Binûn

Tevbe — 4. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان قولهم هذه بعيداً عن الاستقامة، فكان جديراً بأن لا يقال، وإن قيل كان حقيقاً بأن يستقال بالمباراة إلى الرجوع عنه والاستغفار منه، أشار تعالى إلى تماديهم فيه فقال: {ويتولوا} أي عن مقامهم هذا الذي قالوا فيه ذلك وإن طال إلى أهاليهم {وهم فرحون*} أي لمصيبتكم لكفرهم ولخلاصهم منها.

Onların bu sözü doğruluktan son derece uzak olduğundan söylenmemesi gerekirdi; şayet söylenmişse de bundan derhal dönüp istiğfar etmek suretiyle affı istenmeye layıktı. Allah Teâlâ onların bunda ısrar edip haddi aşmalarına işaret ederek şöyle buyurdu: {ويتولوا} “ve dönerler”, yani uzun sürse bile bunu söyledikleri o meclisten ayrılıp ailelerinin yanına giderler, {وهم فرحون*} “sevinçli olarak”, yani küfürleri sebebiyle sizin musibete uğramanıza ve kendilerinin bundan kurtulmuş olmasına sevinerek.

ولما كان قولهم هذا متضمناً لتوهم القدرة على الاحتراس من القدر، قال تعالى معلماً بجوابهم مخاطباً للرأس لعلو المقام: {قل} أي إنا نحن لا نقول مقالتكم لمعرفتنا بأنا لا نملك ضراً ولا نفعاً، بل نقول: {لن يصيبنا} أي من الخير والشر {إلا ما كتب} أي قدر {الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً، ولما كان قضاء الله كله خيراً للمؤمن إن أصابته سراء شكر وإن أصابته ضراء صبر، عبر باللام فقال: {لنا} أي لا يقدر على رده عنا إلا هو سبحانه {هو} أي وحده {مولانا} أي القريب منا الذي يلي جميع أمورنا، لا قريب منا سواه، فلو أراد لدفع عنا كل مصيبة لأنه أقرب إلينا منها، لا تصل إلينا بدون علمه وهو قادر، فنحن نعلم أن له في ذلك لطيف سريرة تتضاءل دونها ثواقب الأفكار وتخسأ عن الإحاطة بتحقيقها نوافذ الأبصار فنحن لا نتهمه في قضائه لأنا قد توكلنا عليه وفوضنا أمورنا إليه، والموكل

Onların bu sözü, kaderden sakınmaya güç yetirilebileceği vehmini içerdiğinden, Allah Teâlâ makamın yüceliği sebebiyle Peygamber'e hitap ederek onlara verilecek cevabı öğretip şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Bizler hiçbir zarara veya faydaya malik olmadığımızı bildiğimiz için sizin sözünüzü söylemeyiz; bilakis biz şöyle deriz: {لن يصيبنا} “Bize asla isabet etmez”, yani hayırdan ve şerden hiçbir şey, {إلا ما كتب} “yazdığından başkası”, yani takdir ettiğinden [başkası], {الله} “Allah'ın”, yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Zât'ın. Allah'ın takdiri, bir genişlik eriştiğinde şükreden, bir darlık dokunduğunda sabreden mümin için bütünüyle hayır olduğundan lām harfiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {لنا} “bizim için”, yani O'ndan başka hiç kimse bunu bizden geri çevirmeye güç yetiremez. {هو} “O”, yani yalnızca O, {مولانا} “bizim mevlamızdır”, yani bütün işlerimizi üstlenen ve bize en yakın olandır; O'ndan başka bize yakın kimse yoktur. Eğer dileseydi her musibeti bizden defederdi; zira O, bize o musibetten daha yakındır; O her şeye kadir iken hiçbir şey O'nun ilmi dışında bize ulaşamaz. Biz biliriz ki O'nun bunda öyle ince bir hikmeti vardır ki en keskin fikirler onun yanında yetersiz kalır ve en nüfuz edici bakışlar onun hakikatini kavramaktan aciz kalıp geri döner. Biz O'nun kaza ve takdirine itiraz etmeyiz; zira biz O'na tevekkül ettik ve işlerimizi O'na havale ettik; vekil tayin eden kişi

لا يتهم الوكيل {وعلى الله} أي الملك الأعلى لا غيره {فليتوكل المؤمنون*} أي كلهم توكلاً عظيماً جازماً لا معدل عنه، فالفيصل بين المؤمن والكافر هو إسلام النفس إليه وحده بلا اعتراض عليه يقلبها كيف يشاء ويحكم فيها بما يريد.

vekilini itham etmez. {وعلى الله} “ve yalnız Allah'a”, yani başkasına değil, en yüce Hükümran'a, {فليتوكل المؤمنون*} “güvenip dayansın müminler”, yani hepsi asla dönülmeyecek kesin ve büyük bir tevekkülle tevekkül etsinler. Mümin ile kâfiri birbirinden ayıran temel ölçüt; nefsi hiçbir itirazda bulunmaksızın, onu dilediği gibi evirip çeviren ve hakkında dilediği gibi hükmeden yalnız Allah'a teslim etmektir.

ولما تضمن ذلك أن سراءهم وضراءهم لهم خير من حيث إن الرضى بمر القضاء موجب لإقبال القاضي على المقضي عليه بالرأفة والرحمة، صرح بذلك في قوله: {قل هل تربصون} أي تنتظرون انتظاراً عظيماً {بنا إلا إحدى الحسنيين} أي وهي أن نصيب أعداءنا فنظفر ونغنم ونؤجر أو يصيبونا بقتل أو غيره فنؤجر، وكلا الأمرين حسن: أما السراء التي توافقوننا على حسنها فأمرها واضح، وأما الضراء فموجبة لرضى الله عنا ومثوبته لنا بالصبر عليها ورضانا بها إجلالاً له وتسليماً لأمره فهي حسنى كما نعلم لا سوأى كما تتوهمون {ونحن نتربص بكم} أي ننتظر إحدى السوأيين وهي {أن يصيبكم الله} أي الذي له جميع القدرة ونحن من حزبه {بعذاب من عنده} أي لا تسبب لنا فيه كما أهلك القرون الأولى بصائر للناس {أو بأيدينا} أي بسببنا من قتل أو نهب وأسر وضرب وغير ذلك لأن حذركم لا يمنعكم من الله، وكل ذلك مكروه عندكم.

Bu durum, kazanın acısına rıza göstermenin Hüküm Koyucu'nun hükme muhatap olana şefkat ve merhametle yönelmesini gerektirmesi hasebiyle, müminlerin neşesinin de kederinin de kendileri için hayır olduğunu içerdiğinden, bunu şu sözüyle açıkça belirtti: {قل هل تربصون} “De ki: Siz bekliyor musunuz?”, yani büyük bir beklentiyle bekliyor musunuz, {بنا إلا إحدى الحسنيين} “bize iki güzellikten birinden başkasını”, ki o da ya düşmanlarımıza üstün gelip zafer kazanmamız, ganimet elde etmemiz ve sevap almamızdır; yahut onların öldürme veya başka bir yolla bize zarar verip bizim de şehit olarak sevap kazanmamızdır. Her iki durum da güzeldir: Sizin de güzelliğini kabul ettiğiniz sevinçli duruma gelince, onun durumu açıktır; sıkıntılı duruma gelince, Allah'ın yüceliğine saygı ve O'nun emrine teslimiyetle ona sabretmemiz ve ondan razı olmamız sebebiyle O'nun bizden razı olmasını ve bize mükâfat vermesini gerektirir. Dolayısıyla o, bizim bildiğimiz üzere bir güzelliktir, sizin vehmettiğiniz gibi bir kötülük değildir. {ونحن نتربص بكم} “Biz ise sizin için bekliyoruz”, yani iki kötülükten birini bekliyoruz ki o da: {أن يصيبكم الله} “Allah'ın size isabet ettirmesidir”, yani bütün kudrete sahip olan ve bizim de O'nun fırkası olduğumuz Zât'ın, {بعذاب من عنده} “kendi katından bir azap”, yani insanlara ibret olsun diye önceki nesilleri helak ettiği gibi bizim hiçbir dahlimiz olmaksızın [bir azap], {أو بأيدينا} “veya bizim ellerimizle”, yani bizim sebebimizle öldürülme, yağmalanma, esir edilme, darbedilme ve benzeri şekillerde; çünkü sizin sakınmanız sizi Allah'tan kurtaramaz ve bunların hepsi sizin katınızda son derece çirkindir.

ولما تسبب عن هذا البيان ان السوء خاصة بحزب الشيطان، حسن

Bu açıklamadan kötülüğün sadece şeytanın taraftarlarına has olduğu neticesi çıkınca,

أن يؤمروا تهكماً بهم بما أداهم إلى ذلك تخسيساً لشأنهم فقال: {فتربصوا} أي أنتم {إنا} أي نحن {معكم متربصون*} أي بكم، نفعل كما تفعلون، والقصد مختلف، والآية من الاحتباك: حذف أولاً الإصابة للدلالة عليها بما أثبت ثانياً، وثانياً إحدى السوأيين للدلالة عليها بإثبات الحسنيين أولاً.

durumlarını basite almak maksadıyla, onları bu neticeye götüren şeyle alay yollu kendilerine emir verilmesi uygun düştü de şöyle buyruldu: {فتربصوا} “Öyleyse bekleyin”, yani sizler [bekleyin], {إنا} “şüphesiz biz”, yani bizler, {معكم متربصون*} “sizinle beraber bekleyenleriz”, yani sizin başınıza gelecekleri [bekleyenleriz]; biz de sizin yaptığınız gibi yaparız fakat niyetlerimiz farklıdır. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: İkincide ispat edilenle delalet edilerek birincide isabet çıkarma zikredilmemiş; birincide iki güzelliğin ispat edilmesiyle delalet edilerek ikincide iki kötülükten biri hazfedilmiştir.

ولما كان جملة ما يصيبهم منهم من العذاب الإنفاق بتزكية ما طهر من أموالهم بالإعانة في سبيل الله خوفاً من اتهامهم بالنفاق في أقوالهم ليفتدوا أنفسهم به من السفر، قال: {قل أنفقوا} أي أوجدوا الإنفاق لكل ما يسمى إنفاقاً {طوعاً أو كرهاً} أي مظهرين الطواعية أو مظهرين الكراهية؛ ولما كان الإعراض عنهم إنما سببه كفرهم لا إنفاقهم، لم يربط الجواب بالفاء بل قال: {لن يتقبل منكم} أي يقع تقبل لشيء يأتي من قبلكم أصلاً من أحد له أن يتقبل كائناً من كان، ولذلك بناه للمفعول، لأن قلوبكم كارهة ليست لها نية صالحة في الإنفاق ولا في غيره، فانقسام إنفاقكم إلى طوع وكره إنما هو باعتبار الظاهر، وكأنه عبر بالتفعل إشارة إلى قبوله منهم ظاهراً؛ ولما كان غير مقبول باطناً على حال من الأحوال علل بقوله: {إنكم كنتم} أي جبلة وطبعاً {قوماً فاسقين*} أي عريقين في الفسق بالغين أنهى غاياته.

Sözlerindeki nifak ithamından korkup kendilerini seferden kurtarmak için Allah yolunda yardımda bulunarak temizlenen mallarını zekât olarak vermeleri de onlara isabet eden azabın bir parçası olduğundan şöyle buyurdu: {قل أنفقوا} “De ki: İnfak edin”, yani infak adını alan her şeyi ortaya koyun, {طوعاً أو كرهاً} “gönüllü veya gönülsüzce”, yani ister gönüllü görünerek isterse istemeyerek harcayın. Onlardan yüz çevrilmesinin sebebi infak etmeleri değil küfürleri olduğundan cevap cümlesi fâ harfiyle bağlanmayıp bilakis şöyle buyruldu: {لن يتقبل منكم} “sizden asla kabul edilmeyecektir”, yani kim olursa olsun kabul etme yetkisi bulunan hiç kimseden sizin tarafınızdan gelen hiçbir şey için asla kabul gerçekleşmeyecektir; bu sebeple fiil meçhul kalıbında getirilmiştir; zira kalpleriniz nefret doludur, infakta ve başka şeylerde hiçbir salih niyetiniz yoktur. Sizin infakınızın gönüllü ve gönülsüz diye ayrılması sadece dış görünüş itibarıyladır; tefe''ul kalıbıyla ifade edilmesi de sanki onların infakının zahiren kabul edilmesine işarettir. Batınen hiçbir şekilde kabul edilmeyişinin gerekçesi olarak şöyle buyurdu: {إنكم كنتم} “Çünkü siz idiniz”, yani fıtrat ve tabiat olarak, {قوماً فاسقين*} “yoldan çıkmış bir topluluk”, yani fıskta kökleşmiş, onun en ileri derecesine ulaşmış [bir topluluk].

ولما علل بالعراقة في الخروج عن الطاعة، بينه في قوله: {وما منعهم أن تقبل} أي باطناً، ولذا عبر بالمجرد، ولذا بناه للمفعول لأن النافع القبول في نفس الأمر لا كونه من معين {منهم نفقاتهم} أي وإن جلت {إلا أنهم كفروا بالله} أي الذي له جميع صفات الكمال من الجلال والجمال لفساد جبلاتهم وسوء غرائزهم.

İtaatten çıkmada kökleşmiş olmayı gerekçe gösterince bunu şu sözüyle açıkladı: {وما منعهم أن تقبل} “Onların kabul edilmesine engel olan sadece”, yani batınen [kabulüne]; bu yüzden yalın kalıpla ifade etti ve fayda veren şey belirli bir kimseden sadır olması değil işin hakikatinde kabul görmesi olduğu için meçhul olarak getirdi; {منهم نفقاتهم} “onlardan harcamalarının”, yani ne kadar büyük olursa olsun, {إلا أنهم كفروا بالله} “Allah'ı inkâr etmiş olmalarıdır”, yani fıtratlarının bozukluğu ve huylarının kötülüğü sebebiyle celal ve cemal kemal sıfatlarının tamamına sahip olan Allah'ı [inkâr etmeleridir].

ولما كان قبول النفقات مهيئاً للطهارة التي تؤثرها الصلاة، كان السياق لعدم قبولها - ليتسبب عنه النهي عن الصلاة عليهم - أبلغ لأنه أدل على الخبث، فأكد كفرهم بزيادة الجار إشعاراً بأن الكفر بكل منهما على حياله مانع فقال: {وبرسوله} أي فسقهم بأنهم غير مؤمنين وهو السبب المانع بمفرده من القبول: ثم قدح في شاهدي ما يظهرون من الإيمان وهما الصلاة والزكاة وغيرهما من الإنفاق في الخيرات بما هو لازم للكفر ودال عليه فقال: {ولا يأتون الصلاة} أي المفروضة وغيرها {إلا وهم كسالى} أي في حال كسلهم، لا يأتونها قط بنشاط {ولا ينفقون} أي نفقة من واجب أو غيره {إلا وهم كارهون*} أي في حال الكراهة وإن ظهر لكم خلاف ذلك، وذلك كله لعدم النية الصالحة واعتقاد الآخرة، وهذا لا ينافي طوعاً لأن ذلك بحسب الفرض أو الظاهر وهذا بحسب الواقع.

İnfakların kabulü namazın tesir ettiği arınmaya bir hazırlık olduğundan, infakların kabul edilmeyişine dair bağlam -cenaze namazlarının kılınmasının yasaklanması neticesini doğurması bakımından- murdarlığı göstermede daha beliğdir. Dolayısıyla her ikisini de inkâr etmenin tek başına bir engel teşkil ettiğini hissettirmek üzere harf-i cerri tekrarlayarak küfürlerini teyit etti ve şöyle buyurdu: {وبرسوله} “ve Resulünü”, yani mümin olmamak şeklindeki fıskları tek başına kabulü engelleyen sebeptir. Ardından küfrün ayrılmaz bir parçası ve göstergesi olan hususlarla, zahiren gösterdikleri imanın iki şahidi olan namaz ve zekât ile hayır yollarındaki diğer harcamalarını cerhederek şöyle buyurdu: {ولا يأتون الصلاة} “Namazı da kılmazlar”, yani farz veya diğer namazları, {إلا وهم كسالى} “ancak üşene üşene gelirler”, yani tembellik halleri içinde gelirler, namaza asla bir şevkle gelmezler; {ولا ينفقون} “ve infak etmezler”, yani farz veya nafile hiçbir harcamayı [yapmazlar], {إلا وهم كارهون*} “ancak istemeyerek”, yani size aksi görünse bile kerih görme hali içinde [yaparlar]. Bütün bunlar salih niyetin ve ahiret inancının bulunmayışındandır. Bu durum «gönüllü olarak» ifadesiyle çelişmez; zira o faraziye veya zahire göredir, bu ise fiili duruma göredir.

