Binûn

Tevbe — 3. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أي من علماء اليهود {والرهبان} أي من زهاد النصارى {ليأكلون} أي يتناولون، ولكنه عبر به لأنه معظم المراد من المال، وإشارة إلى تحقير الأحبار والرهبان بأنهم يفعلون ما ينافي مقامهم الذي أقاموا أنفسهم فيه {أموال الناس بالباطل} أي بأخذها بالرشى وأنواع التصيد بإظهار الزهد والمبالغة في التدين المستجلب لها بالنذور ونحوها فيكنزونها ولا ينفقونها في سبيل الله من أتاهم بها بالإقبال بقلوب عباده إليهم.

yani Yahudi âlimlerinden, {والرهبان} “ve rahiplerden”, yani Hristiyan zahitlerinden [birçoğu], {ليأكلون} “kesinlikle yerler”, yani alıp tüketirler; ancak maldan asıl kastedilen bu olduğu için ve hahamlar ile rahiplerin kendilerini oturttukları makama aykırı hareket ettiklerini gösterip onları küçümsemeye işaret etmek üzere bu ifade kullanılmıştır; {أموال الناس بالباطل} “insanların mallarını haksızlıkla”, yani rüşvetle, züht göstererek ve adaklar ve benzeri yollarla malı celbeden aşırı dindarlık sergileyip çeşitli avlama yöntemleriyle alarak [yerler]; böylece kulların kalplerini kendilerine yöneltmek suretiyle o malları kendilerine getiren kimselerin [mallarını] biriktirirler ve onları Allah yolunda infak etmezler.

ولما أخبر عن إقبالهم على الدنيا، أتبعه الإخبار عن إعراضهم عن الآخرة فقال: {ويصدون} أي يحتالون في صرف من يأتيهم بتلك الأموال وغيرهم {عن سبيل الله} أي دين الملك الذي له الأمر كله بإبعادهم عنه بإخفاء الآيات الدالة عليه عنهم خوفاً على انقطاع دنياهم بزوال رئاستهم لو أقبل أولئك على الحق.

Dünyaya yöneldiklerini haber verince, ardından ahiretten yüz çevirdiklerini haber vererek şöyle buyurdu: {ويصدون} “ve alıkoyarlar”, yani o malları kendilerine getirenleri ve başkalarını çevirmek için hile yaparlar, {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan”, yani bütün emrin sahibi olan Hükümran'ın dininden [alıkoyarlar]; şayet onlar hakka yönelirlerse riyasetlerinin yok olmasıyla dünyalıklarının kesilmesinden korkarak, o yola delalet eden ayetleri onlardan gizlemek suretiyle onları uzaklaştırırlar.

ولما كان أكثرهم يكنزون تلك الأموال، شرع سبحانه على مطلق الكنز، ففهم من باب الأولى الصد الذي هو سبب الجمع الذي هو سبب الكنز فقال: {والذين} أي يفعلون ذلك والحال أنهم يعلمون أن الذين {يكنزون} أي يجمعون تحت الأرض أو فوقها من قولهم للمجتمع اللحم: مكتنز {الذهب والفضة} أي منهم ومن غيرهم من غير تزكية.

Onların çoğu bu malları biriktirdiği için Sübhânehu, mutlak manada hazine biriktirme (kenz) hükmünü beyan etmeye başladı; böylece biriktirmenin sebebi olan ve biriktirmenin de sebebi olan alıkoyma öncelikle anlaşılmış oldu. Şöyle buyurdu: {والذين} “O kimseler ki”, yani onlar, şu kimselerin durumunu bildikleri hâlde bunu yaparlar: {يكنزون} “biriktirirler”, yani yerin altında veya üstünde toplarlar; nitekim eti toplanmış kimse için 'mükteniz' denir; {الذهب والفضة} “altını ve gümüşü”, yani zekâtını vermeksizin kendilerinden ve başkalarından [toplayıp biriktirirler].

ولما كان من المعلوم أنهما أجل ما الناس، وكان الكنز دالاً

Bu ikisinin insanların en değerli malları olduğu bilinince ve hazine biriktirmek (kenz) de

على المكاثرة فيهما، أعاد الضمير عليهما بما يدل على الأنواع الكثيرة فقال: {ولا ينفقونها} أي ينفقون ما وجب عليهم من هذه الأموال التي جمعوها من هذين النوعين مجتمعين أو منفردين، ولو ثنى لأوهم أن اجتماعها شرط للترهيب، وإنما أعاد الضمير عليها من غير ذكر «من» - وهي مرادة - لمزيد الترغيب في الإنفاق والترهيب من تركه، ويجوز أن يعود الضمير إلى الفضة لأن الذم على كنزها، والحاجة إليها لكثرتها أقل، فالذم على كنز الذهب من باب الأولى لأنه أعلى منها وأعز بخلاف الذم على كنز الذهب؛ وقال الحرالي في آل عمران: فأوقع الإنفاق عليهما ولم يخصه من حيث لم يكن، ولا ينفقون منها كما قال في المواشي [خذ من أموالهم] لأن هذين الجوهرين خواتم ينال بها أهل الدنيا منافعهم وقد صرف عنهم الانتفاع بهما فلم يكن لوجودهما فائدة إلا بإنفاقهما لأنهما صنما هذه الأمة، فكان كسرهما بإذهابهما -انتهى.

onları çoğaltmaya delalet edince, çok çeşitlere delalet eden bir lafızla onlara zamir döndürerek şöyle buyurdu: {ولا ينفقونها} “ve onları infak etmezler”, yani bu iki türden bir arada veya ayrı ayrı topladıkları bu mallardan üzerlerine vacip olanı infak etmezler. Şayet tesniye (ikil) zamir kullansaydı, korkutmanın şartının ikisinin bir arada bulunması olduğu vehmini verebilirdi. İnfaka daha çok teşvik etmek ve onu terk etmekten daha çok sakındırmak için —kastedilen o olduğu hâlde— «من» (ondan) lafzını zikretmeksizin zamiri ona döndürmüştür. Zamirin gümüşe dönmesi de caizdir; zira gümüşü biriktirmenin yerilmesi ve çokluğundan ötürü ona olan ihtiyacın daha az olması sebebiyle, altını biriktirmenin yerilmesi evleviyetle sabittir; çünkü altın gümüşten daha üstün ve daha değerlidir, altını biriktirmenin yerilmesinin aksine. Hırrâlî Âl-i İmrân'da şöyle demiştir: İnfakı bu ikisine bağladı ve hayvanlar hakkında [onların mallarından al] dediği gibi 'onlardan infak etmezler' demeyerek tahsis etmedi; zira bu iki cevher, dünya ehlinin menfaatlerini kendisiyle elde ettiği mühürlerdir ve onlardan yararlanma imkânı kendilerinden uzaklaştırılmıştır. Dolayısıyla bu ikisinin varlığının infak edilmelerinden başka bir faydası yoktur; çünkü bunlar bu ümmetin putudur, binaenaleyh onları kırmak ancak onları elden çıkarmakla olur —son buldu.

{في سبيل الله} أي الوجه الذي أمر الملك الأعلى بإنفاقها فيه {فبشرهم} أي نقول فيهم بسبب ذلك تهكماً بهم: بشرهم {بعذاب أليم*} عوضاً عما أرادوا من السرور بإنجاح المقاصد.

{في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani en yüce Hükümran'ın onları infak etmeyi emrettiği yönde [infak etmezler]; {فبشرهم} “onları müjdele”, yani bundan dolayı onlarla alay etmek maksadıyla onlar hakkında: 'onları müjdele' deriz, {بعذاب أليم*} “can yakıcı bir azapla”, maksatlarına ulaşarak elde etmek istedikleri sevincin yerine.

ولما كان السياق دالاًّ دلالة واضحة على أن هذا العذاب يحصل لهم ويقع بهم، فنصب بذلك قوله: {يوم يحمى} أي يحصل الإحماء وهو الإيقاد الشديد {عليها} أي الأموال التي جمعوها {في نار جهنم}

Sözün akışı bu azabın onlara ulaşacağını ve başlarına geleceğini açıkça gösterince, şu sözünü mensub kıldı: {يوم يحمى} “O gün kızdırılır”, yani şiddetli bir şekilde tutuşturulup ısıtılır, {عليها} “onların üzerine”, yani topladıkları malların üzerine, {في نار جهنم} “cehennem ateşinde”,

أي التي لا يقاربها ناركم، وتلقى داخلها بالتجهم والعبوسة كما كان يلقى بذلك الفقراء وغيرهم من أهل الله لا سيما من منعه ما يجب له من النفقة {فتكوى بها} أي بهذه الأموال {جباههم} التي هي أشرف أعضائهم لأنها مجمع الوجوه والرؤوس وموضع الجاه الذي يجمع المال لأجله لتعبيسهم بها في وجوه الفقراء {وجنوبهم} التي يحوونه لملئها بالمآكل المشتهاة والمشارب المستلذة ولازورارهم بها عن الفقراء {وظهورهم} التي يحوونه لتقويتها وتحميلها بالملابس وتجليتها ولتوليتهم إياها إذا اجتمعوا مع الفقراء في مكان. ثم يقال لهم: {هذا ما كنزتم} وأشار إلى الحامل على الجمع المنافي للعقل بقوله: {لأنفسكم} أي لتنافسوا به وتلتذوا فلم تنفقوه فيما أمر الله {فذوقوا ما} أي وبال وعذاب ما {كنتم تكنزون*} أي تجددون جمعه على سبيل الاستمرار حريصين عليه، وأشار بفعل الكون إلى أنهم مجبولون على ذلك؛ روى البخاري في التفسير عن زيد بن وهب قال: مررت على أبي ذر ﵁ بالربذة قلت: ما أنزلك بهذه الأرض قال: كنا بالشام فقرأت {والذين يكنزون الذهب والفضة} - الآية، قال

yani sizin ateşinizin yaklaşamayacağı [bir ateşte]; ve fakirleri ve diğer Allah ehlini, bilhassa hakları olan nafakayı vermediği kimseleri asık surat ve hoşnutsuzlukla karşıladıkları gibi cehennemin içinde de öyle karşılanırlar; {فتكوى بها} “bununla dağlanır”, yani bu mallarla, {جباههم} “alınları”, ki organlarının en şereflisidir; çünkü yüzlerin ve başların toplandığı yerdir ve uğruna mal toplanan itibarın mahallidir; fakirlerin yüzlerine karşı surat astıkları için [dağlanır]; {وجنوبهم} “yanları”, ki arzulanan yiyecekler ve lezzetli içeceklerle doldurmak için ve fakirlerden yan çizip yüz çevirdikleri için onu biriktirmişlerdir; {وظهورهم} “ve sırtları”, ki sırtlarını güçlendirmek, elbiselerle donatıp süslemek ve fakirlerle bir yerde bir araya geldiklerinde onlara sırt çevirmek için malı biriktirmişlerdir. Sonra onlara şöyle denilir: {هذا ما كنزتم} “İşte bu, biriktirdiğinizdir”, akla aykırı olan toplamaya sevk eden sebebi şu sözüyle belirtti: {لأنفسكم} “kendiniz için”, yani onunla övünmek ve lezzet almak için; Allah'ın emrettiği yerlere ise infak etmediniz; {فذوقوا ما} “artık tadın”, yani vebalini ve azabını, {كنتم تكنزون*} “biriktirmiş olduğunuz şeylerin”, yani ona hırs göstererek sürekli bir şekilde yeniden toplayıp durduğunuz şeylerin. «Kâne» fiiliyle onların bu fıtratta yaratılmış olduklarına işaret etti. Buhârî Tefsir'de Zeyd b. Vehb'den rivayet etti, dedi ki: Rebeze'de Ebû Zer'in radıyallâhu anh yanına uğradım ve: “Seni bu yere ne indirdi?” dedim. Dedi ki: Şam'daydık, ben {والذين يكنزون الذهب والفضة} “Altını ve gümüşü biriktirenler” ayetini okudum. Muâviye:

معاوية: ماهذه فينا، ما هذه إلا في أهل الكتاب! قلت: إنها لفينا وفيهم؛ وروي عن ابن عمر ﵄ أنه قال: هذا قبل أن تنزل الزكاة، فلما أنزلت جعلها الله طهراً للأموال، يعني فما أعطى صاحبه ما وجب عليه فيه فليس بكنز.

“Bu bizim hakkımızda değil, bu ancak Ehl-i Kitap hakkındadır!” dedi. Ben de: “Şüphesiz bu hem bizim hem de onların hakkındadır” dedim. İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle dediği rivayet edildi: “Bu, zekât inmeden önceydi; zekât inince Allah onu mallar için bir temizleyici kıldı.” Yani sahibi üzerinde vacip olan hakkı verdikten sonra o mal kenz (biriktirilmiş hazine) değildir.

ولما تقدم كثير مما ينبني على التاريخ: الحج في غير موضع والأشهر وإتمام عهد من له مدة إلى مدته والزكاة والجزية، وختم ذلك بالكنز الذي لا يطلق شرعاً إلا على ما لم تؤد زكاته، وكان مشركو العرب - الذين تقدم الأمر بالبراءة منهم والتأذين بهذه الآيات يوم الحج الأكبر فيهم - قد أحدثوا في الأشهر - بالنسيء الذي أمروا أن ينادوا في الحج بإبطاله - ما غير السنين عن موضوعها الذي وضعها الله عليه، فضاهوا به فعل أهل الكتاب بالتدين بتحليل أكابرهم وتحريمهم كما ضاهى أولئك قول أهل الشرك في النبوة والأبوة، قال تعالى: {إن عدة الشهور} أي منتهى عدد شهور السنة {عند الله} أي في حكم وعلم الذي خلق الزمان وحده وهو الإله وحده فلا أمر لأحد معه {اثنا عشر شهراً} أي لا زيادة عليها ولا تغيير لها كما تفعلونه في النسيء {في كتاب الله} أي كلام الملك المحيط بكل شيء قدرة وعلماً، وحكمه الذي هو مجمع الهدى، فهو الحقيق بأن يكتب،

Tarihe dayanan birçok husus —çeşitli yerlerde hac, aylar, süresi olanın ahdini süresine kadar tamamlama, zekât ve cizye— geçip de söz şer'an ancak zekâtı verilmemiş mala denilen kenz ile son bulunca; ve kendilerinden beri olunması ve Hacc-ı Ekber gününde bu ayetlerin içlerinde ilan edilmesi emredilen Arap müşrikleri —hacda iptal edildiğini ilan etmeleri emredilen nesi' uygulamasıyla— aylarda, seneleri Allah'ın koyduğu konumundan değiştiren şeyler ihdas edip, bununla Ehl-i Kitab'ın büyüklerinin helal ve haram kılmasını din edinme fiiline benzedikleri gibi —onların da peygamberlik ve babalık hususunda şirk ehlinin sözüne benzedikleri gibi— Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إن عدة الشهور} “Şüphesiz ayların sayısı”, yani senenin aylarının nihai sayısı, {عند الله} “Allah katında”, yani zamanı tek başına yaratan, tek ilah olan ve O'nunla birlikte kimsenin hüküm sahibi olmadığı Zât'ın hükmünde ve ilminde, {اثنا عشر شهراً} “on iki aydır”, yani nesi'de yaptığınız gibi onun üzerine bir fazlalık ve onda bir değişiklik yoktur, {في كتاب الله} “Allah'ın kitabında”, yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Hükümran'ın kelamında ve hidayetin toplandığı yeri olan, yazılmaya layık hükmünde;

وليست الشهور ثلاثة عشر ولا أكثر كما كان يفعل من أمرتكم بالبراءة منهم كائنين منة كانوا في النسيء {يوم} أي كان ذلك وثبت يوم {خلق السماوات والأرض} أي اللذين نشأ عنهما الزمان.

nesî uygulamasında kim olursa olsun kendilerinden beri olmanızı emrettiğim kimselerin yaptığı gibi aylar on üç veya daha fazla değildir; {يوم} “günde”, yani bu durum, şu günde mevcuttu ve sabitti: {خلق السماوات والأرض} “gökleri ve yeri yarattığı”, yani kendilerinden zamanın doğduğu iki varlığı [yarattığı günde].

والمعنى أن الحكم بذلك كان قبل أن يخلق الزمان {منها} أي الشهور {أربعة حرم} أي بأعيانها لا بمجرد العدد {ذلك} أي الأمر العظيم والحكم العالي الرتبة في الإتقان خاصة {الدين القيم*} أي الذي لا عوج فيه ولا مدخل للعباد، وإنما هو بتقدير الله تعالى للقمر؛ روى البخاري عن أبي بكرة ﵁ عن النبي ﷺ قال - يعني في حجة الوادع: «إن الزمان قد استدار كهيئة يوم خلق الله السماوات والأرض، السنة اثنا عشر شهراً، منها أربعة حرم: ثلاث متواليات: ذو القعدة وذو الحجة والمحرم، ورجب مضر الذي بين جمادي وشعبان» ولما بين الأمر سبب عنه قوله: {فلا تظلموا فيهن} أي الأشهر الحرم {أنفسكم} أي بسبب إنساء بعضها وتحريم غيره مكانة لتوافقوا العدد - لا العين - اللازم عنه إخلال كل منها بإيقاع الظلم فيه وتحريم كل من غيرها، قال قتادة: العمل الصالح والفاسد فيها أعظم منه في غيرها وإن كان ذلك في نفسه عظيماً فإن الله تعالى لعظم من أمره ما شاء؛ وقال أبو حيان ما حاصله: إن العرب تعيد الضمير على جمع الكثرة كالواحدة المؤنثة فلذا قال: «منها

Mana şudur: Bu hüküm zaman yaratılmadan önce de mevcuttu. {منها} “Onlardan”, yani aylardan, {أربعة حرم} “dördü haram [aylar]dır”, yani sadece sayı olarak değil, bizzat kendileri haramdır. {ذلك} “İşte bu”, yani özellikle sağlamlık bakımından mertebesi yüce olan bu büyük iş ve hüküm, {الدين القيم*} “dosdoğru dindir”, yani kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayan ve kulların müdahalesi olmayan, ancak Allah Teâlâ'nın ay için takdir ettiği dindir. Buhârî, Ebû Bekre'den radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem —yani Veda Haccı'nda— şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür. Sene on iki aydır; bunlardan dördü haramdır: Üçü peş peşe gelir; Zilkade, Zilhicce ve Muharrem, bir de Cemâziyelâhir ile Şaban arasındaki Mudar Receb'i.» Meseleyi açıklayınca, şu sözünü onun bir sonucu kıldı: {فلا تظلموا فيهن} “Artık onlarda zulmetmeyin”, yani haram aylarda, {أنفسكم} “kendinize”; yani bizzat kendisini değil sadece sayıyı tutturmak için bazısını erteleyip yerine başkasını haram kılmak suretiyle [zulmetmeyin]; zira bu durum, her bir ayda zulüm işlemek ve haram olmayan her bir ayı da haram kılmak suretiyle bu ayların düzenini bozmayı gerektirir. Katâde şöyle dedi: “Onlarda işlenen salih amel de fasık amel de diğerlerinden daha büyüktür, gerçi [zulüm] kendi içinde her zaman büyüktür; ancak Allah Teâlâ emrinden dilediğini yüceltir.” Ebû Hayyân özetle şöyle dedi: “Araplar çokluk çoğuluna tekil müennes gibi zamir döndürürler, bu yüzden «منها أربعة» yani 'aylardan dördü' dedi; akılsız varlıkların azlık çoğuluna ise cem-i müennes nun'u ile zamir döndürürler, bu yüzden {فلا تظلموا فيهن} yani 'o dördünde' dedi.”

أربعة» أي من الشهور، وعلى جمع القلة لما لا يعقل بنون جمع المؤنث فلذا قال {فلا تظلموا فيهن} أي في الأربعة.

«أربعة» yani aylardan dördü; akılsız varlıkların azlık çoğuluna ise cem-i müennes nun'u ile zamir döndürürler; bu yüzden {فلا تظلموا فيهن} “onlarda kendinize zulmetmeyin”, yani o dördünde, dedi.

ولما كان إنساؤهم هو لتحل لهم المقاتلة على زعمهم قال: {وقاتلوا المشركين كافة} أي كلكم في ذلك سواء، في الائتلاف واجتماع الكلمة {كما يقاتلونكم كافة} أي كلهم في ذلك سواء وذلك الحكم في جميع السنة، لا أنهاكم عن قتالهم في شهر منها، فأنتم لا تحتاجون إلى تغيير حكمي فيها لقتال ولا غيره إن اتقيتم الله، فلا تخافوهم وإن زادت جموعهم وتضاعفت قواهم لأن الله يكون معكم {واعلموا أن الله} أي الذي له جميع العظمة معكم، هكذا كان الأصل ولكنه أظهر الوصف تعليقاً للحكم به وتعميماً فقال: {مع المتقين*} جميعهم، وهم الذين يثبتون تقواهم على ما شرعه لهم، لا على النسيء ونحوه، ومن كان الله معه نصر لا محالة.

Onların ertelemeleri (nesi'), kendi zanlarınca savaşmanın kendilerine helal olması için olunca şöyle buyurdu: {وقاتلوا المشركين كافة} “Ve müşriklerle topyekûn savaşın”, yani kaynaşma ve birlik olma hususunda hepiniz bunda eşit olarak; {كما يقاتلونكم كافة} “onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi”, yani hepsi bunda eşit olarak. Bu hüküm senenin tamamındadır; senenin hiçbir ayında onlarla savaşmaktan sizi men etmiyorum. Eğer Allah'tan sakınırsanız, ne savaş ne de başka bir şey için onlar hakkındaki hükmümü değiştirmeye muhtaç olmazsınız. Toplulukları çoğalsa ve güçleri katlansa bile onlardan korkmayın; çünkü Allah sizinle beraberdir. {واعلموا أن الله} “Ve bilin ki şüphesiz Allah”, yani bütün azamete sahip olan Zât sizinle beraberdir. Asıl ifade böyleydi; fakat hükmü o vasfa bağlamak ve genelleştirmek için açık isimle getirerek şöyle buyurdu: {مع المتقين*} “müttakilerle beraberdir”, yani onların hepsiyle; onlar da takvalarını nesi' ve benzeri şeyler üzerine değil, kendilerine meşru kıldığı hükümler üzerine sabit kılanlardır. Allah kiminle beraber olursa, o muhakkak zafer kazanır.

ولما فهم من هذا إبطال النسيء لأنه فعل أهل الجاهلية فلا تقوى فيه، كان كأنه قيل: أفما في النسيء تقوى فإن سببه إنما هو الخوف من انتهاك حرمة الله بالقتال في الشهر الذي حرمه؟ وذلك أنهم كانوا أصحاب غارات وحروب، وكانوا يحترمون الأشهر الحرم عن القتال حتى لو رأى الإنسان قاتل أبيه لا مانع منه لم يعرض له، فكان إذا جاء الشهر الحرام وهم محاربون شق عليهم تركه، وكان يشق عليهم ترك

Bundan nesi' uygulamasının bâtıl olduğu —çünkü o Câhiliye ehlinin fiilidir ve onda takva yoktur— anlaşılınca, sanki şöyle denildi: “Nesi' uygulamasında hiç mi takva yoktur? Zira onun sebebi, ancak Allah'ın haram kıldığı ayda savaşarak O'nun hürmetini çiğneme korkusudur.” Bu durum şundan ileri geliyordu: Onlar baskın ve savaş ehliydiler; haram aylarda savaşa girmekten hürmetle kaçınırlardı; öyle ki bir kimse babasının katilini görse ve ona hiçbir engel bulunmasa bile ona dokunmazdı. Haram ay gelip de onlar savaş hâlindeyken savaşı bırakmak kendilerine ağır gelirdi;

ذلك ثلاثة أشهر متوالية، فجعلوا النسيء لذلك، فقيل تصريحاً بما أفهمه ما مضى: ليس فيه شيء من ذلك: {إنما النسيء} أي تأخير الشهر إلى شهر آخر على أنه مصدر نسأ نسيئاً - إذا أخره، أو هو اسم مفعول، أي الشهر الذي تؤخر العرب حرمته من الأشهر الحرم عن وقتها {زيادة في الكفر} أي لأنه على خلاف ما شرعه الله، ستر تحريم ما أظهر الله تحريمه.

bunun peş peşe üç ay sürmesi kendilerine zor gelirdi. Bu yüzden nesi' uygulamasını ihdas ettiler. Geçmiş sözlerin anlattığı husus açıkça belirtilerek şöyle denildi: Onda bundan hiçbir şey yoktur: {إنما النسيء} “Nesi' ancak”, yani bir ayı başka bir aya ertelemek; nitekim bir şeyi tehir ettiğinde «نسأ نسيئاً» denilir, bu ya masdardır veya ism-i mef'uldür, yani Arapların haram aylardan hürmetini vaktinden sonraya tehir ettikleri aydır; {زيادة في الكفر} “küfürde bir artıştır”, yani Allah'ın meşru kıldığına aykırı olduğu için, Allah'ın haram kıldığını açıkça ortaya koyduğu şeyin haramlığını örtmektir.

