağlıyor ve işlerini onlara dayandırıyorlardı; ve {والمسيح} “ve Mesih'i [de rab edindiler]”, yani kutsal yağ ile meshedilmeye ve başkalarını meshetmeye layık olan o mübarek zatı, {ابن مريم} “Meryem oğlunu”, yani

اتخذوه كذلك لكونهم جعلوه ابناً فأهلوه للعبادة بذلك مع كونه ابن امرأة، فهو لا يصلح للإلهية بوجه لمشاركته للآدميين في الحمل والولادة والتربية والأكل والشرب وغير ذلك من أحوال البشر الموجبة للحاجة المنافية للإلهية، ومع تصريحه لهم بأنه عبد الله ورسوله، فتطابق العقل والنقل على أنه ليس بإله.

Onu da bir kadının oğlu olduğu hâlde oğul kıldıkları ve böylece ibadete layık gördükleri için aynı şekilde [rab] edindiler. Oysa hamilelik, doğum, terbiye, yeme, içme ve ilahlıkla bağdaşmayan ihtiyacı gerektiren diğer beşerî hâllerde insanlarla ortak olduğu için hiçbir şekilde ilahlığa elverişli değildir; üstelik kendisinin Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu onlara açıkça bildirmiştir. Böylece akıl ve nakil, onun ilah olmadığı hususunda ittifak etmiştir.

ولما قبح عليهم ما اختاروه لأنفسهم، قبحه عليهم من جهة مخالفته لأمره تعالى فقال: {وما} أي فعلوا ذلك والحال أنهم ما {أمروا} أي من كل من له الأمر من أدلة العقل والنقل {إلا ليعبدوا} أي ليطيعوا على وجه التعبد {إلهاً واحداً} أي لا يقبل القسمة بوجه لا بالذات ولا بالمماثلة، وذلك معنى وصفه بأنه {لا إله إلا هو} أي لا يصلح أن يكون معه إله آخر، فلما تعين ذلك في الله وكانت رتبته زائدة أبعد عما أشركوا به، نزهه بقوله: {سبحانه} أي بعدت رتبته وعلت {عما يشركون*} في كونه معبوداً أو مشروعاً؛ ذكر أبو محمد إسحاق بن إبراهيم البستي القاضي في تفسيره وغيره عن عدي ابن حاتم ﵁ قال: أتيت رسول الله ﷺ وفي عنقي صليب من ذهب فقال: اقطعه، فقطعته ثم أتيته وهو يقرأ سورة براءة {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله والمسيح ابن مريم وما أمروا إلا ليعبدوا إلهاً واحداً لا إله إلا هو سبحانه عما يشركون} قلت: يا رسول!

Kendileri için seçtikleri şeyi çirkin gösterince, Yüce Allah'ın emrine muhalefet etmesi yönünden de onu çirkin bularak şöyle buyurdu: {وما} “Oysa”, yani onlar bunu yaptılar hâlbuki, {أمروا} “emrolunmamışlardı”, yani aklî ve naklî delillerden emir verme yetkisine sahip olan hiç kimseden [böyle bir emir almamışlardı], {إلا ليعبدوا} “ancak kulluk etmekle [emrolunmuşlardı]”, yani ibadet kastıyla itaat etmekle, {إلهاً واحداً} “tek bir İlaha”, yani ne zatında ne de benzerlik yoluyla hiçbir şekilde bölünme kabul etmeyen [tek bir İlaha]. Bu da O'nun şu şekilde vasfedilmesinin manasıdır: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”, yani O'nunla birlikte başka bir ilahın bulunması mümkün değildir. Bu durum Allah hakkında kesinleşip O'nun mertebesi şirk koştukları şeylerden katbekat yüce ve uzak olunca, şu sözüyle O'nu tenzih etti: {سبحانه} “O münezzehtir”, yani O'nun mertebesi uzaktır ve yücedir, {عما يشركون*} “onların ortak koştukları şeylerden”, ibadet edilme veya hüküm koyma hususunda [ortak koştuklarından]. Kâdı Ebû Muhammed İshâk b. İbrâhîm el-Büstî tefsirinde ve diğerleri Adî b. Hâtim radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına boynumda altından bir haç varken geldim. “Onu çıkarıp at” buyurdu; ben de onu çıkarıp attım. Sonra Berâe Suresi'nden şu ayeti okurken yanına geldim: {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله والمسيح ابن مريم وما أمروا إلا ليعبدوا إلهاً واحداً لا إله إلا هو سبحانه عما يشركون} “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa tek bir İlahtan başkasına kulluk etmekle emrolunmamışlardı. O'ndan başka ilah yoktur. O, onların ortak koştuklarından münezzehtir”. Ben: “Ey Allah'ın Elçisi!