ولما انتفى عن أموالهم النفع الأخروي الذي هو النفع، تسبب عن ذلك الزهد فيها الموجب لعدم الالتفات إليها وعدم اعتقاد أن فيها بركة ودلالة على خير، فقال - مبيناً ما فيها من الفساد الذي يظن أنه صلاح: {فلا} - بفاء السبب، فالسياق ابلغ من سياق الآتية بعد النهي عن الصلاة عليهم {تعجبك أموالهم} أي وإن أنفقوها في سبيلي وجهزوا بها الغزاة. فإن ذلك عن غير إخلاص منهم ولا حسن نية ولا جميل طوية، وإنما هو لما أذلهم من عزة الإسلام وأخافهم من سطوة الانتقام فهو من جملة العذاب، وعطف عليها الأولاد لمشاركتها لها في الملاذ والقوة والاستعمال في الجهاد، فقال مؤكداً للنفي بإعادة النافي: {ولا أولادهم} فكأنه قيل: فماذا يراد بإعطائهم ذلك؟ ولو منعوها وأعطيها المخلصون لكان قوة للدين، فقال: {إنما يريد الله} أي يوقع الإرادة لهم بها الملك الذي له الإحاطة بجميع الحكمة كما أن له الإحاطة بتمام القدرة، وأبلغ في الحصر بإدخال اللام في قوله: {ليعذبهم} أي لأجل أن يعذبهم {بها في الحياة} أي وإن كان يتراءى أنها لذيذة، لأن ذلك من شأن الحياة فإنما هي لهم موت في الحقيقة {الدنيا} أي تارة بجمعها وتربيتها وتارة ببذلها كرهاً في سبيل الله أو في تزكيتها وتارة بغيرذلك {وتزهق} أي وإنما يريد بتمكينهم منا لأجل أن يخرج وقت الموت بغاية الصعوبة {أنفسهم}

Mallarından asıl fayda olan ahiret faydası kalkınca, bu durum onlara karşı rağbetsizliği gerektirdi; bu da o mallara iltifat etmemeyi ve onlarda bir bereket ile hayra delalet olduğuna inanmamayı doğurdu. Böylece onların içinde bulunan ve hayır zannedilen fesadı açıklayarak şöyle buyurdu: {فلا} “Artık...” -sebep bildiren fâ ile gelmiştir; dolayısıyla buradaki bağlam, onların üzerine namaz kılınmasının nehyinden sonra gelecek olan ayetin bağlamından daha beliğdir- {تعجبك أموالهم} “Onların malları seni imrendirmesin”, yani o malları benim yolumda harcasalar ve gazileri onunla teçhiz etseler bile. Zira bu davranışları bir ihlastan, iyi bir niyetten veya güzel bir kalpten kaynaklanmamaktadır; bilakis İslam'ın izzetinin onları zelil kılması ve intikamın şiddetinden korkmaları sebebiyledir ki bu da azabın ta kendisidir. Zevklerde, güçte ve cihadda kullanılmada mallarla ortak oldukları için çocukları da mallara atfetti ve olumsuzluk edatını tekrarlayarak nefyin altını çizip şöyle buyurdu: {ولا أولادهم} “ne de çocukları”. Sanki şöyle denildi: Peki onlara bunların verilmesiyle ne murat edilmektedir? Şayet bunlar onlardan engellenip ihlas sahiplerine verilseydi din için bir kuvvet olurdu! Bunun üzerine şöyle buyurdu: {إنما يريد الله} “Allah sadece ister”, yani tam kudreti kuşattığı gibi bütün hikmeti de kuşatan Hükümran olan Allah onlar hakkında bu iradeyi ortaya koyar. {ليعذبهم} “onlara azap etmeyi”, yani kendilerine azap etmek için [ister] ifadesindeki lām harfiyle hasrı (sınırlandırmayı) en beliğ hale getirdi; {بها في الحياة} “onlarla hayatta”, yani her ne kadar lezzetli gibi görünse de; çünkü bu hayatın bir cilvesidir, oysa onlar için hakikatte bir ölümdür; {الدنيا} “dünya [hayatında]”, bazen onları toplamak ve büyütmekle, bazen Allah yolunda veya zekâtında zoraki harcamakla, bazen de başka şekillerde. {وتزهق} “ve çıkmasını [ister]”, yani onlara bu imkânı vermekle ölüm vaktinde son derece güçlükle çıkmasını murat eder, {أنفسهم} “canlarının”,

أي بسببها {وهم} أي والحال أنهم {كافرون*} أي عريقون في الكفر، وهكذا كل من أراد استدراجه سبحانه فإنه في الغالب يكثر أموالهم وأولادهم لنحو هذا لأنهم إذ رأوا زيادتهم بها على بعض المخلصين ظنوا أن ذلك إنما هو لكرامتهم وحسن حالتهم فيستمرون عليها حتى يموتوا فهو سبحانه لم يرد بها منحتهم بل فتنتهم ومحنتهم، وأما الدين فإن القادر يقويه بغير ذلك فيكون أظهر لدليله وأوضح لسبيله؛ فالحاصل أنه ظهر لهم أنهم أكرموا بها وخفي عنهم أنها سبب لعذابهم في الحياة باتكالهم عليها، وفي الممات بصعوبته عليهم المشار إليه بالزهوق، وفي الآخرة بسبب موتهم على حال الكفر باستدراجهم بها، وأما المؤمن فلا يموت حتى يرى من الثواب ما يسليه عن كل شيء فيشتاق إلى لقاء الله وتخرج نفسه وهو في غاية المحبة لخروجها لأن البدن عائق له عما يرى.

yani o mallar sebebiyle; {وهم} “onlar”, yani durum şu ki onlar, {كافرون*} “kâfirler olarak”, yani küfürde kökleşmiş kimseler olarak [canları çıksın ister]. İşte Allah Teâlâ'nın istidraçla (derece derece helake) sürüklemek istediği herkes için durum böyledir; genellikle bu tür sebeplerle onların mallarını ve çocuklarını çoğaltır. Çünkü onlar, bazı ihlaslı kimselere karşı bunlarla üstünlük sağladıklarını görünce, bunun kendi şereflerinden ve durumlarının güzelliğinden kaynaklandığını zannederler ve ölünceye kadar bu hal üzere devam ederler. Dolayısıyla Allah Teâlâ bunlarla onlara bir ihsan değil, bilakis bir fitne ve imtihan murat etmiştir. Dine gelince; her şeye gücü yeten Allah onu başka yollarla da güçlendirir ki delili daha açık, yolu daha belirgin olsun. Özetle, kendilerine bunlarla ikram edildiği onlara zahir olmuş, fakat hayattayken bunlara güvenip dayanmalarıyla, ölüm anında «zehûk» (can çekişme) ile işaret edilen şiddetle, ahirette ise bunlarla istidraca uğrayıp küfür üzere ölmeleriyle kendileri için bir azap sebebi olduğu onlara gizli kalmıştır. Mümine gelince; o, kendisine her şeyi unutturacak mükâfatı görmeden ölmez; böylece Allah'a kavuşmayı arzular ve canı, beden gördüğü nimetlere bir engel teşkil ettiği için çıkışını son derece severek çıkar.

ولما وضح بهذه الأمور منابذتهم للمؤمنين وخروجهم من ربقة الدين المصحح لوصفهم بالفسق، أوضح لبساً آخر من أحوالهم يقيمونه بالأيمان الكاذبه فقال: {ويحلفون} أي طلبوا لكم الفتنة والحال انهم يجددون الأيمان {بالله} أي على ما له من تمام العظمة {إنهم} أي المنافقين {لمنكم} أي أيها المؤمنون على اعتقادكم باطناً كما هم ظاهراً {وما}

Bu hususlarla onların müminlere düşmanlıkları ve kendilerinin fısk ile nitelenmesini haklı kılan dinden çıkışları açığa çıkınca, yalan yeminlerle sergiledikleri bir başka aldatmacalarını açıklayarak şöyle buyurdu: {ويحلفون} “Ve yemin ederler”, yani onlar sizin aleyhinize fitne ararlar, bununla beraber yeminlerini de yenilerler, {بالله} “Allah'a”, yani O'nun sonsuz azametine [yemin ederler], {إنهم} “gerçekten kendilerinin”, yani münafıkların, {لمنكم} “kesinlikle sizden olduklarına”, yani ey müminler, zahiren oldukları gibi batınen de sizin inancınız üzere olduklarına [yemin ederler]. {وما} “Oysa...”

أي والحال أنهم ما {هم} صادقين في حلفهم أنهم {منكم ولكنهم قوم} أي مع أن لهم قوة وقياماً فيما يحاولونه {يفرقون*} أي يخافون منكم على دمائهم خوفاً عظمياً يفرق همومهم فهو الملجىء لهم إلى الحلف كذباً على التظاهر بالإسلام، فكأنه قيل: فما لهم يقيمون بيننا والمبغض لا يعاشر من يبغضه؟ فقيل: لأنهم لا يجدون ما يحميهم منكم {لو يجدون ملجئاً} أي شيئاً يلجؤون إليه من حصن أو جبل أو قوم يمنعونهم منكم {أو مغارات} في الجبال تسعهم، جمع مغارة - مفعلة من غار في الشيء - إذا دخل فيه، والغور: ما انخفض من الأرض.

yani durum şu ki onlar, {هم} sizden olduklarına dair yeminlerinde doğru söyleyen kimseler [değillerdir]; {منكم ولكنهم قوم} “sizden [değillerdir], fakat onlar bir topluluktur”, yani her ne kadar giriştikleri işlerde bir güçleri ve gayretleri olsa da, {يفرقون*} “korkan”, yani canları konusunda sizden, zihinlerini darmadağın eden büyük bir korkuyla korkarlar; işte onları İslam'ı zahiren göstererek yalan yere yemin etmeye mecbur bırakan şey budur. Sanki şöyle denildi: Peki, nefret eden kimse nefret ettiğiyle bir arada yaşamazken onların aramızda ikamet etmelerinin sebebi nedir? Bunun üzerine şöyle buyruldu: Çünkü onlar sizden kendilerini koruyacak bir şey bulamamaktadırlar: {لو يجدون ملجئاً} “Bir sığınak bulsalardı”, yani kendilerini sizden koruyacak bir kale, bir dağ veya bir topluluk gibi sığınacakları herhangi bir yer [bulsalardı], {أو مغارات} “yahut mağaralar”, dağlarda kendilerini alacak mağaralar [bulsalardı] -mağâra (مغارة), bir şeyin içine girmek manasındaki 'gâra' (غار) fiilinden türetilmiş mekân ismidir; 'gavr' ise yerin çukur olan kısmıdır-.

ولما كانت الغيران - وهي النقوب في الجبال - واسعة والوصول إليها سهلاً، قال: {أو مدخلاً} أي مكاناً يدخلونه يغاية العسر والصعوبة لضيقه أو لمانع في طريقه أو قوماً يداخلونهم وإن كانوا يكرهونهم - بما أرشد إليه التشديد: {لولوا إليه} أي لاشتدوا في التوجه إليه متولين مرتدين عنكم على أعقابهم {وهم يجمحون*} أي حالهم حال الدابة التي كانت مسرعة في طواعية راكبها فإذا هي قد نكصت على عقبها ثم أخذت في غير قصده بغاية الإسراع ونهاية الرغبة والداعية لا يردها بئر تقع فيه ولا مهلكة ولا شيء.

Mağaralar -ki dağlardaki oyuklardır- geniş ve oralara ulaşmak kolay olduğundan şöyle buyurdu: {أو مدخلاً} “veya girilecek bir delik”, yani darlığı veya yolundaki bir engel sebebiyle son derece zorluk ve meşakkatle girebilecekleri bir delik yahut -şeddeli ifadenin işaret ettiği üzere- hoşlanmasalar bile aralarına karışabilecekleri bir topluluk [bulsalardı], {لولوا إليه} “oraya yönelirlerdi”, yani ökçeleri üzerine dönüp sizden yüz çevirerek var güçleriyle oraya koşarlardı, {وهم يجمحون*} “dolu dizgin koşarak”, yani durumları, binicisinin itaatinde hızlıca giderken birdenbire gerisin geriye dönüp sonra son derece hızlı, büyük bir arzu ve istekle hedefsizce koşan; içine düşeceği bir kuyu, bir helak veya hiçbir şeyin kendisini durduramadığı serkeş bir binek hayvanının durumu gibidir.

ولما قرر حال من يتخلف عن الجهاد، وربما بذل ماله فيه افتداء لسفره، شرع في ذكر من يشاركه في الإنفاق والنفاق ويخالفه

Cihaddan geri kalan ve bazen sefere çıkmamak için canını kurtarmak adına malını harcayan kimsenin halini tespit ettikten sonra, infak ve nifakta ona ortak olup

فقال: {ومنهم من يلمزك} أي يعيبك عند مشاكليه على طريق الملازمة في ستر وخفاء أو تظاهر وقلة حياء {في الصدقات} أي اللاتي تؤتيها لأتباعك، ولما أخبر عن اللمز، أخبر أنه لحظ نفسه لا للدين فقال: {فإن أعطوا منها رضوا} أي عنك {وإن لم يعطوا منها} فاجؤوا السخط الذي يتجدد في كل لحظة ولم يتخلفوا عنه أصلاً، وعبر عن ذلك بقوله: {إذا هم يسخطون*} فوافقوا الأولين في جعل الدنيا همهم، وخالفوهم في أن أولئك أنفقوا ليتمتعوا بالتخلف وهؤلاء طلبوا ليتنعموا بنفس المال الذي يأخذونه؛ قيل: إنها نزلت في ذي الخويصرة لما قال للنبي ﷺ وهو يقسم غنائم حنين: اعدل يامحمد! فإني لم أرك تعدل، فقال له النبي ﷺ: «ويلك! ومن يعدل إذا لم أعدل؟» وسيأتي حديثة.

ondan ayrılan kimseleri zikretmeye başlayıp şöyle buyurdu: {ومنهم من يلمزك} “Onlardan kimi de seni ayıplar”, yani gizlice ve sinsice yahut açıktan ve hayâsızca sürekli bir şekilde kendi benzerlerinin yanında seni kınar, {في الصدقات} “sadakalar konusunda”, yani tabilerine verdiğin sadakalar hakkında. Ayıplamayı haber verdikten sonra, bunun din için değil kendi nefsinin payı için olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {فإن أعطوا منها رضوا} “Eğer ondan kendilerine verilirse razı olurlar”, yani senden hoşnut olurlar, {وإن لم يعطوا منها} “şayet ondan kendilerine verilmezse”, her an yenilenen bir öfkeyle ansızın öfkeleniverirler ve bundan asla geri durmazlar. Bunu şu sözüyle ifade etti: {إذا هم يسخطون*} “hemen öfkeleniverirler”. Böylece dünyayı asıl gayeleri kılma hususunda öncekilerle birleştiler; ancak öncekilerin geride kalmanın keyfini sürmek için harcamaları, bunların ise bizzat alacakları malla nimetlenmeyi talep etmeleri noktasında onlardan ayrıldılar. Denildi ki bu ayet, Zü'l-Huvaysıra hakkında inmiştir; o, Huneyn ganimetlerini taksim ederken Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'e: "Adil ol ey Muhammed! Zira ben senin adil davrandığını görmedim" demiş, bunun üzerine Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* de ona: «Yazıklar olsun sana! Ben adil davranmazsam kim adaletli davranır?» buyurmuştu; onun hadisi ileride gelecektir.

ولما أخبر تعالى عن حالهم السيىء الدنيء الذي لا يجديهم في الدنيا ويهلكهم في الأخرى، نبههم على ما هو الأصلح لهم من الحال الشريف السني فقال: {ولو أنهم} أي المنافقين {رضوا ما آتاهم الله} أي المنعم بجميع النعم لأن له جميع الكمال {ورسوله} الذي عظمته من عظمته قل ذلك المؤتي أو كثر طال زمنه أو قصر {وقالوا} أي مع الرضى {حسبنا الله} أي كافينا لأن له جميع العظمة فهو الغني المطلق.

Allah Teâlâ onların dünyada hiçbir fayda sağlamayan ve ahirette kendilerini helak eden bu kötü ve aşağılık hallerini haber verince, kendileri için en uygun olan şerefli ve yüce hali onlara hatırlatarak şöyle buyurdu: {ولو أنهم} “Eğer onlar”, yani münafıklar, {رضوا ما آتاهم الله} “Allah'ın kendilerine verdiğine razı olsalardı”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olduğu için bütün nimetleri bahşeden Allah'ın [verdiğine], {ورسوله} “ve Resulünün”, azameti O'nun azametinden olan Resulünün [verdiğine], verilen bu şey az olsun çok olsun, süresi uzun olsun kısa olsun [razı olsalardı], {وقالوا} “ve deselerdi”, yani bu rıza ile beraber: {حسبنا الله} “Allah bize yeter”, yani O bize kâfidir; çünkü bütün azamet O'nundur ve mutlak zengin O'dur.

ولما كانت الكفاية تارة تكون بالتنجيز العاجل وتارة بالوثوق بالوعد الآجل، بين أن الثاني هو المراد لأنه أدل على الإيمان فقال: {سيؤتينا الله} أي الملك الأعظم بوعد لا خلف فيه واعتقدوا أن لا حق لأحد فقالوا: {من فضله ورسوله} أي الذي لا يخالف أمره، على ما قدر لنا في الأزل؛ ثم عللوا ذلك بقولهم: {إنا إلى الله} أي المستجمع لصفات الكمال وحده {راغبون*} أي عريقون في الرغبة، فلذلك نكتفي بما يأتي من قبله كائناً ما كان، أي لكان ذلك خيراً لهم لأنه لا ينالهم إلا ما قسم سبحانه لهم شاؤوا أو أبوا.

Kifayet (yetme) bazen peşin verilerek bazen de gelecekteki vaade güvenilerek olduğundan, imana daha çok delalet ettiği için ikincisinin murat edildiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {سيؤتينا الله} “Allah bize verecektir”, yani en yüce Hükümran, hilafı olmayan bir vaatle verecektir ve hiç kimsenin bir hakkı olmadığına inanarak şöyle deselerdi: {من فضله ورسوله} “lütfundan ve Resulü de”, yani O'nun emrine muhalefet etmeyen Resulü de ezelde bizim için takdir edilen ölçüde [verecektir]. Sonra bunu şu sözleriyle gerekçelendirselerdi: {إنا إلى الله} “Biz yalnız Allah'a”, yani tek başına kemal sıfatlarını kendinde toplayan Zât'a, {راغبون*} “rağbet edenleriz”, yani rağbette kökleşmiş kimseleriz; bu sebeple O'nun katından gelen her ne olursa olsun onunla yetiniriz. Yani böyle yapsalardı kendileri için elbette daha hayırlı olurdu; zira isteseler de istemeseler de Allah Teâlâ'nın kendilerine taksim ettiğinden başkası onlara ulaşmaz.