ولما بين ما في النسيء من القباحة، تحرر أنهم وقعوا على ضد مرادهم فإنهم كانوا لو قاتلوا في الشهر الحرام قاتلوا وهم معتقدون الحرمة خائفون عاقبتها فكانوا غير خارجين عن دائرة التقوى بالكلية، فإذا هم بتحليله قد صاروا خارجين عن دائرتها بمراحل لارتكابهم فيه كل عظيمة مع الأمن لاعتقاد الحل بتحليل ذلك الذي اعتقدوه رباُ، فكان يقول: إني لا أجاب ولا أعاب، وإنه لا مراد لقضائي، وإني حللت المحرم وحرمت صفراً - إلى غير ذلك من الكلام الذي لايليق إلا بالإله؛ وذلك الذي معنى قوله تعالى بياناً لما قبله: {يضل به} أي بهذا التأخير الذي هو النسيء {الذين كفروا} أي يحصل لهم بذلك ضلال عما شرعه الله -

Nesi' uygulamasındaki çirkinliği beyan edince, onların maksatlarının tam zıddına düştükleri kesinleşti; zira şayet haram ayda savaşsalardı, haram olduğuna inanarak ve akıbetinden korkarak savaşacaklardı ve tamamen takva dairesinin dışına çıkmış olmayacaklardı. Oysa onu helal saymakla, rab edindikleri o kimsenin helal kılmasıyla onun helal olduğuna inanıp güvende hissederek içinde her türlü büyük günahı işledikleri için takva dairesinin fersah fersah dışına çıkmış oldular. O kimse şöyle diyordu: “Bana karşı gelinmez ve kınanmam; benim hükmüm geri çevrilmez; ben Muharrem'i helal kıldım ve Safer'i haram kıldım” —ve ancak İlah'a layık olan buna benzer diğer sözler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın bir öncekini beyan eden şu sözünün manasıdır: {يضل به} “Onunla saptırılır”, yani nesi' olan bu erteleme sebebiyle, {الذين كفروا} “o inkâr edenler”, yani bununla Allah'ın meşru kıldığı yoldan onlar için bir sapkınlık meydana gelir —

هذا على قراءة الجماعة والمعنى على قراءة حمزة والكسائي وحفص - بالبناء للمفعول: يضلهم مضل من قبل الله، وعلى قراءة يعقوب - بالضم: يضلهم الله؛ ثم بين ضلالهم بقوله: {يحلونه} أي ذلك الشهر، وعبر عن الحول بلفظ يدور على معنى السعة إشارة إلى أنهم يفعلونه ولو لم يضطرهم إلى ذلك جدب سنة ولا عض زمان، بل بمجرد التشهي فقال: {عاماً ويحرمونه عاماً} هكذا دائماً كلما أرادوا. وليس المراد أنهم كل سنة يفعلون ذلك من غير إجلال لسنة من السنين، وهذا الفعل نسخ منهم مع أنهم يجعلون النسخ من معايب الدين {ليواطئوا} أي يوافقوا {عدة ما حرم الله} أي المحيط بالجلال والإكرام في كون الأشهر الحرم أربعة {فيحلوا} أي فيتسبب عن هذا الفعل أن يحلوا {ما حرم الله} أي الملك الأعظم منها كلها، فلا يدع لهم هذا الفعل شهراً إلا انتهكوا حرمته فأرادوا بذلك عدم انتهاك الحرمة فإذا هم لم يدعوا حرمة إلا انتهكوها، فما أبعده من ضلال!

bu cumhurun kıraatine göredir; Hamza, Kisâî ve Hafs'ın kıraatinde ise meçhul kalıbıyla «يُضَلُّ» (saptırılırlar) şeklindedir, yani Allah tarafından bir saptırıcı onları saptırır; Yâkub'un kıraatinde ise zamme ile «يُضِلُّ» (saptırır) şeklindedir, yani Allah onları saptırır. Sonra şu sözüyle onların sapıklığını açıkladı: {يحلونه} “Onu helal sayarlar”, yani o ayı; seneyi kıtlık ve darlık zorlamasa bile sırf nefsin arzusuyla bunu yaptıklarına işaret etmek üzere genişlik manası taşıyan bir lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {عاماً ويحرمونه عاماً} “bir yıl, onu haram sayarlar bir yıl”, her istediklerinde sürekli böyle yaparlar. Kastedilen hiçbir seneyi tazim etmeksizin bunu her sene yapmaları değildir; bu fiil, nesh uygulamasını dinin ayıplarından saymalarına rağmen bizzat kendilerinin yaptığı bir neshtir; {ليواطئوا} “denkleştirmek için”, yani uydurmak için, {عدة ما حرم الله} “Allah'ın haram kıldığının sayısına”, yani celal ve ikram sahibi olan Zât'ın haram ayların dört olması hususundaki sayısına [uydurmak için], {فيحلوا} “böylece helal kılarlar”, yani bu fiilden ötürü helal kılma sonucu doğar, {ما حرم الله} “Allah'ın haram kıldığını”, yani en yüce Hükümran'ın onların tamamından haram kıldığını. Bu fiil onların hürmetini çiğnemedikleri hiçbir ay bırakmaz; böylece hürmeti çiğnememeyi amaçlamışken, hürmetini çiğnemedikleri hiçbir ay bırakmamış olurlar; bu ne kadar uzak bir sapıklıktır!

ولما انهتكت بهذا البيان قباحة فعلهم، كان كأنه قيل: إن هذا لعجب! ما حملهم على ذلك؟ فقيل: {زين} أي زين مزين، وقرىء شاذاً بإسناد الفعل إلى الله {لهم سوء أعمالهم} أي حتى رأوا حسناً ما ليس بالحسن فضلوا ولم يهتدوا، فعل الله بهم ذلك لما علم من طبعهم على الكفر فلم يهدهم {والله} أي الذي له صفات الكمال {لا يهدي} أي يخلق الهداية في القلوب {القوم الكافرين*} أي

Bu beyanla yaptıkları işin çirkinliği ortaya dökülünce, sanki: “Bu ne hayret verici bir şey! Onları buna sevk eden nedir?” denildi. Bunun üzerine şöyle buyruldu: {زين} “Süslendi”, yani bir süsleyici süsledi; fiilin Allah'a isnat edildiği şaz bir kıraat de vardır; {لهم سوء أعمالهم} “onlara kötü amelleri”, öyle ki güzel olmayanı güzel gördüler de saptılar ve doğru yolu bulamadılar. Allah onların küfür üzerine mühürlenmiş olduklarını bildiği için onlara böyle yaptı ve onları hidayete erdirmedi. {والله} “Ve Allah”, yani kemal sıfatlarına sahip olan Zât, {لا يهدي} “hidayet etmez”, yani kalplerde hidayeti yaratmaz, {القوم الكافرين*} “kâfirler topluluğuna”, yani

الذي طبعهم على الكفر فهم عريقون فيه لا ينفكون عنه؛ والنسيء - قال في القاموس -: الاسم من نسأ الشيء بمعنى زجره وساقه وأخره، قال: وشهر كانت تؤخره العرب في الجاهلية فنهى الله ﷿ عنه؛ وقال ابن الأثير في النهاية؛ والنسيء فعول بمعنى مفعول، وقال ابن فارس في المجمل: والنسيء في كتاب الله التأخير، وكانوا إذا صدروا عن منى يقوم رجل من كنانة فيقول: أنا الذي لا يرد لي قضاء! فيقولون: أنسئنا شهراً، اي أخر عنا حرمة المحرم واجعلها في صفر - انتهى.

kendilerini küfür üzere mühürlediği kimselere; onlar küfürde kökleşmişlerdir, ondan ayrılamazlar. Nesi' —Kāmûs'ta şöyle demiştir—: Bir şeyi azarlamak, sürmek ve tehir etmek manasındaki «نسأ الشيء» kökünden gelen bir isimdir. Dedi ki: Câhiliye döneminde Arapların tehir ettiği bir aydı, Allah Azze ve Celle onu yasakladı. İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de şöyle demiştir: Nesi', mef'ûl manasında fe'ûl veznindedir. İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: Allah'ın Kitabı'ndaki nesi' tehir etmektir. Onlar Mina'dan ayrıldıklarında Kinâne'den bir adam kalkar ve: “Ben hükmü geri çevrilmeyen kimseyim!” derdi. Onlar da: “Bize bir ayı ertele (ensi'nâ)”, yani Muharrem'in hürmetini bizden tehir et ve onu Safer'e koy, derlerdi —son buldu.

ومادة نسأ تدور على التغريب، وسبب فعلهم هذا أنهم كانوا ربما أرادوا قتالاً في شهر حرام فيحلونه، ويحرمون مكانه شهراً من أشهر الحل ويؤخرون ذلك الشهر؛ قال ابن فارس: وذلك أنهم كانوا يكرهون أن يتوالى عليهم ثلاثة أشهر لا يغيرون فيها، لأن معاشهم في الغارة فيحل لهم الكناني المحرم - انتهى. وكان النسأة من بني فقيم من كنانة، وكان أول من فعل ذلك منهم القلمس وهو حذيفة بن عبد ابن فقيم، وآخرهم الذي قام عليه الإسلام أبو ثمامة جنادة بن عوف بن أمية بن قلع بن عباد بن حذيفة بن عبد بن فقيم بن عدي بن عامر بن ثعلبة بن الحارث بن مالك بن كنانة ابن خزيمة. نسأ أربعين سنة، كانت

«نسأ» maddesi uzaklaştırmak manası etrafında döner. Bu fiillerinin sebebi şuydu: Bazen haram bir ayda savaşmak isterlerdi; onu helal sayar, onun yerine helal aylardan bir ayı haram kılar ve o ayı tehir ederlerdi. İbn Fâris şöyle demiştir: “Bu durum, geçimleri baskınla olduğu için üzerlerine peş peşe üç ay baskın yapamayacakları bir sürenin gelmesini hoş görmemelerinden kaynaklanıyordu; böylece Kinâneli kimse Muharrem'i onlara helal kılardı” —son buldu. Nesi' uygulayıcıları (nese'e) Kinâne'den Benî Fukaym kabilesindendi. Onlardan bunu ilk yapan el-Kalemmes idi; o da Huzeyfe b. Abd b. Fukaym'dır. Üzerine İslam'ın geldiği sonuncuları ise Ebû Sümâme Cünâde b. Avf b. Ümeyye b. Kal' b. Abbâd b. Huzeyfe b. Abd b. Fukaym b. Adiy b. Âmir b. Sa'lebe b. el-Hâris b. Mâlik b. Kinâne b. Huzeyme'dir. Kırk sene nesi' uyguladı;

العرب إذا فرغت من حجها اجتمعت إليه، فحرم الأشهر الحرم الأربعة، فإذا أرادوا أن يحل منها شيئاً أحل المحرم فأحلوه، وحرم مكانه صفراً فحرموه، ليواطئوا عدة الأربعة الأشهر الحرم، فإذا أرادوا الصدر قام فيهم فقال: اللهم إني قد أحللت لهم أحد الصفرين الصفر الأول، ونسأت الآخر للعام المقبل - ذكر ذلك أهل السير، وعن ابن عباس ﵄ أن أول من نسأ عمرو بن لحي.

Araplar haclarını bitirdiklerinde onun yanına toplanırlardı. O da dört haram ayı haram kılardı. Onlardan birini helal kılmak istediklerinde Muharrem'i helal kılardı, onlar da onu helal sayarlardı; onun yerine Safer'i haram kılardı, onlar da dört haram ayın sayısına uydurmak için onu haram sayarlardı. Mina'dan ayrılmak istediklerinde aralarında ayağa kalkar ve şöyle derdi: “Allah'ım! Ben onlara iki Safer'den birini, birinci Safer'i helal kıldım ve diğerini gelecek yıla erteledim.” Bunu siyer ehli zikretmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ilk nesi' uygulayanın Amr b. Luhayy olduğu rivayet edilmiştir.

وتحقيق معنى ما كانت العرب تفعله واختلاف أسماء الشهور به حتى يوجب دوران السنين فلا تصادف أسماء الشهور مسمياتها إلا الحين بعد الحين عسر قل من اتى فيه بما يتضح به قول النبي ﷺ في حجة الوداع كما مضى «إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات والأرض» وها أنا أذكر فيه ما لا يبقى بعده لبس إن شاء الله تعالى، فمعنى قوله: ونسأت الآخر للعام المقبل، أنه إذا أحل المحرم وسماه صفراً ابتدأ السنة بعده بالمحرم ثم صفر إلى آخرها، فيصير بين صفر وذي الحجة الذي وقع النسيء فيه شهران، وقد كان ينبغي ان يكون بينهما شهر واحد، فأخر هذا الذي ينبغي إلى العام المقبل، فالمعنى: وأخرت الصفر الآخر عن محله إلى العام المقبل فإذا جاء العام المقبل انتهى تأخره، وإذا انتهى رجع إلى محله، ويمكن أن يتنزل على هذا قول أبي عبيد

Arapların yaptığı şeyin hakikati ve bununla ayların isimlerinin değişmesi, öyle ki senelerin dönmesine yol açıp ayların isimlerinin isimlendirildikleri şeylere ancak zaman zaman denk gelmesi durumu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda daha önce geçtiği üzere buyurduğu «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür» sözünü anlaşılır kılacak şekilde açıklayan kimsenin pek az olduğu zor bir meseledir. İşte ben, Allah Teâlâ'nın izniyle sonrasında hiçbir kapalılık bırakmayacak şekilde bunu açıklıyorum: Onun “ve diğerini gelecek yıla erteledim” sözünün manası şudur: Muharrem'i helal kılıp onu Safer diye isimlendirdiğinde, ondan sonraki seneye Muharrem ile başlar, sonra Safer ve sonuna kadar devam ederdi. Böylece nesi'in gerçekleştiği Zilhicce ile Safer arasında iki ay bulunmuş olurdu; oysa aralarında bir ay bulunması gerekirdi. İşte bu gerekli olanı gelecek yıla tehir etti. Mana şudur: “Diğer Safer'i vaktinden gelecek yıla tehir ettim; gelecek yıl geldiğinde tehir edilmesi sona erer ve sona erdiğinde kendi yerine döner.” Ebû Ubeyd'in şu sözü buna hamledilebilir:

في غريب الحديث، قال بعد النصف من الجزء الثالث منه في شرح الاستدارة: إن بدء ذلك - والله أعلم - أن العرب كانت تحرم الشهور الأربعة، وكان هذا مما تمسكت به من ملة إبراهيم ﵇، فربما احتاجوا إلى تحليل المحرم للحرب تكون بينهم، فيكرهون أن يستحلوه ويكرهون تأخير حربهم فيؤخرون تحريم المحرم إلى صفر فيحرمونه ويستحلون المحرم، وهذا هو النسيء الذي قال الله {إنما النسيء} [براءة: ٣٧] الآية، وكان ذلك في كنانة هم الذين كانوا ينسؤون الشهور على العرب، والنسيء هو التأخير، فكانوا يمكثون بذلك زماناً يحرمون صفراً وهم يريدون بذلك المحرم ويقولون: هو أحد الصفرين، وقد تأول بعض الناس قول النبي ﷺ «لا صفر» على هذا، ثم يحتاجون أيضاً إلى تأخير صفر إلى الشهر الذي بعده كحاجتهم إلى تأخير المحرم فيؤخرون تحريمه إلى ربيع، ثم يمكثون بذلك ما شاء الله ثم يحتاجون إلى مثله ثم كذلك، فكذلك يتدافع شهر بعد شهر حتى استدار التحريم على السنة كلها، فقام الإسلام وقد رجع المحرم إلى موضعه الذي وضعه الله به، وذلك بعد دهر طويل، فذلك قول النبي ﷺ

Garîbü'l-Hadîs'te, dönmenin (istidâre) şerhinde üçüncü cildin yarısından sonra şöyle demiştir: “Bunun başlangıcı —Allah en doğrusunu bilir ya— şöyledir: Araplar dört ayı haram sayarlardı; bu, İbrâhim'in aleyhisselâm dininden tutundukları şeylerdendi. Bazen aralarındaki savaş sebebiyle Muharrem'i helal kılmaya ihtiyaç duyarlardı; onu helal kılmayı çirkin görür, fakat savaşlarını tehir etmeyi de istemezlerdi; bu yüzden Muharrem'in hürmetini Safer'e tehir ederler, böylece Safer'i haram kılar ve Muharrem'i helal sayarlardı. İşte Allah'ın {إنما النسيء} [Tevbe: 37] ayetinde buyurduğu nesi' budur. Bu uygulama Kinâne kabilesindeydi; Araplar adına ayları erteleyenler onlardı. Nesi' tehir etmektir. Bir müddet böyle kalır, Muharrem'i kastettikleri hâlde Safer'i haram sayar ve: 'O iki Safer'den biridir' derlerdi. Bazı insanlar Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Safer yoktur» sözünü buna tevil etmiştir. Sonra Muharrem'i tehir etmeye ihtiyaç duydukları gibi Safer'i de bir sonraki aya tehir etmeye ihtiyaç duyarlar ve onun hürmetini Rebî'e tehir ederlerdi. Sonra Allah'ın dilediği kadar böyle kalırlar, sonra yine benzerine ihtiyaç duyarlar ve böyle devam ederdi. Böylece haramlık bütün sene boyunca dönünceye kadar ay ardına ay itilip durdu. Derken Muharrem, Allah'ın onu koyduğu kendi yerine döndükten sonra İslam geldi; bu da uzun bir zaman sonraydı. İşte Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözü bundandır:

«إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات والأرض» يقول: رجعت الأشهر الحرم إلى موضعها وبطل النسيء، وقد زعم بعض الناس أنهم كانوا

«Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür.» Şöyle demektedir: Haram aylar kendi yerine döndü ve nesi' iptal edildi. Bazı insanlar da onların

يستحلون المحرم عاماً، فإذا كان من قابل ردوه إلى تحريمه، قال أبو عبيد: الأول أحب إليّ لقول النبي ﷺ «إن الزمان قد استدار» وليس في التفسير الأخير استدارة، وعلى هذا التفسير الذي فسرناه قد يكون قوله {يحلونه عاماً ويحرمونه عاماً} مصدقاً له لأنهم إذا حرموا العام المحرم وفي قابل صفراً ثم احتاجوا بعد ذلك إلى تحليل صفر أيضاً أحلوه وحرموا الذي بعده، فهذا تأويل قوله في التفسير، يحلونه عاماً ويحرمونه عاماً. وقال أبو حيان في النهر ما حاصله: كانت العرب لا عيش لأكثرها إلا من الغارات، فيشق عليهم توالي الأشهر الحرم، وكان بنو فقيم أهل دين وتمسك بشرع إبراهيم ﵇، فانتدب منهم القلمس وهو حذيفة بن عبيد بن فقيم، فنسأ الشهور للعرب، ثم خلفه على ذلك ابنه عباد ثم خلفه ابنه قلع ثم خلفه ابنه أمية ثم خلفه ابنه عوف ثم ابنه جنادة بن عوف وعليه قام الإسلام، كانوا إذا فرغوا من حجهم جاء إليه من شاء منهم مجتمعين فقالوا: أنسئنا شهراً، فيحل المحرم، ثم يلزمون حرمة صفر ليوافقوا عدة الأشهر الأربعة ويسمون ذلك الصفر المحرم ويسمون ربيعاً الأول صفراً وربيعاً الآخر ربيعاً الأول - وهكذا سائر الشهور، فيسقط على هذا حكم المحرم الذي حلل لهم، وتجيء السنة من ثلاثة عشر شهراً أولها المحرم الذي هو في الحقيقة صفر؛ وقال البغوي: قال مجاهد: كانوا يحجون في كل شهر عامين،

Muharrem'i bir yıl helal sayıp ertesi yıl tekrar haram kıldıklarını iddia etmişlerdir. Ebû Ubeyd dedi ki: Birinci görüş, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Şüphesiz zaman dönmüştür» sözünden dolayı bana daha sevimlidir; zira son tefsirde bir devir/dönme (istidâre) yoktur. Yaptığımız bu tefsire göre {يحلونه عاماً ويحرمونه عاماً} “Onu bir yıl helal sayarlar, bir yıl haram sayarlar” ayeti onu doğrulayıcı olabilir; çünkü onlar bir yıl Muharrem'i, ertesi yıl Safer'i haram kıldıklarında, bundan sonra Safer'i de helal kılmaya ihtiyaç duyarlarsa onu helal kılıp bir sonrakini haram kılarlardı. İşte tefsirdeki “onu bir yıl helal sayarlar, bir yıl haram sayarlar” sözünün yorumu budur. Ebû Hayyân en-Nehr'de özetle şöyle demiştir: Arapların çoğunun geçimi baskınlardan ibaretti, bu yüzden haram ayların peş peşe gelmesi onlara ağır gelirdi. Benî Fukaym ise din ve İbrâhim'in aleyhisselâm şeriatına bağlılık ehliydi. Onlardan el-Kalemmes, yani Huzeyfe b. Ubeyd b. Fukaym öne çıktı ve Araplar için ayları erteledi. Sonra bu işte yerine oğlu Abbâd geçti, sonra yerine oğlu Kal' geçti, sonra yerine oğlu Ümeyye geçti, sonra yerine oğlu Avf geçti, sonra da üzerine İslam'ın geldiği oğlu Cünâde b. Avf geçti. Haclarını bitirdiklerinde, onlardan dileyenler topluca onun yanına gelir ve: “Bize bir ayı tehir et” derlerdi; o da Muharrem'i helal kılardı. Sonra dört ayın sayısına denk getirmek için Safer'in hürmetine riayet ederler, bu Safer'e Muharrem derler, Rebîülevvel'e Safer derler, Rebîülâhir'e Rebîülevvel derler ve diğer ayları da böyle sürdürürlerdi. Buna göre kendilerine helal kılınan Muharrem'in hükmü düşer ve sene, ilki gerçekte Safer olan Muharrem olmak üzere on üç aydan meydana gelirdi. Begavî dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Onlar her ayda iki yıl haccederlerdi;

فحجوا في ذي الحجة عامين وحجوا في المحرم عامين ثم حجوا في صفر عامين وكذلك في الشهور، فوافقت حجة أبي بكر السنة الثانية من ذي القعدة، ثم حج النبي ﷺ في العام المقبل حجة الوادع، فوافق حجه أشهر الحج المشروع وهو ذو الحجة، وقال عبد الرزاق في تفسيره: أخبرنا معمر عن ابن أبي نجيح عن مجاهد في قوله {إنما النسيء زيادة في الكفر} قال: فرض الله الحج في ذي الحجة، فكان المشركون يسمون الأشهر: ذا الحجة والمحرم وصفر وربيع وربيع وجمادى وجمادى ورجب وشعبان ورمضان وشوال وذا القعدة وذا الحجة، ثم يحجون فيه مرة أخرى، ثم يسكتون عن المحرم ولا يذكرونه، فيسمونه - أحسبه قال - المحرم صفر، ثم يسمون رجب بجمادى الآخرة، ثم يسمون شعبان رمضان، ورمضان شوالاً.

Zilhicce'de iki yıl hac ettiler, Muharrem'de iki yıl hac ettiler, sonra Safer'de iki yıl hac ettiler ve diğer aylarda da böyle yaptılar. Ebû Bekir'in haccı Zilkade'nin ikinci yılına denk geldi. Sonraki yıl Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nı yaptı ve onun haccı meşru olan hac aylarına, yani Zilhicce'ye denk geldi. Abdürrezzâk Tefsir'inde dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إنما النسيء زيادة في الكفر} “Nesi' ancak küfürde bir artıştır” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: Allah haccı Zilhicce'de farz kıldı. Müşrikler ayları şöyle isimlendirirlerdi: Zilhicce, Muharrem, Safer, Rebî', Rebî', Cemâzî, Cemâzî, Receb, Şaban, Ramazan, Şevval, Zilkade ve Zilhicce; sonra onda bir kere daha haccederlerdi. Sonra Muharrem'i anmaz, onu atlarlardı; —sanırım şöyle dedi— Muharrem'e Safer derlerdi; sonra Receb'e Cemâziyelâhire derlerdi; sonra Şaban'a Ramazan, Ramazan'a Şevval derlerdi.