إنا لم نكن نعبدهم! قال: أجل. أليس كانوا يحلون لكم ما حرم الله فتستحلونه ويحرمون عليكم ما أحل الله فتحرمونه؟ قلت: بلى، قال: تلك عبادتهم.

Biz onlara ibadet etmiyorduk ki!” dedim. Şöyle buyurdu: “Evet öyle. Onlar Allah'ın haram kıldığını size helal kılıyor, siz de onu helal saymıyor muydunuz; Allah'ın helal kıldığını da size haram kılıyor, siz de onu haram saymıyor muydunuz?” Ben: “Evet,” dedim. “İşte bu, onlara ibadettir” buyurdu.

ولما وهى سبحانه أمرهم من جهة استنادهم، زاد توهية من جهة مرادهم بالإعلام بأنهم بقتالهم لأهل الطاعة إنما يقاتلون الله وأنه لا ينفذ غرضهم بل يريد غير ما يريدون، ومن المقرر أنه لا يكون إلا ما يريد، فقال مستأنفاً أو معللاً لما مضى من أقوالهم وأفعالهم: {يريدون أن يطفئوا} أي بما مضى ذكره من أحوالهم {نور الله} أي دين الملك الأعلى الذي له الإحاطة العظمى، وشرعه الذي شرعه لعباده على ألسنة الأنبياء والرسل، كل ذلك ليتمكنوا من العمل بالأغراض والأهوية، فإن اتباع الرسل حاسم للشهوات، وهم أبعد الناس عن ذلك.

Sübhânehu, dayandıkları nokta bakımından onların işini zayıflatınca; itaat ehline karşı savaşmakla aslında Allah ile savaştıklarını, maksatlarının gerçekleşmeyeceğini, bilakis O'nun onların istediğinden başkasını dilediğini ve ancak O'nun dilediğinin olacağının muhakkak bulunduğunu bildirerek amaçları bakımından da zayıflığı artırdı. Sözü yenileyerek veya geçmiş söz ve fiillerini gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {يريدون أن يطفئوا} “Söndürmek istiyorlar”, yani durumlarına dair geçmişte zikredilen şeylerle, {نور الله} “Allah'ın nurunu”, yani en büyük kuşatıcılığa sahip olan en yüce Hükümran'ın dinini ve peygamberler ile elçilerin diliyle kullarına koyduğu şeriatını [söndürmek istiyorlar]. Bütün bunlar şahsî maksatlara ve hevalara göre amel edebilmek içindir; zira elçilere uymak şehvetleri kesip atar, onlar ise bundan insanların en uzağıdır.

ولما حقر شأنهم، هدمه بالكلية بقوله: {بأفواههم} أي بقول خال عن شيء يثبته أو يمضيه وينفذه، وفي تسمية دينه نوراً ومعاندتهم إطفاء بالأفواه تمثيل لحالهم بحال من يريد إطفاء نور الشمس بنفخه {ويأبى} أي والحال أنه يفعل فعل الأبيّ وهو أنه لا يرضي {الله} أي الذي له جميع العظمة والعز ونفوذ الكلمة {إلا أن يتم نوره} أي لا يقتصر على مجرد إشراقه، بل وعد - وقوله الحق - بأنه لا بد من إكماله

Onların durumunu küçümseyince, şu sözüyle onu tamamen yıktı: {بأفواههم} “ağızlarıyla”, yani onu ispat eden, geçerli kılan ve uygulayan hiçbir şeyden nasibi olmayan kuru bir sözle. Dininin 'nur' ve onların inatlarının 'ağızlarla söndürme' olarak adlandırılmasında, onların hâli üfleyerek güneşin nurunu söndürmek isteyen kimsenin hâline benzetilmiştir. {ويأبى} “Oysa kaçınır”, yani boyun eğmeyen kimsenin fiilini işleyerek razı olmaz, {الله} “Allah”, yani bütün azamete, izzete ve sözün geçerliliğine sahip olan Allah, {إلا أن يتم نوره} “nurunu tamamlamaktan başka hiçbir şeye”, yani sadece parıldamasıyla yetinmez, bilakis —ve O'nun sözü haktır— onu mutlaka kemale erdireceğini,