ولما أخبر عن لمزهم في الصدقات وقرر ما هو خير لهم إرشاداً إلى النجاة، علل فعل رسول الله ﷺ فيها وبين أنه لا يفعل غيره لأنه الحق الذي لا يجوز في شرعه الأكمل غيره لمزوا أو تركوا زهدوا أو رغبوا فقال معبراً بأداة القصر على ما ذكر: {إنما الصدقات} أي هذا الجنس بجميع ما صدق من أفراده، والظاهر أنه قدم الأهم فالأهم، فلذا قال الشافعي: إن الفقير أشدهم حاجة لكونه ابتدأ به، فقال: {للفقراء} أي الذين لا شيء لهم أو لهم شيء يقع موقعاً من كفايتهم {والمساكين} أي الذين لا كفاية لهم بدليل {أما السفينة} [الكهف: ٧٩] وأما {مسكيناً ذا متربة} [البلد: ١٦] فتقييده دل على أن المطلق بخلافه {والعاملين عليها} أي المؤتمنين في السعاية والولاية على جمعها {والمؤلفة قلوبهم} أي ليسلموا أو يسلم بسببهم غيرهم أو يثبتوا على إسلامهم؛ روى البخاري في التفسير وغيره عن أبي سعيد ﵁ قال: «بعث إلى النبي ﷺ بشيء فقسمه بين أربعة وقال: أتألفهم، فقال رجل: ما عدلت! فقال: يخرج من ضئضىء هذا قوم يمرقون من الدين. وفي رواية: فاستأذنه رجل في ضرب عنقه فقال: لا، دعه فإن له أصحاباً يحقر أحدكم صلاته مع صلاتهم - الحديث. ولئن أدركتهم لأقتلنهم قتل عاد» ولا يقال: إن العلة مقتضية لقتلهم لا للكف عنهم فإن عمله بالمقام الخضري - كما تقدم - أنه ما من كرامة لنبي إلا وله ﷺ مثلها أو أعلى منها بنفسه أو بأحد من أمته.

[Allah Teâlâ], onların sadakalar hususundaki ayıplamalarını haber verip kurtuluşa yönlendirmek üzere onlar için daha hayırlı olanı pekiştirince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu konudaki fiilini gerekçelendirdi ve onun bundan başkasını yapmayacağını açıkladı. Çünkü onlar ayıplasalar da bıraksalar da, yüz çevirseler de rağbet etseler de O'nun en kâmil şeriatında caiz olmayan şeyin gayrısı olan hak budur. Zikredilen husus üzerine hasr (kısıtlama) edatıyla ifade buyurarak şöyle dedi: { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ } “Sadakalar ancak” yani fertlerinden doğru olan her şeyiyle bu cins [sadakalar], { لِلْفُقَرَاءِ } “fakirler içindir”; zahir olan şudur ki [Allah Teâlâ] en önemlisini ve ardından gelen en önemlisini öne almıştır. Bundan dolayı Şâfiî şöyle demiştir: Kendisiyle başlandığı için fakir, ihtiyacı en şiddetli olandır. Yani hiçbir şeyi olmayanlar veya kendilerine yetecek miktara ulaşmayan bir şeye sahip olanlar [demektir]. { وَالْمَسَاكِينِ } “ve yoksullar [içindir]” yani { أَمَّا السَّفِينَةُ } [Kehf: 79] “Gemiye gelince” [ayeti] deliliyle kendilerine yetecek kadar şeyleri bulunmayanlar [demektir]. { مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ } [Beled: 16] “ya da toprağa serilmiş bir yoksula” [ayetine] gelince, onun bu şekilde kayıtlanması, mutlak olanın bunun aksine olduğuna delalet etmiştir. { وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا } “ve onun üzerinde çalışanlar [içindir]” yani zekâtın toplanmasında görevli ve yetkili güvenilir kimseler [demektir]. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri [İslâm'a] ısındırılacak olanlar [içindir]” yani Müslüman olmaları veya onlar sebebiyle başkalarının Müslüman olması yahut Müslümanlıkları üzerinde sebat etmeleri için [kendilerine pay verilenler demektir]. Buhârî, Tefsir ve diğer [bölümlerde] Ebû Saîd radıyallâhu anh'den şöyle rivayet etmiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir şey gönderildi, o da bunu dört kişi arasında taksim edip: “Onların kalplerini [İslâm'a] ısındırıyorum” buyurdu. Bunun üzerine bir adam: “Adil davranmadın!” dedi. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: “Bunun soyundan/kökünden dinden çıkacak bir topluluk türeyecektir.” Bir rivayette ise: Bir adam onun boynunu vurmak için kendisinden izin istedi, o da: “Hayır, onu bırak; zira onun öyle arkadaşları vardır ki sizden biri onların namazı yanında kendi namazını küçük görür -hadis- Eğer onlara yetişirsem, onları Âd kavminin helak edilişi gibi kesinlikle öldürürüm” buyurdu.» “Gerekçe onların öldürülmesini gerektirir, onlardan el çekmeyi değil” denilemez; çünkü onun Hızır makamındaki ameli -daha önce geçtiği üzere- şudur: Hiçbir peygambere verilen bir keramet yoktur ki bizzat kendisinde yahut ümmetinden birinde sallallâhu aleyhi ve sellem için onun bir benzeri veya daha üstünü bulunmasın.

ولما فرغ من هذه الأصناف الأربعة الذين يعطون الصدقة في أيديهم يتصرفون فيها كيف شاؤوا، كما دل عليه التعبير باللام، ذكر الذين يعطون الصدقة لقضاء ما بهم كما دل عليه التعبير ب «في»

Sadakanın bizzat ellerine verilip lām harfiyle ifade edilmesinin gösterdiği üzere diledikleri gibi tasarruf edebilecekleri bu dört sınıfı bitirince, «fî» (içinde/hususunda) edatıyla ifade edilmesinin gösterdiği gibi üzerlerindeki ihtiyacı gidermek üzere sadaka verilenleri zikretti

فقال: {وفي الرقاب} أي والمكاتبين بسبب فك رقابهم من الرق {والغارمين} أي الذين استدانوا في غير معصية، يصرف ما يعطونه إلى قضاء ديونهم فقط {وفي} أي والمجاهدين في {سبيل الله} أي الذي له الأمر كله بالنفقة والحمل والإعانة بالسلاح وغير ذلك، ونقل القفال عن بعض الفقهاء أنه عمم السبيل فأجاز صرفه إلى جميع وجوه الخير من تكفين الموتى وعمارة المساجد ونحوها {وابن السبيل} وهو المسافر المنقطع عن بلده، يعطى ما يوصله إليه، ففيه إشارة إلى أن رسولنا ﷺ لم يفعل ما أدى إلى لمزهم له بسببه إلا بأمر حقاً، فإنا قد عينّا له أهل الصدقات فهو لا يعدل عنهم لشيء من الأشياء لأنه واقف عند ما يرضينا، فإن كانوا منهم أعطاهم وإلا منعهم رضي من رضي وسخط من سخط، وقد فرض ذلك، أو ثابتة للفقراء حال كونها {فريضة} كائنة {من الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً لعلمه بأن في ذلك أعظم صلاح، وهذا كالزجر عن مخالفة الظاهر {والله} أي الذي له جميع صفات الكمال {عليم} أي بالغ العلم بما يصلح الدين والدنيا ويؤلف بين قلوب المؤمنين {حكيم*} أي فهو

ve şöyle buyurdu: {وفي الرقاب} “ve köleler”, yani kölelikten boyunlarını kurtarmaları için mükâtep köleler [içindir], {والغارمين} “ve borçlular”, yani günah olmayan bir işte borçlananlar; kendilerine verilenler sadece borçlarını ödemeye sarf edilir; {وفي} “ve [içindir]”, yani mücahitler [içindir], {سبيل الله} “Allah yolunda”, yani nafaka, binek, silah yardımı ve benzeri şekillerde bütün emir kendisine ait olan Allah'ın yolunda. Kaffâl bazı fukahadan, 'sebîl' kelimesini genel kabul ederek ölünün kefenlenmesi, mescitlerin inşası ve benzeri bütün hayır yollarına sarf edilmesini caiz gördüklerini nakletmiştir. {وابن السبيل} “ve yolda kalmış”, o da memleketinden uzakta kalmış yolcudur; kendisine memleketine ulaştıracak miktar verilir. Bunda, Peygamberimiz *sallallâhu aleyhi ve sellem*'in onları ayıplamaya sevk eden uygulamayı ancak hak bir emirle yaptığına işaret vardır; zira Biz sadaka ehlini bizzat tayin ettik, o da bizi razı eden sınırda durduğu için hiçbir sebeple onlardan başkasına meyletmez. Eğer onlar bu sınıflardan iseler onlara verir, değillerse kim razı olursa olsun kim öfkelenirse öfkelensin onları mahrum eder. Bunu bir farz kılmıştır yahut fakirler için sabit olan bir hak olarak; {فريضة} “bir farz olarak”, {من الله} “Allah'tan”, yani bunda pek büyük bir maslahat olduğunu bildiği için ilim ve kudretle her şeyi kuşatan Zât'tan; bu da zahire muhalefetten bir sakındırmadır. {والله} “ve Allah”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zât, {عليم} “hakkıyla bilendir”, yani din ve dünyayı düzeltecek ve müminlerin kalplerini kaynaştıracak şeyleri son derece bilendir, {حكيم*} “hüküm ve hikmet sahibidir”, yani O,

يجعل أفعاله من الإحكام بحيث لا يقدر غيره على نقضها؛ قال أبو حيان: «إنما» إن كانت وضعت للحصر فالحصر مستفاد من لفظها، وإن كانت لم توضع للحصر فالحصر مستفاد من الأوصاف إذ مناط الحكم بالوصف يقتضي التعليل به، والتعليل بالشيء يقتضي الاقتصار عليه.

fiillerini öyle muhkem kılar ki O'ndan başkası onları bozmaya güç yetiremez. Ebû Hayyân şöyle demiştir: «İnnemâ» şayet hasr için konulmuşsa, hasr onun kendi lafzından anlaşılır; eğer hasr için konulmamışsa, hasr vasıflardan anlaşılır; zira hükmün vasfa bağlanması onunla illetlendirilmesini gerektirir, bir şeyin bir illetle açıklanması ise hükmün onunla sınırlandırılmasını iktiza eder.

وحكمة الزكاة من جهة المالك أن المال محبوب لأنه يحصل المحبوب والتمادي في حبه يوجب الإعراض عن الله المعطي له، فكان من الحكمة تذكير المالك له بالمالك الحقيقي في أنه أوجب عليه إخراج طائفة منه ليكف منه انصباب النفس بالكلية إليه ويطهر النفس عن محبتها له ويطهره عن محض الإنفاق في الشهوات، ومن جهة الآخذ أنه لما اجتمعت حاجته إليه وحاجة - المالك - ولو احتمالاً- كان هناك سببان للتسلط على المال: أحدهما اكتساب المالك له، والثاني احتياج الآخذ إليه، فروعي السببان بقدر الإمكان، ورجح المالك بإبقاء الكثير، وصرف إلى الآخذ اليسير. وأجرى الشافعي الآية على ظاهرها فقال: إن أخرجها ذو المال سقط سهم العامل مع سهم المؤلفة وصرف إلى الستة الأصناف، وإن قسم الإمام فعلى سبعة، ويجب أن يعطى من كل صنف ثلاثة أنفس، ومن لم يوجد من الأصناف رد نصيبه على الباقين ويستوي بين الأصناف لا بين آحاد الصنف. وقال أبو حنيفة: يجوز صرف الكل لواحد من الأصناف لأن الآية أوجبت أن لا تخرج

Mal sahibi açısından zekâtın hikmeti şudur: Mal sevilir, çünkü sevilen şeyleri elde etmeyi sağlar; onun sevgisinde aşırıya kaçmak ise onu veren Allah'tan yüz çevirmeyi doğurur. Dolayısıyla nefsin bütünüyle mala yönelmesini engellemek, nefsi onun sevgisinden arındırmak ve malı sırf şehvetler uğruna harcanmaktan temizlemek için malın bir kısmını çıkarmayı farz kılmak suretiyle mal sahibine hakiki Mülk Sahibi'ni hatırlatmak hikmetin gereği olmuştur. Alan kişi açısından ise: Onun mala olan ihtiyacı ile mal sahibinin -ihtimalen de olsa- ihtiyacı bir araya geldiğinde mala tasarruf için iki sebep ortaya çıkmış olur: Biri mal sahibinin onu kazanması, ikincisi alanın ona muhtaç olmasıdır. İmkân nispetinde her iki sebep gözetilmiş; çoğun elinde bırakılmasıyla mal sahibi tercih edilmiş, alana ise az bir kısmı sarf edilmiştir. Şâfiî ayeti zahiri üzere tatbik ederek şöyle demiştir: Mal sahibi zekâtı bizzat verirse âmil (memur) payı ile müellefe-i kulûb payı düşer ve kalan altı sınıfa sarf edilir; şayet imam taksim ederse yedi sınıfa dağıtılır ve her sınıftan en az üç kişiye verilmesi vaciptir; sınıflardan biri bulunmazsa onun payı kalanlara reddedilir ve sınıflar arasında eşitlik sağlanır, sınıfın fertleri arasında değil. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Tamamının bu sınıflardan sadece birine sarf edilmesi caizdir; zira ayet sadakanın

الصدقة عنهم، لا أن تكون في جميع الأصناف - وهو قول عمر بن الخطاب وحذيفة وابن عباس ﵃ وسعيد بن جبير وعطاء وأبي العالية وميمون بن مهران.

onların dışına çıkarılmamasını vacip kılmıştır, bütün sınıflara dağıtılmasını değil. Bu görüş; Ömer b. el-Hattâb, Huzeyfe, İbn Abbâs *radıyallâhu anhüm*, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Ebü'l-Âliye ve Meymûn b. Mihrân'ın görüşüdür.

ولما بين الصنفين السالفين، وختم أمرهما بصفتي العلم والحكمة، أتبعهما بصنف آخر يؤذي بما يجعله نقصاً في صفات الرسول ﷺ فليزم الطعن في علم مرسله وحكمته فقال: {ومنهم الذين يؤذون النبي} أي الذي أعلى الله مقداره، فهو ينبئه بما يريد سبحانه من خفايا الأسرار؛ ولما أخبر بمطلق الأذى الشامل للقول والفعل، عطف عليه قوله: {ويقولون هو} أي من فرط سماعه لما يقال له {أذن} ومرادهم أنه يصدق كل ما يسمع ويقبل قول كل أحد - كما سمي الجاسوس عيناً؛ قال أبو حيان: كان خذام بن خالد وعبيد بن هلال والجلاس بن سويد في آخرين يؤذون رسول الله ﷺ فقال بعضهم: لا تفعلوا فإنا نخاف أن يبلغه فيوقع بنا، فقال الجلاس: بل نقول ما شئنا فإن محمداً أذن سامعة، ثم نأتيه فيصدقنا، فنزلت، وقيل غير ذلك.

Geçen iki sınıfı açıklayıp durumlarını ilim ve hikmet sıfatlarıyla mühürleyince, bunların peşinden Resûl *sallallâhu aleyhi ve sellem*'in sıfatlarında bir noksanlık saydıkları şeyle eziyet eden ve böylece onu gönderenin ilmine ve hikmetine dil uzatmayı gerektiren başka bir sınıfı ekleyerek şöyle buyurdu: {ومنهم الذين يؤذون النبي} “Onlardan Peygamberi incitenler de vardır”, yani Allah'ın kadrini yücelttiği zâtı ki Allah gizli sırları dilediği şekilde ona bildirmektedir. Söz ve fiili kapsayan mutlak eziyeti haber verince, buna şu sözünü atfetti: {ويقولون هو} “ve O, derler”, yani kendisine söylenenleri aşırı dinlemesinden ötürü, {أذن} “bir kulaktır”; maksatları şudur: O her duyduğuna inanır ve herkesin sözünü kabul eder -tıpkı casusa 'göz' (ayn) denildiği gibi-. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Huzâm b. Hâlid, Ubeyd b. Hilâl, Cülâs b. Süveyd ve başkaları Resûlullah *sallallâhu aleyhi ve sellem*'e eziyet ediyorlardı. Bir kısmı: "Böyle yapmayın, zira bunu haber alıp bizi cezalandırmasından korkarız" dedi. Bunun üzerine Cülâs: "Bilakis dilediğimizi söyleriz, zira Muhammed her şeyi dinleyen bir kulaktır; sonra yanına gideriz, o da bizi doğrular" dedi; bunun üzerine ayet indi. Başka açıklamalar da yapılmıştır.