ثم يسمون ذا القعدة شوالاً. ثم يسمون ذا الحجة ذا القعدة، ثم يسمون المحرم ذا الحجة ثم يحجون فيه، واسمه عندهم ذو الحجة، ثم عادوا كمثل هذه الصفة فكانوا يحجون عامين في كل شهر حتى وافق حجة أبي بكر الآخر من العامين في ذي القعدة، ثم حج النبي ﷺ حجته التي حج، فوافق

Sonra Zilkade'ye Şevval derlerdi. Sonra Zilhicce'ye Zilkade derlerdi. Sonra Muharrem'e Zilhicce derler ve onda haccederlerdi, onların katındaki adı da Zilhicce olurdu. Sonra bu şekilde tekrar ederlerdi; öyle ki Ebû Bekir'in haccı Zilkade'deki iki yılın sonuncusuna denk gelene kadar her ayda iki yıl haccederlerdi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı haccı yaptı; bu da

ذلك ذا الحجة، فلذلك يقول النبي ﷺ في خطبته «إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات والأرض» وقال ابن إسحاق في السيرة؛ سألت ابن أبي نجيح عن قول رسول الله ﷺ فقال؛ كانت قريش يدخلون في كل سنة شهراً، وإنما كانوا يوافقون ذا الحجة كل اثنتي عشرة سنة مرة، فوفق الله ﷿ لرسول الله ﷺ في حجته التي حج ذا الحجة، فحج فيها فقال رسول الله ﷺ: «إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض» ، فقلت لابن أبي نجيح: فكيف بحجة أبي بكر وعتاب بن أسيد؟ فقال: على ما كان الناس يحجون عليه، ثم قال ابن أبي نجيح: كانوا يحجون في الحجة ثم العام المقبل في المحرم ثم صفر حتى يبلغوا اثنى عشر شهراً - انتهى.

Zilhicce'ye denk geldi. İşte bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür.» İbn İshâk es-Sîre'de dedi ki: İbn Ebî Necîh'e Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü sordum; şöyle dedi: Kureyş her yıla bir ay dâhil ederdi ve ancak on iki yılda bir Zilhicce'ye denk gelirlerdi. Allah Azze ve Celle, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı haccında Zilhicce'yi denk getirdi; o da onda haccetti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür» buyurdu. İbn Ebî Necîh'e: “Peki Ebû Bekir ile İttâb b. Esîd'in haccı nasıldı?” dedim. Dedi ki: “İnsanların haccettiği şekildeydi.” Sonra İbn Ebî Necîh şöyle dedi: “Zilhicce'de haccederlerdi, sonraki yıl Muharrem'de, sonra Safer'de; ta ki on iki aya ulaşıncaya kadar” —son buldu.

وقوله هذا يوهم أن في حج أبي بكر وعتاب ﵄ اختلالاً، وتقدم عن المهدوي وغيره التصريح بأنه كان في ذي القعدة - وفيه نظر، لأن السنة التي حج فيها أبو بكر ﵁ نودي فيها بتحريم النسيء وغيره من أمور الجاهلية، فلا شك أنه لم يكن في ذلك العام إنساء، ولما مضى من الشهر الذي حج فيه عشرة أشهر، وكان الحادي عشر وهو ذو القعدة سار النبي ﷺ في أواخره إلى الحج موافياً لهلال

Onun bu sözü, Ebû Bekir ve İttâb'ın radıyallâhu anhümâ haccında bir düzensizlik olduğu vehmini vermektedir; Mehdavî ve başkalarından bunun Zilkade'de olduğu açıkça nakledilmişti —fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü Ebû Bekir'in radıyallâhu anh haccettiği yılda nesi' ve Câhiliye'nin diğer işlerinin haram kılındığı ilan edilmişti. Dolayısıyla o yıl nesi' yapılmadığında şüphe yoktur. Haccettiği aydan itibaren on ay geçip on birinci ay olan Zilkade olunca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun sonlarında Zilhicce hilaline denk gelecek şekilde

ذي الحجة، فلما وقف بعرفة أخبر أن الزمان قد استدار، فعلم قطعاً أن استدارته كانت في حجة أبي بكر، وكذا في سنة ثمان وهي السنة التي حج فيها عتاب بالمسلمين، وذلك لأن النبي ﷺ وأصحابه ﵃ لم يكونوا يعتبرون حساب أهل الجاهلية لا نسأتهم ولا غير نسأتهم، لأنه يلزم من القول بأنهم اعتبروا أمر النسأة أنهم اعتبروا ما هو زيادة من الكفر، وهذا ما لا يقوله ذو مسكة، وقد تقدم النقل أن النبي ﷺ أرسل أبا بكر ﵁ إلى الحج في أواخر ذي القعدة أو بعد انقضائه من سنة تسع، ووافاه العرب في ذي الحجة: الكفار وغيرهم، فوقع إعلامهم ببراءة في أيام الحج وأماكنه، فلو كان حصل في سنة عتاب اختلال في ذي القعدة بنسيء لكان ذو الحجة بحساب الكفار وهو المحرم بحساب الإسلام، فكان يتأخر مجيء الكفار للحج عن مجيء المسلمين، فثبت بهذا أيضاً أن حجه ﵁ كان في ذي الحجة، فحفظ الله أهل الإسلام من أن يقع في حجهم اختلال في سنة من السنين، وما هي بأول نعمة عليهم - والله الموفق؛ وقال الإمام أبو العباس أحمد بن أبي احمد المشهور بابن القاص من أكابر متقدمي أصحاب الشافعي ﵀ في كتابه دلائل القبلة في باب معرفة عدد أيام السنة: فالسنة اثنا عشر شهراً بالأهلة، وربما كان الشهر ثلاثين وربما كان تسعاً وعشرين، فمبلغ السنة الهلالية ثلاثمائة وأربعة وخمسون يوماً وثماني

hacca doğru yola çıktı. Arafat'ta vakfeye durduğunda zamanın dönmüş olduğunu haber verdi. Böylece zamanın dönüşünün Ebû Bekir'in haccında da, keza İttâb'ın Müslümanlarla haccettiği sekizinci yılda da böyle olduğu kesin olarak bilindi. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı radıyallâhu anhüm Câhiliye ehlinin hesabını, ne nesi'lerini ne de diğer hesaplarını dikkate almazlardı; çünkü nesi' uygulayıcılarının işini dikkate aldıklarını söylemekten, onların küfürde artış olan şeyi dikkate aldıkları sonucu çıkar ki bunu aklı başında hiçbir kimse söylemez. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'i radıyallâhu anh dokuzuncu yılın Zilkade ayının sonlarında veya bitiminde hacca gönderdiği ve kâfiriyle diğerleriyle Arapların Zilhicce'de ona kavuştuğu, böylece Berâe suresinin hac günlerinde ve mekânlarında onlara ilan edildiği nakli daha önce geçmişti. Şayet İttâb'ın yılında nesi' sebebiyle Zilkade'de bir karışıklık olsaydı, kâfirlerin hesabına göre Zilhicce olan ay İslam hesabına göre Muharrem olurdu; böylece kâfirlerin hacca gelişi Müslümanların gelişinden sonraya kalırdı. Bununla da onun radıyallâhu anh haccının Zilhicce'de olduğu sabit olmuştur. Allah İslam ehlini hiçbir yılda haclarında bir karışıklık olmasından korumuştur; bu da onların üzerindeki ilk nimet değildir —başarıya ulaştıran Allah'tır. Şâfiî'nin rahimehullâh önde gelen eski ashabından İbnü'l-Kāss diye meşhur olan İmam Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ahmed, Delâilü'l-Kıble adlı kitabında senenin günlerinin sayısını bilme babında şöyle demiştir: Hilallere göre sene on iki aydır; ay bazen otuz bazen yirmi dokuz çeker. Hilalî senenin toplamı üç yüz elli dört gün sekiz

ساعات وأربعة أخماس ساعة، وقالت الهند: السنة ثلاثمائة وخمسة وستون يوماً وست ساعات وخمس ساعة وجزء من أربعمائة جزء من ساعة، وذلك من دخول الشمس برأس الحمل إلى أن تدخل فيه من قابل، ففضل ما بين السنة الهلالية والسنة الشمسية عشرة أيام وإحدى وعشرون ساعة وخمسا ساعة، فإذا زيدت عليها هذه الساعات والأيام استقام حسابه مع دوران الشمس، وكانت العرب تزيده في الجاهليه، وكان الذي أبدع لهم ذلك رجل من كنانة يقال له القلمس، وذلك أنه يجمع هذه الزيادة فإذا تمت شهراً زاده في السنة وجعل تلك السنة ثلاثة عشر شهراً، وسماه نسيئاً، ويحج بهم تلك السنة في المحرم، فأنزل الله تعالى {إنما النسيء زيادة في الكفر} فلما كانت السنة التي حج فيها رسول الله ﷺ حجة الوداع وافق الحج في تلك السنة ذا الحجة لما أراد الله تعالى بإثبات الحج في تلك السنة، فخطب النبي ﷺ فقال:

saat ve bir saatin beşte dördüdür. Hintliler ise şöyle demiştir: Sene üç yüz altmış beş gün, altı saat, bir saatin beşte biri ve bir saatin dört yüzde biridir; bu da güneşin Koç burcunun başına girmesinden gelecek yıl oraya girmesine kadar olan süredir. Hilalî sene ile şemsî sene arasındaki fark on gün, yirmi bir saat ve bir saatin beşte ikisidir. Bu saatler ve günler eklendiğinde hesabı güneşin devriyle denkleşir. Câhiliye döneminde Araplar bunu eklerlerdi. Bunu onlar için ilk ihdas eden adam Kinâne'den el-Kalemmes denilen bir adamdı. Şöyle ki: Bu fazlalığı toplar, bir ay tamamlandığında onu seneye ekler ve o seneyi on üç ay yapardı; buna da nesi' derdi ve o sene onlarla Muharrem'de haccederdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {إنما النسيء زيادة في الكفر} “Nesi' ancak küfürde bir artıştır” ayetini indirdi. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı yaptığı sene geldiğinde, Allah Teâlâ o senedeki haccı sabitlemek istediği için o senedeki hac Zilhicce'ye denk geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir hutbe irat edip şöyle buyurdu:

«أيها الناس! ألا إن السنة قد استدارت كهيئتها يوم خلق الله السماوات والأرض {منها أربعة حرم ذلك الدين القيم} » يعنى به الحساب القيم، فالحرم رجب جمادى وشعبان، وذو القعدة، وذو الحجة، والمحرم، فسمي ذلك الحج الأقوم، وقال الشاعر:

«Ey insanlar! Haberiniz olsun ki sene, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür: {منها أربعة حرم ذلك الدين القيم} “Onlardan dördü haramdır; işte dosdoğru din budur”» —bununla dosdoğru hesabı kastetmektedir. Haram aylar; Cemâzî ile Şaban arasındaki Receb, Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir. Bu hacca el-Haccü'l-Akvam (en dosdoğru hac) adı verildi. Şair şöyle demiştir:

وأبطل ذو العرش النسي وقلمسا ... وفاز رسول الله بالحج الأقوم - انتهى

“Arş'ın Sahibi nesi'i ve Kalemmes'i hükümsüz kıldı... Ve Resûlullah en dosdoğru hac ile zafere ulaştı.” —son buldu.

والقلمس بفتح اللام وتشديد الميم، فالنسيء في البيت متروك الهمز

El-Kalemmes, lâm harfinin fethası ve mîm harfinin şeddesi iledir; beyitteki nesi' kelimesi ise

ليصح الوزن، والأقوم منقول حركة الهمزة، وقوله: إن علة النسيء التطبيق بين السنة الشمسية والقمرية - فيه نظر، والظاهر أن علته ما ذكر في السير من اضطرارهم إلى القتال، وأمر الاستدارة في كل من هذه الأقوال واضح الاستنارة، وليس المراد بها مصادفة كل فصل من فصول السنة لموضعه من الحر والبر، ومصادفة اسم كل شهر لمسماه بحسب اشتقاقه حتى يكون رمضان في شدة الحر مثلاً وكذلك غيره وإن كان الواقع أن الأمر كان في هذه الحجة كذلك، لما تقدم من أن غزوة تبوك كان ابتداؤها في شهر رجب، وكان ذلك كما تقدم في شدة الحر وحين طابت الثمار، وإنما المراد الأعظم بالاستدارة مصادفة اسم كل شهر لمسماه لا لمسمى شهر آخر لأجل الدوران بالنسيء بدليل أنه ﷺ ما ذكر إلا لأجله، فقال في بعض طرق حديث جابر الطويل ﵁: «إن النسيء زيادة في الكفر، وإن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات والأرض، السنة اثنا عشر شهراً» فانظر إلى تعقيبه بحصر الأشهر في الاثنى عشر نفياً لجعلهم إياها سنة النسيء ثلاثة عشر شهراً، وقال: منها أربعة حرم، وعينها وقال: أيّ شهر هذا؟ فلما سكتوا قال: ذو الحجة شهر حرام، كل هذا لبيان أن المراد بالاستدارة رجوع كل شهر عما غيره أهل الجاهلية إلى موضعه الذي وضعه الله به موافقاً اسمه لمسماه، وجعلت أشهرنا هلالية مع المنع من النسيء لتحصل الاستدارة فيحصل بسببها كل عبادة تعبدنا بها

veznin düzelmesi için hemzesiz bırakılmıştır; el-Akvam ise hemzenin harekesinin nakledilmesidir. Onun: “Nesi'in gerekçesi şemsî sene ile kamerî seneyi denkleştirmektir” sözü tartışmalıdır. Zahir olan, gerekçenin siyer kitaplarında zikredildiği gibi savaşa mecbur kalmalarıdır. Bu görüşlerin her birinde dönme (istidâre) meselesi son derece açıktır. Bununla kastedilen, senenin her bir mevsiminin sıcaklık ve soğukluk bakımından kendi yerine denk gelmesi ve her bir ayın isminin iştikakına göre isimlendirildiği şeye —mesela Ramazan'ın şiddetli sıcağa denk gelmesi gibi ve diğerlerinin de öyle olması— denk gelmesi değildir; gerçi vuku bulan durum bu hacda böyle idi; çünkü Tebük Gazvesi'nin başlangıcı daha önce geçtiği üzere Receb ayındaydı ve bu da yine geçtiği üzere şiddetli sıcakta ve meyvelerin olgunlaştığı zamandaydı. Dönme (istidâre) ile asıl kastedilen en büyük gaye, nesi' sebebiyle oluşan devir yüzünden her ayın isminin başka bir ayın müsemmasına değil, kendi müsemmasına denk gelmesidir; nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ancak bu sebeple zikretmiş olması buna delildir. Câbir'in radıyallâhu anh uzun hadisinin bazı rivayet yollarında şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz nesi' küfürde bir artıştır; ve şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür. Sene on iki aydır.» Onların nesi' senesinde ayları on üç ay yapmalarını nefyetmek üzere ayları on iki ile sınırlandırmasının ardından gelen ifadeye bakınız! Şöyle buyurdu: «Onlardan dördü haramdır.» Onları tayin etti ve: «Bu hangi aydır?» buyurdu. Sustuklarında: «Zilhicce haram bir aydır» buyurdu. Bütün bunlar, dönmeden maksadın, Câhiliye ehlinin değiştirdiği her bir ayın Allah'ın onu koyduğu kendi yerine dönüp isminin müsemmasına uyması olduğunu beyan etmek içindir. Bizim aylarımız, nesi' yasağı ile birlikte hilalî kılındı ki devir gerçekleşsin ve bu sayede mükellef kılındığımız oruç, bayram, hac ve diğer

من صوم وعيد وحج وغيره في كل فصل من فصول السنة بخلاف من شهوره بالحساب، فإن عباداتهم خاصة بوقت من السنة لا تتعداه - والله الموافق له، وقال القاضي أبو محمد إسحاق بن إبراهيم البستي في تفسيره، حثنا ابن أبي عمر ثنا سفيان عن عمرو بن دينار عن طاوس قال؛ الشهر الذي انتزعه الله من الشيطان المحرم.

bütün ibadetler senenin her mevsiminde meydana gelebilsin; ayları hesapla olanların aksine, zira onların ibadetleri senenin belirli bir vaktine mahsustur ve onu aşmaz —kendisine muvaffak kılan Allah'tır. Kadı Ebû Muhammed İshâk b. İbrâhim el-Büstî Tefsir'inde şöyle dedi: Bize İbn Ebî Ömer anlattı, bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o da Tâvûs'tan anlattı; dedi ki: “Allah'ın şeytandan çekip aldığı ay Muharrem'dir.”

والحاصل أنه لا شك في أن النسيء لم يكن قط إلا للمحرم لما تقدم، وان الحج لم يكن قط في جاهلية ولا إسلام إلا في شهر يسمى ذا الحجة لما قاله نقلة اللغة والحديث والأخبار، قال ابن الأثير في النهاية ونشوان اليمني في شمس العلوم والقزاز في ديوانه وابن مكتوم في ترتيب العباب والمحكم: ذو الحجة بالكسر: شهر الحج، زاد المحكم: سمي بذلك للحج، وقال القزاز؛ إن الفتح فيه أشهر، وفي النهاية: يوم التروية هو الثامن من ذي الحجة، سمى به لأنهم كانوا يرتوون فيه من الماء لما بعده، أي يستقون ويسقون؛ وقال المجد في القاموس: يوم عرفة التاسع

Hâsılı kelam, daha önce geçtiği üzere nesi' uygulamasının Muharrem'den başkası için yapılmadığında ve dil, hadis ve haber nakilcilerinin belirttiği üzere ne Câhiliye'de ne de İslam'da haccın Zilhicce adını taşıyan aydan başka bir ayda yapılmadığında asla şüphe yoktur. İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de, Neşvân el-Yemenî Şemsü'l-Ulûm'da, el-Kazzâz Dîvân'ında ve İbn Mektûm Tertîbü'l-Ubâb ve el-Muhkem'de şöyle demişlerdir: Zilhicce kesre ile hac ayıdır; el-Muhkem şunu eklemiştir: Hac sebebiyle bu isim verilmiştir. Kazzâz ise fetha ile okunmasının daha meşhur olduğunu söylemiştir. en-Nihâye'de şöyle denir: Terviye günü Zilhicce'nin sekizinci günüdür; ondan sonrası için suya kandıkları, yani su çekip içirdikleri için bu isim verilmiştir. el-Mecd el-Kāmûs'ta şöyle demiştir: Arefe günü Zilhicce'nin dokuzuncu

من ذي الحجة، وفي كتاب أسواق العرب لأبي المنذر هشام بن محمد الكلبي رواية أبي سعيد السكري أن عكاظ كانت من أعظم أسواق العرب. فإذا أهل أهلها هلال ذي الحجة ساروا بأجمعهم إلى ذي المجاز وهي قريب من عكاظ، وعكاظ في أعلى نجد، فأقاموا بها حتى التروية، ووافاهم بمكة حجاج العرب ورؤوسهم ممن أراد الحج بمن لم يكن شهد تلك الأسواق. قال الأزرقي في تاريخ مكة: فإذا رأوا هلال ذي الحجة انصرفوا إلى ذي المجاز فأقاموا بها ثماني ليال أسواقهم قائمة، ثم يخرجون يوم التروية في ذي المجاز إلى عرفة فيتروون ذلك اليوم من الماء بذي المجاز، وإنما سمي يوم التروية لترويهم الماء بذي المجاز، ينادي بعضهم بعضاً: ترووا من الماء، إنه لا ماء بعرفة ولا بالمزدلفة يومئذ، ثم ذكر أنه لا يحضر ذلك إلا التجار، قال: ومن لم يكن له تجارة فإنه يخرج من أهله متى أراد، ومن كان من أهل مكة ممن لا يريد التجارة خرج من مكة يوم التروية. وروى البيهقي في دلائل النبوة بسندة عن عروة وموسى بن عقبة - فرقهما - قالا: وأهل رسول الله ﷺ بالعمرة من الجعرانة في ذي القعدة، ثم أسند عن ابن إسحاق انه قال: فلما فرغ رسول الله ﷺ من عمرته انصرف

günüdür. Ebü'l-Münzir Hişâm b. Muhammed el-Kelbî'nin Ebû Saîd es-Sükkerî rivayetiyle gelen Esvâku'l-Arab adlı kitabında şöyle geçer: Ukâz, Arapların en büyük panayırlarındandı. Halkı Zilhicce hilalini gördüğünde hep birlikte Ukâz'a yakın olan Zülmecâz'a giderlerdi; Ukâz ise Necid'in yukarısındadır. Terviye gününe kadar orada kalırlardı; bu panayırlarda bulunmamış olup da hac yapmak isteyen Arapların hacıları ve reisleri onlara Mekke'de kavuşurdu. Ezrakī Târîhu Mekke'de şöyle demiştir: Zilhicce hilalini gördüklerinde Zülmecâz'a yönelirler ve pazarları açık olarak sekiz gece orada kalırlardı. Sonra Terviye günü Zülmecâz'dan Arafat'a çıkarlar ve o gün Zülmecâz'da suya kanarlardı (su depolarlardı). Terviye gününe bu ismin verilmesi, Zülmecâz'da su depolamalarından ileri geliyordu; birbirlerine şöyle seslenirlerdi: “Su depolayın, zira bugün ne Arafat'ta ne de Müzdelife'de su vardır!” Sonra buna ancak tüccarların katıldığını zikredip dedi ki: Ticareti olmayan kimse ise ailesinin yanından dilediği zaman çıkardı. Mekke ehlinden ticaret istemeyen kimse de Mekke'den Terviye günü çıkardı. Beyhakī Delâilü'n-Nübüvve'de kendi senediyle Urve ve Mûsâ b. Ukbe'den —ayrı ayrı— rivayet etti; dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade ayında Ci'râne'den umre için ihrama girdi. Sonra İbn İshâk'tan rivayet etti ki o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem umresini bitirince

راجعاً إلى المدينة، واستخلف عتاب بن أسيد على مكة وخلف معه معاذ بن جبل يفقه الناس في الدين ويعلمهم، فكانت عمرة رسول الله ﷺ في ذي القعدة أو في الحجة، وحج الناس تلك السنة على ما كانت العرب يحج عليه، وحج تلك السنة عتاب بن أسيد سنة ثمان، وحديث اعتماره ﷺ في ذي العقدة رواه الشيخان ومضى على ما كانت العرب من الطواف عراة ونحوه؛ وذكره الواقدي عن مشايخ قالوا: وانتهى رسول الله ﷺ إلى الجعرانة ليلة الخميس لخمس ليال خلون من ذي القعدة، فأقام بالجعرانة ثلاث عشرة ليلة، فلما أراد الانصراف إلى المدينة خرج من الجعرانة ليلة الأربعاء لاثنتي عشرة ليلة بقيت من ذي القعدة ليلاً فأحرم - فذكرعمرته ثم قال: واستعمل رسول الله ﷺ عتاب بن أسيد على مكة، وخلف معاذ بن جبل وأبا موسى الأشعري ﵄ يعلمان الناس القرآن والفقه في الدين، وأقام للناس الحج عتاب بن أسيد ﵁ عن تلك السنة وهي سنة ثمان، وحج ناس من المسلمين والمشركين على مدتهم، وقدم رسول الله ﷺ المدينة يوم الجمعه لثلاث بقين من ذي القعدة، قال الواقدي: فأقام بقية ذي القعدة وذا الحجة، فلما رأى هلال المحرم بعث المصدقين - انتهى.