وإطفائه لكل ما عداه وإحراقه. ولما في «يأبى» من معنى الجحد دخل عليه الاستثناء، أي إنه يأبى كل حالة إلا حالة إتمامه نوره على التجدد والاستمرار {ولو كره الكافرون*} أي العريقون في الكفر فكيف بغيرهم.

ve O'nun dışındaki her şeyi söndürüp yakacağını vaat etmiştir. «يأبى» (kaçınır/istemez) kelimesinde inkâr/red manası bulunduğu için üzerine istisna dâhil olmuştur; yani O, nurunu yenilenme ve süreklilik üzere tamamlaması hâli dışındaki her hâli reddeder; {ولو كره الكافرون*} “kâfirler hoşlanmasa da”, yani küfürde kökleşmiş olanlar [hoşlanmasa da]; o hâlde başkaları nasıl hoşlansın!

ولما أخبر أنه معل لقوله ومكمل، ومبطل لقولهم مسفل، علل ذلك بما حاصله أنه شأن الملوك، وهو أنهم إذا برز لهم أمر شيء لم يرضوا أن يرده أحد فإن ذلك روح الملك الذي لا يجازي الطاعن فيه إلا بالهلك فقال: {هو} أي وحده {الذي أرسل رسوله} أي محمداً ﷺ {بالهدى} أي لبيان الشافي بالمعجزات القولية والفعلية {ودين الحق} أي الكامل في بيانه وثباته كمالاً ظاهراً لكل عاقل؛ ثم زادهم جرأة على العدو بقوله معللاً لإرساله: {ليظهره} أي الرسول ﷺ والدين - أدام الله ظهوره {على الدين كله} وساق ذلك كله مساق الجواب لمن كأنه قال: كيف نقاتلهم وهم في الكثرة والقوة على ما لا يخفي؟ فقال: لم لا تقاتلونهم وأنتم لا تعتمدون على أحد غير من كل شيء تحت قهره، وهم إنما يعتمدون على مخاليق مثلكم، كيف لا تجسرون عليهم وهم في قتالكم إنما يقاتلون

Kendi sözünü yücelteceğini ve tamamlayacağını, onların sözünü ise iptal edip alçaltacağını bildirince, bunu neticede hükümdarların şanından olan şu durumla gerekçelendirdi: Hükümdarlar için bir şeyin emri ortaya çıktığında, hiç kimsenin onu geri çevirmesine razı olmazlar; zira bu, hükümdarlığın ruhudur ve ona dil uzatanı ancak helak ile cezalandırırlar. Şöyle buyurdu: {هو} “O”, yani yalnızca O, {الذي أرسل رسوله} “Elçisini gönderendir”, yani Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem, {بالهدى} “hidayetle”, yani sözlü ve fiilî mucizelerle şifa veren apaçık beyanla, {ودين الحق} “ve hak din ile”, yani her akıl sahibi için açık bir kemal ile beyanında ve sebatında kâmil olan [din ile]. Sonra elçisini göndermesini gerekçelendirerek şu sözüyle onları düşmana karşı daha da cesaretlendirdi: {ليظهره} “onu üstün kılsın diye”, yani Elçiyi sallallâhu aleyhi ve sellem ve dini —Allah onun üstünlüğünü daim eylesin— {على الدين كله} “bütün dinlerin üzerine”. Bütün bunları, sanki şöyle diyen birine cevap sadedinde sevk etti: “Onlar apaçık bir çokluk ve güç içindeyken onlarla nasıl savaşalım?” Şöyle buyurdu: Her şeyin kendi kahredici gücü altında olduğu Zât'tan başkasına güvenmediğiniz hâlde onlarla niçin savaşmıyorsunuz? Onlar ise ancak sizin gibi yaratılmışlara güveniyorlar. Onlara karşı nasıl cesaret gösteremezsiniz ki onlar sizinle savaşmakla aslında