رجل أذن - إذا كان يسمع مقال كل أحد، يستوي فيه الواحد والجمع - انتهى. ومرادهم أنه ﷺ لا يعرف مكر من يمكر به وخداع من يخادعه وكذبوا، هو أعرف الناس بذلك، ولكنه

Herkesin sözünü dinleyen kimseye 'raculün üzün' denir; bunda tekil ile çoğul eşittir -ikisi de aynı lafızla ifade edilir- (alıntı bitti). Onların maksadı, Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'in kendisine tuzak kuranın tuzağını ve kendisini aldatanın hilesini bilmediğini iddia etmekti. Yalan söylediler! O, insanların bunu en iyi bilenidir; fakat o,

يعرض عند المصالح، لا يليق بمحاسن الدين غيرها، بينها تعالى بقوله: {قل أذن خير} ثم بين أن نفع ذلك عائد إليهم بقوله: {لكم} ثم فسر ذلك بقوله: {يؤمن} أي يوقع الإيمان للملائكة الذين يأتونه عن الله من التكذيب بأن يصدقهم معترفاً {بالله} أي بسبب ما يخبرونه عنه به حق الإيمان لما له من كمال العلم بما له سبحانه من صفات الجلال والإكرام؛ وحاصله أن فعل الإيمان ضمن فعل التصديق ثم حذف وانتزعت منه حال أقيمت مقامه ثم حذفت وأتى بصلة تدل عليها كما قالوا في قوله تعالى {ولتكبروا الله على ما هداكم} [البقرة: ١٨٥] أن التقدير: حامدين على ما هداكم، فالتقدير هنا: يؤمن مصدقاً بالله، فهدذا حقيقته وهو يثمر محبة المؤمنين وولايتهم، ولذا أتبعه قوله: {ويؤمن للمؤمنين} أي الراسخين، يوقع الإيمان لهم من التكذيب بأن يصدقهم في كل ما يخبرونه به مما يحتمل التصديق، وذلك لأجل مصالحهم والتأليف بينهم مع ما ثبت من صدقهم، فإنه لو حملهم على عقله ومبلغ علمه يحبه الكاذب وعاقب الخائن بمجرد علمه وتفرسه، لقصرت عن ذلك غالب الأفهام وتاهت بسببه أكثر الأوهام، فنفرت القلوب ووقع من الأغلب الاتهام. ولما كان التصديق بوجود الإله على ما له من صفات الكمال المقتضي للأمر والنهي عدي بالباء، وهنا كان التصديق إنما هو للإخبار بأيّ شيء كان عدي باللام وأشير - بقصر الفعل وهو متعد - إلى مبالغة في التصديق بحيث كأنه لا تصديق غيره.

dinin güzelliklerine yakışan maslahatlar gereği yüz çevirir; Allah Teâlâ bu maslahatları şu sözüyle açıkladı: {قل أذن خير} “De ki: O bir hayır kulağıdır”, sonra bunun faydasının kendilerine döneceğini belirterek şöyle buyurdu: {لكم} “sizin için”, ardından bunu şu sözüyle tefsir etti: {يؤمن} “O iman eder”, yani Allah katından gelen melekleri yalanlamaktan uzak durarak, ikrar edip doğrulamak suretiyle onlara inanır; {بالله} “Allah'a”, yani meleklerin O'ndan haber verdikleri şeyler sebebiyle, Allah Teâlâ'nın celal ve ikram sıfatlarını mükemmel şekilde bildiğinden hakkıyla iman eder. Bunun özeti şudur: İman fiili, tasdik fiilini tazammun etmiş, sonra tasdik hazfedilip ondan bir hâl unsuru çıkarılarak onun yerine konmuş, sonra o hâl de hazfedilip ona delalet eden bir bağlaç getirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {ولتكبروا الله على ما هداكم} [Bakara: 185] “ve sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı yüceltmeniz” ayetinde takdirin 'hâmidîne alâ mâ hedâküm' (sizi hidayete erdirdiği için O'na hamdederek) olduğunu söylemişlerdir. Buradaki takdir de şudur: 'Yü'minü musaddikan billâh' (Allah'ı tasdik ederek iman eder). İşte bunun hakikati budur ve bu durum müminlerin sevgisini ve dostluğunu netice verir; bu yüzden hemen peşinden şöyle buyurdu: {ويؤمن للمؤمنين} “ve müminlere güvenir”, yani imanda kökleşmiş kimselere; doğrulanması muhtemel olan ve onların kendisine haber verdikleri her şeyde onları tasdik ederek, yalanlamaktan uzak bir güven duyar. Bu da onların doğruluğunun sabit olmasıyla beraber maslahatları ve aralarını kaynaştırmak içindir. Zira şayet onları kendi aklının ve ilminin seviyesine göre değerlendirip sadece kendi ilmi ve ferasetiyle yalancıyı cezalandırıp haine ceza verseydi, zihinlerin çoğu bunu anlamaktan aciz kalır ve vehimlerin çoğu şaşırırdı; böylece kalpler nefret eder ve insanların çoğundan ithamlar gelirdi. Emretmeyi ve nehyetmeyi iktiza eden kemal sıfatlarına sahip İlah'ın varlığını tasdik etmek 'bâ' harf-i cerri ile geçişli kılınmışken; buradaki tasdik herhangi bir haber vermeye yönelik olduğundan 'lām' harfiyle geçişli kılınmış ve -fiil geçişli olduğu halde kısa tutularak- sanki bundan başka bir tasdik yokmuşçasına tasdikteki mübalağaya işaret edilmiştir.

ولما بين سبحانه أن تصديقه ظاهراً وباطناً إنما هو للراسخين في الإيمان، بين أن تصديقه لغيرهم إنما هو الظاهر فقال: {ورحمة} أي وهو رحمة {للذين آمنوا} أي أظهروا الإيمان بألسنتهم {منكم} فهو - والله أعلم - إشارة إلى المنافقين ومن في حكمهم ممن جزم لسانه وقلبه مزلزل، أي أن إظهار تصديقهم قبولاً لما ظهر منهم وستر قبائح أسرارهم سبب للكف عن دمائهم، وإظهار المؤمنين لمقتهم ربما كان ذلك سبباً لصدق إيمانهم بما يرون من محاسن الإيمان بتمادي الزمان، ولا يستبعد كون التعبير بالماضي إشارة إلى المنافقين لا سيما بعد التعبير باسم الفاعل، فقد قال الإمام أبو الحسن الحرالي في كتابه المفتاح ما نصه: الباب الرابع في رتب البيان عن تطور الإنسان بترقيه في درج الإيمان وترديه في درك الكفران: اعلم أن الله محيط بكل شيء خلقاً وأمراً أولاً وآخراً ظاهراً وباطناً وهو حمده، وله علو في ظهور أمره وكبير خلقه، واحتجاب في مقابل ذلك من خلقه وأمره بما أبداه من حكمته وأسباب هداه وفتنته، وذلك العلو هو إلهيته، والاحتجاب هو ملكه، وبينهما إقامة كل خلق لما خلق له وتأييد كل أمر من الأمرين لما أقيم له، وذلك هو ربانيته ولكل فتق من خلفه وأمره رتق سابق.

Allah Teâlâ onun zahiren ve batınen tasdik etmesinin sadece imanda kökleşmiş olanlara mahsus olduğunu açıklayınca, onların dışındakileri tasdik etmesinin sırf zahire göre olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {ورحمة} “ve bir rahmettir”, yani o bir rahmettir, {للذين آمنوا} “iman edenler için”, yani dilleriyle imanı açığa vuranlar [için], {منكم} “içinizden”. Bu ifade -en doğrusunu Allah bilir- dilleri kesin konuşup kalpleri sarsıntıda olan münafıklara ve onların hükmünde olanlara bir işarettir. Yani onların zahiren sergilediklerini kabul ederek tasdik göstermesi ve kötü sırlarını örtmesi, kanlarının dökülmesini engellemeye bir sebeptir; ayrıca müminlerin onları dışlamaması, zaman geçtikçe imanın güzelliklerini görerek samimi şekilde iman etmelerine belki bir vesile olur. Geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesinin özellikle fail isminden (el-mü'minûn) sonra münafıklara işaret etmesi uzak bir ihtimal değildir; nitekim İmam Ebü'l-Hasen el-Harrâlî 'el-Miftâh' adlı kitabında aynen şöyle demiştir: "Dördüncü Bölüm: İnsanın iman derecelerinde yükselmesi ve küfür çukurlarına yuvarlanmasıyla geçirdiği tekâmülün açıklanma mertebeleri hakkındadır: Bil ki Allah, yaratma ve emir bakımından, evvel ve âhir, zahir ve batın olarak her şeyi kuşatmıştır ve hamd O'nadır. O'nun emrinin zuhurunda ve büyük yaratılışında bir yüceliği (ulüvv) vardır; bunun karşısında ise hikmetinden, hidayet ve imtihan sebeplerinden ortaya koyduğu şeylerle mahlukatından ve emrinden perdelenmesi (ihticâb) vardır. İşte o yücelik O'nun ilahlığıdır; perdelenme ise O'nun mülküdür. Bu ikisi arasında ise her mahlukun ne için yaratılmışsa onun için ikame edilmesi ve iki emirden her birinin ne için vaz edilmişse onunla teyit edilmesi vardır ki bu da O'nun rabbaniyetidir. Mahlukatından ve emrinden her ayrılışın (fatk) önceden bir birleşimi (ratk) vardır.

ولكل تفاوت سواء، وذلك هو رحمانيته، ولكل أقرب في مدد الحجاب اختصاص وذلك هو رحيميته، ولكل أبعد في مدد

Her farklılığın bir dengesi vardır ki bu da O'nun rahmaniyetidir. Perde süreleri içinde her yakına özel bir yakınlık vardır ki bu da O'nun rahîmiyetidir. Perde süreleri içinde

الحجاب بطش منه شديد في رده إلى القرب وتلك هي نقمته، ولكل من تنزلاته العلية ظاهراً وباطناً أمر خاص، ولكل أمر خلق، يرد بيان القرآن لكل خلق بحسب كنه ذاته واختصاص رتبة قربه ومحل بعده، وأن الله سبحانه جعل آدم وذرأه خليفة له في جميع أمره وتفصيله، وأنزل القرآن بناء على جملة ذلك، فأردأ الأحوال لهذا المستخلف المحل الذي سمي فيه بالإنسان، وهو حيث أنس بنفسه وغيره ونسي عهد ربه، فيرد لذلك بناؤه بالذم في القرآن {قتل الإنسان ما أكفره} [عبس: ١٧] {إن الإنسان لربه لكنود} [العاديات: ٦] ثم المحل الذي تداركه فيه تنبه لسماع الزجر من ربه، وهو له بمنزلة سن الميّز لابن سبع، ولا يقع إلا عن اجتماع وتراء، وذلك هو السن المسمون فيه بالناس لنوسهم، أي ترددهم بين سماع الزجر من ربهم وغلبة أهوائهم عليهم، فيرد لذلك بناؤهم بذم أكثرهم في القرآن {ولكن أكثر الناس لا يعلمون} [الأعراف: ١٨٧]- {ولا يشكرون} ثم المحل الذي يتحقق لهم قبول وسماع وإيمان لغائب الأمر والخلق، لكنهم يتزلزلون عنه كثيراً عند كل عارضة نيل خادعة رفعة، وهو لهم بمنزلة سن المحتلم الذي قد ذاق طعم بدو النطفة من باطنه الناجم العقل للنظر في حقائق المحسوسات، وذلك هو السن الذي يسعون فيه {الذين آمنوا} وهو أول سن التلقي، فلذلك جميع آداب القرآن

her uzağa ise onu tekrar yakınlığa döndürmek üzere O'ndan şiddetli bir yakalama (batş) vardır ki bu da O'nun intikamıdır. Zahiren ve batınen yüce tecellilerinin her biri için özel bir emir, her emir için de bir mahluk vardır. Kur'an'ın beyanı her mahluka, onun zatının künhüne, yakınlık mertebesinin hususiyetine ve uzaklık mahalline göre gelir. Şüphesiz Allah Teâlâ Âdem'i ve neslini bütün emirlerinde ve tafsilatında Kendisine halife kılmış ve Kur'an'ı bütün bu esaslar üzerine indirmiştir. Bu halife kılınan varlık için hallerin en düşüğü 'insan' olarak isimlendirildiği yerdir; o da kendi nefsiyle ve başkasıyla ünsiyet kurup Rabbinin ahdini unuttuğu andır. Bu sebeple Kur'an'da onun inşası yergiyle gelir: {قتل الإنسان ما أكفره} [Abese: 17] “Kahrolası insan, ne kadar da nankördür!”, {إن الإنسان لربه لكنود} [Âdiyât: 6] “Şüphesiz insan, Rabbine karşı pek nankördür”. Sonra Rabbinin uyarısını işitmek üzere bir uyanışın ona ulaştığı yer gelir ki bu onun için yedi yaşındaki temyiz çağı mesabesindedir ve bu ancak bir araya gelme ve birbirini görme neticesinde gerçekleşir. İşte bu, Rablerinden gelen uyarıyı işitmekle hevalarının kendilerine galip gelmesi arasında gidip gelmeleri (nevs/tereddüt) sebebiyle 'en-nâs' (insanlar) olarak isimlendirildikleri yaştır. Bu sebeple Kur'an'da onların inşası çoğunun yerilmesiyle gelir: {ولكن أكثر الناس لا يعلمون} [A'râf: 187] “Fakat insanların çoğu bilmezler” - {ولا يشكرون} “ve şükretmezler”. Sonra gaybî emir ve yaratılış için kendilerinde bir kabul, işitme ve imanın gerçekleştiği mertebe gelir; ancak bunlar nefsin aldatıcı her bir yükselme ve menfaat teklifinde sıklıkla sarsılırlar. Bu mertebe onlar için bâtınından fışkıran nutfe lezzetini tatmış ve aklı somut varlıkların hakikatlerini incelemeye başlamış olan büluğ çağı mesabesindedir. İşte bu, {الذين آمنوا} “iman edenler” olarak adlandırıldıkları yaştır ve bu, ilahi hitabı kabulün ilk çağıdır; bu sebeple Kur'an'ın bütün edepleri

وتعليمه إنما مورده أهل هذا السن، كان ابن مسعود ﵁ يقول: إذا سمعت الله ﷿ يقول {يا أيها الذين آمنوا} فأعرها سمعك فإنه خير يأمر به أو شر ينهي عنه، وكما أن ما يخص البالغ العاقل من الخطاب لا يدخل فيه الصبي المميز، وما يخص المميز لا يدخل فيه البالغ، كذلك خطاب {الذين آمنوا} لم يصل إليه الناس بعد، وخطاب الناس قد جاوزه {الذين آمنوا} لأنهم قد انزجروا بما قبلت قلوبهم عما ينزجر عنه الناس، وقد ائتمروا بما يأتمر به الناس؛ وهذه الأسنان الخالية عند أولي البصائر، وخاص خطابها أشد ظهوراً من أسنان الأبدان عند أصحاب الأبصار، وعدم التبصرة بهذه المراتب في الأحوال والبيان هي أقفال القلوب المانعة من تدبر القرآن، وكذلك ما فوق سن «الذين آمنوا» من سن {الذين يؤمنون} وهم في أول حد القرب منزلة بلوغ الأشد، وسن {الذين آمنوا} و {الناس} في مدد حد البعد ولذلك يخاطبون بحرف «يا» المرسلة إلى حد البعد:

ve talimi ancak bu yaşın ehline yöneliktir. İbn Mes'ûd *radıyallâhu anh* şöyle derdi: 'Allah Azze ve Celle'nin {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” buyurduğunu işittiğinde ona hemen kulak ver; zira o ya emrettiği bir hayırdır yahut nehyettiği bir şerdir.' Akıl baliğ kimseye mahsus olan hitaba mümeyyiz çocuğun dahil olamayacağı ve mümeyyize mahsus olana da baliğin girmeyeceği gibi; aynı şekilde {الذين آمنوا} “iman edenler” hitabına henüz 'insanlar' (en-nâs) mertebesindekiler ulaşamamıştır; 'insanlar' hitabını ise {الذين آمنوا} “iman edenler” aşmıştır; çünkü onlar, kalplerinin kabul ettiği hakikatler sayesinde insanların kendisinden sakınmadığı şeylerden sakınmışlar ve insanların tutunduğu esaslara sarılmışlardır. Basiret sahipleri nezdinde bu manevi yaşlar ve onlara has hitaplar, göz sahipleri katındaki beden yaşlarından çok daha belirgindir. Hallerdeki ve beyandaki bu mertebeleri basiretle kavrayamamak, Kur'an'ı tefekkür etmeyi engelleyen kalp kilitleridir. Aynı şekilde «iman edenler» yaşının üstünde {الذين يؤمنون} “iman etmekte olanlar” yaşı vardır ki onlar yakınlık sınırının başında olup rüşt çağına (bülûğ-ı eşüdd) ermiş mesabesindedirler. {الذين آمنوا} “iman edenler” ile {الناس} “insanlar” yaşı ise uzaklık sınırı süresi içindedir; bu sebeple onlara uzaklık sınırına gönderilen «yâ» nida harfiyle hitap edilir:

{يا أيها الذين آمنوا هل أدلكم على تجارة تنجيكم من عذاب أليم تؤمنون بالله ورسوله} [الصف: ١٠] وفوق ذلك سن المؤمنين وأدنى قرباً، ولذلك لم يرد في القرآن في خطابهم {يا} البعد، وهذا السن بمنزلة الاكتهال وسن الشيب، وتمام سنهم {المؤمنون حقاً} وكذلك إلى سن {المحسنين} إلى غيب سن {الموقنين} إلى ما وراء ذلك، فإن أسنان الجسم أرابيع،

{يا أيها الذين آمنوا هل أدلكم على تجارة تنجيكم من عذاب أليم تؤمنون بالله ورسوله} [Saff: 10-11] “Ey iman edenler! Sizi elem dolu bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi size? Allah'a ve Resulüne iman edersiniz...”. Bunun da üstünde müminler (el-mü'minûn) yaşı vardır ki yakınlıkta daha ileridir; bu sebeple Kur'an'da onlara hitapta uzaklık bildiren «yâ» edatı gelmemiştir. Bu yaş olgunluk ve saçlara ak düşme çağı mesabesindedir. Onların yaşının kemali ise {المؤمنون حقاً} “gerçek müminler” mertebesidir. Aynı şekilde {المحسنين} “muhsinler” yaşına, oradan {الموقنين} “yakîn sahipleri”nin gaybî yaşına ve bunun ötesine kadar uzanır. Zira bedenin yaşları dörtlü devrelerdir (çocukluk, gençlik, olgunluk, yaşlılık),

وأسنان القلب أسابيع، يعرفها من تطور فيها، ويجهلها من نبت سن قلبه على الجهل وتطور سن جسمه إلى الهرم «يهرم ابن آدم ويشيب منه اثنتان: الحرص والأمل» فالحرص فقره ولو ملك الدنيا، والأمل همه وتعبه، فمن لم يتحقق أسنان القلب وتفاوت خطابها لم ينفتح له الباب إلى فهم القرآن، ومن لم يتضح له تنزلات الخطاب لم يبن له خطاب الله من خطاب الرحمن من خطاب الملك الديان - انتهى.

kalbin yaşları ise yedilidir. Bunlarda merhale kaydeden kimse onları bilir; kalbinin yaşı cehalet üzere bitip de bedeninin yaşı ihtiyarlığa eren kimse ise bundan habersizdir. «Âdemoğlu ihtiyarlar fakat onda iki şey genç kalır: Hırs ve tûl-i emel.» Hırs, dünyaya malik olsa bile onun fakirliğidir; emel ise onun tasası ve yorgunluğudur. Kalbin yaşlarını ve hitabının derecelerini hakkıyla kavramayan kimseye Kur'an'ı anlama kapısı açılmaz; hitabın iniş mertebeleri kendisine vuzûha kavuşmayan kimseye de Allah'ın hitabı ile Rahmân'ın hitabı ve Melik-i Deyyân'ın hitabı arasındaki fark belirginleşmez." (Alıntı bitti).