Medine'ye dönmek üzere yola çıktı ve Mekke'ye İttâb b. Esîd'i vekil bıraktı; insanlara dini anlatması ve onlara öğretmesi için Muâz b. Cebel'i de onunla birlikte bıraktı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem umresi Zilkade'de veya Zilhicce'de idi; insanlar o yıl Arapların haccettiği şekilde haccettiler. O yıl, yani sekizinci yılda İttâb b. Esîd haccetti. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade'de umre yaptığı hadisini Şeyhân (Buhârî ve Müslim) rivayet etmiştir; Arapların çıplak tavaf etmesi ve benzeri adetleri ise devam ediyordu. Vâkıdî bunu şeyhlerinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade'den beş gece geçince perşembe gecesi Ci'râne'ye vardı ve Ci'râne'de on üç gece kaldı. Medine'ye dönmek istediğinde Zilkade'den on iki gece kala çarşamba gecesi Ci'râne'den çıktı ve ihrama girdi —umresini zikretti, sonra şöyle dedi—: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye İttâb b. Esîd'i vali tayin etti; insanlara Kur'an'ı ve dinde fıkhı öğretmeleri için Muâz b. Cebel ile Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi radıyallâhu anhümâ geride bıraktı. İttâb b. Esîd radıyallâhu anh o yıl, yani sekizinci yılda insanlara haccı kıldırdı; Müslümanlardan ve müşriklerden birtakım insanlar sürelerine göre haccettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade'den üç gün kala cuma günü Medine'ye geldi. Vâkıdî dedi ki: Zilkade'nin kalanını ve Zilhicce'yi orada geçirdi; Muharrem hilalini görünce zekât toplayıcılarını gönderdi —son buldu.

إذا تقرر هذا علم أن الحج لم يكن قط إلا في شهر يسمونه ذا الحجة، وهو مما لا يدور

Bu durum sabit olunca, haccın ancak onların Zilhicce diye isimlendirdikleri ayda yapıldığı anlaşılmış oldu; bu da

في خَلَد ولا يقع في وهم فيه تردد، ولا يحتاج إلى تطويل بذكره ولا إطناب في أمره، وتارة يوافق اسمه مسماه وتارة لا يوافقه لأجل النسيء، وعلم أيضاً أن حج عتاب بن أسيد كان في ذي الحجة بعد رجوع النبي ﷺ من الجعرانة إلى المدينة الشريفة، أنه ما تأخر عن ذي الحجة إلا لنقل، وأن حج أبي بكر ﵁ سنة تسع كان ذي الحجة لذلك ولما تقدم من أن سفره له من المدينة الشريفة كان آخر ذي القعدة أو أول ذي الحجة ولقولهم: إن الأربعة الأشهر التي ضربت للمشركين من يوم النحر ولقولهم: إن الأربعة الأشهر كان آخرها عاشر ربيع الآخر، وعلم أن ذا الحجة تلك السنة لو كان وافق مسمى ذي القعدة لم يقع ذو الحجة سنة عشر التي حج فيها النبي ﷺ في موضعه الذي وضعه الله به إلا بأن تكون تلك السنة ثلاثة عشر شهراً بنسيء أو غيره، وكل من الأمرين باطل، أما الأول فلأن الله تعالى أبطل النسيء في تلك السنة فيما أبطله من أمور الجاهلية في هذه السورة، وأرسل النبي ﷺ بالمناداة بها كما مر، وأما الثاني فهو أمر خارق للعادة لم يكن مثله من حين خلق الله السماوات والأرض، والخارق مما تتوفر الدواعي [على] نقله، ولا ناقل لهذا أصلاً فبطل، وإذا بطل ثبت أن سنة عشر كانت اثني عشر

akıldan geçmeyecek, vehimde tereddüde düşülmeyecek ve zikrini uzatmaya, meselesini genişletmeye ihtiyaç bırakmayacak hususlardandır. Bazen nesi' sebebiyle ismi müsemmasına uygun düşer, bazen de uygun düşmezdi. Yine anlaşıldı ki İttâb b. Esîd'in haccı, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'den Medine-i Münevvere'ye dönüşünden sonra Zilhicce'de idi; Zilhicce'den tehir edilmesi ancak bir nakille sabit olurdu. Ebû Bekir'in radıyallâhu anh dokuzuncu yıldaki haccı da bu sebeple ve daha önce geçtiği üzere Medine-i Münevvere'den yolculuğunun Zilkade'nin sonu veya Zilhicce'nin başı olması sebebiyle ve onların: “Müşriklere tanınan dört ay kurban gününden başlar” ve “dört ayın sonu Rebîülâhir'in onudur” sözleri sebebiyle Zilhicce'de idi. Yine anlaşıldı ki o seneki Zilhicce, şayet Zilkade'nin müsemmasına denk gelmiş olsaydı, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haccettiği onuncu yıldaki Zilhicce, ancak o senenin nesi' veya başka bir yolla on üç ay olmasıyla Allah'ın onu koyduğu yerine denk gelebilirdi. Bu iki durumun her ikisi de bâtıldır: Birincisi bâtıldır; çünkü Allah Teâlâ bu surede Câhiliye işlerinden iptal ettiği hususlar arasında o sene nesi'i de iptal etmiş ve geçtiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun ilan edilmesini emretmiştir. İkincisi ise, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığından beri benzeri vuku bulmamış harikulade bir durumdur; harikulade olan şeyler ise nakledilme saikleri güçlü olan hususlardandır ve bunu nakleden hiç kimse yoktur, binaenaleyh bâtıldır. Bu bâtıl olunca, onuncu yılın on iki

شهراً ولا سيما بعد إنزال الله تعالى في ذلك ما أنزل في هذه السورة، وإذا كان الأمر كذلك كان الشهر الذي وقف فيه النبي ﷺ في موضع الشهر الذي وقف فيه الصديق ﵁ سواء بسواء، وقد ثبت أن الزمان كان فيه قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات والأرض، فثبت من غير مرية أن شهر الصديق ﵁ كذلك كان، وثبت أيضاً أن سنة عتاب ابن أسيد ﵁ كذلك كانت بما قدمتُ من أنه لم يكن فيها نسيء لتوافق حج المسلمين والمشركين في سنة تسع.

ay olduğu sabit oldu; bilhassa Allah Teâlâ'nın bu surede indirdiği ayetlerden sonra bu böyledir. Durum böyle olunca, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vakfeye durduğu ay ile Sıddîk'ın radıyallâhu anh vakfeye durduğu ay tamamen aynı konumdaydı. Onda zamanın Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine döndüğü sabit olduğuna göre, Sıddîk'ın radıyallâhu anh ayının da şüphesiz böyle olduğu sabit olmuştur. İttâb b. Esîd'in radıyallâhu anh senesinin de, dokuzuncu yılda Müslümanlar ile müşriklerin haccının birbirine uyması sebebiyle onda nesi' bulunmadığına dair daha önce serdettiğim delillerle böyle olduğu sabit olmuştur.

فدل ذلك على أنها كانت اثنى عشر شهراً، فكان ذو الحجة فيها في موضعه الذي وضعه الله به كما كانت سنة تسع، بل ظاهر قوله أبي عبيد: فقام الإسلام وقد رجع المحرم إلى موضعه - كما مضى - أن الله حفظ زمن الإسلام كله عن نسيء، وهو الذي اعتقده، وقد لاح بذلك أن السبب في قول من قال: إن حج الصديق ﵁ وافق ذا القعدة، أنه فهم من قول النبي ﷺ «إن الزمان قد استدار» أن الاستدارة لم تكن إلا في تلك السنة وليس ذلك مدلول هذا التركيب ما لا يخفي والله الوفق: ثم وجدت النقل الصريح في زوائد معجمي الطبراني: الأوسط والأصغر للحافظ نور الدين الهيثمي بمثل ما فهمته، قال في تفسير براءة: حدثنا إبراهيم - يعني ابن هشام - البغوي ثنا الصلت بن مسعود الجحدري ثنا محمد بن عبد الرحمن الطفاوي ثنا دواد بن أبي هند عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده يعني

Bu durum, onun da on iki ay olduğunu gösterdi; böylece onda Zilhicce, dokuzuncu yılda olduğu gibi Allah'ın onu koyduğu kendi yerindeydi. Hatta Ebû Ubeyd'in —daha önce geçtiği üzere— “Muharrem kendi yerine dönmüş olarak İslam geldi” sözünün zahiri, Allah'ın İslam döneminin tamamını nesi'den koruduğunu gösterir ve benim inandığım da budur. Böylece Sıddîk'ın radıyallâhu anh haccının Zilkade'ye denk geldiğini söyleyen kimsenin dayanağının, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Şüphesiz zaman dönmüştür» sözünden dönmenin sadece o senede gerçekleştiğini anlamış olması olduğu açıklık kazanmıştır; oysa bu ifadenin delaleti bundan ibaret değildir, bu gizli kalmayacak bir husustur, başarıya ulaştıran Allah'tır. Sonra Hâfız Nûreddîn el-Heysemî'nin Taberânî'nin iki Mu'cem'i (el-Evsat ve es-Sagîr) üzerine yazdığı Zevâid'inde benim anladığımın aynısına dair açık nakli buldum; Berâe tefsirinde şöyle dedi: Bize İbrâhim —yani İbn Hişâm— el-Begavî anlattı, bize es-Salt b. Mes'ûd el-Cahderî anlattı, bize Muhammed b. Abdirrahmân et-Tufâvî anlattı, bize Dâvûd b. Ebî Hind, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden —yani

عبد الله بن عمرو ﵄ قال: كانت العرب يحلون عاماً شهراً وعاماً شهرين ولا يصيبون الحج إلا في كل ست وعشرين سنة مرة، وهو النسيء الذي ذكره الله ﷿ في كتابه، فلما كان عام حج أبو بكر ﵁ بالناس وافق ذلك العام الحج فسماه الله الحج الأكبر، ثم حج رسول الله ﷺ من العام المقبل فاستقبل الناس الأهلة فقال رسول الله ﷺ: «إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السماوات والأرض» لم يروه عن عمرو إلا داود تفرد به الصلت - انتهى. وهو حديث حسن إن شاء الله تعالى، ثم رأيت الهيثمي في مجمع الزوائد قال: رجاله ثقات، فأكد ذلك الجزم بما فهمت من أنه حسن، وإنما أطلت هذا بما قد لا يحتاج في إيضاحه إليه لكثرة جدال المجادلين المعاندين ومحال المماحلين الجامدين.

Abdullah b. Amr'dan radıyallâhu anhümâ— anlattı; dedi ki: “Araplar bir yıl bir ayı, bir yıl iki ayı helal kılarlardı ve ancak yirmi altı yılda bir hacca denk gelirlerdi; işte bu, Allah'ın Azze ve Celle Kitabı'nda zikrettiği nesi'dir. Ebû Bekir'in radıyallâhu anh insanlara haccettirdiği yıl gelince, o yıl hac vaktine denk geldi ve Allah onu Hacc-ı Ekber diye isimlendirdi. Sonraki yıl Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccetti, insanlar hilalleri karşıladılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine dönmüştür» buyurdu.” Bunu Amr'dan sadece Dâvûd rivayet etmiş, onda da Salt tek kalmıştır —son buldu. Bu hadis Allah Teâlâ'nın izniyle hasendir. Sonra Heysemî'yi Mecmeu'z-Zevâid'de gördüm, “Ravileri güvenilirdir (sikadır)” dedi; bu da onun hasen olduğuna dair anladığım hükmü pekiştirdi. Açıklanmasında belki de buna ihtiyaç duyulmayacak bu konuyu, inatçı münazaracıların cedelinin çokluğu ve katı inatçıların hileleri sebebiyle bu kadar uzattım.

ولما أوعز سبحانه في أمر الجهاد، وأزاح جميع عللهم وبين أن حسنه لا يختص به شهر دون شهر وأن بعضهم كان يحل لهم ويحرم فيتبعونه بما يؤدي إلى تحريم الشهر الحلال وتحليل الشهر الحرام بالقتال فيه، عاتبهم الله سبحانه على تخلفهم عن رسول الله ﷺ الآمر لهم بالنفر في غزوة تبوك عن أمره سبحانه، وكان ابتداؤها في شهر رجب سنة تسع، فقال تعالى على سبيل الاستعطاف والتذكير بنعمة الإيمان

Sübhânehu, cihat konusunda kesin emir verip onların bütün mazeretlerini ortadan kaldırınca, cihadın güzelliğinin bir aya mahsus olmayıp bütün ayları kapsadığını ve bazılarının kendilerine helal ve haram kıldığını, onların da buna uyarak helal ayı haram kılmaya ve haram ayda savaşarak onu helal kılmaya vardıklarını beyan edince; Allah Sübhânehu, dokuzuncu yılın Receb ayında başlayan Tebük Gazvesi'nde kendi emriyle savaşa çıkmalarını emreden Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem geri kalmaları sebebiyle onları azarladı. Allah Teâlâ şefkat göstermek ve iman nimetini hatırlatmak sadedinde şöyle buyurdu;

بعد ختم التي قبلها بأنه لا يهدي الكافرين - الذي يعم الحرب وغيره الموجب للجرأة عليهم [لأن لا هداية له أعمى، والأعمى لا يخشى] : {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك {ما لكم} أي ما الذي يحصل لكم في أنكم {إذا قيل لكم} أي من أيّ قائل كان {انفروا} أي اخرجوا مسرعين بجد ونشاط جماعات ووحداناً إمداداً لحزب الله ونصراً لدينه تصديقاً لدعواكم الإيمان، والنفر: مفارقة مكان إلى مكان لأمر هاج على ذلك {في سبيل الله} أي بسبب تسهيل الطريق إلى الملك الذي له جميع صفات الكمال، وقال ابو حيان: بني «قيل» للمفعول والقائل النبي ﷺ ولم يذكر إغلاظاً ومخاشنة لهم وصوناً لذكره إذ أخلد إلى الهوينا والدعة من أخلد وخالف أمره - انتهى. {اثاقلتم} أي تثاقلتم تثاقلاً عظيماً، وفيه ما لم يذكروا له سبباً ظاهراً بما أشار إليه الإدغام إخلاداً وميلاً {إلى الأرض} أي لبرد ظلالها وطيب هوائها ونضج ثمارها، فكنتم أرضيين في سفول الهمم، لا سمائيين بطهارة الشيم.

bir önceki ayetin kâfirlere hidayet etmeyeceği hükmüyle bitirilmesinin ardından —ki bu durum, harp ehlini ve başkalarını kapsayarak onlara karşı cesaret göstermeyi gerektirir; çünkü hidayeti olmayanın gözü kördür ve körden korkulmaz—: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, yani bunu iddia edenler, {ما لكم} “Size ne oluyor ki”, yani size ne oluyor da, {إذا قيل لكم} “size denildiği zaman”, yani söyleyen kim olursa olsun, {انفروا} “sefere çıkın”, yani iman iddianızı doğrulamak üzere Allah'ın fırkasına destek olmak ve dinine yardım etmek için ciddiyet ve gayretle, topluca ve teker teker süratle çıkın. Nefîr: Bir olay sebebiyle bir yerden başka bir yere ayrılmaktır; {في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Hükümran'a giden yolu kolaylaştırmak uğruna. Ebû Hayyân şöyle dedi: «قِيلَ» (denildi) fiili meçhul bina edilmiştir, söyleyen ise Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; onlara sert ve kaba davranmak ve gevşekliğe ve rahatlığa meyledip emrine muhalefet eden kimseler karşısında onun zikrini korumak için zikredilmemiştir —son buldu. {اثاقلتم} “ağır davranıp kaldınız”, yani son derece ağırlaştınız; idgamın işaret ettiği üzere, dünyaya meyletmek ve bağlanmak suretiyle açık bir sebep belirtmedikleri bir durum vardır; {إلى الأرض} “yere doğru”, yani gölgelerinin serinliğine, havasının güzelliğine ve meyvelerinin olgunlaşmasına meylederek. Böylece ahlakın temizliği ile semavî olmak yerine, himmetlerin alçaklığı ile yeryüzüne bağlı kimseler oldunuz.

ولما لم يكن - في الأسباب التي تقدم أنها كانت تحمل على التباطؤ عن الجهاد - ما يحتمل القيام بهم في هذه الغزوة إلا الخوف من القتل والميل إلى الأموال الحاضرة وثوقاً بها والإعراض عن الغنى الموعود به

Cihaddan geri kalmaya sevk ettiği daha önce geçen sebepler arasında, bu gazvede onların başına gelmesi muhtemel olan şey öldürülme korkusu, elde bulunan mallara güvenerek onlara meyletmek ve vaat edilen zenginlikten yüz çevirmekten başkası olmadığında;

الذي ربما يلزم من الإعراض عنه التكذيب، فيؤدي إلى خسارة الآخر، هذا مع ما يلزم على ذلك - ولا بد - من الزهد في الأجر المثمر لسعادة العقبى بهذا الشيء الخسيس؛ قال مبيناً خسة ما أخلدوا إليه تزهيداً فيه وشرف ما أعرضوا عنه ترغيباً منبهاً على أن ترك الخير الكثير لأجل الشر اليسير شر عظيم منكراً على من تثاقل موبخاً لهم: {أرضيتم بالحياة الدنيا} أي بالخفض والدعة في الدار الدنية الغارة {من الآخرة} أي الفاخرة الباقية؛ قال أبو حيان: و «من» تظافرت أقوال المفسرين أنها بمعنى بدل، وأصحابنا لا يثبتون أن من تكون للبدل - انتهى. والذي يظهر لي أنهم لم يريدوا أنها موضوعة للبدل، بل إنه يطلق عليها لما قد يلزمها في مثل هذه العبارة من ترك ما بعدها لما قبلها فإنها لابتداء الغاية، فإذا قلت: رضيت بكذا من زيد، كان المعنى أنك أخذت ذلك أخذاً مبتدئاً منه غير ملتفت إلى ما عداه، فكأنك جعلت ذلك بدل كل شيء يقدر أنه ينالك منه من غير ذلك المأخوذ.

ki bundan yüz çevirmek çoğu zaman yalanlamayı gerektirir ve bu da ahiretin hüsranına yol açar; bununla birlikte bu değersiz şey uğruna ahiret saadetini meyve veren ücretten kesinlikle yüz çevirmeyi de gerektirir. [Allah Teâlâ], bağlandıkları şeyin değersizliğini onu gözden düşürmek, yüz çevirdikleri şeyin şerefini de ona teşvik etmek maksadıyla açıklayarak, az bir şer uğruna çok hayrı terk etmenin büyük bir şer olduğuna dikkat çekip ağır davrananları kınayarak ve azarlayarak şöyle buyurdu: {أرضيتم بالحياة الدنيا} “Dünya hayatına mı razı oldunuz?” yani alçak ve aldatıcı yurttaki refah ve rahatlığa, {من الآخرة} “ahirete karşılık” yani üstün ve baki olana karşılık? Ebû Hayyân şöyle demiştir: Müfessirlerin görüşleri, «مِنْ» edatının «بدل» (bedel/yerine) manasında olduğu konusunda birleşmiştir; bizim ashabımız ise «مِنْ» edatının bedel için olduğunu sabit görmezler —son buldu. Bana zahir olan şudur ki onlar, bu edatın bedel için vazedildiğini kastetmemişlerdir; bilakis böyle bir ifadede sonrasındakini bırakıp öncesindekini almayı gerektirebileceği için ona bu isim verilmiştir. Zira o, gaye başlangıcı (ibtidâ-i gaye) içindir. Nitekim “Zeyd'den şuna razı oldum” dediğinde mana, başkasına iltifat etmeksizin doğrudan ondan alarak o şeyi aldığındır; sanki sen o alınan şey dışındaki, ondan sana ulaşacağı takdir edilen her şeyin yerine onu koymuş gibi olursun.

ولما كانوا قد أعطوا الآخرة على الأتباع فاستبدلوا به الامتناع، كان إقبالهم على الدنيا كأنه مبتدىء مما كانوا قد توطنوه من الآخرة مع الإعراض عنها، فكأنه قيل: أرضيتم بالميل إلى الدنيا من الآخرة؟ ويؤيد ما فهمته أن العلامة علم الدين أبا محمد القاسم بن الموفق الأندلسي ذكر في شرح الجزولية

Kendilerine tâbi olmaları karşılığında ahiret verilmişken onlar bunu [cihaddan] geri durmakla değiştirdiklerinde, dünyaya yönelmeleri sanki ahiretten yüz çevirerek daha önce yerleştikleri o ahiretten bir başlangıç gibi oldu; bu sebeple sanki şöyle denilmiş oldu: Ahireti bırakıp dünyaya meyletmeye mi razı oldunuz? Anladığım bu hususu, allâme İlmüddin Ebu Muhammed el-Kāsım b. el-Muvaffak el-Endelüsî'nin Şerhu'l-Cezûliyye'de zikrettiği şu söz de teyit etmektedir:

انهم عدوا ل {من} خمسة معان كلها ترجع إلى ابتداء الغاية عند المحققين، وبين كيفية ذلك حتى البيانية، فمعنى {فاجتنبوا الرجس من الأوثان} [الحج: ٣٠] الذي ابتداؤه من الأوثان، لأن الرجس جامع للأوثان وغيرها.

Muhakkik âlimlere göre {مِنْ} edatı için hepsi de gayenin başlangıcına dönen beş mana saymışlar ve beyaniyye de dâhil bunun nasıl olduğunu açıklamışlardır. Nitekim {فاجتنبوا الرجس من الأوثان} “O hâlde putlardan ibaret o pislikten sakının” [Hac: 30] ayetinin manası: Başlangıcı putlar olan pislikten sakının demektir, çünkü pislik putları da başkalarını da kapsar.

ولما كان الاستفهام إنكارياً كان معناه النهي، فكان تقدير: لا ترضوا بها فإن ذلك أسفه رأي وأفسده! فقال تعالى معللاً لهذا النهي: {فما} أي بسبب أنه ما {متاع الحياة الدنيا في} أي مغموراً في جنب {الآخرة إلا قليل*} والذي يندب هم المتجر ويدعي البصر به ويحاذر الخلل فيه يعد فاعل ذلك سفيهاً.

İstifham inkârî olduğunda manası nehiy (yasaklama) demektir; dolayısıyla takdiri şöyledir: Ona razı olmayın, çünkü bu en akılsızca ve en bozuk bir görüştür! Allah Teâlâ bu nehyin gerekçesini bildirerek şöyle buyurdu: {فما} “Oysa”, yani şundan dolayı ki, {متاع الحياة الدنيا في} “dünya hayatının geçimliği yanında”, yani kaybolup gitmiş olarak, {الآخرة إلا قليل} “ahiretin yanında pek azdır!” Ticarete heves eden, onda basiret sahibi olduğunu iddia eden ve onda bir eksiklik çıkmasından sakınan kimse, böyle davrananı akılsız sayar.

ولما كان طول الاستعطاف ربما كان مدعاة للخلاف وترك الإنصاف، توعدهم بقوله: {إلا تنفروا} أي في سبيله {يعذبكم} أي على ذلك {عذاباً أليماً*} أي في الدارين {ويستبدل} أي يوجد بدلاً منكم {قوماً غيركم} أي ذوي بأس ونجدة مخالفين لكم في الخلال التي كانت سبباً للاستبدال لولايته ونصر دينه.

Gönül almanın uzaması çoğu zaman muhalefete ve hakkaniyeti terk etmeye yol açabileceğinden, onları şu buyruğuyla tehdit etti: {إلا تنفروا} “Eğer sefere çıkmazsanız”, yani O'nun yolunda, {يعذبكم} “sizi cezalandırır”, yani bundan dolayı, {عذاباً أليماً} “can yakıcı bir azapla”, yani her iki yurtta da, {ويستبدل} “ve yerinize getirir”, yani sizin yerinize var eder, {قوماً غيركم} “başka bir topluluk”, yani O'nun dostluğu ve dinine yardım uğruna değiştirilme sebebi olan hasletlerde size muhalif olan, güç ve yardım sahibi bir topluluk getirir.

ولما هددهم بما يضرهم، أخبرهم أنهم لا يضرون بفتورهم غير أنفسهم فقال: {ولا تضروه} أي الله ورسوله {شيئاً} لأنه متم أمره ومنجر وعده ومظهر دينه؛ ولما أثبت بذلك قدرته على ضره لهم وقصورهم عن الوصول إلى ضره، كان التقدير: لأنه قادر على نصر دينه

Onları kendilerine zarar verecek şeyle tehdit edince, gevşeklikleriyle kendilerinden başkasına zarar veremeyeceklerini haber vererek şöyle buyurdu: {ولا تضروه} “O'na hiçbir zarar veremezsiniz”, yani Allah'a ve Resûlü'ne, {شيئاً} “hiçbir şeyle”, çünkü O emrini tamamlayıcı, vaadini yerine getirici ve dinini üstün kılıcıdır. Böylece O'nun onlara zarar vermeye kadir olduğunu ve onların O'na zarar vermeye güç yetiremeyeceklerini sabit kılınca takdir şöyle oldu: Çünkü O, dinine yardım etmeye kadirdir;

ونبيه بغيركم، فعطف عليه تعميماً لقدرته ترهيباً من عظيم سطوته قوله: {والله} أي الملك الذي له الإحاطة الكاملة {على كل شيء قدير*} .

ve Peygamberi'ne sizden başkasıyla da yardım edebilir. Kudretini tam kılmak ve büyük azametinden korkutmak için bunun üzerine şu buyruğunu matuf kıldı: {والله} “Allah”, yani tam kuşatıcılığa sahip olan Hükümran, {على كل شيء قدير} “her şeye hakkıyla kadirdir.”