ربهم الذي أنتم في طاعته؟ أم كيف لا تصادمونهم وهو الذي أمركم بقتالهم لينصركم ويظهر آياته؟ ولعل الختم بقوله: {ولو كره المشركون*} أبلغ لأن الكفر قد لا يكون فيه عناد، والشرك مبناه على العناد باتخاذ الأنداد، أي لا بد من نصركم خالف من خالف مجرد مخالفة أو ضم إلى ذلك العناد بالاستعانة بمن أراد.

sizin itaatinde bulunduğunuz Rableri ile savaşıyorlar? Yahut O, size yardım etmek ve ayetlerini üstün kılmak için onlarla savaşmanızı emretmişken nasıl onlarla çarpışmazsınız? Ayetin şu sözle bitirilmesi: {ولو كره المشركون*} “müşrikler hoşlanmasa da”, belki de daha beliğdir; çünkü küfürde bazen inat bulunmayabilir, oysa şirk denkler edinmek suretiyle inat üzerine kuruludur. Yani sadece muhalefet eden muhalefet etse de veya dilediğinden yardım isteyerek buna inadı da eklese de size yardım edilmesi muhakkaktır.

ولما حقر أمرهم بتقسيم اعتمادهم على رؤسائهم، وحالهم معروف في أنه لا نفع عندهم ولا ضر، وأعلى أمر أهل الله باجتماعهم عليه وهو القادر على كل شيء، وكان الإقبال على الدنيا أعظم أمارة على الخذلان ولو أنه بحق فكيف إذا بالباطل! أقبل سبحانه وعز شأنه على أهل وده مستعطفاً متلطفاً منادياً باسم الإيمان الذي بنى أمره في أول هذا الكتاب على الإنفاق لا على التحصيل ولو كان بحق، فكيف إذا كان بباطل، ويؤتون الزكاة ومما رزقناهم ينفقون، منبهاً على سفه من ترك من لا يسأله على بذل الهدى والدعوة إلى دين الحق أجراً وهو سفير محض لا ينطق عن الهوى، ولم يعتقده رسولاً واتخذ مربوباً مثله وهو يأخذ ماله بالباطل ربواً، وذلك مقتض لتحقيرهم لا لمطلق تعظيمهم فضلاً عن الرتبة التي أنزلوهم بها وأهلوهم لها مع الترفع عليهم لقصد أكل أموالهم بالباطل فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بإيمان داعيهم من التكذيب ومما يؤول إليه {إن كثيراً من الأحبار}

Önderlerine olan güvenlerini kısımlara ayırarak onların işini değersiz kılıp —ki onların katında ne bir fayda ne de bir zarar bulunmadığı hâliyle bilinmektedir— ve her şeye gücü yeten Allah'ın etrafında toplanmaları sebebiyle Allah ehlinin işini yüceltince; dünyaya yönelmek ise hak ile olsa bile —kaldı ki batıl ile olduğunda nasıl olmasın!— yüzüstü bırakılmanın en büyük alameti olduğundan, şanı yüce olan Sübhânehu, bu Kitab'ın başında işini —hak ile dahi olsa, kaldı ki batıl ile olduğunda nasıl olmasın— mal toplamak üzerine değil, infak etmek; “zekâtı verirler ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” üzerine bina ettiği iman ismiyle seslenerek, şefkat ve lütufla sevdiklerine yöneldi; hidayeti sunma ve hak dine davet etme karşılığında kendilerinden hiçbir ücret istemeyen, hevasından konuşmayan katıksız bir elçiyi terk edip onu elçi olarak kabul etmeyerek kendi gibi yaratılmış birini edinen ve o da haksız yere faizle onun malını alan kimsenin sefahatine dikkat çekti. Bu durum, sırf onları yüceltmeyi değil, mallarını haksız yere yemek maksadıyla onlara karşı büyüklük taslamalarına rağmen onları indirdikleri ve layık gördükleri mertebe bir yana, onları değersiz kılmayı gerektirir. Şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, yani kendilerini davet edenin yalanlanmaktan ve varacağı sonuçtan emin olduğunu tasdik edenler, {إن كثيراً من الأحبار} “Şüphesiz hahamlardan birçoğu”,