ولما بين ما لمن صدقه باطناً أو ظاهراً من الرحمة، بين ما على من كذبه فآذاه من النقمة فقال: {والذين يؤذون} أي هؤلاء ومن غيرهم {رسول الله} أي الذي أظهر - وهو الملك الأعلى - شرفه وعظمته بالجمع بين الوصفين وأعلاه بإضافته إليه، وزاد في رفعته بالتبير باسمه الأعظم الجامع، وهو واسطة بين الحق والخلق في إصلاح أحوالهم فإنما يستحق منهم الشكر والإكرام لا الأذى والإيلام.

Onu batınen veya zahiren tasdik eden kimseye verilecek rahmeti açıklayınca, onu yalanlayıp eziyet eden kimsenin üzerine gelecek intikamı beyan ederek şöyle buyurdu: {والذين يؤذون} “İncitenler ise”, yani bunlardan ve başkalarından olup [eziyet edenler], {رسول الله} “Allah'ın Resulünü”, yani en yüce Hükümran olan Allah'ın iki vasfı (risalet ve ubudiyet) bir arada toplayarak şerefini ve azametini ortaya koyduğu, Kendisine izafe ederek yücelttiği ve her şeyi toplayan İsm-i Âzam'ı ile zikrederek kadrini daha da artırdığı zâtı [incitenler]. O, durumlarını ıslah etmede Hak ile halk arasında bir vasıtadır; dolayısıyla onların eziyet ve acı vermesini değil, ancak şükrünü ve ikramını hak etmektedir.

ولما كان أذاهم مؤلماً جعل جزاءهم من جنسه فقال: {لهم عذاب أليم *} ثم علل ذلك باستهانتهم بالله ورسوله، وأخبر أنهم يخشون على دمائهم فيصلحون ظواهرهم حفظاً لها بالأيمان الكاذبة فقال: {يحلفون بالله} أي الذي له تمام العظمة {لكم} أي أنهم ما آذوا النبي ﷺ خصوصاً ولا أولادكم بالمخالفة عموماً؛ وبين غاية مرادهم بقوله: {ليرضوكم} .

Onların eziyetleri elem verici olduğundan cezalarını da kendi cinsinden kıldı ve şöyle buyurdu: {لهم عذاب أليم *} “onlar için elem verici bir azap vardır”. Sonra bunu Allah'ı ve Resulünü hafife almalarıyla gerekçelendirdi ve canları konusunda endişe ettiklerini, bu yüzden canlarını korumak maksadıyla yalan yeminlerle zahirlerini düzelttiklerini haber vererek şöyle buyurdu: {يحلفون بالله} “Allah'a yemin ederler”, yani sonsuz azamet sahibi olan Zât'a [yemin ederler], {لكم} “size”, yani ne özel olarak Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'e eziyet ettiklerine ne de genel olarak muhalefetle evlatlarınıza [eziyet ettiklerine dair size yemin ederler]; maksatlarının nihai gayesini ise şu sözüyle beyan etti: {ليرضوكم} “sizi razı etmek için”.

ولما كان الرسول ﵊ ليس بأذن بالمعنى الذي

Peygamber *aleyhisselâm* onların murat ettiği anlamda bir kulak olmadığı için,

أرادوه، بين أنه لم يكن راضياً بإيمانهم لعدم وقوع صدقتهم في قلبه ولكنه أظهر تصديقهم لما تقدم من الإصلاح فقال: {والله} أي الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد معه {ورسوله} أي الذي هو أعلى خلقه، وبلغ النهاية في تعظيمه بتوحيد الضمير الدال على وحدة الراضي لأن كل ما يرضي أحدهما يرضي الآخر فقال: {أحق أن} أي بأن {يرضوه} ولما كان مناط الإرضاء الطاعة ومدار الطاعة الإيمان، قال معبراً بالوصف لأنه مجزأه: {إن كانوا مؤمنين*} أي فهم يعلمون أنه أحق بالإرضاء فيجتهدون فيه، وذلك إشارة إلى أنهم إن جددوا إرضاءه كل وقت كان دليلاً على إيمانهم، وإن خالفوه كان قاطعاً على كفرانهم.

sadakaları kalbinde yer etmediğinden onların imanından razı olmadığını, fakat daha önce geçen ıslah maslahatı sebebiyle onları zahiren tasdik ettiğini beyan ederek şöyle buyurdu: {والله} “Oysa Allah”, yani bütün emir Kendisine ait olan ve O'nunla beraber hiç kimsenin emri bulunmayan Zât, {ورسوله} “ve Resulü”, yani yaratılmışların en yücesi olan Resulü, -razı olanın birliğine delalet eden zamiri tekil getirerek O'nu yüceltmenin zirvesine ulaştı; zira birini razı eden her şey diğerini de razı eder- şöyle buyurdu: {أحق أن} “daha layıktır”, yani şuna daha layıktır: {يرضوه} “O'nu razı etmelerine”. Razı etmenin esası itaat, itaatin esası da iman olduğundan, imanın karşılığı olan vasıfla ifade ederek şöyle buyurdu: {إن كانوا مؤمنين*} “eğer mümin iseler”, yani böyle iseler O'nun razı edilmeye daha layık olduğunu bilir ve bunun için gayret gösterirler. Bu da onların O'nun rızasını her an tazelemelerinin imanlarına delil olacağına, O'na muhalefet etmelerinin ise küfürlerine kesin bir delil teşkil edeceğine bir işarettir.

ولما بين أن حلفهم هذا إنما هو لكراهة الخزي عند المؤمنين وبين من هو الأحق بأن يرضوه، أقام الدليل على ذلك في استفهام إنكار وتوبيخ مبيناً أنهم فرّوا من خزي منقض فسقطوا في خزي دائم، والخزي: استحياء في هوان، فقال: {ألم يعلموا} أي لدلالتهم على الأحق بالإرضاء. ولما كان ذكر الشيء مبهماً ثم مفسراً أضخم، أضمر للشأن فقال: {أنه} أي الشأن العظيم {من يحادد الله} وهو الملك الأعظم، ويظهر المحاددة - بما أشار إليه الفك {ورسوله} أي الذي عظمته من عظمته، بأن يفعل معهما فعل من يخاصم في

Onların bu yeminlerinin sadece müminler nezdinde rezil olma korkusundan kaynaklandığını ve razı edilmeye kimin daha layık olduğunu beyan edince, geçici bir rezillikten kaçıp ebedî bir rezilliğe düştüklerini açıklayarak inkâr ve azarlama ifade eden bir soruyla buna delil getirdi -hizy (rezillik), aşağılanma içindeki utançtır- ve şöyle buyurdu: {ألم يعلموا} “Bilmediler mi ki”, yani razı edilmeye daha layık olan Zât'a yönlendirilmiş olmalarına rağmen [bilmediler mi?]. Bir şeyi önce kapalı sonra açık zikretmek daha tesirli olduğundan durum zamirini (şân zamiri) kullanarak şöyle buyurdu: {أنه} “gerçekten o büyük hakikat şudur ki”, {من يحادد الله} “kim Allah'a karşı gelirse”, ki O en yüce Hükümran'dır; -kelimenin kökünün ayrık gelmesinin hissettirdiği üzere- karşıtlığı açıkça sergilerse, {ورسوله} “ve Resulüne”, yani azameti O'nun azametinden olan Resulüne [karşı gelirse]; bu da bir arazi sınırı için çekişip hasmının sınırına galip gelmek isteyen ve neticede kendi sınırının dışına çıkmak zorunda kalan kimsenin davranışı gibi onlara karşı davranmak suretiyle olur;

حد أرض فيريد أن يغلب على حد خصمه، ويلزمه أن يكون في حد غير حده {فأن له نار جهنم} أي فكونها له جزاء له على ذلك حق لا ريب فيه {خالداً فيها} أي دائماً من غير انقضاء كما كانت نيته المحادة أبداً؛ ثم نبه على عظمة هذا الجزاء بقوله: {ذلك} أي الأمر البعيد الوصف العظيم الشأن {الخزي العظيم*} .

{فأن له نار جهنم} “şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır”, yani buna bir ceza olarak onun cehennem ateşine mahkûm olması şüphe götürmez bir haktır; {خالداً فيها} “içinde ebedî kalıcı olarak”, yani karşı gelme niyeti ebedî olduğu gibi hiçbir sonu olmaksızın daimi olarak [kalacaktır]. Sonra bu cezanın büyüklüğüne şu sözüyle dikkat çekti: {ذلك} “İşte bu”, yani nitelenmesi imkânsız, durumu pek büyük olan bu akıbet, {الخزي العظيم*} “büyük rezilliktir”.

ولما علل فعل المستهينين، أتبعه تعليل أمر صنف آخر أخف منهم نفاقاً بما عندهم مما يقارب التصديق فقال: {يحذر المنافقون} وعبر بالوصف الدال على الرسوخ تحذيراً لهم من أدنى النفاق فإنه يجر إلى أعلاه {أن تنزل} ولما كانت السورة الفاضحة لهم داهية ونائبة من نوائب الدهر وشدائده، عدى الفعل بعلى فقال: {عليهم سورة} أي قطعة من القرآن شديدة الانتظام {تنبئهم} أي تخبرهم إخبار عظيماً مستقصي {بما في قلوبهم} لم يظهروا عليه أحداً من غيرهم او أحداً مطلقاً، لعل هذا الصنف كانوا يسلفون الأيمان لعلها تشكك بعض الناس أو تخفف عنهم إذا نزل ما يهتكهم، روي أنهم كانوا يقولون ما يؤدي ويدل على النفاق ويقولون: عسى الله أن لا يفشي علينا سرنا، وقال بعضهم بعد كلام قالوه: والله إني لأرانا شر خلق الله ولوددت أني قدمت فجلدت مائة جلدة وأنه لا ينزل فينا شيء يفضحنا.

Hafife alanların fiilinin gerekçesini açıklayınca, nifakın en alt derecesinin en üst derecesine sürükleyeceği hususunda onları uyarmak üzere kökleşmişliğe delalet eden vasıfla ifade ederek, kendilerinde tasdike yakın şeyler bulunan ve nifakı onlardan daha hafif olan diğer bir sınıfın durumunun gerekçesini bunun peşinden zikretti ve şöyle buyurdu: {يحذر المنافقون} “Münafıklar çekinirler”, {أن تنزل} “indirilmesinden”. Kendilerini rezil eden sure büyük bir felaket ve zamanın musibetlerinden biri olduğundan fiili 'alâ' harf-i cerri ile geçişli kılarak şöyle buyurdu: {عليهم سورة} “kendileri aleyhine bir surenin”, yani Kur'an'dan son derece muntazam bir parçanın [inmesinden], {تنبئهم} “onlara haber veren”, yani etraflıca ve büyük bir haberle bildiren, {بما في قلوبهم} “kalplerinde olanı”, başkalarından hiç kimseye yahut kesinlikle hiç kimseye açmadıkları şeyleri. Muhtemelen bu sınıf, kendilerini rezil edecek bir vahiy indiğinde bazı insanları şüpheye düşürmek veya üzerlerindeki baskıyı hafifletmek ümidiyle önceden yeminler ediyorlardı. Rivayet edildiğine göre onlar nifaka varan ve nifaka delalet eden sözler söyler, sonra da: "Umarız Allah bizim sırrımızı ifşa etmez" derlerdi. Hatta içlerinden biri söyledikleri bir sözün ardından şöyle demiştir: "Vallahi ben bizi Allah'ın mahlukatının en şerlisi olarak görüyorum; hakkımızda bizi rezil edecek bir şey inmesin de öne çıkarılıp yüz değnek vurulayım, bunu ne kadar çok isterdim!"

ولما كان حذرهم مع العمل ينافيه من كلام النفاق فعل المستهزىء، قال مهدداً: {قل استهزءوا} أي افعلوا فعل المستهزىء بغاية الرغبة {إن الله} أي المحيط بكمال العلم وتمام القدرة {مخرج} أي كانت له وصف إخراجه {ما تحذرون*} أي إخراجه من قبائحكم؛ وعن الحسن: كان المسلمون يسمون هذه السورة الحفارة، حفرت ما في قلوب المنافقين وأظهرته.

Onların [bu] çekinmeleri, [içlerindeki] nifak sözleriyle çelişen bir amel içinde olmaları sebebiyle alay edenin tavrına benzeyince, [Allah Teâlâ] bir tehdit olarak şöyle buyurdu: {قل استهزءوا} “De ki: Alay edin bakalım!”, yani tam bir arzuyla alay eden kimsenin yaptığını yapın! {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani ilminin mükemmelliği ve kudretinin tamlığıyla her şeyi kuşatan [Allah], {مخرج} “ortaya çıkaracaktır”, yani O'nun vasfı ortaya çıkarmaktır, {ما تحذرون*} “çekindiğiniz şeyi”, yani açığa çıkmasından korktuğunuz çirkinliklerinizi! Hasan[-ı Basrî]'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Müslümanlar bu sureye 'el-Haffâre' (kazıcı/deşeleyici) adını verirlerdi; çünkü münafıkların kalplerinde olanı deşip ortaya çıkarmıştı.

ولما وصفهم بالنفاق، حققه بعدم مبادرتهم إلى التوبة التي هي فعل المؤمنين، وباجترائهم على الإنكار مع كون السائل لهم مَنْ بلغ الغاية في الجلال والوقار والكمال فقال: {ولئن سألتهم} أي وأنت من يجب أن يصدقه مسؤوله عما أخرجت السورة مما أظهروا بينهم من الكفر، وذلك حين قال بعضهم: انظروا إلى هذا الرجل يظن أنه يفتح قصور الشام وحصونها! هيهات هيهات! فأعلمه الله فقال: احبسوا عليّ الركب.

Onları nifakla niteleyince, müminlerin davranışı olan tövbeye yönelmemeleri ve kendilerine soruyu soran zatın celal, vakar ve kemalde zirveye ulaşmış bir kimse olmasına rağmen inkâra cüret etmeleriyle bu durumu pekiştirerek şöyle buyurdu: {ولئن سألتهم} “Şayet onlara soracak olsan”, yani surenin ortaya çıkardığı ve kendi aralarında açıkça sergiledikleri küfürden dolayı kendilerine soru yöneltildiğinde sözünü doğrulamaları gereken sen [bunu] sorsan. Bu durum, bazılarının: "Şu adama bakın! Şam'ın saraylarını ve kalelerini fethedeceğini sanıyor! Heyhat, heyhat!" demesi üzerine cereyan etmiştir. Allah bunu [Peygamberine] bildirince o: "Kervanı yanıma durdurun!" buyurdu.

فسألهم {ليقولن إنما} أي ما قلنا شيئاً من ذلك، إنما {كنا نخوض} أي نتحدث على غير نظام {ونلعب} أي بما لا خرج علينا فيه ويحمل عنا ثقل الطريق، فكأنه قيل: فماذا يقال لهم إذا حلفوا على ذلك على العادة؟ فقال: {قل} أي لهم تقريراً على استهزائهم متوعداً لهم معرضاً عما اعتذروا إعلاماً بأنه غير أهل لأن يسمع جاعلاً لهم كأنهم معترفون بالاستهزاء حيث جعل المستهزأ به يلي حرف التقرير، وذلك إنما يستقيم بعد وقوع الاستهزاء وثبوته تكذيباً لهم

Onlara sorunca: {ليقولن إنما} “kesinlikle şöyle diyeceklerdir: Biz sadece”, yani biz bunlardan hiçbirini söylemedik, sadece {كنا نخوض} “daldık”, yani gelişi güzel konuşuyorduk, {ونلعب} “ve eğleniyorduk”, yani bize hiçbir sorumluluk getirmeyen ve yolun ağırlığını üzerimizden kaldıran şeylerle [vakit geçiriyorduk]. Sanki: "Âdetleri üzere bu hususta yemin ettiklerinde onlara ne denilecek?" denilmiş gibi oldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: {قل} “De ki”, yani alay edip durduklarını yüzlerine vurmak, onları tehdit etmek ve dinlenilmeye layık olmadığını bildirmek üzere öne sürdükleri mazeretten yüz çevirerek onlara [şöyle de]. Bu ifadede, alay edilen şeyin kınama/tespit edatının hemen ardına getirilmesi suretiyle onlar sanki alay ettiklerini itiraf etmiş gibi kılınmıştır; zira bu ancak alayın gerçekleşip sabit olmasından sonra onların yalanlanması adına yerinde olur;

في قولهم: إنك إذن، بالمعنى الذي أرادوه، وبياناً لما في إظهارك لتصديقهم من الرفق بهم {أبالله} أي هو المحيط بصفات بصفات الكمال {وآياته} أي التي لا يمكن تبديلها ولا تخفى على ذي بصر ولا بصيرة {ورسوله} أي الذي عظمته من عظمته وهو مجتهد في إصلاحكم وتشريفكم وإعلائكم {كنتم} أي دائماً {تستهزءون*} .

onların kastettikleri anlamda "Sen [bizi tasdik edersin]" sözlerine [bir reddiye] ve senin onları tasdik eder görünmende kendilerine yönelik bir lütuf bulunduğunun beyanı olarak [şöyle de]: {أبالله} “Allah ile mi”, yani kemal sıfatlarını kuşatan [Allah ile mi], {وآياته} “ve O'nun ayetleriyle mi”, yani değiştirilmesi imkânsız olan, ne basiret ne de görme sahibi kimseden gizli kalmayan ayetleriyle mi, {ورسوله} “ve Resulü ile mi”, yani azameti O'nun azametinden olan ve sizi ıslah etmeye, şereflendirmeye ve yüceltmeye gayret eden Resulü ile mi, {كنتم} “siz”, yani sürekli olarak, {تستهزءون*} “alay ediyordunuz?”.

ولما حقق استهزاءهم، أنتج قوله: {لا تعتذروا} أي لا تبالغوا في إثبات العذر، وهو ما ينفي الملام، فإن ذلك لا يغنيكم وإن اجتهدتم لأن القطع حاصل بأنكم {قد كفرتم} أي بقولكم هذا، ودل - على أن كفرهم أحبط ما كان لهم من عمل - بنزع الخافض تشديداً على من نكث منهم تخويفاً له وتحقيقاً بحال من أصر فقال: {بعد إيمانكم} أي الذي ادعيتموه بألسنتكم صدقاً من بعضكم ونفاقاً من غيره.