ولما وصف سبحانه نفسه الأقدس بما هو له أهل من شمول القدرة وعظيم البأس والقوة، أتبع ذلك بدليل يتضمن أن المستنفر لهم - وهو نبيه ﷺ غير محتاج إليه ومتوقف نصره عليهم كما لم يحتج إليهم - بحياطة القادر له - فيما مضى من الهجر التي ذكرها، وأن نفع ذلك إنما هو لهم باستجلاب ما عدوه واستدفاع ما أوعدوه في الدارين المشار إلى ذلك كله بقوله {فما متاع الحياة الدنيا} الآية وقوله {إلا تنفروا} - الآية، فقال: {إلا تنصروه} أي أنتم طاعة لأمر الله، والضمير للنبي ﷺ إما على طريق الاستخدام من سبيل الله لأنه الموضح له الداعي إليه، أو لتقدم اسمه الشريف إضماراً في قوله {إذا قيل لكم} أي من رسول الله صلى عليه وسلم استنصاراً منه لكم، وإظهاراً في قوله تعالى

Sübhânehu, kudretinin kuşatıcılığı, azametli kuvveti ve gücünden layık olduğu sıfatlarla en mukaddes zatını niteleyince; bunun peşinden, onları sefere çağıran kimsenin —ki o Peygamberi'dir sallallâhu aleyhi ve sellem— onlara muhtaç olmadığını, Kadîr olan Allah'ın onu koruması sayesinde zikrettiği geçmiş hicretlerde onlara muhtaç olmadığı gibi yardımının da onlara bağlı olmadığını, bu yardımın faydasının ancak her iki yurtta vadolundukları şeyleri elde etmek ve tehdit edildikleri şeyleri savuşturmakla sadece kendilerine ait olduğunu içeren bir delil getirdi. Bütün bunlara {فما متاع الحياة الدنيا} “Dünya hayatının geçimliği...” ayeti ve {إلا تنفروا} “Eğer sefere çıkmazsanız...” ayetiyle işaret edilmişti. Şöyle buyurdu: {إلا تنصروه} “Eğer siz ona yardım etmezseniz”, yani siz Allah'ın emrine itaat ederek yardım etmezseniz. Zamir Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem aittir; bu ya Allah yolunu açıklayan ve ona çağıran olması hasebiyle istihdam yoluyladır veya {إذا قيل لكم} “size denildiği zaman” buyruğunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sizden yardım istemesi zımnında ism-i şerifinin zamir olarak önceden geçmiş olmasındandır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da açıkça geçmiştir:

{هو الذي أرسل رسوله} [التوبة: ٣٤] الاية وقوة ما في كل جملة من المناسبة المقتضية لأن تعانق التي بعدها ولا تنفك عنها قصر الفصل بين الظاهر وضميره، وذكر الغاز والصاحب أوضح الأمر. وذلك أنه سبحانه لما عابهم باتخاذ الرؤساء أرباباً اشتدت

{هو الذي أرسل رسوله} “Resûlünü gönderen O'dur” [Tevbe: 33] ayeti. Her cümledeki, sonrasındakiyle kucaklaşmasını ve ondan ayrılmamasını gerektiren münasebetin kuvveti, açık isim ile zamiri arasındaki fasılayı kısaltmıştır; mağara ve arkadaşın zikredilmesi de meseleyi daha da açık kılmıştır. Şöyle ki: Sübhânehu, liderleri rabler edinmelerini ayıplayınca,

الحاجة إلى بيان أنهم في البعد عن ذلك على غاية لا تخفى على متأمل، فوصفهم بالأكل المستلزم للجسمية المستلزمة للحاجة، وبأن مأكولهم أموال غيرهم باطلاً، وبأنهم يغشونهم لصدهم إياهم عن السبيل التي لا يخفى حسنها على من له أدنى نظر؛ ولما كان ذلك شديد الإثارة لتشوف النفوس إلى السؤال عن العرب: هل فعلوا فعلهم واتبعوا سنتهم؟ أجاب بأن عملهم في تحليل النسأة لهم بعض الأشهر الحرم وتحريم بعض أشهر الحل والزيادة في عدة أشهر السنة كعملهم سواء.

onların bundan son derece uzak olduklarını beyan etmeye duyulan ihtiyaç şiddetlendi; bu durum düşünen bir kimseye gizli kalmaz. Bu yüzden onları, cisimleşmeyi ve dolayısıyla muhtaçlığı gerektiren yeme sıfatıyla, başkalarının mallarını batıl yolla yemeleriyle ve en ufak bir bakışa sahip olan kimseye bile güzelliği gizli kalmayan hak yoldan insanları alıkoymak suretiyle onları aldattıkları sıfatıyla niteledi. Bu durum, nefislerin Araplar hakkında 'Acaba onlar da bu fiili işleyip onların sünnetine uydular mı?' diye sorma arzusunu son derece tahrik edince; nesî' uygulamasında haram aylardan bazılarını kendilerine helal kılıp bazı helal ayları haram saymalarının ve yılın aylarının sayısını artırmalarının onların fiiliyle tamamen aynı olduğunu bildirerek cevap verdi.

ولما أمر بقتال المشركين كافة وحثهم على التقوى، وكان بعضهم قد توانى في ذلك، اشتد اقتضاء الحال لمعاتبة على التثاقل عن النفر، فلما تم ذلك في هذا الأسلوب البديع والطراز الرفيع حث على نصر الرسول الذي أرسله ليظهره على الدين كله فقال جواباً للشرط: {فقد} أي إن لم يتجدد منكم له نصر فإن الله قادر على نصره وسينصره ويغنيه عنكم ولا تضرون إلا أنفسكم فقد {نصره الله} أي الملك الأعظم وحده والأمر في غاية الشدة، ولا شك عند عاقل أن المستقبل عنده كالماضي {إذ} أي حين {أخرجه الذين} وعبر بالماضي لأن فيهم من أسلم بعد ذلك فقال: {كفروا} أي من مكة وهم في غاية التمالؤ عليه حين شاوروا في قتله أو إخراجه او إثباته، فكان ذلك سبباً لإذن الله له في الخروج من بينهم حال كونه {ثاني اثنين} أي أحدهما أبو بكر ﵁ ولا ثالث لهما ينصرهما إلا الله {إذ هما في الغار}

Müşriklerle topyekûn savaşılmasını emredip onları takvaya teşvik edince ve bazısı da bu konuda gevşeklik gösterince, sefere çıkmaktan ağır davrananları azarlama gerekliliği şiddet kazandı. Bu durum bu eşsiz üslup ve yüce tarzda tamamlanınca, bütün dinlere üstün kılsın diye gönderdiği Resûlü'ne yardım etmeye teşvik etti ve şartın cevabı olarak şöyle buyurdu: {فقد} “bilsinler ki”, yani sizden ona yeni bir yardım gelmezse şüphesiz Allah ona yardım etmeye kadirdir, ona yardım edecek ve onu size muhtaç kılmayacaktır; siz ancak kendinize zarar verirsiniz, muhakkak ki {نصره الله} “Allah ona yardım etmişti”, yani durum son derece çetin iken tek başına en yüce Hükümran yardım etmişti; akıl sahibi kimse nezdinde O'nun katında geleceğin geçmiş gibi olduğunda şüphe yoktur; {إذ} “hani”, yani o vakit ki, {أخرجه الذين} “çıkarmışlardı”; içlerinden sonradan Müslüman olanlar bulunduğu için geçmiş zaman kipi kullanılarak şöyle buyruldu: {كفروا} “inkâr edenler”, yani Mekke'den, onu öldürmek, sürmek veya hapsetmek konusunda istişare ettiklerinde ona karşı son derece ittifak etmişlerdi. Bu durum, Allah'ın onların arasından çıkması için ona izin vermesine sebep oldu; o sırada kendisi {ثاني اثنين} “ikinin ikincisi idi”, yani ikisinden biri Ebû Bekir radıyallâhu anh idi ve Allah'tan başka onlara yardım edecek üçüncü bir kimseleri yoktu; {إذ هما في الغار} “hakkıyla ikisi mağarada iken”,

أي غار ثور الذي في أعلى الجبل المواجه للركن اليماني بأسفل مكة على مسيرة ساعة منها لمّا كمنا به ثلاث ليال ليفتر عنهما الطلب، وذلك قبل أن يصلا إليكم أو يعولا في النصر عليكم {إذ يقول} أي رسول الله ﷺ {لصاحبه} أي أبي بكر الصديق ﵁ وثوقاً بربه غير منزعج من شيء {لا تحزن} والحزن: هم غليظ بتوجع يرق له القلب، حزنه وأحزنه بمعنى؛ وقال في القاموس: أو أحزنه: جعله حزيناً، وحزّنه: جعل فيه حزناً؛ ثم علل نهيه لصاحبه بقوله معبراً بالاسم الأعظم مستحضراً لجميع ما جمعه من الأسماء الحسنى والصفات العلى التي تخضع دونها صلاب الرقاب وتندك بعظمتها شوامخ الجبال الصلاب {إن الله} أي الذي له الأمر كله {معنا} أي بالعون والنصرة، وهو كاف لكل مهم، قوي على دفع ملم، فالذي تولى نصره بالحراسة في ذلك الزمان كان قادراً على أن يأمر الجنود التي أيده بها أن تهلك الكفار في كل موطن من غير أن يكون لكم في ذلك أمر أو يحصل لكم به أخر، وكما أنه كان موجوداً في ذلك الزمان بأسمائه الحسنى وصفاته العلى هو على ذلك في هذا الزمان وكل زمان، فتبين كالشمس أن النفع في ذلك إنما هو خاص بكم، وأنه سبحانه ما رتب هذا كله على هذا المنوال إلا لفوزكم، وفي هذه الآية من التنويه بمقدار الصديق وتقدمه وسابقته في الإسلام وعلو

yani Mekke'nin aşağısında, ona bir saatlik mesafede bulunan ve Rükn-i Yemânî'nin karşısındaki dağın zirvesinde yer alan Sevr Mağarası'nda idiler; peşlerine düşenlerin takibi gevşesin diye orada üç gece gizlendiler. Bu durum, onlar size ulaşmadan veya yardım hususunda size dayanmadan önceydi; {إذ يقول} “Hani diyordu”, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, {لصاحبه} “arkadaşına”, yani Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu anh, Rabbine güvenerek hiçbir şeyden sarsılmaksızın: {لا تحزن} “Üzülme”. Hüzün: Kalbin incindiği acı veren ağır bir kederdir; «حَزَنَهُ» ve «أَحْزَنَهُ» aynı anlamdadır. el-Kāmûs'ta şöyle demiştir: «أَحْزَنَهُ» onu hüzünlü kıldı, «حَزَّنَهُ» ise içine hüzün koydu demektir. Sonra, boyun eğmezlerin önünde boyun büktüğü ve azametiyle sarp yüce dağların un ufak olduğu bütün esmâ-i hüsnâ ve yüce sıfatları hazır bulundurarak İsm-i Âzam ile tabir buyurup arkadaşına olan nehyini şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani bütün emir ve hüküm elinde olan, {معنا} “bizimle beraberdir”, yani yardım ve zaferiyle. O, her mühim iş için kâfidir, her felaketi defetmeye güçlüdür. O zamanda korumasıyla onun yardımını üstlenen Zat, hiçbir hususta sizin bir etkiniz ve bununla size bir ecir hasıl olmaksızın, onu desteklediği ordulara her yerde kâfirleri helak etmelerini emretmeye de kadirdi. O zamanda esmâ-i hüsnâsı ve yüce sıfatlarıyla var olduğu gibi, bu zamanda ve her zamanda da öyledir. Böylece bu husustaki menfaatin ancak size mahsus olduğu ve Sübhânehu'nun bütün bunları ancak sizin kurtuluşunuz için bu minval üzere tertip ettiği güneş gibi ortaya çıktı. Bu ayette Sıddîk'ın kadrini yüceltme, onun İslam'daki önceliği, geçmişi ve makamının yüceliği,

منصبه وفخامة أمره ما لا يعلمه إلا الذي أعطاه إياه؛ قال أبو حيان وغيره: قال العلماء: من أنكر صحبة أبي بكر ﵁ كفر لإنكاره كلام الله، وليس ذلك لسائر الصحابة.

durumunun azameti hakkında öyle bir şey vardır ki bunu ancak onu kendisine bahşeden bilir. Ebû Hayyân ve başkaları şöyle demiştir: Âlimler dediler ki: Ebû Bekir'in radıyallâhu anh sahabiliğini inkâr eden kimse, Allah'ın kelamını inkâr ettiği için kâfir olur; bu hüküm diğer sahabeler için böyle değildir.

ولما كان رضي الله عنه نافذ البصيرة في المعارف الإلهية، راسخ القدم في ذلك المقام لذلك لم يتلعثم من أول الأمر في عناد جميع العباد بخاع الأنداد، ثم تدرب فيه مترقياً لثلاث عشرة سنة، وكان الذي به من القلق إنما هو الخوف من أن يحصل للنبي ﷺ أذى فيدركه من الحزن لذلك ما يهلكه قبل سروره بظهور الدين وقمع المعتدين، ولم يكن جنباً ولا سوء ظن، لما كان ذلك كذلك كان ﵁ حقيقاً لحصول السكينة له عند سماع اسم الشريف الأعظم الدال على ذلك المقام المذكر بتلك العظمة التي يتلاشى عندها كل عظيم، ويتصاغر في جنبها كل كبير، ولذلك ذكر هذا الاسم الأعظم وقدم، وأشرك الصديق في المعية وبدأ بالنهي عن الحزن لأنه المقصود بالذات ومابعده علة له. وأما بنو إسرائيل فلم يكن عندهم من المعرفة إلا ما شاهدوا من إحسانه تعالى إلى موسى ﵇ بإظهار تلك الآيات على يده حتى استنقذهم بها مما كانوا فيه، ومنع

O radıyallâhu anh ilâhî marifetlerde derin bir basirete, o makamda sarsılmaz bir sebat ve olgunluğa sahipti; bu sebeple işin başından itibaren bütün kulların inatlaşması ve putlara boyun eğmesi karşısında tereddüt etmemiş, sonra bu hususta on üç yıl boyunca yükselerek yetişmişti. Onda bulunan endişe ise sadece Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir eziyet ulaşması ve dinin üstün gelip haddi aşanların bastırılmasıyla sevinmeden önce bundan ötürü kendisini helak edecek bir hüznün onu kaplaması korkusuydu; yoksa bu bir korkaklık veya kötü zan değildi. Durum böyle olunca, o radıyallâhu anh, o makama delalet eden ve yanında her büyüğün yok olduğu, her yücenin küçüldüğü o azameti hatırlatan şerefli İsm-i Âzam'ı işittiğinde sekinetin kendisine inmesine en layık kimseydi. Bu sebeple bu İsm-i Âzam zikredilip öne alındı, Sıddîk beraberliğe ortak edildi ve hüzünden nehiy ile başlandı; çünkü bizzat kastedilen buydu ve sonrasındaki de onun gerekçesiydi. İsrailoğullarına gelince, onların marifeti ise sadece Mûsâ'ya aleyhisselam onun eliyle o mucizeleri göstererek kendilerini içinde bulundukları durumdan kurtarması ve

موسى ﵇ مع وحدته من سطوات فرعون على عظمته وما كان يواجهه به من المكروه، فلما رأوا جموعه مقبلة كان حالهم مقتضياً للسؤال عن ذلك المحسن بإظهار تلك الآيات: هل هو مع موسى ﵇ على ما كان عليه فيمنعهم ام لا؟ فلذلك قد إنكار الإدراك ثم إثبات المعية على سيبل الخصوص به، وعبر عن الإله باسم الرب الدال على ذلك الإحسان المذكر به فقال {كلا إن معي ربي} [الشعراء: ٦٢] فكأن قيل: ماذا يفعل والبحر أمامنا والعدو وراءنا؟ فقال «سيهدين» أي إلى ما أفعل، يعرف ذلك من كان متضلعاً بالسير وقصص بني إسرائيل على ما ذكرتها في الأعراف عن التوارة، مستحضراً لأن الصديق ﵁ كان في صعودهما إلى الغار يذكر الرصد فيتقدم النبي ﷺ ليفتديه بنفسه ثم يذكر الطلب فيتأخر ثم يذكر ما عن اليمين والشمال فينتقل إليهما، ويقول للنبي ﷺ: إن قتلت أنا فأنا رجل واحد، وإن قتلت أنت هلكت الأمة، وأنه كان عارفاً بأن الله تعالى تكفل بإظفار الدين على يد رسول الله ﷺ المتضمن لحراسة نفسه الشريفة قبل ذلك، ولذلك كان به في هذا اليوم من القلق ما ذكر، وكان عند وفاة النبي ﷺ أثبت الناس، ولذلك أتى بالفاء المعقبة في قوله: {فأنزل الله} أي الملك الأعظم {سكينته}

Mûsâ'yı aleyhisselam tek başına olmasına rağmen Firavun'un azametine ve ona yönelttiği eziyetlere rağmen onun tasallutundan koruması şeklinde Allah Teâlâ'nın ona olan ihsanından gördükleri kadardı. Onun ordularının yöneldiğini gördüklerinde durumları, o mucizeleri gösteren İhsan Sahibi hakkında: 'Mûsâ aleyhisselam ile eskiden olduğu gibi beraber olup onları engelleyecek mi, engellemeyecek mi?' diye sormayı gerektiriyordu. Bu yüzden önce yakalanma vehmini inkâr etti, sonra da ona mahsus kılma yoluyla beraberliği ispatladı ve ilahı o ihsana delalet eden ve onu hatırlatan 'Rab' ismiyle anarak: {كلا إن معي ربي} “Hayır! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir” [Şuarâ: 62] dedi; sanki şöyle denilmişti: 'Önümüzde deniz, arkamızda düşman varken O ne yapacak?' O da: «سَيَهْدِينِ» (Bana yol gösterecektir), yani ne yapacağıma beni iletecektir, dedi. Siyer ilmine ve A'râf sûresinde Tevrat'tan aktardığım üzere İsrailoğullarının kıssalarına vâkıf olan kimse bunu bilir; zira Sıddîk radıyallâhu anh mağaraya çıkışları esnasında pusu ihtimalini hatırladığında canını feda etmek için Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem önüne geçiyor, sonra arkadan takibi hatırlayıp arkaya geçiyor, sonra sağdan ve soldan gelebilecekleri hatırlayıp oralara yöneliyor ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle diyordu: 'Eğer ben öldürülürsem tek bir kişiyim; fakat sen öldürülürsen ümmet helak olur.' Yine o biliyordu ki Allah Teâlâ, bundan önce onun şerefli canının korunmasını da içeren bir şekilde dini Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle üstün kılmayı tekeffül etmiştir. İşte bu sebeple o gün kendisinde zikredilen endişe vardı; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vefatında ise insanların en metanetlisi idi. Bu yüzden O'nun şu buyruğunda takip bildiren «fa» (ف) harfi geldi: {فأنزل الله} “Bunun üzerine Allah indirdi”, yani en yüce Hükümran, {سكينته} “kendi sekinetini”,

أي السكون المبالغ فيه المؤثر للنسك {عليه} أي الصديق - كما قاله ابن عباس ﵄ لأن السكينة لم تفارق النبي ﷺ، ثم عطف على نصره الله قوله: {وأيده} أي النبي ﷺ واختلاف الضمائر هنا لا يضر لأنه غير مشتبه {بجنود لم تروها} أي من الملائكة الكرام {وجعل كلمة} أي دعوة {الذين كفروا} أي أوقعوا الكفر من آمن منهم بعد ذلك وغيره {السفلى} فخيّب سعيهم ورد كيدهم، ثم ابتدأ الإخبار بما له سبحانه على الدوام من غير انقطاع أصلاً في وقت من الأوقات فقال: {وكلمة الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة بكل شيء، ونصبها يعقوب عطفاً على ما سبق {هي العليا} أي وحدها، لايكون إلا ما يشاءه دائماً أبداً، فالله قادر على ذلك {والله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {عزيز} أي مطلقاً يغلب كل شيء من ذلك وغيره {حكيم*} لا يمكن أن ينقض شيء من مراده لما ينصب من الأسباب التي لا مطمع لأحد في مقاومتها فلا محيص عن نفوذها.

yani ibadeti ve teslimiyeti tesir altında bırakan son derece ileri derecedeki sükûneti, {عليه} “onun üzerine”, yani Sıddîk'ın üzerine —İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ dediği gibi; çünkü sekinet Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem hiç ayrılmamıştı. Sonra Allah'ın ona yardım etmesine şu buyruğu matuf kıldı: {وأيده} “ve onu destekledi”, yani Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem; burada zamirlerin farklı merciye dönmesi bir karışıklığa yol açmadığı için zarar vermez, {بجنود لم تروها} “görmediğiniz ordularla”, yani şerefli meleklerle, {وجعل كلمة} “ve kelimesini kıldı”, yani davasını, {الذين كفروا} “inkâr edenlerin”, yani sonradan iman edenler ve diğerlerinden inkârı irtikâp edenlerin, {السفلى} “en alçak” kıldı; böylece onların çabalarını boşa çıkardı ve tuzaklarını başlarına geçirdi. Sonra hiçbir vakitte kesinlikle kesintiye uğramaksızın daimi olarak Sübhânehu'ya ait olan durumu haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {وكلمة الله} “Allah'ın kelimesi ise”, yani her şeyi tam anlamıyla kuşatan Zat'ın; Ya'kūb bunu öncekine atfederek mansub okumuştur, {هي العليا} “en yüce olan yalnız odur”, yani yalnızca O'nun dilediği ebediyen ve daima olur; Allah buna kadirdir; {والله} “Allah”, yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan, {عزيز} “mutlak güç sahibidir”, yani mutlak anlamda bundan ve başkalarından her şeye galiptir, {حكيم} “hüküm ve hikmet sahibidir.” Karşı konulmasına kimsenin tamah edemeyeceği ve gerçekleşmesinden kaçışın bulunmadığı sebepler tayin ettiği için O'nun muradından hiçbir şeyin bozulması mümkün değildir.

ولما بلغت هذه الماعظ من القلوب الواعية مبالغاً هيأها به للقبول، أقبل عليها سبحانه بالأمر فقال: {انفروا خفافاً وثقالاً} والمراد بالخفة كل ما يكون سبباً لسهولة الجهاد والنشاط إليه، وبالثقل كل ما يحمل على الإبطاء عنه؛ وقال أبو حيان: والخفة والثقل هنا مستعار لمن يمكنه السفر بسهولة ومن يمكنه بصعوبة، وأما من لا يمكنه كالأعمى

Bu öğütler kavrayışlı kalplerde kabule hazır hale getiren derin bir tesir bırakınca, Sübhânehu onlara emirle yönelip şöyle buyurdu: {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın.” Hafiflikten murat, cihadın kolaylığına ve ona duyulan şevke sebep olan her şeydir; ağırlıktan murat ise ondan geri kalmaya sevk eden her şeydir. Ebû Hayyân şöyle dedi: Buradaki hafiflik ve ağırlık, sefere kolaylıkla çıkabilen ile zorlukla çıkabilen kimseler için müstear kılınmıştır; âmâ ve benzeri

ونحوه فخارج عن هذا - انتهى. قال البغوي: قال الزهري: خرج سعيد بن المسيب ﵀ الغزو وقد ذهبت إحدى عينيه فقيل له: إنك عليل صاحب ضرر فقال: استنفر الله الخفيف والثقيل، فإن لم يمكني الحرب كثرت السواد وحفظت المتاع؛ وروى أبو يعلى الموصلي في مسنده بسند صحيح عن أنس أن أبا طلحة ﵄ قرأ سورة براءة فأتى على هذه الآية فقال: لا أرى ربي يستنفرني شاباً وشيخاً! جهزوني، فمات فلم يجدوا له جزيرة يدفنونه فيها إلا بعد سبعة أيام فما تغير، {وجاهدوا} أي أوقعوا جهدكم ليقع جهد الكفار.

güç yetiremeyen kimseler ise bu hükmün dışındadır —son buldu. el-Begavî dedi ki: Zührî şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb rahimehullâh bir gözü kör olduğu halde savaşa çıktı. Kendisine: 'Sen özür sahibi bir hastasın' denilince; 'Allah hafifi de ağırı da sefere çağırdı; eğer savaşamazsam kalabalığı artırır ve eşyaları korurum' dedi. Ebû Ya'lâ el-Mevsılî, Müsned'inde Enes'ten sahih bir senetle rivayet etti ki: Ebû Talha radıyallâhu anh Berâe sûresini okuyup bu ayete gelince şöyle dedi: 'Rabbimin beni genç ve ihtiyar olarak sefere çağırdığını görüyorum! Beni techiz edin.' [Yola çıktı ve] vefat etti; yedi gün geçene kadar onu defnedecek bir ada bulamadılar ve cesedi hiç bozulmadı. {وجاهدوا} “ve cihad edin”, yani kâfirlerin gayretini kırmak için bütün gayretinizi ortaya koyun.