Alay ettiklerini kesinleştirince, şu sözü netice olarak geldi: {لا تعتذروا} “Özür dilemeyin!”, yani kınamayı ortadan kaldıran mazereti ispata çalışmayın; zira ne kadar gayret etseniz de bunun size bir faydası olmaz. Çünkü şu husus kesindir: {قد كفرتم} “Siz kâfir oldunuz”, yani bu sözünüzle. Küfürlerinin, önceden yaptıkları amelleri boşa çıkardığına –aradaki harf-i cerri düşürerek, içlerinden andını bozan kimseye bir şiddet, bir korkutma ve [küfürde] ısrar edenin halini teyit olmak üzere– işaret ederek şöyle buyurdu: {بعد إيمانكم} “imanınızdan sonra”, yani dillerinizle iddia ettiğiniz, kiminizin samimiyetle kiminizin ise nifakla söylediği [imanınızdan sonra].

ولما كان الحال مقتضياً لبيان ما صاروا إليه بعد إكفارهم من توبتهم أو إصرارهم، بين أنهم قسمان: أحدهما مطبوع على قلبه ومقضي توبته وحبه، وهذا الأشرف هو المراد بقوله بانياً للمفعول إعلاماً بأن المقصود الأعظم هو الفعل، لا بالنظر إلى فاعل معين: {إن نعف} لأن كلام الملك وإن جري في مضمار الشرط فهو مرشد إلى تحققه

Durum, onların küfre düşürüldükten sonraki hallerinin –tövbeleri yahut ısrarları bakımından– açıklanmasını gerektirince, onların iki kısım olduğunu beyan etti: Biri kalbi mühürlenmiş olan, diğeri ise tövbesi ve sevgisi takdir edilmiş olan. En şerefli olan bu [ikinci kısım], asıl maksadın belirli bir faile bakılmaksızın fiilin kendisi olduğunu bildirmek üzere meçhul sığa ile gelen şu sözüyle kastedilendir: {إن نعف} “Eğer affedersek”; zira Hükümran'ın sözü şart kalıbında cereyan etse bile, onun gerçekleşeceğine bir işarettir,

ليحصل الفرق بين كلام الأعلى والأدنى {عن طائفة منكم} أي لصلاحيتها للتوبة {نعذب طائفة} أي قوم ذوو عدد فيهم أهلية الاستدارة، وقرأ عاصم ببناء الفعلين للفاعل على العظمة {بأنهم} أي بسبب أنهم {كانوا مجرمين*} أي كسبهم للذنوب القاطعة عن الخير صفة لهم ثابتة لا تنفك، فهم غير متأهلين للعفو، وشرح هذه القصة أنه كان يسير بين يدي النبي ﷺ في غزوة تبوك ثلاثة نفر من المنافقين: اثنان يستهزئان بالقرآن والرسول، والآخر يضحك، قيل: كانوا يقولون: إن محمداً يزعم أنه يغلب الروم ويفتح مدائنهم، ما أبعده من ذلك! وقيل: كانوا يقولون: إن محمداً يزعم أنه نزل في أصحابنا المقيمين في المدينة قرآن، وإنما هو قوله وكلامه، فأطلع الله نبيه ﷺ على ذلك فقال: احسبوا الركب عليّ، فدعاهم وقال لهم: قلتم كذا وكذا؟ فقالوا: {إنما كنا نخوض ونلعب} أي كنا نتحدث ونخوض في الكلام كما يفعل الركب لقطع الطريق بالحديث واللعب، قال ابن اسحاق: والذي عفى عنه رجل واحد وهو مخشي بن حمير الأشجعي، يقال: هو الذي كان يضحك، ولا يخوض وكان يمشي مجانباً لهم وينكر بعض مايسمع، فلما نزلت هذه الآية تاب.

tâ ki Yüce olanın sözü ile aşağıda olanın sözü arasındaki fark anlaşılsın: {عن طائفة منكم} “içinizden bir grubu”, yani tövbeye elverişli olmalarından dolayı [affedersek], {نعذب طائفة} “diğer bir gruba da azap ederiz”, yani dönmeye kabiliyeti olan sayılabilir bir topluluğa. Âsım her iki fiili de azamet bildiren malum sığayla failine isnat ederek okumuştur. {بأنهم} “çünkü onlar”, yani şu sebepten dolayı: {كانوا مجرمين*} “suçlu idiler”, yani hayırdan koparan günahları kazanmaları kendilerinden ayrılmayan sabit bir sıfattır; dolayısıyla affa layık değillerdir. Bu kıssanın açıklaması şöyledir: Tebük Gazvesi'nde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde münafıklardan üç kişi yürüyordu; ikisi Kur'an ve Resul ile alay ediyor, diğeri ise gülüyordu. Denildi ki onlar: "Muhammed, Rumları yeneceğini ve şehirlerini fethedeceğini iddia ediyor; bundan ne kadar da uzak!" diyorlardı. Başka bir rivayette ise: "Muhammed, Medine'de kalan arkadaşlarımız hakkında Kur'an indiğini iddia ediyor; oysa bu sadece onun kendi sözü ve lakırdısıdır" diyorlardı. Allah bunu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirince o: "Kervanı yanıma durdurun!" buyurdu. Onları çağırıp: "Şöyle şöyle dediniz mi?" diye sordu. Onlar da: {إنما كنا نخوض ونلعب} "Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk", yani kervandakilerin laf ve oyunla yolu kısaltmak için yaptığı gibi laflayıp söze dalıyorduk, dediler. İbn İshâk şöyle demiştir: Affedilen tek bir kişiydi, o da Mahşî b. Hımyer el-Eşcaî idi. Denildi ki o, sadece gülen, lafa dalmayan, onlardan ayrı yürüyen ve duyduğu bazı şeyleri inkâr eden kişiydi; bu ayet inince tövbe etti.

قال: اللهم! لا أزال أسمع آية تقرأ، تقشعر منها

O şöyle dedi: "Allahım! Sürekli okunduğunda derilerin ürperdiği,

الجلود، وتجب منها القلوب، اللهم اجعل وفاتي قتلاً في سبيلك! لا يقول أحد: أنا غسلت أنا كفنت أنا دفنت، فأصيب يوم اليمامة، فما أحد من المسلمين إلا عرف مصرعه غيره ﵁. ولعل إطلاقاً الطائفة عليه تعظيماً له وستراً عليه وتبشيراً بتوبة غيره، ولعل مخشياً كان مؤمناً ولكن كان إيمانه مزلزلاً فلذا عبر هنا بقوله {أكفرتم بعد إيمانكم} والتعبير بذلك أشنع في الذم ولا سيما عند العرب لأنهم يتمادحون بالثبات على أيّ أمر اختاروه ويتذامون بالطيش، ولعل الجلاس المعنيّ بالقصة الآتية وحده أو مع غيره لم يكن آمن كغيره ممن عني بها، وما آمن إلا حين تاب، فلذا عبر هناك بقوله: {وكفروا بعد إسلامهم} ؛ قال أبو حيان: قال ابن عمر: «رأيت وديعة بن ثابت متعلقاً بحقب ناقة رسول الله ﷺ يماشيها والحجارة تنكته وهو يقول {إنما كنا نخوض ونلعب} والنبي ﷺ يقول:» أبالله وآياته «- الآية.

kalplerin titrediği bir ayet duyuyorum! Allahım, benim vefatımı Senin yolunda öldürülmek kıl! Hiç kimse: 'Ben yıkadım, ben kefenledim, ben defnettim' demesin!" Nihayet Yemâme günü vuruldu; Müslümanlardan onun dışında nerede öldüğü bilinmeyen hiç kimse kalmadı radıyallâhu anh. Ona 'taife' (grup) denilmesi, belki de onu yüceltmek, durumunu örtmek ve başkalarının tövbesini müjdelemek içindir. Mahşî belki mümindi fakat imanı sarsıntılıydı; bu sebeple burada {أكفرتم بعد إيمانكم} "İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?" buyrulmuştur. Bu şekilde ifade edilmesi kınamada daha ağırdır; özellikle de Araplar nezdinde böyledir, zira onlar seçtikleri herhangi bir işte sebat etmekle övünür, sebatsızlıkla yerilirlerdi. Gelecek kıssada kastedilen Cülâs ise tek başına yahut başkalarıyla birlikte, bu kıssada kastedilen diğerleri gibi [başta] inanmış değildi; o ancak tövbe ettiği zaman iman etti. Bu sebeple orada {وكفروا بعد إسلامهم} buyrulmuştur. Ebû Hayyân şöyle der: İbn Ömer dedi ki: "Vedîa b. Sâbit'i, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin arka kayışına tutunmuş, taşlar ayaklarına çarparken devesinin yanında koşarak {إنما كنا نخوض ونلعب} derken gördüm. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: 'Allah ile ve O'nun ayetleriyle mi...' ayetini okuyordu."

ولما بين سبحانه أفعالاً وأقوالاً لطوائف من المنافقين - منهم من كان معه ﷺ في العسكر - هي في غاية الفساد، كان ذلك ربما اقتضى أن يسأل عن المتخلفين لو خرجوا ما كان يكون حالهم؟ فقال جواباًُ عن ذلك واستدلالاً على أن إجرام الذين لم يعف عنهم منهم خلق لازم: {المنافقون والمنافقات} أي الذين أظهروا الإيمان

Yüce Allah, münafıklardan bir kısmının –ki bazısı orduda sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdi– son derece bozuk olan eylem ve söylemlerini beyan edince, bu durum geride kalanların sefere çıksalardı hallerinin nasıl olacağının sorulmasını gerektirebilirdi. Buna cevap olarak ve affedilmeyenlerin cürümlerinin ayrılmaz bir ahlak olduğuna delil getirerek şöyle buyurdu: {المنافقون والمنافقات} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar”, yani imanı açığa vurup

وأبطنوا الكفران {بعضهم} ولما كان مرجعهم الجمود على الهوى والطبع والعادة والتقليد من التابع منهم للمتبوع، قال: {من بعض} أي في صفة النفاق هم فيها كالجسد الواحد، أمورهم متشابهة في أقوالهم وأفعالهم وجميع أحوالهم، والقصد أن حالهم يضاد حال أهل الإيمان ولذلك بينه بقوله: {يأمرون بالمنكر} أي مما تقدم من الخبال والإيضاع في الخلال وغير ذلك من سيء الخصال {وينهون عن المعروف} أي من كل ما يكون فيه تعظيم الإسلام وأهله، يبغون بذلك الفتنة {ويقبضون أيديهم} أي يشحون فلا ينفقون إلا وهم كارهون.

küfrü gizleyenler; {بعضهم} “birbirlerindendir”. Onların dayanağı hevalarına, tabiatlarına, adetlerine ve tâbi olanın metbûa körü körüne taklidine saplanıp kalmak olduğundan şöyle buyurdu: {من بعض} “birbirlerindendir”, yani nifak sıfatında adeta tek bir beden gibidirler; sözlerinde, fiillerinde ve bütün hallerinde durumları birbirine benzer. Asıl maksat, onların hallerinin iman ehlinin haline zıt olduğunu açıklamaktır; nitekim bunu şu sözüyle beyan etmiştir: {يأمرون بالمنكر} “Kötülüğü emrederler”, yani daha önce geçen bozgunculuk, araya fitne sokma ve benzeri çirkin huyları [emrederler], {وينهون عن المعروف} “ve iyilikten menederler”, yani bununla fitne çıkarmak isteyerek, İslam'ı ve ehlini yüceltecek her türlü şeyden [alıkoyarlar], {ويقبضون أيديهم} “ellerini sıkı tutarlar”, yani cimrilik ederler, ancak istemeye istemeye infak ederler.

ولما كان كأن قيل: أما خافوا بذلك من معاجلة العقاب؟ أجاب بقوله: {نسوا الله} أي الملك الأعلى الذي له الأمر كله ولا أمر لأحد معه، ويصلح أن يكون علة لما تقدم عليه؛ ولما اقدموا على ذلك، سبب عنه قوله: {فنسيهم} أي فعل بهم فعل الناسي لما استهان به بأن تركهم من رحمته، فكان ذلك الترك سبباً لحلول نقمته؛ ولما تطبعوا بهذه النقائص كلها، اختصوا بكمال الفسق فشرح ذلك في أسلوب التعجيب من حالهم فقال مظهراً موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف: {إن المنافقين هم} أي خاصة {الفاسقون *} أي الخارجون عن دائرة ما ينفعهم من الطاعة الراسخون في ذلك، فقد علم أنهم لو غزوا فعلوا فعل هؤلاء سواء لأن الكل من طينة واحدة.

Sanki: "Bununla peşin bir cezadan korkmadılar mı?" denilmiş gibi olunca şu sözüyle cevap verdi: {نسوا الله} “Allah'ı unuttular”, yani bütün emirlerin sahibi olan ve Kendisiyle beraber kimsenin emri bulunmayan en yüce Hükümran'ı [unuttular]. Bu cümle, öncesinde geçenin gerekçesi olmaya da uygundur. Onlar buna cüret edince, şu sözü bunun sonucu kıldı: {فنسيهم} “O da onları unuttu”, yani onları rahmetinden mahrum bırakarak hafife aldığı şeyi unutan kimsenin muamelesiyle muamele etti; bu terk ediş ise azabının inmesine sebep oldu. Bütün bu eksiklikleri tabiat haline getirdiklerinde tam bir fısk ile nitelendiler. Hükmü vasfa bağlamak ve genele teşmil etmek üzere zamir yerine açık ismi getirerek, onların hallerine hayret uyandıran bir üslupla bunu şöyle açıkladı: {إن المنافقين هم} “Şüphesiz münafıklar, evet sadece onlardır”, {الفاسقون *} “yoldan çıkmış olanlar”, yani kendilerine fayda sağlayacak itaatin sınırlarından çıkanlar ve bunda kökleşenlerdir. Böylece bilindi ki onlar sefere çıksalardı tıpkı bunların yaptığını yapacaklardı; çünkü hepsi aynı hamurdandır.

ولما بين كثيراً من أحوالهم فاشتد التشوف إلى مآلهم وكان مقصودها بإظهار الإيمان والاعتذار عن النقائض بتأكيد الأيمان إنما هو التقرب إلى المؤمنين والتحبب طمعاً في العيش في أكنافهم وفرقاً من المعاجلة بما يستحقون من إتلافهم، بين أن لهم على هذا الخداع العذاب الدائم والطرد اللازم، وجمع معهم المصارحين بالكفر إعلاماً بأنهم إن لم يكونوا أعظم عناداً منهم فهم سواء، فقال: {وعد الله} وساقه بصيغة البشارة تهكماً بهم وإبلاغاً في مساءتهم {المنافقين والمنافقات} أي المساترين باعتقادهم {والكفار} أي المجاهرين في عنادهم.

Onların hallerinin çoğunu beyan edince akıbetlerinin ne olacağını öğrenme arzusu kuvvetlendi. Onların imanı açığa vurmaktaki ve yeminleri pekiştirerek kusurlardan özür dilemekteki maksatları, yalnızca müminlerin yanında yaşama arzusuyla onlara yakınlaşıp sevdirmek ve hak ettikleri helakin kendilerine çarçabuk ulaşmasından korkmaktı. [Allah Teâlâ], bu aldatmacaya karşılık onlar için daimi bir azap ve ayrılmaz bir kovulma olduğunu açıkladı; küfrü açıkça sergileyenlerle onları bir arada zikrederek, şayet onlardan daha inatçı değillerse bile onlarla eşit olduklarını bildirdi ve şöyle buyurdu: {وعد الله} “Allah vaat etmiştir”; onlarla alay etmek ve kederlerini artırmak için müjde sığasıyla getirerek: {المنافقين والمنافقات} “münafık erkeklere, münafık kadınlara”, yani inançlarını gizleyenlere, {والكفار} “ve kâfirlere”, yani inatlarını açıkça ortaya koyanlara [vaat etmiştir].

ولما كانوا مجبولين على تجهم المؤمنين والانقباض عنهم، وإن أظهروا خلاف ذلك فهو تصنع، قال: {نار جهنم} أي النار التي من شأنها تجهم أهلها ولقاؤهم بالعبوسة الزائدة {خالدين فيها} أي لا براح لهم عنها {هي حسبهم} أي كافيتهم في العذاب، لكن لما كان الخلود قد يتجوز به عن الزمن الطويل فيكون بعده فرج، قال: {ولعنهم الله} أي طردهم وأبعدهم من رحمته وهو الملك العليم الحكيم الذي لا أمر لأحد معه فأفهم أنه لا فرج لهم، ثم نفي كل احتمال بقوله: {ولهم} أي بالأمرين {عذاب مقيم*} أي لا وصف له غير الإقامة في الدنيا بما هم مقهورون به من سطوة الإسلام وجنوده الكرام الأعلام، وفي الآخرة بما لا يعلمه حق علمه إلا الله

Onlar müminlere yüz asmaya ve onlardan uzak durmaya meyilli olduklarından –aksini gösterseler de bu bir yapmacıklıktır– şöyle buyurdu: {نار جهنم} “cehennem ateşini”, yani ehline yüz asıp onları aşırı bir asık suratla karşılamak şanından olan ateşi [vaat etmiştir]; {خالدين فيها} “içinde ebedî kalıcılar olarak”, yani oradan asla ayrılamazlar; {هي حسبهم} “o onlara yeter”, yani azap olarak kendilerine kâfidir. Fakat ebediyet (hulûd) bazen uzun bir zaman için mecazen kullanılabildiğinden ve ardından bir kurtuluş gelebileceğinden şöyle buyurdu: {ولعنهم الله} “Allah onları lanetlemiştir”, yani rahmetinden kovup uzaklaştırmıştır; O, Kendisiyle birlikte kimsenin hükmü bulunmayan Alîm ve Hakîm Hükümran'dır; böylece onlar için hiçbir kurtuluşun olmadığını anlatmıştır. Sonra şu sözüyle bütün ihtimalleri ortadan kaldırdı: {ولهم} “Ve onlar için vardır”, yani her iki durum sebebiyle, {عذاب مقيم*} “sürekli bir azap”, yani dünyada İslam'ın ve onun şerefli, seçkin askerlerinin ezici gücüyle boyun eğdirilmeleri, ahirette ise hakiki ilmini ancak her şeyi bilen Hükümran Allah'ın bildiği şeylerle,

الملك العلام.

sürekli kalmaktan başka vasfı olmayan [bir azap vardır].

ولما كان حالهم في الإقبال على العاجلة لكونها حاصلة والإعراض عن العاقبة لأنها غائبة متشابهاً لحال من كان قبلهم من الأمم الخالية والقرون الماضية، بين لهم ذلك وختم ببيان سوء أحوالهم وقبح مآلهم بتلاشي أعمالهم فقال ملتفتاً إلى أسلوب الخطاب لأنه أوقع في باب العتاب وأقعد في استجلاب المصالح للمتاب: {كالذين} أي حاصل ما مضى من أمركم أيها المنافقون أنكم مثل الذين؛ ولما كان فاعل ما يذكر إنما هو بعض من مضى أثبت الجارّ فقال: {من قبلكم} أي من الأمم الخالية، ثم شرع في شرح حالهم وذكر وجه الشبه فقال: {كانوا أشد منكم قوة} لأن الزمان كان إذ ذاك أقرب إلى سن الشباب {وأكثر أموالاً وأولاداً} وهذا ناظر إلى قوله: «فلا تعجبك أموالهم ولا أولادهم {فاستمتعوا} أي طلبوا المتاع والانتفاع في الدنيا بغاية الرغبة معرضين عن العقبى {بخلاقهم} أي نصيبهم الذي قدره الله وخلقه لهم، وكان الأليق بهم أن يتبلغوا به في السفر الذي لا بد منه إلى الآخره {فاستمتعتم بخلاقكم} أي كالمقتفين لآثارهم والقاصدين لنارهم {كما استمتع} وفي الإتيان بقوله: {الذين} ولما كانوا لم يستغرقوا الزمن الماضي، أثبت الجارّ فقال: {من قبلكم بخلاقهم} ظاهراً غير مضمر تنبيه على ذمهم بقلة النظر لنفسهم المستلزم لقلة عقولهم حيث كانوا دونهم في القوة أبداناً وأموالاً وأولاداً لم يكفوا عن الاستمتاع

Onların elde hazır olduğu için peşin olana yönelip gayb olduğu için akıbetten yüz çevirme halleri, kendilerinden önceki geçmiş ümmetlerin ve asırların haline benzediğinden, bunu onlara açıkladı ve amellerinin boşa çıkmasıyla durumlarının kötülüğünü ve akıbetlerinin çirkinliğini bildirerek sözü noktaladı. Azarlama kapısında daha tesirli ve tövbe için menfaatleri celbetmede daha elverişli olduğu için hitap üslubuna geçerek şöyle buyurdu: {كالذين} “Siz de tıpkı şunlar gibisiniz”, yani ey münafıklar, geçmişteki durumunuzun özeti şudur ki siz tıpkı şu kimseler gibisiniz; zikredilen fiili işleyenler geçmiştekilerin bir kısmı olduğundan harf-i cerri sabit tutarak şöyle buyurdu: {من قبلكم} “sizden öncekiler”, yani geçmiş ümmetler [gibisiniz]. Sonra onların hallerini açıklamaya ve benzerlik yönünü zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: {كانوا أشد منكم قوة} “Onlar sizden daha kuvvetliydiler”, çünkü o zamanlar gençlik çağına daha yakındı; {وأكثر أموالاً وأولاداً} “malları ve çocukları da daha çoktu”. Bu, "Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin" ayetine bakmaktadır. {فاستمتعوا} “Onlar pay aldılar”, yani ahiretten yüz çevirerek tam bir arzuyla dünyada faydalanıp pay almayı istediler, {بخلاقهم} “kendi paylarından”, yani Allah'ın onlar için takdir edip yarattığı nasiplerinden. Oysa onlara yaraşan, ahirete yapılacak olan o kaçınılmaz yolculukta bununla yetinip azıklanmaktı. {فاستمتعتم بخلاقكم} “Siz de kendi payınızdan faydalandınız”, yani adeta onların izinden giden ve onların ateşini hedefleyen kimseler olarak [faydalandınız], {كما استمتع} “tıpkı pay aldığı gibi”. Burada {الذين} ve geçmiş zamanı bütünüyle kapsamadıkları için harf-i cerri sabit tutarak {من قبلكم بخلاقهم} “sizden öncekilerin kendi paylarından” ifadesini zamir yerine açık isimle getirmesi; beden, mal ve evlatça kuvvet bakımından onlardan daha aşağı oldukları halde, o fırkaları kuvvetlerine rağmen hiçbir sebebin fayda vermediği bir azapla helak eden şeyden korkup pay alma

والخوض خوفاً مما محق أولئك الأحزاب على قوتهم من العذاب من غير أن ينفعهم سبب من الأسباب {وخضتم} أي ذهبتم في أقوالكم وأفعالكم خبطاً على غير سنن قويم {كالذي} أي كخوضهم الذي {خاضوا} وهو ناظر إلى قولهم {إنما كنا نخوض ونلعب} قال أبو حيان: وهو مستعار من الخوض في الماء ولا يستعمل إلا في الباطل لأن التصرف في الحق إنما هو على ترتيب ونظام، وأمور الباطل إنما هي خوض، ومنه قوله ﷺ:

ve batıla dalmaktan geri durmamaları hasebiyle kendilerini düşünmemelerinden kaynaklanan akıl noksanlıklarını yermeye yönelik bir uyarıdır. {وخضتم} “ve siz de daldınız”, yani sözlerinizde ve fiillerinizde doğru bir yol tutmaksızın rastgele daldınız, {كالذي} “tıpkı daldıkları gibi”, yani onların daldığı dalış gibi [daldınız]. Bu, {خاضوا} “onların daldığı” [ifadesidir ki], onların "Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk" sözlerine bakmaktadır. Ebû Hayyân şöyle der: Bu, suya dalmaktan istiare edilmiştir ve yalnızca batıl hakkında kullanılır; çünkü hakta tasarruf bir düzen ve intizam üzeredir, batıl işler ise sadece [rastgele bir] dalıştır. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bundandır:

«رب متخوض في مال الله له النار يوم القيامة» .

«Nice kimseler vardır ki, Allah'ın mülküne haksızca dalar; kıyamet gününde onlar için ateş vardır.»

ولما آذن هذا النظم لهم بالخسارة، حصل التشوف إلى عاقبة أمرهم فأخبر عن ذلك بقوله: {أولئك} أي البعداء من الخير، والظاهر أنه إشارة إلى الذين وصفهم بالشدة وكثرة الأموال والأولاد {حبطت} أي فسدت فبطلت {أعمالهم في الدنيا} أي بزوالها عنهم ونسان لذاتها {والآخرة} أي وفي الدار الباقية لأنهم لم يسعوا لها سعيها؛ وزاد في التنبيه على بعدهم مما قصدوا لأنفسهم من النفع فقال: {وأولئك هم} أي خاصة {الخاسرون*} أي لا خاسر في الحقيقة غيرهم لأنهم خسروا خلاقهم في الدارين فخسروا أنفسهم فلا أخسر ممن تشبه بهم، ولعل في الالتفات إلى مقام الخطاب أيضاً إشارة إلى تحذير كل سامع من مثل هذه الحال لصحة أن يكون مراداً بهذا المقال،

Bu dizilim onlar için bir hüsranı haber verince, durumlarının akıbetini öğrenme arzusu hasıl oldu. [Allah Teâlâ] bunu şu sözüyle bildirdi: {أولئك} “İşte onlar”, yani hayırdan uzak olanlar –görünen o ki bu, kuvvet, mal ve evlat çokluğuyla nitelenen kimselere bir işarettir–; {حبطت} “boşa çıkmıştır”, yani fesada uğrayıp batıl olmuştur, {أعمالهم في الدنيا} “dünyadaki amelleri”, yani kendilerinden yok olup gitmesi ve lezzetlerinin unutulması sebebiyle, {والآخرة} “ve ahiretteki”, yani ebedi yurtta da [boşa çıkmıştır], zira orası için gereken çabayı göstermemişlerdir. Kendileri için hedefledikleri faydadan ne kadar uzak olduklarına dikkat çekmeyi artırarak şöyle buyurdu: {وأولئك هم} “ve işte onlar, evet sadece onlardır”, {الخاسرون*} “hüsrana uğrayanlar”, yani gerçekte onlardan başka hüsrana uğrayan yoktur; çünkü her iki yurtta da nasiplerini kaybetmiş, böylece kendilerini ziyana uğratmışlardır. Dolayısıyla onlara benzeyenden daha çok hüsrana uğrayan kimse olamaz. Hitap makamına geçilmesinde, muhatabın bu sözle kastedilmesinin sahih olması sebebiyle her dinleyeni böylesi bir durumdan sakındırmaya yönelik bir işaret de bulunmaktadır;

فإن من أسرار القرآن في إعجازه أن تكون عبارته متوجهة إلى شيء وإشارته شاملة لغيره من حيث اتصافه بعلة ذلك الحال أو غير ذلك من الخلال؛ قال الإمام أبو الحسن الحرالي في آخر عروة المفتاح في بيان تناول كلية القرآن لكلية الآية ولكل قارىء يقرؤه من أهل الفهم والإيقان: اعلم أن الله ﷾ أنزل القرآن نبأ عن جميع الأكوان، وأن جميع ما أنبأ عنه من أمر آدم إلى زمان محمد ﵉ من أمر النبوات والرسالات والخلافات وأصناف الملوك والفراعنة والطغاة وأصناف الجناة وجميع ما أصابهم من المثوبات والمثلات في يوم آدم ﵇ إلى زمان محمد ﷺ الذي هو ستة آلاف سنة ونحوها كل ذلك يتكرر بجملته في يوم محمد ﷺ الذي هو ألف سنة أو نحوها أعداداً بأعداد وأحوالاً بأحوال في خير أو شرف، لكل من الماضين مثل يتكرر في هذه الأمة الخاتمة كما قال ﷺ «» لكل نبي قبلي في أمتي نظير «ثم ذكر ﷺ نظراء» مثل إبراهيم كأبي بكر، ومثل موسى كعمر، ومثل هارون كعثمان، ومثل نوح كعلي، ومثل عيسى كأبي ذر «وقال ﷺ:» إني لأعرف النظراء من أمتي بأسمائهم وأسماء آبائهم وعشائرهم كافرهم ومؤمنهم ممن كان وممن هو كائن وممن سيكون بعد، ولو شئت أن أسميهم لفعلت «»

zira Kur'an'ın i'caz sırlarından biri de, ifadesinin bir şeye yönelmiş olmasıyla birlikte, işaretinin o halin illetini veya diğer vasıfları taşıması bakımından başkalarını da kapsamasıdır. İmam Ebü'l-Hasen el-Harrâlî, 'Urvetü'l-Miftâh'ın sonunda, Kur'an'ın tümelinin her bir ayeti ve onu anlama ve yakîn ehlinden okuyan her bir okuyucuyu kapsamasının beyanı sadedinde şöyle der: Bil ki Allah azze ve celle Kur'an'ı bütün kâinatın haberi olarak indirmiştir. Âdem'den Muhammed aleyhisselâm'ın zamanına kadar haber verdiği nebilik, risalet, hilafet işleri, hükümdar, firavun ve tağut sınıfları, suçlu zümreler ve Âdem aleyhisselâm gününden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına kadar geçen yaklaşık altı bin yıllık sürede başlarına gelen mükâfat ve cezaların tamamı; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaklaşık bin yıllık gününde hayır ve şerefte fert fert, hal hal bütünüyle tekrar eder. Geçmiştekilerin her birinin bu son ümmette tekrarlanan bir benzeri vardır; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Benden önceki her peygamberin ümmetimde bir benzeri vardır.» Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem bu benzerleri zikrederek: «İbrahim'in benzeri Ebû Bekir, Musa'nın benzeri Ömer, Harun'un benzeri Osman, Nuh'un benzeri Ali ve İsa'nın benzeri Ebû Zer'dir» buyurdu. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ümmetimden bu benzerleri isimleriyle, babalarının ve kabilelerinin isimleriyle; kâfirlerini ve müminlerini, geçmiş olanlarını, şu an var olanlarını ve bundan sonra gelecek olanlarını kesinlikle bilirim. Şayet onları tek tek saymak isteseydim yapardım.»

فما صد أكثر هذه الأمة عن فهم القرآن ظنهم أن الذي فيه من قصص الأولين وأخبار المثابين والمعاقبين من أهل

Bu ümmetin çoğunu Kur'an'ı anlamaktan alıkoyan şey, onda geçen öncekilerin kıssalarının, bütün din mensuplarından

الأديان أجمعين أن ذلك إنما مقصوده الأخبار والقصص فقط، كلاً وليس كذلك! إنما مقصوده الاعتبار والتنبيه لمشاهدة متكررة في هذه الأمة من نظائر جميع أولئك الأعداد وتلك الأحوال والآثار حتى يسمع السامع جميع القرآن من أوله إلى خاتمته منطبقاً على هذه الأمة وأئمتها هداتها وضلالها، فحينئذ ينفتح له باب الفهم ويضيء له نور العلم ويتجه له حال الخشية ويرى في أصناف هذه الأمة ما سمع من أحوال القرون الماضية وإنه كما قيل في مثل السائر:

mükâfat ve ceza görenlerin haberlerinin asıl maksadının sadece haberler ve kıssalar olduğunu sanmalarıdır. Asla, öyle değildir! Asıl maksat; dinleyenin, Kur'an'ın başından sonuna kadar tamamını bu ümmete, onun önderlerine, hidayet rehberlerine ve saptırıcılarına uygulanmış olarak işitinceye kadar, bütün o fertlerin, hallerin ve izlerin benzerlerinin bu ümmette tekrarlanan müşahedelerine ibret nazarıyla bakmak ve dikkat çekmektir. İşte o zaman onun için anlama kapısı açılır, ilim nuru parlar, haşyet hali yönelir ve geçmiş asırların hallerinden duyduğu şeyleri bu ümmetin sınıflarında görür. Bu durum, meşhur darb-ı meselde denildiği gibidir:

إياك أعني واسمعي ياجارة ... ثم إذا شهد انطباق القرآن على كلية الأمة فكان بذلك عالماً ينفتح له باب ترق، فيترقى سمعه إلى أن يجد جميع كلية القرآن المنطبق على كلية الأمة منطبقاً على ذاته في أحوال نفسه وتقلباته وتصرفات أفعاله وازدحام خواطره حتى يسمع القرآن منطبقاً عليه فينتفع بسماع جميعه ويعتبر بأي آية سمعها منه فيطلب موقعها في نفسه فيجدها بوجه ما رغبة كانت أو رهبة تقريباً كانت أو تبعيداً إلى أرفع الغايات أو إلى أنزل الدركات، فيكون بذلك عارفاً، هذا مقصود التنبيه في هذا الفصل جملة، ولنتخذ لذلك مثالاً يرشد لتفهم ذلك الانطباق على كلية الأمة علماً وعلى خصوص ذات القارىء السامع

"Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla..." Sonra Kur'an'ın ümmetin bütününe uygulandığına şahit olup bu sayede bir âlim haline gelince, onun için bir terakki kapısı açılır; işitmesi öyle bir dereceye yükselir ki, ümmetin bütününe uygulanan Kur'an'ın tamamını kendi nefsinde, nefsinin hallerinde, iniş çıkışlarında, amellerinin tasarruflarında ve hücum eden düşüncelerinde bizzat kendine uygulanmış olarak bulur. Öyle ki Kur'an'ı kendisine uygulanmış olarak dinler; onun tamamını dinlemekten faydalanır ve ondan duyduğu her bir ayetten ibret alır. O ayetin nefsindeki yerini arar ve ister rağbet ister korku, ister yaklaştırma ister uzaklaştırma olsun, en yüce hedeflere yahut en aşağı derekelere doğru bir şekilde onu kendinde bulur; böylece bir arif olur. Bu fasıldaki uyarının özeti budur. Şimdi, bu uygulamanın ümmetin bütününe bir ilim olarak, okuyup dinleyen kimsenin bizzat şahsına ise