ولما كانت هذه الآية في سياق المعاتبة لمن تثاقل إلى الأرض عن الجهاد عند الاستنفار في غزوة تبوك، وكان سبب التثاقل ما كان في ذلك ما كان في ذلك الوقت من العسرة في المال والشدة بالحر وما كان من طيب الظلال في أراضي الجنان وقت الأخذ في استواء الثمار - كما هو مشهور في السير؛ اقتضى المقام هنا تقديم المال والنفس بخلاف ما مضى فإن الكلام كان في المفاضلة بين الجهاد في سبيل الله وخدمة البيت ومن يحجه في هذه السورة التي صادف وقت نزولها بعد مواطن الجهاد وطول المفارقة للأموال، والأولاد وقدم المال لأن النظر إليه من وجهين:

Bu ayet, Tebük Gazvesi'nde sefere çağrıldığında cihaddan geri durup yere çakılıp kalanları azarlama bağlamında olduğundan ve o dönemde geri durmanın sebebi —siyer kitaplarında meşhur olduğu üzere— maldaki darlık, sıcağın şiddeti ve meyvelerin tam olgunlaşma vaktinde bahçelerdeki gölgelerin tatlılığı olduğundan; buradaki makam, daha önce geçenlerin aksine malın canın önüne geçirilmesini iktiza etmiştir. Zira önceki söz, iniş vakti cihad meydanlarından ve mallardan ve evlatlardan uzun süre ayrı kaldıktan sonraya denk gelen bu sûrede Allah yolunda cihad ile Beytullah'a ve hacılara hizmeti kıyaslama sadedindeydi. Mal öne alındı; çünkü mala bakış iki yöndendi:

قلته، ومحبة الإقامة في الحدائق أيثاراً للتمتع بها وخوفاً من ضياعها مع أن بها قوام الأنفس، فصار النظر إليها هو الحامل على الشح بالأنفس فقال تعالى: {بأموالكم وأنفسكم} أي بهما معاً على ما أمكنكم أو بأحدهما {في سبيل الله} أي الملك الأعلى أي حتى لا يبقى منه مانع {ذلكم} أي الأمر العظيم {خير} أي في نفسه حاصل {لكم} أي خاص بكم، ويجوز أن يكون أفعل تفضيل بمعنى أن عبادة المجاهد بالجهاد خير من عبادة القاعد بغيره كائناً ما كان، كما قال ﷺ لمن سأله: هل يمكن بلوغ درجة المجاهد؟ فقال: هل تستطيع أن تقوم فلا تفتر وتصوم فلا تفطر؟ وختم الآية بقوله: {إن كنتم تعلمون*} إشارة إلى أن هذا الأمر وإن كان عاماً فإنما ينتفع به ذوو الأذهان الصافية والمعالم الوافية، فإن العلم - ولا يعد علماً إلا النافع - يحث على العمل وعلى إحسانه باخلاص النية وتصحيح المقاصد وتقوية العزم وغير ذلك وضده يورث ضده.

Onun azlığı ve nefislerin ayakta kalması ona bağlı olduğu halde, ondan faydalanmayı tercih etmek ve telef olmasından korkmak sebebiyle bahçelerde kalma sevgisi. Böylece mala bakış, canları esirgemeye sevk eden âmil oldu. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {بأموالكم وأنفسكم} “Mallarınızla ve canlarınızla”, yani imkânınız ölçüsünde ikisiyle birlikte veya ikisinden biriyle, {في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani en yüce Hükümran'ın yolunda, öyle ki önünde hiçbir engel kalmasın; {ذلكم} “işte bu”, yani bu yüce emir, {خير} “hayırlıdır”, yani bizzat kendisinde gerçekleşen bir hayırdır, {لكم} “sizin için”, yani size mahsustur. Bunun ism-i tafdil olması da caizdir; manası: Mücahidin cihadla yaptığı ibadet, oturan kimsenin ne olursa olsun başka bir şeyle yaptığı ibadetten daha hayırlıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine 'Mücahidin derecesine ulaşmak mümkün müdür?' diye soran kimseye: «Hiç ara vermeden namaz kılmaya ve hiç iftar etmeden oruç tutmaya güç yetirebilir misin?» buyurmuştur. Ayeti şu buyruğuyla bitirdi: {إن كنتم تعلمون} “Eğer bilirseniz.” Bu, söz konusu emir umumi olsa da ondan ancak berrak zihin ve kâmil ilim sahiplerinin faydalanacağına bir işarettir. Zira ilim —ki faydalı olandan başkası ilim sayılmaz— amele ve niyetin ihlası, maksatların doğrulanması, azmin kuvvetlendirilmesi ve benzeri yollarla amelin güzelleştirilmesine teşvik eder; zıddı ise zıddını doğurur.

ولما كان هذا العتاب مؤذناً بأن فيهم من تباطأ عن الجهاد اشتغالاً بنحو الأموال والأولاد، وكان ما اشتملت عليه هذه الآيات من الأوامر والزواجر والمواعظ جدير: بأن يخفف كل متثاقل وينشط كل متكاسل، تشوفت النفوس إلى ما اتفق بعد ذلك فأعلم سبحانه به في أساليب البلاغة المخبرة عن أحوال القاعدين وأقاصيص الجامدين المفهمة ان هناك من

Bu azarlama, içlerinde mal ve evlat gibi şeylerle meşgul olarak cihaddan geri kalan kimselerin bulunduğunu hissettirince ve bu ayetlerin içerdiği emirler, yasaklar ve öğütler ağır davranan her kimseyi hafifletmeye ve tembellik eden her kimseyi gayrete getirmeye layık olunca; nefisler bundan sonra ne vuku bulduğunu öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine Sübhânehu, oturanların durumlarını ve donuk tabiatlıların kıssalarını haber veren belagat üsluplarıyla bunu bildirdi; bu üsluplar anlaşılır kıldı ki içlerinden

غلب عليه الشقاء فلم ينتفع بالمواعظ، فالتفت من لطف الإقبال إلى تبكيت المتثاقلين بأسلوب الإعراض المؤذن الغضب المحقق للسخط المبين لفضائحهم المبعثر لقبائحهم المخرج لهم ما دخلوا فيه من عموم الدعاء باسم الإيمان فقال: {لو كان} أي ما تدعوا إليه {عرضاً} أي متاعاً دنيوياً {قريباً} أي سهل التناول {وسفراً قاصداً} أي وسطاً عدلاً مقارباً {لا تبعوك} أي لأجل رجاء العرض مع سهولة السفر لأن هممهم قاصرة ومنوطة بالحاضر {ولكن} أي لم يتبعوك تثاقلاً إلى الأرض ورضى بالفاني الحاضر من الباقي الغائب لأنها {بعدت عليهم الشقة} أي المسافة التي تطوى بذرع الأرجل بالمسير فيحصل بها النكال والمشقة فلم يواز ما يحصل لهم بها من التعب ما يرجونه من العرض، فاستأذنوك، وفي هذا إشارة إلى ذمهم بسفول الهمم ودناءة الشيم بالعجز والكسل والنهم والثقل، وإلى أن هذا الدين متين لا يحمله إلا ماضي الهم صادق العزم كما قال الشاعر:

şakilik kendilerine galip gelip öğütlerden faydalanmayanlar olmuştur. Bu sebeple lütufkâr hitaptan, gazabı hissettiren, öfkeyi kesinleştiren, rezilliklerini ortaya koyan, çirkinliklerini saçıp döken ve onları iman ismiyle yapılan umumi çağrıdan çıkaran yüz çevirme üslubuyla ağır davrananları azarlamaya yönelerek şöyle buyurdu: {لو كان} “Eğer olsaydı”, yani onları çağırdığın şey, {عرضاً} “bir menfaat”, yani dünyalık bir meta, {قريباً} “yakın”, yani elde edilmesi kolay, {وسفراً قاصداً} “ve orta bir yolculuk”, yani mutedil, dengeli ve yakın, {لا تبعوك} “elbette sana uyarlardı”, yani yolculuğun kolaylığı ile birlikte o menfaati umdukları için uyarlardı; çünkü onların himmetleri kısıtlıdır ve hazır olana bağlıdır; {ولكن} “fakat”, yani yere çakılıp kalarak ve baki olan gayba karşı fani olan hazıra razı olarak sana uymadılar; çünkü {بعدت عليهم الشقة} “o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi”, yani yürüyerek adımlarla kat edilen ve bu sebeple sıkıntı ve meşakkatin hasıl olduğu mesafe uzak geldi; böylece çekecekleri zahmet, umdukları menfaate denk düşmedi ve senden izin istediler. Bunda, onların himmet alçaklığı, tabiat düşüklüğü, acizlik, tembellik, açgözlülük ve ağırlık ile yerilmelerine; bu dinin metin olup onu ancak keskin himmet ve doğru azim sahiplerinin taşıyabileceğine işaret vardır. Nitekim şair şöyle demiştir:

إذا همَّ ألقى بين عينيه عزمه ... وأعرض عن ذكر العواقب جانبا

Bir şeye azmettiğinde kararını iki gözünün arasına koyar ... Ve neticeleri anmayı bir kenara bırakır.

فلله در أولي العزائم والصبر على الشدائد والمغارم! ولما ذمهم بالشح بالدنيا، أتبعه وصمهم بالسماح بالدين فقال مخبراً عما سيكون منهم علماً من أعلام النبوة: {وسيحلفون} أي المتخلفون باخبار محقق لا خلف فيه {بالله} أي الذي لا أعظم منه عند رجوعكم إليهم جمعاً إلى ما انتهكوا من حرمتك بالتخلف عنك لانتهاك حرمة الله

Azim sahibi, zorluklara ve fedakârlıklara sabreden o kimselere ne mutlu! Onları dünyayı esirgemekle yerince, ardından dini feda etmekle ayıpladı ve peygamberlik alametlerinden biri olarak onlardan sadır olacak şeyi haber verip şöyle buyurdu: {وسيحلفون} “Ve yemin edecekler”, yani geri kalanlar, şüphesiz ve hilafsız gerçekleşecek bir haberle, {بالله} “Allah'a”, yani Kendisinden daha büyüğü olmayan Zat'a; siz kendilerine döndüğünüzde, senden geri kalmak suretiyle senin hürmetini çiğnemelerine bir de yalan söyleyerek Allah'ın hürmetini

بالكذب قائلين: والله {لو استطعنا} أي الخروج إلى ما دعوتمونا إليه {لخرجنا معكم} يحلفون حال كونهم {يهلكون أنفسهم} أي بهذا الحلف الذي يريدون به حياتها لأنهم كذبوا فيه فانتهكوا حرمة اسم الله {والله} أي والحال أن الملك الأعظم المحيط علماً وقدرة سبحانه {يعلم إنهم لكاذبون*} فقد جمعوا بين إهلاك أنفسهم والفضيحة عند الله بعلمه بكذبهم في انهم غير مستطيعين، وجزاء الكاذب في مثل ذلك الغضب المؤيد الموجب للعذاب الدائم المخلد.

çiğnemeyi ekleyerek: 'Vallahi {لو استطعنا} “eğer gücümüz yetseydi”, yani bizi çağırdığınız şeye çıkmaya, {لخرجنا معكم} “elbette sizinle beraber çıkardık”' diyecekler. Şu halde yemin ederler: {يهلكون أنفسهم} “Kendilerini helak ediyorlar”, yani onunla canlarını kurtarmak istedikleri bu yeminle; çünkü onda yalan söylediler ve Allah'ın isminin hürmetini çiğnediler; {والله} “Hâlbuki Allah”, yani ilim ve kudreti her şeyi kuşatan en yüce Hükümran olan Sübhânehu, {يعلم إنهم لكاذبون} “onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.” Böylece kendilerini helak etmek ile güç yetiremedikleri iddiasındaki yalanlarını Allah'ın bilmesi sebebiyle O'nun katında rezil olmayı bir arada topladılar; bu gibi durumlarda yalancının cezası ise ebedî ve daimi azabı gerektiren müebbet gazaptır.

ولما بكتهم على وجه الإعراض لأجل التخلف والحلف عليه كاذباً، أقبل إليه ﷺ بالعتاب فبي لذيذ الخطاب على الاسترسال في اللين لهم والائتلاف وأخذ العفو وترك الخلاف إلى هذا الحد، فقال مؤذناً بأنهم ما تخلفوا إلا بإذنه ﷺ لأعذار ادعوها كاذبين فيها كما كذبوا في هذا الحلف، مقدماً للدعاء على العتاب لشدة الاعتناء بشأنه واللطف به ﷺ: {عفا الله} أي ذو الجلال والإكرام {عنك} وهذا كما كانت عادة العرب في مخاطبتهم لأكابرهم بأن يقولوا: أصلح الله الأمير، والملك - ونحو ذلك.

Geri kalmaları ve bu hususta yalan yere yemin etmeleri sebebiyle yüz çevirme tarzında onları azarlayınca; onlara karşı yumuşaklıkta, kaynaşmada, affı esas alıp ihtilafı terk etmekte bu dereceye kadar aşırı gitmesi hususunda latif bir hitap ile Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem azarlayarak yöneldi. Onların bu yeminde yalan söyledikleri gibi ileri sürdükleri bahanelerde de yalancı oldukları halde ancak onun sallallâhu aleyhi ve sellem izniyle geri kaldıklarını hissettirerek ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem şanına gösterilen büyük ihtimam ve lütuf sebebiyle duayı azarlamanın önüne geçirerek şöyle buyurdu: {عفا الله} “Allah affetsin”, yani Celâl ve İkrâm Sahibi, {عنك} “seni!” Bu, Arapların büyüklerine hitap ederken: 'Allah emîri, hükümdarı ıslah etsin' ve benzeri sözler söyleme âdeti gibidir.

ولما كان من المعلوم أنه لا يأذن إلا لما يرى أنه يرضي الله من تألفهم ونحوه، بين أنه سبحانه يرضى منه ترك الإذن فقال كناية عن ذلك: {لم أذنت لهم} أي في التخلف عنك تمسكاً بما تقدم من الأمر باللين لهم والصفح عنهم موافقاً لما جبلت عليه من محبة الرفق، وهذا إنما

Onun ancak onların kalplerini kazanmak gibi Allah'ın razı olacağını düşündüğü şeyler için izin verdiği bilindiğinden, Sübhânehu izin vermeyi terk etmesinden razı olacağını beyan etti ve bundan kinaye olarak şöyle buyurdu: {لم أذنت لهم} “Niçin onlara izin verdin?” Yani fıtratında bulunan rıfk sevgisine uygun olarak, onlara yumuşak davranma ve onları bağışlama konusundaki geçmiş emre tutunarak senden geri kalmalarına [niçin izin verdin]? Oysa bu ancak

كان في أول الأمر لخوف التنازع والفتنة، وأما الآن فقد علا الدين وتمكن أمر المؤمنين فالمأمور به الإغلاط على المنافقين فهلا تركت الإذن لهم {حتى يتبين لك} أي غاية البيان {الذين صدقوا} أي في التزام الأوامر بما أقروا به من كلمة التوحيد {وتعلم الكاذبين*} أي فيما أظهروا من الإيمان باللسان، فإنك إن لم تأذن لهم لقعدوا بلا إذن غير مراعين ميثاقهم الذي واثقوك عليه بالطاعة في العسر واليسر والمنشط والمكره؛ قال أبو حيان: و {حتى} غاية الاستفهام - انتهى. وذلك لأنه وإن كان داخلاً على فعل مثبت فمعناه النفي، أي ما لك لم تحملهم على الغزو معك ليتحقق بذلك الحمل من يطيع ومن يعصي، فالحاصل أن الذي فعله ﷺ حسن موافق لما أمره الله به فإنه لا ينطبق عن الهوى بل عن أمر الله إما بإيحاء واصل جديد، أو استناد إلى وحي سابق حاصل عتيد، والذي أشار إليه سبحانه أحسن مثل {ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك} [الفتح: ٢] من باب «حسنات الأبرار سيئات المقربين» ومن باب الترقية من مقام عال إلى مقام اعلى تسييراً فيهم بالعدل لما انكشف أنهم ليسوا بأهل الفضل؛ قال الأستاذ أبو الحسن الحرالي في آخر كتاب العروة في تفاوت وجه الخطاب فيما بين

işin başında çekişme ve fitne korkusundan ötürüydü. Şimdi ise din yücelmiş, müminlerin durumu güçlenmiştir; dolayısıyla emredilen şey münafıklara sert davranmaktır. Onlara izin vermeyi bıraksaydın ya! {حتى يتبين لك} “Tâ ki sana iyice belli olsun”, yani tam bir açıklıkla, {الذين صدقوا} “doğru söyleyenler”, yani ikrar ettikleri tevhid kelimesi gereğince emirlere bağlılıkta, {وتعلم الكاذبين} “ve yalancıları da bilesin!” Yani dilleriyle izhar ettikleri imanda. Zira sen onlara izin vermeseydin, zorlukta ve kolaylıkta, şevk halinde ve hoşlanmadıkları durumlarda sana itaat üzere verdikleri ahitlerini gözetmeksizin izinsiz oturup kalacaklardı. Ebû Hayyân şöyle dedi: {حتى} istifhamın gayesidir (sonucudur) —son buldu. Bunun sebebi şudur: Her ne kadar müspet fiilin üzerine girmiş olsa da manası nefiydir; yani: Kimin itaat edip kimin isyan edeceği bu sevk ile gerçekleşsin diye onları seninle birlikte savaşa sevk etmekten seni ne alıkoydu? Netice olarak, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı şey güzeldir ve Allah'ın kendisine emrettiğine uygundur; zira o hevasından konuşmaz, bilakis ya yeni ulaşan bir vahiy ile veya önceden sabit ve hazır bulunan bir vahye dayanarak Allah'ın emriyle hareket eder. Sübhânehu'nun işaret ettiği şey ise daha güzeldir; nitekim {ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك} “Tâ ki Allah senin geçmiş günahını bağışlasın” [Fetih: 2] ayeti gibi 'Ebrarın hasenatı, mukarreblerin seyyiatıdır' kabilinden ve onların fazilet ehli olmadıkları açığa çıkınca aralarında adaletle muamele edilmesi için yüce bir makamdan daha yüce bir makama yükseltilme babındandır. Üstat Ebu'l-Hasen el-Harrâlî, el-Urvâ kitabının sonunda hitap tarzının

ما أنزل على وفق الوصية أو أنزل على حكم الكتاب: اعلم أن الله سبحانه بعث محمداً ﷺ بالرحمة لجميع العالمين وخلقه بالعفو والمعروف، كما ورد في الكتب السابقة من قوله تعالى: «وأجعل العفو والمعروف خلقه» وبذلك وصاه كما ورد عنه ﷺ أنه قال: «أوصاني ربي من غير ترجمان ولا واسطة بسبع خصال: بخشية الله في السر والعلانية، وأن أصل من قطعني، وأصفح عمن ظلمني، وأعطي من حرمني، وأن يكون نطقي ذكراً، وصمتي فكراً، ونظري عبرة» .

vasiyete uygun indirilen ile Kitab'ın hükmü üzerine indirilen arasındaki farkı hakkında şöyle demiştir: Bil ki Allah Sübhânehu, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem bütün âlemlere rahmet olarak göndermiş, ahlakını da af ve iyilik kılmıştır; nitekim önceki kitaplarda Allah Teâlâ'nın: «Onun ahlakını af ve iyilik kılacağım» buyurduğu rivayet edilmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Rabbim bana tercümansız ve vasıtasız yedi haslet vasiyet etti: Gizlide ve açıkta Allah'tan korkmamı, benimle bağını koparanla bağ kurmamı, bana zulmedeni affetmemi, beni mahrum edene vermemi, konuşmamın zikir, susmamın fikir, bakışımın ise ibret olmasını.»

فكان فيما أوصاه به ربه ﵎ من غير ترجمان ولا واسطة أن يصل من قطعة ويصفح عمن ظلمه، ولا أقطع له ممن كفر به وصد عنه، فكان هو ﷺ بحكم ما بعث به وجبل عليه ووصى به - ملتزماً للعفو عمن ظلمه والوصل لمن قطعه إلا أن يعلن عليه بالإكراه على ترك ذلك والرجوع إلى حق العدل والاقتصاص والانتصاف المخالف لسعة وصيته الموافق لما نقل من أحكام سنن الأولين في مؤاخذتهم بالحق والعدل إلى جامع شرعته ليوجد فيها نحو مما تقدم من الحق والعدل وإن قل، ولتفضل شرعته بما اختص هو به ﷺ من البعثة بسعة الرحمة والفضل

Rabbinin celle celâluh tercümansız ve vasıtasız olarak ona vasiyet ettiği şeyler arasında; kendisiyle bağını koparanla bağ kurması ve kendisine zulmedeni affetmesi de vardı; onu inkâr edip ondan yüz çevirenden daha fazla onunla bağını koparan kimse yoktur. Dolayısıyla o sallallâhu aleyhi ve sellem gönderiliş gayesi, fıtratı ve kendisine yapılan vasiyet gereği; bunu terk etmeye, vasiyetinin genişliğine muhalif olan ve haktan az da olsa benzerinin bulunması ve peygamberliğinin geniş rahmet ve lütufla gönderilmiş olması hasebiyle şeriatının üstün kılınması için önceki ümmetlerin hak ve adaletle cezalandırılmalarına dair nakledilen hükümlerine muvafık olan hak, adalet, kısas ve hakkını alma yoluna dönmeye açıkça mecbur bırakılmadıkça kendisine zulmedeni affetmeye ve kendisiyle bağını koparanla bağ kurmaya bağlı idi.

{إن الله يأمر بالعدل والإحسان} [النحل: ٩] ، {وما كان الله ليعذبهم وأنت فيهم} [الأنفال: ٣٣] فمن القرآن

{إن الله يأمر بالعدل والإحسان} “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” [Nahl: 90], {وما كان الله ليعذبهم وأنت فيهم} “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [Enfâl: 33]. Kur'an'dan bazısı,

ما أنزل على الوجه الذي بعث له وجبل عليه ووصى به نحو قوله تعالى: {ادفع بالتي هي أحسن السيئة} [المؤمنون: ٩٦] وقوله تعالى: {خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلين} [الأعراف: ١٩٩] وقوله تعالى: {ولو كنت فظاً غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر} [آل عمران: ١٥٩] وقوله تعالى: {فاصفح الصفح الجميل} [الحجر: ٨٥] وقوله تعالى {فاصفح عنهم وقل سلام} [الزخرف: ٨٩] وأصل معناه في مضمون قوله تعالى: {لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم} [التوبة: ١٢٨] فما كان من المنزل على هذا الوجه تعاضدت فيه الوصية والكتاب وقبله هو ﷺ جبلة وحالاً وعملاً ولم تكن له عنه وقفة لتظافر الأمرين وتوافق الخطابين: خطاب الوصية، وخطاب الكتاب؛ وهذا الوجه من المنزل خاص بالقرآن العظيم الذي هو خاص به ﷺ، لم يؤته أحد قبله {ولقد آتيناك سبعاً من المثاني والقرآن العظيم} [الحجر: ٨٧] ومن القرآن ما أنزل على حكم العدل والحق المتقدم فضله في سنن الأولين وكتب المتقدمين وإمضاء عدل الله سبحانه في المؤاخذين والاكتفاء بوصل الواصل وإبعاد المستغني والإقبال على القاصد والانتقام من الشارد، وذلك خلاف ما جبل الله عليه نبيه وما وصى به حبيبه ﷺ؛ فكان ﷺ إذا أنزل عليه - أي من الكتاب - على مقتضى الحق وإمضاء

gönderiliş gayesine, fıtratına ve vasiyet edildiği hususa uygun olarak indirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları böyledir: {ادفع بالتي هي أحسن السيئة} “Kötülüğü en güzel olanla sav” [Mü'minûn: 96], {خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” [A'râf: 199], {ولو كنت فظاً غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر} “Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş konusunda onlarla istişare et” [Âl-i İmrân: 159], {فاصفح الصفح الجميل} “Artık sen güzel bir hoşgörüyle muamele et” [Hicr: 85], {فاصفح عنهم وقل سلام} “Şimdilik sen onlardan yüz çevir ve 'Selam' de” [Zuhruf: 89]. Bu mananın aslı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun içeriğindedir: {لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم} “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki sıkıntıya düşmeniz ona çok ağır gelir, size son derece düşkündür” [Tevbe: 128]. Bu minval üzere indirilen ayetlerde vasiyet ile Kitap birbirini desteklemiş; o da sallallâhu aleyhi ve sellem bunu fıtratı, hali ve ameliyle kabul etmiş ve iki hususun birleşmesi, iki hitabın —vasiyet hitabı ile Kitap hitabının— uyuşması sebebiyle bundan asla geri durmamıştır. Bu tarzda indirilen vahiy, sadece ona sallallâhu aleyhi ve sellem has olan ve ondan önce kimseye verilmeyen Yüce Kur'an'a mahsustur: {ولقد آتيناك سبعاً من المثاني والقرآن العظيم} “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi âyeti ve yüce Kur'ân'ı verdik” [Hicr: 87]. Kur'an'dan bazısı ise öncekilerin sünnetlerinde ve geçmiş kitaplarda fazileti geçen adalet ve hak hükmü üzere; hesaba çekilenler hakkında Allah Sübhânehu'nun adaletini icra etmek, bağ kuranla yetinip müstağni olanı uzaklaştırmak, yönelene yönelip kaçandan intikam almak üzere indirilmiştir ki bu, Allah'ın Peygamberi'ni üzerinde yarattığı fıtrata ve Sevgilisi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vasiyet ettiği şeye aykırıdır. Bu sebeple Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hakkın gereği ve adaletin icrası

العدل ترقب تخفيفه وترجى تيسيره حتى يعلن عليه بالإكراه في أخذه والتزام حكمه فحينئذ يقوم لله به ويظهر عذره في إمضائه فيكون له في خطاب التشديدعليه في أخذه أعظم مدح وأبلغ ثناء من الله ضد ما يتوهمه الجاهلون، فمما أنزل إنباء عن مدحه بتوقفه على إمضاء حكم العدل والحق رجاء تدارك الخلق واستعطاف الحق ما هو نحو قوله تعالى: {فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفاً} [الكهف: ٦] ونحو قوله تعالى: {لعلك باخع نفسك ألا يكونوا مؤمنين} [الشعراء: ٣] نحو قوله تعالى: {ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون} [الحجر: ٩٧] ومما أنزل على وجه الإعلان عليه بما هو عليه من الرحمة وتوقفه على الأخذ بسنن الأولين حتى يكره عليه ليقوم عذره ليقوم عذره في الاقتصار على حكم الوصية وحال الجبلة ما هو نحو قوله تعالى:

doğrultusunda bir şey indirildiğinde —yani Kitap'tan—, onu alması ve hükmüne bağlanması konusunda açıkça icbar edilene kadar onun hafifletilmesini bekler ve kolaylaştırılmasını umardı. İşte o zaman Allah için o hükmü ikame eder ve onu uygulamadaki mazereti ortaya çıkardı; böylece cahillerin vehmettiğinin aksine, onu alması konusundaki şiddetli hitapta Allah katından onun için en büyük övgü ve en beliğ sena bulunurdu. Yaratılanların kurtarılması ve Hakk'ın merhametine kavuşturulması ümidiyle adalet ve hak hükmünü uygulamada duraksaması sebebiyle onu övmek üzere indirilen ayetler şu buyruklar gibidir: {فلعلك باخع نفسك على آثارهم إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفاً} “Bu söze inanmazlarsa arkalarından üzülerek neredeyse kendini helak edeceksin” [Kehf: 6], {لعلك باخع نفسك ألا يكونوا مؤمنين} “Mümin olmuyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin” [Şuarâ: 3], {ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون} “Andolsun, onların söyledikleri sebebiyle göğsünün daraldığını biliyoruz” [Hicr: 97]. Üzerinde bulunduğu merhamet halini ve vasiyet hükmü ile fıtrat haline hasredilmesindeki mazeretinin sabit olması için mecbur bırakılana kadar öncekilerin sünnetini uygulamadaki duraksamasını açıkça bildirmek üzere indirilen ayetler ise şu buyruklar gibidir:

{ومن يكفر به من الأحزاب فالنار موعده فلا تك في مرية منه إنه الحق من ربك} [هود: ١٧] ونحو قوله تعالى: {ولو شاء ربك لآمن من في الأرض كلهم جميعاً أفأنت تكره الناس حتى يكونوا مؤمنين} [يونس: ٩٩] ونحو قوله تعالى: {فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك فاسأل الذين يقرءون الكتاب من قبلك لقد جاءك الحق من ربك فلا تكونن من الممترين} [يونس: ٩٤] أي لا تتوقف لطلب الرحمة لهم كما - يتوقف الممتري في الشيء أو الشاك فيه لما قد علم أنه لا بد لأمته

{ومن يكفر به من الأحزاب فالنار موعده فلا تك في مرية منه إنه الحق من ربك} “Gruplardan kim onu inkâr ederse, varacağı yer ateştir. Ondan şüphe içinde olma; çünkü o Rabbinden gelen haktır” [Hûd: 17], {ولو شاء ربك لآمن من في الأرض كلهم جميعاً أفأنت تكره الناس حتى يكونوا مؤمنين} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. Artık mümin olsunlar diye insanları sen mi zorlayacaksın?” [Yûnus: 99], {فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك فاسأل الذين يقرءون الكتاب من قبلك لقد جاءك الحق من ربك فلا تكونن من الممترين} “Sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce kitabı okuyanlara sor. Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma!” [Yûnus: 94]. Yani bir şeyde tereddüt eden veya şüpheye düşen kimsenin duraksaması gibi, onlar için rahmet talebinde duraksama; çünkü bilinmektedir ki ümmeti için

من حظ من مضاء كلمة العدل فيهم وحق كلمة العذاب عليهم وإجراء بعضهم دون كلهم على سنة من تقدمهم من أهل الكتب الماضية في المؤاخذة بذنوبهم وإنفاذ حكم السطوة فيهم فأخذهم الله بذنوبهم {فكلاً أخذنا بذنبه} [العنكبوت: ٤٠] ولم ينفعهم الرجوع عند مشاهدة الآيات {الآن وقد عصيت قبل} [يونس: ٩١] {لا تركضوا وارجعوا إلى ما أترفتم فيه ومساكنكم} [الأنبياء: ١٣] وذلك أن كل مطالع بالعذاب راجع - ولا بد - عن باطله حين لا ينفعه {وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون} [الأنبياء: ٩٥] {إلا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا} [يونس: ٩٨] لما أبطن تعالى في قلب نبيهم ﵇ عزماً على هلاكهم، أظهر تعالى رحمة عليهم، ولما ملأ نبيه ﷺ رحمة لأمته: كافرهم ومؤمنهم ومنافقهم، أشار بآي من إظهار مؤاخذتهم وأعلم بكف نبيه ﷺ عن تألفهم وأحسبه بمؤمنهم دون كافرهم ومنافقهم {يا أيها النبي حسبك الله ومن اتبعك من المؤمنين} [الأنفال: ٦٤] وكل ذلك معلوم عنده ﷺ قبل وقوعه بمضمون قوله تعالى: {سنة من قد أرسلنا قبلك من رسلنا} {سنة الله التي قد خلت من قبل} [الفتح: ٢٣] ، {فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا به من قبل} [يونس: ٩٤] ، {كذلك نسلكه في قلوب المجرمين لا يؤمنون به وقد خلت سنة الأولين} [الحجر: ١٢-١٣] «ولذلك قال ﷺ حين أنزل عليه {فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك} [يونس: ٩٤] :» أما أنا فلا أشك ولا أسأل «» ، لأنه قد علم جملة أمر الله أن منهم من يتداركه الرحمة ومن يحق عليه كلمة العذاب، ولكنه لا يزال ملتزماً لتألفهم واستجلابهم حتى يكره على ترك ذلك بعلن خطاب نحو قوله تعالى: {عبس وتولى أن جاءه الأعمى وما يدريك لعله يزكى أو يذكر فتنفعه الذكرى أما من استغنى فأنت له تصدى وما عليك ألا يزكى وأما من جاءك يسعى وهو يخشى فأنت عنه تلهى كلاّ إنها تذكرة فمن شاء ذكره} [عبس: ١-١٢] ونحو قوله تعالى: {ما كان لنبي أن يكون له أسرى يثخن في الأرض تريدون عرض الدنيا والله يريد الآخرة والله عزيز حكيم لولا كتاب من الله سبق لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم فكلوا مما غنمتم حلالاً طيباً واتقوا الله إن الله غفور رحيم} [الأنفال: ٦٧- ٦٩] فهذه الآي ونحوها يسمعها العالم بموقعها على إكراه لنبي الرحمة حتى يرجع إلى عدل نبي الملحمة من جملة أمداح القرآن له والشهادة بوفائه بعهد ووصية حتى تحقق له تسميته بنبي الرحمة ثابتاً على الوصية ونبي الملحمة إمضاء في وقت

[Bu,] haklarında adalet kelimesinin geçerli olması, azap kelimesinin üzerlerine hak olması ve geçmiş kitap ehlinden öncekilerin günahları sebebiyle cezalandırılmaları ve haklarındaki galebe hükmünün infaz edilmesi sünnetinin, onların hepsine değil bir kısmına uygulanması payındandır. Nitekim Allah onları günahları sebebiyle yakalamıştır: {فكلاً أخذنا بذنبه} “Nitekim her birini günahı sebebiyle yakalayıverdik.” Ayetleri gördükleri andaki dönüşleri de kendilerine fayda vermemiştir: {الآن وقد عصيت قبل} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin.”, {لا تركضوا وارجعوا إلى ما أترفتم فيه ومساكنكم} “Koşup kaçmayın; içinde şımartıldığınız şeylere ve yurtlarınıza dönün!” Zira azapla yüz yüze gelen herkes, kendisine fayda vermeyeceği o anda batılından -ister istemez- döner: {وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون} “Helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize] dönmemesi imkansızdır.”, {إلا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا} “Yunus'un kavmi müstesna. Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık.” Yüce Allah peygamberleri aleyhisselâm'ın kalbinde onların helakine dair bir azim gizlediğinde, onlara bir rahmet izhar etmiştir. Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i ise ümmetine -kâfirine, müminine ve münafığına- karşı bir rahmetle doldurduğunda, onların cezalandırılmalarını izhar eden ayetlerle işaret buyurmuş ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların kalplerini kazanmaya çalışmaktan el çekmesini bildirmiş; kâfirlerini ve münafıklarını değil, sadece müminlerini ona yetirmiştir: {يا أيها النبي حسبك الله ومن اتبعك من المؤمنين} “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.” Bütün bunlar, vuku bulmasından önce, Yüce Allah'ın şu kavillerinin içeriğiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem katında malum idi: {سنة من قد أرسلنا قبلك من رسلنا} “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünneti [gereğince]...”, {سنة الله التي قد خلت من قبل} “Allah'ın önceden beri süregelen sünneti [budur].”, {فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا به من قبل} “Daha önce yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi.”, {كذلك نسلكه في قلوب المجرمين لا يؤمنون به وقد خلت سنة الأولين} “İşte onu günahkârların kalplerine böyle sokarız; öncekilerin sünneti geçmiş olduğu halde ona inanmazlar.” «Bundan dolayıdır ki kendisine {فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك} “Sana indirdiğimizden şüphe içinde isen...” ayeti indirildiğinde sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:» “Bana gelince, ben şüphe etmem ve sormam.” Çünkü o, Allah'ın emrinin genelini; içlerinden bazısına rahmetin yetişeceğini, bazısının üzerine de azap kelimesinin hak olacağını bilmişti. Fakat o, Yüce Allah'ın şu kavli gibi açık bir hitapla bundan menedilmeye zorlanıncaya kadar onların kalplerini kazanmaya ve onları çekmeye bağlı kalmaya devam ediyordu: {عبس وتولى أن جاءه الأعمى وما يدريك لعله يزكى أو يذكر فتنفعه الذكرى أما من استغنى فأنت له تصدى وما عليك ألا يزكى وأما من جاءك يسعى وهو يخشى فأنت عنه تلهى كلاّ إنها تذكرة فمن شاء ذكره} “Yüzünü ekşitti ve geri döndü; kendisine âmâ geldi diye. Nereden bileceksin, belki o arınacaktı? Yahut öğüt alacaktı da o öğüt kendisine fayda verecekti. Kendini müstağni görene gelince, sen ona yöneliyorsun. Onun arınmamasından sana ne! Fakat koşarak ve korkarak sana gelen kimseden ise sen gaflet edip oyalanıyorsun. Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür; dileyen ondan öğüt alır.” Ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {ما كان لنبي أن يكون له أسرى حتى يثخن في الأرض تريدون عرض الدنيا والله يريد الآخرة والله عزيز حكيم لولا كتاب من الله سبق لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم فكلوا مما غنمتم حلالاً طيباً واتقوا الله إن الله غفور رحيم} “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz dünya menfaatini istiyorsunuz, Allah ise ahireti istiyor. Allah Azizdir, Hakimdir. Eğer Allah'tan önceden geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şey sebebiyle size mutlaka büyük bir azap dokunurdu. Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah Gafurdur, Rahimdir.” İşte bu ve benzeri ayetler, rahmet peygamberinin savaş peygamberinin adaletine dönmesi hususunda zorlanışındaki yerini bilen kimse tarafından, Kur'an'ın onu övgülerinin ve ahde ve vasiyete olan vefasına şahitliğinin bir parçası olarak işitilir; ta ki vasiyet üzere sabit kalarak 'rahmet peygamberi' ve vaktinde infaz edici olarak 'savaş peygamberi' diye isimlendirilişi kendisi için tahakkuk etsin.

لحكم الحق وإظهار العدل، فهو ﷺ بكل القرآن ممدوح وموصوف بالخلق العظيم جامع لما تضمنته كتب الماضين وما اختصه الله به من سعة القرآن العظيم، فهذا وجه تفاوت ما بين الوصية والكتاب في محكم الخطاب؛ والله سميع عليم - انتهى.

olarak isimlendirilmesi gerçekleşmiştir. O sallallâhu aleyhi ve sellem bütün Kur'an ile övülmüş ve yüce ahlak ile vasfedilmiştir; geçmişlerin kitaplarının içerdiği hususları ve Allah'ın yüce Kur'an'ın genişliğinden ona tahsis ettiği meziyetleri kendisinde toplamıştır. İşte muhkem hitapta vasiyet ile Kitap arasındaki farkın vechi budur; Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir —son buldu.

ولما فاته ﷺ معرفتهم بهذا الطريق، شرع العالم بما في الضمائر يصفهم له بما يعوض عن ذلك، فقال على طريق الجواب للسؤال: {لا يستئذنك} أي يطلب إذنك بغاية الرغبة فيه {الذين يؤمنون بالله} أي يجددون الإيمان كل وقت حقاً من أنفسهم بالملك الذي له صفات الكمال {واليوم الآخر} أي الذي يكون فيه الجزاء بالثواب والعقاب {أن} أي في أن {يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم} بل يبادرون إلى الجهاد عند إشارتك إليه وبعثك عموماً عليه فضلاً عن أن يستأذنوك في التخلف عنه، فإن الخلص من المهاجرين والأنصار كانوا يقولون: لا نستأذنه ﷺ أبداً في الجهاد فإن ربنا ندبنا إليه مرة بعد مرة فأيّ فائدة في الاستئذان! ولنجاهدن معه بأموالنا وأنفسنا، وكانوا بحيث لو أمرهم ﷺ بالعقود شق عليهم كما وقع لعلي ﵁ في غزوة تبوك حتى قال له رسول الله ﷺ: «ألا ترضى أن تكون مني بمنزلة هارون من موسى» ! ولما كان التقدير: فمن اتصف بذلك فاعلم أنه متق بأخبار الله، عطف عليه

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları bu yolla tanıma imkânını kaçırınca, gizli olanları bilen Zat, bunun yerine geçecek şekilde onları kendisine vasfetmeye başladı ve soruya cevap sadedinde şöyle buyurdu: {لا يستئذنك} “Senden izin istemezler”, yani son derece rağbet göstererek senin iznini talep etmezler, {الذين يؤمنون بالله} “Allah'a iman edenler”, yani kemal sıfatlarına sahip olan Hükümran'a her vakit gönülden hakiki manada imanlarını tazeleyenler, {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”, yani sevap ve ceza ile karşılığın verileceği güne, {أن} “hususunda”, yani {يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم} “mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten” [geri kalmak için izin istemezler]; bilakis cihada işaret ettiğin ve ona umumi olarak teşvik ettiğin anda, ondan geri kalmak için izin istemek bir yana derhal cihada koşarlar. Zira Muhacirler ve Ensar'ın halis olanları şöyle diyorlardı: 'Cihad hususunda ondan sallallâhu aleyhi ve sellem asla izin istemeyiz; çünkü Rabbimiz bizi defalarca ona teşvik etmiştir, artık izin istemenin ne faydası var! Mallarımızla ve canlarımızla onunla birlikte mutlaka cihad edeceğiz.' Onlar öyle bir halde idiler ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine oturup kalmalarını emretseydi bu kendilerine pek ağır gelirdi; nitekim Tebük Gazvesi'nde Ali'nin radıyallâhu anh başına geldiği gibi, sonunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Hârûn'un Mûsâ'ya olan konumu gibi benim yanımda olmaya razı değil misin?» buyurmuştur. Takdir şöyle olunca: 'Kim bu sıfatla nitelenirse bil ki o, Allah'ın bildirmesiyle muttaki bir kimsedir', bunun üzerine şu buyruğu matuf kıldı:

قوله: {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {عليم بالمتقين*} أي الذين يخافون الله كلهم.

{والله} “Allah”, yani tam kuşatıcılığa sahip olan, {عليم بالمتقين} “muttakileri hakkıyla bilendir;” yani Allah'tan korkanların hepsini bilir.

ولما أخبر بالمتقين، عرف بغيرهم على وجه الحصر تأكيداً لتحقيق صفة العلم بما أخبر به سبحانه، فصار الاستئذان منفياً عن المؤمنين مرتين، فثبت للمنافقين على أبلغ وجه {إنما يستئذنك} أي في مثل ذلك فكيف بالاستئذان في التخلف! {الذين لا يؤمنون} أي يتجدد لهم إيمان {بالله} أي الملك الأعلى الذي له نهاية العظمة إيماناً مستجمعاً للشرائط {واليوم الآخر} لأنهم لا يرجون ثواباً ولا يخافون عقاباً وإن ادعوا ولما كانت [هذه] صفة المصارحين بالكفر، بين أن المراد المنافقون بقوله: {وارتابت قلوبهم} أي تابعت الوساوس وتعمدت المشي معها حتى تخلقت بالشك؛ ولما كان الشاك لا يزال يتجاذبه حسن الفطرة وسوء الوسوسة، قال: {فهم} أي فتسبب عن ذلك أنهم {في ريبهم يترددون*} أي بين النفي والإثبات دأب المتحير لا يجزمون بشيء منهما وإن صدقوا أن الله موجود فإن المشركين يصدقون بذلك ولكنه لا ينفعهم للإخلال بشرطه، وليس استئذانهم في أن يجاهدوا لإرادة الجهاد بل توطئة لأن يقولوا إذا أمرتهم به: إنه لا عدة لنا في هذا الوقت فائذن لنا في التخلف حتى نستعد! وقد كذبوا، ما ذلك بهم،

Muttakileri haber verince, Sübhânehu'nun haber verdiği ilim sıfatının tahakkukunu pekiştirmek için hasr yoluyla başkalarını tanıttı. Böylece izin isteme eylemi müminlerden iki defa nefyedilmiş oldu ve münafıklar için en beliğ şekilde sabit kılındı: {إنما يستئذنك} “Senden ancak izin isterler”, yani böyle bir şeyde, nerede kaldı ki geri kalmak için izin istemek! {الذين لا يؤمنون} “inanmayanlar”, yani imanları yenilenmeyenler, {بالله} “Allah'a”, yani azametin nihayetine sahip olan en yüce Hükümran'a şartlarını taşıyan bir imanla, {واليوم الآخر} “ve ahiret gününe”; çünkü onlar iddia etseler bile hiçbir sevap ummaz ve hiçbir azaptan korkmazlar. Bu sıfat açıkça inkâr edenlerin sıfatı olduğundan, şu buyruğuyla muradın münafıklar olduğunu beyan etti: {وارتابت قلوبهم} “ve kalpleri şüpheye düşmüş olanlar”, yani vesveselere uyup kasıtlı olarak onların peşinden giderek sonunda şüpheyi ahlak haline getirenler; şüpheye düşen kimseyi fıtratın güzelliği ile vesvesenin kötülüğü sürekli çekip durduğundan şöyle buyurdu: {فهم} “bu sebeple onlar”, yani bundan kaynaklanarak onlar, {في ريبهم يترددون} “şüpheleri içinde bocalayıp dururlar;” yani şaşkın kimsenin âdeti olduğu üzere nefiy ile ispat arasında gidip gelirler, hiçbirinde kesin karara varamazlar; Allah'ın var olduğunu tasdik etseler bile —zira müşrikler de bunu tasdik ederler fakat şartı ihlal edildiği için onlara fayda vermez. Onların cihad etmek için izin istemeleri cihadı arzu ettiklerinden değil; sen onlara cihadı emrettiğinde: 'Şu anda hazırlığımız yok, hazırlanıncaya kadar geri kalmamız için bize izin ver!' demelerine bir zemin hazırlamak içindir. Kesinlikle yalan söylediler, durumları öyle değildir;

إنما بهم أنهم لا يريدون الخروج معك {ولو أرادوا الخروج لأعدوا له} أي قبل حلوله {عدة} أي قوة واهبة من المتاع والسلاح والكراع بحيث يكونون متصفين بما قدمت إليهم من التحريض على نحو ما وقع الأمر به في الأنفال فيكونون كالحاضرين في صلب الحرب الواقفين في الصف قد استعدوا لها بجميع عدتها {ولكن} لم يريدوا ذلك قط فلم يعدوا له عدة، فملا أمرت به شرعوا يعتلون بعدم العدة وما ذاك بهم، إنما مانعم كراهتهم للخروج وذلك بسبب أن {كره الله} أي ذو الجلال والإكرام بأن فعل فعل الكاره فلم يرد {انبعاثهم} أي سيرهم معك مطاوعة لأمرهم بذلك لما علم من عدم صلاحيتهم له {فثبطهم} أي حبسهم عنه حبساً عظيماً بما شغلهم بما بما حبب إليهم من الشهوات وكره إليهم من ارتكاب المشقات بسبب أنهم لا يرجون ثواباً ولا يخشون غير السيف عقاباً، قصروا هممهم الدنية على الصفات البهيمية، فلما استولت عليهم الشهوات وملكتهم الأنفس الدنيات نودوا من قبلها: إلى أين تخرجون؟ {وقيل} أي لهم لما أسرعوا الإقبال إليها {اقعدوا} أي عن جندي لا تصحبوهم، وفي قوله -: {مع القاعدين*} أي الذين شانهم ذلك كالمرضى والزمنى والصبيان والنساء - من التبكيت

onların asıl derdi seninle birlikte çıkmak istememeleridir. {ولو أرادوا الخروج لأعدوا له} “Eğer çıkmak isteselerdi elbette onun için hazırlarlardı”, yani vakti gelmeden önce, {عدة} “bir hazırlık”, yani Enfâl sûresinde emredildiği şekilde kendilerine daha önce sunduğun teşvike uygun davranabilecekleri eşya, silah ve binek türünden hazır bir güç hazırlarlardı; böylece harbin tam merkezinde bulunan ve bütün hazırlığıyla safta duran kimseler gibi olurlardı. {ولكن} “Fakat” bunu asla istemediler ve onun için hiçbir hazırlık yapmadılar. Sen bunu emredince hazırlıksızlığı mazeret göstermeye başladılar; oysa durumları öyle değildi. Onları alıkoyan tek şey sefere çıkmayı kerih görmeleriydi. Bu da şundan dolayı idi: {كره الله} “Allah kerih gördü”, yani Celâl ve İkrâm Sahibi Zat, kerih görenin fiili gibi davranıp istemedi, {انبعثهم} “onların sefere çıkmalarını”, yani buna elverişli olmadıklarını bildiğinden emre uyarak seninle birlikte yürümelerini [istemedi], {فثبطهم} “bu yüzden onları alıkoydu”, yani hiçbir sevap ummadıkları ve kılıçtan başka bir cezadan korkmadıkları için sevdirdiği şehvetlerle onları meşgul ederek ve meşakkatlere katlanmayı kendilerine kerih göstererek onları bundan büyük bir engellemeyle alıkoydu; alçak himmetlerini hayvani sıfatlara hasrettiler. Şehvetler kendilerine galip gelip alçak nefisler onları esir alınca, nefisleri tarafından kendilerine: 'Nereye çıkıyorsunuz?' diye seslenildi. {وقيل} “Ve denildi”, yani şehvetlere yönelmekte acele ettiklerinde kendilerine: {اقعدوا} “Oturun”, yani askerimden geri kalın, onlara yoldaş olmayın, denildi. {مع القاعدين} “oturanlarla beraber!” buyruğunda —yani hastalar, kötürümler, çocuklar ve kadınlar gibi hali bu olanlarla beraber— öyle bir azarlama vardır ki

ما لا يعلم مقداره إلا أولو الهمم العلية والأنفس الأبية، وعبر بالمجهول إشارة إلى أنهم يطيعون الأمر بالقعود حقيقة ومجازاً كائناً من كان كما انهم يعصون الأمر بالنفر كائناً من كان لأن أنفسهم قابلة للدنايا غير صالحة للمزايا بوجه.

bunun derecesini ancak yüce himmet ve onurlu nefis sahipleri bilir. Oturma emrini kimden gelirse gelsin hakiki ve mecazi olarak yerine getireceklerine, aynı şekilde sefere çıkma emrine de kimden gelirse gelsin isyan edeceklerine işaret etmek üzere meçhul fiil ile tabir buyrulmuştur; çünkü onların nefisleri alçaklıklara açık olup hiçbir şekilde faziletlere elverişli değildir.

ولما كان كأنه قيل: ما له ثبطهم وقد كنا قاصدين سفراً بعيداً وعدواً كثيراً شديداً فنحن محتاجون إلى الإسعاد ولو بتكثير السواد! قيل: و {لو} أي فعل ذلك بهم لأنهم لو {خرجوا فيكم} أي وإن كانوا قليلاً معمورين بجماعاتكم {ما زادوكم} أي بخروجهم شيئاً من الأشياء {إلا خبالاً} أي ما أتوكم بشيء زائد على ما عندكم من الأشياء غير الخبال، والاستثناء مفرغ والمستثنى منه - المقدر الثابت لهم الاتصاف به - هو الشيء، وذلك لا يقتضي اتصاف أحد منهم بالخبال قبل خروج المنافقين، والخبال: الفساد، وهو ينظر على الخداع والأخد على غرة {ولأوضعوا} أي أوقعوا الإيضاع، حذف المفعول إشارة إلى أن مرادهم الإيضاع نفسه لا بقيد دابة، وعبر بالإيضاع لأنه للراكب وهو أسرع من الماشي {خلالكم} أي لأسرعوا في السير ذهاباً وإياباً بينكم في تتبع عوراتكم وانتظار زلاتكم ليجدوا منها مدخلاً إلى الفساد بالنميمة وغيرها إن لم يجدوها، والإيضاع في السير يكون برفق ويكون بإسراع، والمراد به هنا الإسراع، ومادة وضع بجميع تراكيبها تدور على الحركة، وتارة تكون إلى علو وتارة إلى سفول، ويلزم ذلك السكونُ والمحلُ القابل لذلك، وعلى ذلك يتمشى العضو والعوض، وعَوض الذي هو بمعنى

Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Uzak bir seferi ve kalabalık, zorlu bir düşmanı kastetmişken ve sırf kalabalığı artırmakla bile olsa yardıma muhtaçken, ne diye onları alıkoydu?' Denildi ki: {لو} “Eğer”, yani bunu onlara yaptı; çünkü onlar {خرجوا فيكم} “içinizde sefere çıksalardı”, yani az olup cemaatiniz içinde kaybolmuş olsalar bile, {ما زادوكم} “size artırmazlardı”, yani çıkışlarıyla hiçbir şey artırmazlardı, {إلا خبالاً} “bozgunculuktan başka”, yani elinizde bulunan şeylere bozgunculuktan başka fazladan bir şey katmazlardı. İstisna mufarrağdır; kendileri için sıfatı sabit görülen takdir edilmiş müstesna minh ise 'şey'dir; bu da münafıklar çıkmadan önce müminlerden birinin bozgunculukla nitelenmesini gerektirmez. Habâl: Fesattır; hileye ve gafil avlamaya bakar. {ولأوضعوا} “ve mutlaka koşarlardı”, yani koşma fiilini gerçekleştirirlerdi. Mef'ûlün hazfedilmesi, maksatlarının bir binek kaydı olmaksızın bizzat koşmanın kendisi olduğuna işarettir. İvdâ' (إيضاع) ile tabir buyruldu; çünkü bu süvari içindir ve yayadan daha hızlıdır; {خلالكم} “aranıza”, yani ayıplarınızı araştırmak ve sürçmelerinizi beklemek üzere, eğer bulamazlarsa laf taşıma ve benzeri yollarla fesat için bir giriş bulmak maksadıyla aranızda gidip gelerek hızlıca yürürlerdi. Yürüyüşte ivdâ' bazen yumuşaklıkla bazen de hızlıca olur; burada murat ise hızlı olmadır. Vada'a (وضع) kökü bütün türevleriyle hareket etrafında döner; bazen yukarıya, bazen de aşağıya doğru olur ve buna sükûn ile bunu kabule elverişli mahal lâzım gelir. Uzuv, ivaz ve zaman manasına gelen 'avd' kelimesi bu kök üzeredir; rüzgârın kokusunun yayılması, ağlayarak ses çıkarma, çöldeki bir ağaç için 'dı'a' (ضعة), bir yere bırakmak manasında 'vaz' (وضع) ve yumuşak yahut hızlı yürüyüş de bu köktendir. Hilâl (خلال), gedik ve aralık manasına gelen halelin (خلل) çoğuludur. {يبغونكم} “isteyerek”, yani sizin için arzulayarak, {الفتنة} “fitneyi”, yani birliğinizi dağıtmayı ve dostların arasını ayırmayı [isteyerek]; {وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [Enfâl: 39] ayetinde geçmişti ki fitne, saptıran ve helak eden karışıklıktır; yani başınıza gelip de durumunuzu sizi üzecek ve onları sevindirecek hale dönüştürecek şeyi sizin için isterler; {وفيكم} “İçinizde de vardır”, yani durum şu ki aranızda, {سماعون لهم} “onlara can kulağıyla dinleyenler”, yani marifet ve görüşlerinin zayıflığı sebebiyle onların sözlerini son derece kabul edenler vardır.

الدهر، وضوع الريح والتصويت بالبكاء، والضعة لشجرة في البادية، والوضع للطرح في مكان والسير اللين والسريع؛ والخلال جمع الخلل وهو الفرجة {يبغونكم} أي حال كونهم يريدون لكم {الفتنة} أي بتشتيت الشمل وتفريق الأصحاب وتقدم عند {وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة} [الأنفال: ٣٩] أنها الخلطة المميلة المحلية، أي يريدون لكم الشيء الذي يصيبكم فغير حالتكم إلى ما يسوءكم فيسرهم {وفيكم} أي والحال أنه فيكم {سماعون لهم} أي في غاية القبول لكلامهم لضعف معارفهم وآرائهم.

zaman, rüzgârın kokusunun yayılması, ağlayarak ses çıkarma, çöldeki bir ağaç için «dı'a» (ضِعَة), bir yere bırakmak ile yumuşak ve hızlı yürüyüş için «vaz'» (وَضْع) kelimeleri de bu köktendir; «hilâl» (خِلَال) ise aralık ve boşluk manasına gelen «halel»in (خَلَل) çoğuludur. {يبغونكم} “isteyerek”, yani sizin için arzulayarak, {الفتنة} “fitneyi”, yani birliğinizi dağıtmayı ve ashabın arasını ayırmayı [isteyerek]; {وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [Enfâl: 39] ayetinde geçtiği üzere fitne, haktan meylettiren ve saptıran karışıklıktır; yani başınıza gelip de durumunuzu sizi üzecek ve onları sevindirecek şekilde değiştirecek şeyi sizin için isterler; {وفيكم} “İçinizde ise”, yani durum şu ki aranızda, {سماعون لهم} “onları dinleyenler vardır”, yani marifet ve görüşlerinin zayıflığı sebebiyle onların sözlerini son derece kabul edenler vardır.

وربما كان سماعهم منهم مؤدياً إلى مطلوبهم {والله} أي الذي أخبركم بهذا من حالهم وله الإحاطة بكل شيء {عليم} بهم، فثقوا بأخبارهم. هكذا كان الأصل وإنما قال: {بالظالمين*} إشارة إلى الوصف الذي أوجب لهم الشقاء بمنعهم عن موطن الخير، وتعميماً للحكم بالعلم بهم وبمن سمع لهم ظالم، والحاصل أنه شبه سعيهم فيهم بالفساد بمن يوضع بعيره في أرض فيها أجرام شاخصة متقاربة، فهو في غاية الالتفات إلى معرفة ما فيها من الفرج والتأمل لذلك حذراً من أن يصيبه شيء من تلك الأجرام فيسقيه كأس الحمام، فلا شغل لهم إلا بغية فسادكم بعدم وصولكم إلى شيء من مرادكم.

Onların bunları dinlemeleri bazen arzuladıkları sonuca yol açabilirdi. {والله} “Allah”, yani onların bu hallerini size bildiren ve her şeyi kuşatan Zât, {عليم} “hakkıyla bilendir”, onları [bilmektedir]; dolayısıyla O'nun haberlerine güvenin. Asıl ibare bu şekildeydi; fakat onların hayır yurdundan engellenmelerine ve bedbahtlıklarına sebep olan vasfa işaret etmek ve hem onları hem de onları dinleyen kimselerin zalim olduğunu kapsayacak genel bir hüküm vermek üzere: {بالظالمين*} “zalimleri” buyurdu. Özetle, onların müminler arasında bozgunculuk çıkarmaya çalışmalarını, birbirine çok yakın dikili cisimlerin bulunduğu arazide devesini hızlıca süren kimseye benzetti; o kimse, bu cisimlerden birinin kendisine çarpıp ecel şerbetini içirmesinden sakınarak aradaki boşlukları tanımaya ve dikkatle incelemeye son derece odaklanmıştır. İşte onların da sizin maksatlarınızdan hiçbirine ulaşamamanız suretiyle aranızda fesat çıkarmayı arzulamaktan başka hiçbir meşguliyetleri yoktur.

ولما أخبر سبحانه بذلك، وحث على قبول أخبارهم بما وصف

Allah Teâlâ bunu haber verip, en mukaddes Zatını kuşatıcı ilim ile nitelemesi sebebiyle

به ذاته الأقدس من إحاطة العلم، شرع يقيم الدليل على ما قال بتذكيرهم بأشياء تقدمت مشاهدتها منهم، فقال معللاً لما أخبر به: {لقد ابتغوا} أي طلبوا طلباً عظيماً كلهم لكم {الفتنة} أي لتشتيتكم {من قبل} أي قبل هذه الغزوة في يوم أحد بكسر قلوب العسكر بالرجوع عنه حتى كاد بعضهم أن يفشل وفي المريسيع بما قال ابن أبيّ {ليخرجن الأعز منها الأذل} [المنافقون: ٨] وفي غزوة الخندق بما وقع منهم من التكذيب في أخذ كنوز كسرى وقيصر والإرجاف بكم في نقض بني قريظة وغير ذلك كما صنعوا قبله في غزوة قينقاع والنضير في قصدهم تقوية كل منهم عليكم وفي غير ذلك من أيام الله التي عكس فيها قصودهم وأنعس جدودهم {وقلبوا} أي تقليباً كثيراً {لك الأمور} أي التي لك فيها أذى ظهراً لبطن بإحالة الآراء وتدبير المكايد والحيل لعلهم يجدون فرصة في نقض أمرك ينتهزونها أو ثغرة في حالة يوسعونها، وامتد بهم الحال في هذا المحال {حتى جاء الحق} أي الثابت الذي لا مراء في مزاولته مما تقدم به وعده سبحانه من إظهار الدين وقمع المفسدين {وظهر أمر الله} أي المتصف بجميع صفات الكمال من الجلال والجمال حتى لا مطمع لهم في ستره {وهم كارهون*} أي لجميع

onların durumlarına dair haberlerin kabul edilmesini teşvik edince, daha önce onlardan bizzat müşahede edilmiş hadiseleri hatırlatarak söylediği şeye delil getirmeye başlayıp haber verdiği hususun gerekçesi olarak şöyle buyurdu: {لقد ابتغوا} “Andolsun ki istemişlerdi”, yani hepsi sizin için büyük bir taleple istemişlerdi, {الفتنة} “fitneyi”, yani birliğinizi dağıtmayı, {من قبل} “daha önce”, yani bu gazveden önce Uhud günü geri dönerek ordu mensuplarının şevkini kırmak suretiyle ki neredeyse bir kısmı zaaf gösterecekti; Müreysî' gazvesinde İbn Übey'in: {ليخرجن الأعز منها الأذل} [Münâfikûn: 8] “Andolsun, en aziz olan en zelil olanı oradan mutlaka çıkaracaktır” sözüyle; Hendek gazvesinde Kisrâ ve Kayser'in hazinelerinin alınması hususunda yaptıkları yalanlama ve Benî Kurayza'nın antlaşmayı bozması konusundaki asılsız kışkırtmalarıyla ve bundan önce Kaynuka ve Nadîr gazvelerinde her birini size karşı güçlendirme niyetleriyle yaptıkları gibi ve Allah'ın, onların hedeflerini tersine çevirip şanslarını söndürdüğü diğer günlerde yaptıkları gibi. {وقلبوا} “ve altüst etmişlerdi”, yani çokça evirip çevirmişlerdi, {لك الأمور} “senin için işleri”, yani içinde senin için eziyet bulunan işleri içini dışına çıkararak, fikirleri değiştirerek, tuzaklar ve hileler kurarak; umulur ki senin işini bozacak bir fırsat bulup değerlendirirler yahut mevcut bir durumu genişletecek bir gedik yakalarlar [diye]. Bu imkânsız çaba içinde durumları sürüp gitti; {حتى جاء الحق} “nihayet hak geldi”, yani dinin üstün kılınması ve bozguncuların bastırılmasına dair Allah Teâlâ'nın daha önce vaat ettiği hususlardan gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan sabit hakikat geldi, {وظهر أمر الله} “ve Allah'ın emri üstün geldi”, yani celal ve cemal sıfatlarının tamamıyla muttasıf olan Allah'ın emri, artık onu gizlemeye hiçbir ümitleri kalmayacak şekilde açığa çıktı, {وهم كارهون*} “onlar istemedikleri halde”, yani bütün

ذلك فلم يبق لهم مطمع في محاولة بمواجهة ولا مخاتلة فصار همهم الآن الاعتزال والمبالغة في إخفاء الأحوال وستر الأفعال والأقوال.

bunlardan hoşlanmadıkları halde. Artık ne açık bir yüzleşmeyle ne de gizli bir hileyle bir girişimde bulunma umutları kalmadı; böylece şu anki bütün dertleri geri çekilmek, durumlarını son derece gizlemek, fiil ve sözlerini örtbas etmek oldu.

ولما أجملهم في هذا الحكم، وكان قد أشار إلى أن منهم من كان قد استأذن في الخروج توطئة للاعتذار عنه، شرع يفصلهم، وبدأ المفصلين بمن صرح بالاستئذان في القعود فقال عاطفاً على «لقد ابتغوا» : {ومنهم من يقول} أي في جبلته تجديد هذا القول من غير احتشام {ائذن لي} أي في التخلف عنك {ولا تفتني} أي تكن سبباً في فتنتى بالحزم بالأمر بالنفر فأفتتن إما بأن أتخلف فأكون مصارحاً بالمعصية أو أسافر فأميل إلى نساء بني الأصفر فأرتد عن الدين فأنه لا صبر لي عن النساء، وقائل ذلك هو الجد ابن قيس، كان من الأنصار منافقاً.

Allah Teâlâ onları bu hükümde topluca zikredip, savaşa çıkmaktan geri kalmaya mazeret hazırlamak amacıyla izin isteyenlerin varlığına da işaret edince, onları ayrıntılı olarak açıklamaya başladı ve söze açıkça savaşa katılmamak için izin isteyenlerle başlayarak «لقد ابتغوا» ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {ومنهم من يقول} “Onlardan öylesi de vardır ki der”, yani fıtratında utanıp çekinmeksizin bu sözü tekrarlamak bulunan kimse der ki: {ائذن لي} “Bana izin ver”, yani seninle sefere çıkmayıp geride kalmama [izin ver], {ولا تفتني} “ve beni fitneye düşürme”, yani sefere çıkma emrini kesinleştirerek benim fitneye düşmeme sebep olma; zira ben ya geride kalarak açıkça günaha batıp fitneye düşeceğim yahut sefere çıkıp Benî Asfar'ın (Bizanslıların) kadınlarına meylederek dinden döneceğim; çünkü benim kadınlara karşı sabrım yoktur. Bunu söyleyen kişi, Ensar'dan bir münafık olan Ced b. Kays idi.

ولما أظهروا أنهم قصدوا البعد من شيء فإذا هم قد ارتكبوا فيه، انتهزت فرصة الإخبار بذلك على أبلغ وجه بإدخال ناف على ناف لتحصيل الثبوت الأكيد بإقرار المسؤول فقيل: {ألا في الفتنة سقطوا} أي بما قالوا وفعلوا، فصارت ظرفاً لهم فوضعوا أنفسهم بذلك في جهنم، وفي التعبير بالسقوط دلالة على انتشابهم في أشراك الفتنة انتشاباً سريعاً بقوة فصار يعسر خلاصهم معه {وإن جهنم لمحيطة} أي بسبب إحاطة الفتنة - التي أسقطوا أنفسهم فيها - بهم، وإنما قال: {بالكافرين*}

Onlar bir şeyden uzak durmayı kastettiklerini iddia edip de tam aksine onun içine düştüklerinde, bu durumu en beliğ şekilde haber verme fırsatı değerlendirildi; muhatabın ikrarıyla kesin bir sübut elde etmek için olumsuzluk edatı bir diğer olumsuzluk edatı üzerine dahil edilerek şöyle buyruldu: {ألا في الفتنة سقطوا} “Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir”, yani söyledikleri ve yaptıkları sebebiyle fitne onlar için bir zarf (içinde bulundukları kap) haline geldi ve böylece kendilerini cehenneme sokmuş oldular. Düşme (sukût) lafzıyla ifade edilmesi, fitne tuzaklarına kuvvetli ve hızlı bir şekilde saplandıklarına, dolayısıyla kurtulmalarının artık çok güç olduğuna delalet eder. {وإن جهنم لمحيطة} “Ve şüphesiz cehennem kuşatıcıdır”, yani kendilerini içine düşürdükleri fitnenin onları kuşatması sebebiyle [kuşatıcıdır]. {بالكافرين*} “kâfirleri” buyurması ise

تعميماً وتنبيهاً على الوصف الذي حملهم على ذلك.

hükmü genelleştirmek ve onları buna sevk eden vasfa dikkat çekmek içindir.

ولما كان كأنه قيل: ما الفتنة التي سقطوا فيها فأحاطت بهم جهنم بسببها؟ قيل: {إن} أي هي كونهم أن، ويجوز أن يكون علة لإحاطة جهنم بهم، وكأنهم - لأجل أنهم من الأوس والخزرج فالأنصار أقاربهم - خصوا النبي ﷺ بالعدواة وشديد الحنق، وكذا ايضاً كان لا يسوءهم ويسرهم من الحسنة والسيئة إلا ما له وقع - بما أذن به التعبير بالإصابة دون المس - لا ما دونه، حفظاً لقلوب أقاربهم ورعياً لأسرار نسائهم، فقال إشارة إلى ذلك: {تصبك} أي بتقدير الله ذلك {حسنة} أي بنصر أو غيره {تسؤهم} أي لما في قلوبهم من الضغن والمرض {وإن تصبك مصيبة} أي نكبة وإن صغرت كما وقع يوم أحد {يقولوا} أي سروراً وتبجحاً بحسن آرائهم {قد أخذنا أمرنا} أي عصينا الذي أمرنا ولم نسلم قيادنا لأحد فنكون كالأعمه، لأن الأمر الحادثة وضد النهي، ومنه الأمير، رجل إمرّ وإمرة - بتشديد الميم المفتوحة مع كسر الهمزة وتفتح: ضعف الرأي، يوافق كل أحد على ما يريد من أمره كله، وهو الأعمه

Sanki: "İçine düştükleri ve cehennemin kendilerini bu yüzden kuşattığı fitne nedir?" denilmiş gibi oldu da şöyle buyruldu: {إن} “Eğer”, yani bu fitne onların şu durumudur; bu cümlenin cehennemin onları kuşatmasının gerekçesi olması da caizdir. Sanki onlar -Evs ve Hazrec'den olup Ensar da onların akrabaları olduğu için- düşmanlığı ve şiddetli öfkeyi sadece Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'e yöneltmişlerdi. Aynı şekilde akrabalarının gönüllerini hoş tutmak ve kadınlarının sırlarını korumak adına, isabet ifadesinin dokunma (mess) ifadesine kıyasla hissettirdiği üzere, ancak büyük yankı uyandıran iyilik ve kötülükler onları üzer yahut sevindirirdi, daha aşağısı değil. Buna işaretle şöyle buyurdu: {تصبك} “Sana isabet ederse”, yani Allah'ın bunu takdir etmesiyle, {حسنة} “bir iyilik”, yani bir zafer veya başka bir nimet, {تسؤهم} “onları üzer”, yani kalplerindeki kin ve hastalık sebebiyle. {وإن تصبك مصيبة} “Ve eğer sana bir musibet isabet ederse”, yani Uhud günü olduğu gibi küçük de olsa bir sıkıntı [gelirse], {يقولوا} “derler”, yani kendi görüşlerinin isabetinden dolayı sevinç ve böbürlenme içinde: {قد أخذنا أمرنا} “Biz işimizi önceden sağlama almıştık”, yani bize emredene isyan ettik ve yularımızı hiç kimseye teslim etmedik ki şaşkın kimseler gibi olmayalım. Çünkü emir (iş), yeni ortaya çıkan hadisedir ve nehyin (yasaklamanın) zıddıdır; emir (yönetici) kelimesi de buradan gelir. Görüşü zayıf olup her istediği işte herkese uyan şaşkın kimseye Arapçada 'imerr' ve 'imra' (mîm harfi şeddeli ve fethalı, hemze kesreli veya fethalı olarak) denir ki bu da şaşkın (a'meh) manasındadır

وزناً ومعنى {من قبل} أي قبل أن تكون هذه المصيبة، فلم نكن مؤتمرين بأمر فيصيبنا فلم يكن ما أصاب من تبعه، فكان أمرهم - لو كانوا مطيعين - كان شيئاً متحققاً بيد الآمر، فلما عصوه كانوا كأنهم قد أخذوه منه.

vezin ve mana bakımından. {من قبل} “önceden”, yani bu musibet meydana gelmeden önce; böylece bir emre boyun eğmiş olmadık ki bize de isabet etsin; dolayısıyla isabet eden şey ona uymaktan kaynaklanmamıştır. Eğer itaat etmiş olsalardı onların işi, emredenin elinde kesinleşmiş bir şey olacaktı; ona isyan ettiklerinde ise sanki işlerini onun elinden almış gibi oldular.