عرفاناً، فاعلم أن أصول الأديان المزدوجه التي لم تترق إلى ثبات حقائق المؤمنين فمن فوقهم من المحسنين والموقنين التي جملتها تحت حياطة الملك والجزاء والمداينة، الذين تروعهم رائعة الموت أولاً ثم رائعة القيامة ثانياً إلى ما يشتمل عليه يوم الدين من أهوال المواقف الخمسين التي كل موقف منها ألف من السنين في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة، فعدد هذه الأديان سبعة، ما من دين منها إلا ويوجد في صنف من أصناف هذه الأمة، وتجده المعتبر في نفسه في وقت ما بقلة أو كثرة بدوام أو خطرة بضعف أو شدة على إثر دين غالب أو عن لمح عين زائل، وهذه الأديان السبعة هي دين {الذين آمنوا} من هذه الأمة ولم يتحققوا لحقيقة الإيمان فيكونوا من المؤمنين الذين صار الإيمان وصفاً ثابتاً في قلوبهم، الموحدين المتبرئين من الحول والقوة، المتحققين لمعناه، إقداراً لله عليهم بما شاء لا بما يشاؤون {الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم وإذا تليت عليهم آياته زادتهم إيماناً وعلى ربهم يتوكلون - أولئك هم المؤمنون حقاً} [الأنفال: ٢-٤] ، وأما الذين آمنوا فهم الذين لا يثبتون على حال إيمانهم ولكن تارة وتارة، ولذلك هم المنادون والمنهيون والمأمورون في جميع القرآن الذين يتكرر عليهم النداء في السورة الواحدة مرات عديدة من نحو ما بين قوله تعالى

bir irfan olarak anlaşılmasına rehberlik edecek bir misal verelim: Bil ki, müminlerin ve onların üstündeki muhsinlerin ve yakîn sahiplerinin hakikatlerinin sebatına henüz yükselememiş olan; bütünü mülk, ceza ve borçlanma koruması altında bulunan, kendilerini önce ölümün dehşeti, sonra da kıyametin dehşeti ile süresi elli bin yıl olan bir günde her bir durağı bin yıl olan elli duraklı din gününün içerdiği korkuların sarstığı karışık dinlerin asılları yedi adettir. Bu dinlerden hiçbiri yoktur ki bu ümmetin bir zümresinde bulunmasın. İbret alan kimse, az veya çok, sürekli veya anlık, zayıf veya şiddetli, baskın bir dinin akabinde veya göz açıp kapayıncaya kadar gelip geçici olarak bunu nefsinde bir vakitte bulur. Bu yedi din şunlardır: Birincisi, bu ümmetten olup da imanın hakikatini gerçekleştirememiş, dolayısıyla imanın kalplerinde sabit bir vasıf haline geldiği, güç ve kuvvetten teberri etmiş muvahhid, kendi diledikleri gibi değil O'nun dilediği gibi Allah'ın kendileri üzerindeki kudretini anlamış ve {الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم وإذا تليت عليهم آياته زادتهم إيماناً وعلى ربهم يتوكلون - أولئك هم المؤمنون حقاً} [el-Enfâl: 2-4] ayetindeki gerçek müminlerden olamamış {الذين آمنوا} “iman edenler”in dinidir. İman edenlere gelince, onlar iman halleri üzerinde sebat etmezler, bir öyle bir böyle olurlar. Bu sebeple Kur'an'ın tamamında seslenilen, yasaklanan ve emredilenler onlardır; tek bir surede kendilerine defalarca nida edilir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları arasında olduğu gibi:

{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقين} [التوبة: ١١٩] إلى قوله تعالى {يا أيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه} [المائدة: ٥٤] إلى ما بين ذلك من نحو قوله تعالى {إن الذين آمنوا ثم كفروا ثم آمنوا} [النساء: ١٣٧] فهؤلاء هم أهل دين ثابت ينتظمون به مع من ليس له ثبات من ماضي الأيان المنتظمين مع من له أصل في الصحة من الأديان الثلاثة في نحو قوله تعالى {إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى والصابئين من آمن بالله واليوم الآخر} [البقرة: ٦٢] المنتظمين أيضاً مع المغيرين لأديانهم والمفترين لدين لم ينزل الله به من سلطان في نحو قوله تعالى: {إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين والنصارى والمجوس والذين أشركوا} [الحج: ١٧] فهذا هو الدين الأول؛ وأما الدين الثاني فهو دين الذين هادوا والذين منهم الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها والذين ورثوا الكتاب يأخذون عرض هذا الأدنى ويقولون: سيغفر لنا، وإن يأتهم عرض مثله يأخذوه والذين يكتبون الكتاب بأيديهم ثم يقولون: هذا من عند الله، والذين يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله، والذين يأكلون الربا وقد نهوا عنه، والذين اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله والمسيح ابن مريم، وأما الدين الثالث فدين الذين قالوا: إنا نصارى، الذين منهم الذين ضلوا عن سواء السبيل الذين غلوا في دينهم وقالوا على الله غير الحق واتخذوا رهبانهم أرباباً من دون الله والمسيح ابن مريم، وأما الدين الرابع فدين الصابئة الذين منهم متألهو النجوم عباد الشمس والقمر والكواكب ومغيروهم، هم بالترتيب أول من عبد محسوساً

{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقين} [et-Tevbe: 119] “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun.” ayetinden Yüce Allah'ın {يا أيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه} [el-Mâide: 54] “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” kavline ve bunların arasında yer alan Yüce Allah'ın {إن الذين آمنوا ثم كفروا ثم آمنوا} [en-Nisâ: 137] “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler, sonra tekrar iman edenler...” kabilinden ayetlere kadar [zikredilenler]; işte bunlar, geçmiş zamanlardan beri sebatı olmayan kimselerle birlikte bir intizam oluşturan ve Yüce Allah'ın {إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى والصابئين من آمن بالله واليوم الآخر} [el-Bakara: 62] “Şüphesiz iman edenler; Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden de Allah’a ve ahiret gününe inananlar...” kavlindeki üç dinden aslı sahih olanlarla bir intizam oluşturan, ayrıca Yüce Allah'ın {إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين والنصارى والمجوس والذين أشركوا} [el-Hacc: 17] “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecûsîler ve ortak koşanlar...” kavlindeki dinlerini değiştiren ve Allah'ın hakkında hiçbir delil indirmediği bir dini uyduran kimselerle de bir intizam oluşturan sabit bir dinin ehlidirler. İşte bu, birinci dindir. İkinci din ise Yahudilerin dinidir; onlardan bir kısmı kendilerine Tevrat yükletilip de sonra onu taşımayanlar, Kitab'a vâris olup şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alan ve “Biz nasılsa bağışlanacağız” diyen, kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alanlar, Kitab'ı kendi elleriyle yazıp sonra “Bu Allah katındandır” diyenler, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset edenler, kendilerine yasaklandığı hâlde faiz yiyenler ve hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i Allah'ı bırakıp rabler edinenlerdir. Üçüncü din ise “Biz Hristiyanlarız” diyenlerin dinidir; onlardan bir kısmı doğru yoldan sapanlar, dinlerinde aşırı gidenler, Allah hakkında haksız söz söyleyenler ve rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i Allah'ı bırakıp rabler edinenlerdir. Dördüncü din ise Sâbiîlerin dinidir; onlardan bir kısmı yıldızları ilahlaştıranlar, güneşe, aya ve gezegenlere tapanlar ve onları değiştirenlerdir; onlar sıralamada somut bir varlığa tapan ilk kimselerdir.

سماوياً؛ وأما الدين الخامس فدين المجوس الثنوية الذين جعلوا إلهين اثنين: نوراً وظلمة، وعبدوا محسوساً آفاقياً، وأما الدين السادس فدين الذين أشركوا وهم الذين عبدوا محسوساً أرضياً غير مصور، وهم الوثنية أو مصوراً وهم الصنمية - فهذه الأديان الستة الموفية لعد الست لما جاء فيه؛ وأما الدين السابع فاعلم أن الله سبحانه حعل السابع أبداً جامعاً لستة خيراً كانت أو شراً، فالدين السابع هو دين المنافقين الذين ظاهرهم مع الذين آمنوا وباطنهم مع أحد سائر الأديان الخمسة المذكورة إلى أدنى دين مشركها الذين إذا لقوا الذين آمنوا قالوا: آمنا واذا خلوا إلى شياطينهم قالوا: إنا معكم - فهذه الأديان السبعة متكررة بكليتها في هذه الأمة بنحو مما وقع قبل في الأمم الماضية، وهو مضمون الحديث الجامع لذكر ذلك في قوله ﷺ «لتأخذنَّ كما أخذت الأمم من قبلكم ذراعاً بذراع وشبراً بشبر وباعاً بباع حتى لو أن أحداً من أولئك دخل في حجر ضب لدخلتموه، قالوا: يارسول الله! كما صنعت فارس والروم؟ قال: فهل الناس إلا هم» وما بينه النبي ﷺ في هذا الحديث هو من مضمون قوله تعالى {كالذين من قبلكم كانوا أشد منكم قوة وأكثر أموالاً وأولاداً فاستمتعوا بخلاقهم فاستمعتم بخلاقكم كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم وخضتم كالذي خاضوا} ، وأهل هذه الأديان السبعة - أو منهم - عمرة دركات جهنم السبع على ترتيبهم، والناجون

Beşinci din ise, nur ve zulmet olmak üzere iki ilah kabul eden ve afaktaki somut varlığa tapan düalist Mecûsîlerin dinidir. Altıncı din ise, ortak koşanların dinidir ki onlar şekilsiz dünyevi somut varlıklara tapanlar –ki bunlar putperestlerdir (vesenî)– veya şekilli olanlara tapanlardır –ki bunlar heykelperestlerdir (sanemî)–. İşte bu altı din, zikredilen hususta sayıyı altıya tamamlayan dinlerdir. Yedinci dine gelince; bil ki Allah Teâlâ yedinciyi hayırda veya şerde daima altısını toplayıcı kılmıştır. Yedinci din; zahirleri iman edenlerle beraber, batınları ise zikredilen diğer beş dinden biriyle yahut şirkin en alt derecesiyle beraber olan; iman edenlerle karşılaştıklarında "İman ettik" diyen, şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise "Biz sizinle beraberiz" diyen münafıkların dinidir. İşte bu yedi din, geçmiş ümmetlerde vuku bulan şekliyle bu ümmette de bütünüyle tekrarlanmaktadır. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu topluca zikrettiği şu hadisin muhtevası da budur: «Sizden öncekilerin yoluna arşın arşın, karış karış, kulaç kulaç mutlaka uyacaksınız; hatta onlardan biri bir kelerin deliğine girmiş olsa siz de gireceksiniz.» Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Fars ve Rumların yaptığı gibi mi?' Şöyle buyurdu: «İnsanlar onlardan başkası mıdır ki?» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hadiste açıkladığı husus, Yüce Allah'ın şu buyruğunun kapsamındadır: {كالذين من قبلكم كانوا أشد منكم قوة وأكثر أموالاً وأولاداً فاستمتعوا بخلاقهم فاستمعتم بخلاقكم كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم وخضتم كالذي خاضوا} “Tıpkı sizden öncekiler gibi; onlar sizden daha kuvvetli, malları ve evlatları daha çoktu. Onlar kendi paylarından faydalandılar; sizden öncekilerin kendi paylarından faydalandığı gibi siz de kendi payınızdan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız”. Bu yedi dinin ehli –veya onlardan bir kısmı– kendi derecelerine göre cehennemin yedi katının sakinleridir. Bütünüyle kurtulanlar

بالكلية الفائزون هم المؤمنون فمن فوقهم من المحسنين والموقنين، ومزيد تفضيل في ذلك وتثنية قول بما ينبه عليه بحول الله تعالى من جهات تتبع طوائف من هذه الأمة سنن من تقدمهم في ذلك، أما وجه تكرار دين الذين أشركوا في هذه الأمة فباتخاذهم أصناماً وآلهة يعبدونها من دون الله محسوسة جمادية كما اتخذ المشركون الأصنام والأوثان من الحجارة والخشب واتخذت هذه الأمة بوجه ألطف وأخفى أصناماً وأوثاناً فإنها اتخذت الدينار والدرهم أصناماً والسبائك والنقر أوثاناً من حيث إن الصنم هو ما له صورة والوثن ما ليس له صورة، قال ﷺ:

ve zafere ulaşanlar ise müminler ve onların üstündeki muhsinler ve yakîn sahipleridir. Bu husustaki ayrıntılı açıklama ve bu ümmetten fırkaların kendilerinden öncekilerin yollarına uymaları yönleri hakkında Allah Teâlâ'nın güç ve kuvvetiyle dikkat çekilen sözün tekrarı şöyledir: Ortak koşanların dininin bu ümmette tekrarlanma şekline gelince; bu, tıpkı müşriklerin taştan ve ağaçtan putlar (asnâm) ve heykeller (evsân) edindikleri gibi, Allah'tan başka ibadet ettikleri somut ve cansız ilahlar ve putlar edinmeleriyledir. Bu ümmet ise daha latif ve gizli bir şekilde putlar ve heykeller edinmiştir; nitekim dinar ve dirhemi putlar, külçe ve madenleri ise heykeller edinmiştir. Zira put (sanem) sureti olandır, heykel (vesen) ise sureti olmayandır. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«صنم أمتي الدينار والدرهم» وقال ﷺ: «لكل أمة عجل وعجل أمتي الدينار والدرهم» فلا فرق بين ظن المشرك أن الصنم الذي صنعه بيده ينفعه وظن المفتونين من هذه الأمة أن ما اكتسبوا من الدينار والدرهم ينفعهم حتى يشير مثلهم: ما ينفعك إلا درهمك {يحلفون بالله ما قالوا ولقد قالوا كلمة الكفر وكفروا بعد إسلامهم} [التوبة: ٧٤] فما من آية نزلت في المشركين في ذكر أحوالهم وتبيين ضلالهم وتفاصيل سرهم وإعلانهم إلا وهي منطبقة على كل مفتون بديناره ودرهمه، فموقع قول المشركين في أصنامهم {ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى} [الزمر: ٣] مثله موقع نظيره من قول المفتون: ما أحب المال إلا لأعمل

«Ümmetimin putu dinar ve dirhemdir.» Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her ümmetin bir buzağısı vardır; bu ümmetin buzağısı da dinar ve dirhemdir» buyurmuştur. Müşrikin kendi eliyle yaptığı putun kendisine fayda vereceği zannı ile, bu ümmetin fitneye düşmüşlerinin kazandıkları dinar ve dirhemin kendilerine fayda vereceği zannı arasında hiçbir fark yoktur; öyle ki onların benzeri: "Sana dirheminden başkası fayda vermez" diye işaret eder. {يحلفون بالله ما قالوا ولقد قالوا كلمة الكفر وكفروا بعد إسلامهم} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler ve İslamlarından sonra kâfir oldular” [et-Tevbe: 74]. Müşrikler hakkında onların hallerini zikreden, sapıklıklarını beyan eden, gizli ve açık durumlarını açıklayan inmiş hiçbir ayet yoktur ki, dinarı ve dirhemiyle fitneye düşen herkese uygulanmasın. Müşriklerin putları hakkındaki: {ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى} “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer: 3] sözünün yeri, fitneye düşenin: "Ben malı sadece hayır işlemek

الخير وأستعين به على وجوه البر، ولو أراد البر لكان ترك التكسب والتمول له أبر: قال ﷺ «إنما أهلك من كان قبلكم الدينار والدرهم وهما مهلكاكم» فكل من أحبهما وأعجب بجمعهما فهو مشرك هذه الأمة وهما لاته وعزاه اللتان تبطلان عليه قول لا إله إلا الله لأنه تأله ماله؛ قال ﷺ «لا إله إلا الله نجاة لعباد الله من عذاب الله ما لم يؤثروا صفقة دنياهم على دينهم» فمن وجد من هذا مسة فليسمع جميع ما أنزل في المشركين من القرآن منطبقاً عليه ومنزلاً إليه وحافاً به حتى يخلصه الله من شركه كما خلص من أخرجه من الظلمات إلى النور من الأولين، فتخلص هذا المشرك بما له من ظلمته التي غشيت ضعيف إيمانه إلى صفاء نور الإيمان في مضمون قوله تعالى {ليخرج الذين آمنوا وعملوا الصالحات من الظلمات إلى النور} [الطلاق: ١١] فهذا وجه تفضيل يبين نحواً من تكرر دين الشرك في هذه الأمة، وأما وجه وقوع المجوسية، ونظيرها في هذه الأمة فإطباق الناس على رؤية الأفعال من أنفسهم خيرها وشرها وإسنادهم أفعال الله إلى خلقه حيث استحكمت عقائدهم على أن فلاناً فاعل وفلاناً فاعل شر وفلاناً يعطي وفلاناً يمنع وفلاناً خير مني وفلاناً أعطاني، حتى ملؤوا الدواوين من الأشعار والخطب والرسائل أمداحاً لخلق الله على ما لم يفعلوا وذماً لهم

ve iyilik yollarında ondan yardım almak için severim" sözünün yeri gibidir. Oysa iyilik isteseydi mal kazanmayı ve biriktirmeyi terk etmesi onun için daha hayırlı olurdu. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden öncekileri ancak dinar ve dirhem helak etmiştir; onlar ikinizi de helak edecektir.» Onları seven ve biriktirmekle böbürlenen herkes bu ümmetin müşrikidir; o ikisi, kişinin "Lâ ilâhe illallah" sözünü boşa çıkaran Lât ve Uzzâ'sıdır, çünkü malını ilah edinmiştir. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Dünya alışverişlerini dinlerine tercih etmedikleri müddetçe 'Lâ ilâhe illallah', Allah'ın kulları için Allah'ın azabından bir kurtuluştur.» Kim kendisinde bundan bir dokunuş bulursa, Kur'an'da müşrikler hakkında indirilen her şeyi bizzat kendisine uygulanmış, kendisine indirilmiş ve kendisini kuşatmış olarak dinlesin; tâ ki Allah, öncekilerden karanlıklardan nura çıkardığı kimseleri kurtardığı gibi onu da şirkinden kurtarsın. Böylece bu müşrik, Yüce Allah'ın {ليخرج الذين آمنوا وعملوا الصالحات من الظلمات إلى النور} “İnanıp salih amel işleyenleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için...” [et-Talâk: 11] buyruğu çerçevesinde zayıf imanını bürüyen karanlıktan imanın saf nuruna kurtulmuş olur. İşte bu, şirk dininin bu ümmette tekrarlanış biçimini açıklayan ayrıntılı bir yöndür. Mecûsîliğin ve benzerinin bu ümmette vuku bulma yönüne gelince; bu, insanların hayır ve şer amelleri bizzat kendilerinden görme hususunda ittifak etmeleri ve Allah'ın fiillerini O'nun yarattıklarına isnat etmeleridir. Öyle ki inançları; falancanın fail, falancanın kötülük yapan, falancanın veren, falancanın engelleyen, falancanın benden daha hayırlı olduğu ve falancanın bana verdiği üzerine yerleşmiştir. Hatta divanları, Allah'ın yarattıklarına yapmadıkları şeyler için övgüler ve engel olmadıkları şeyler için

على ما لم يمنعوا يحمدون الخلق على رزق الله ويذمونهم على ما لم يؤته الله ويلحدون في أسمائه حتى يكتب بعضهم لبعض «سيدي وسندي وأسنى عُددي عبدك ومملوكك» يبطلون بذلك أخوة الإيمان ويكفرون تسوية خلق الرحمن ويدعون لأنفسهم أفعال الله فيقولون: فعلنا وصنعنا وأحسنا وعاقبنا - كلمة نمرودية، آتاهم ما لم يشعروا باختصاص الله فيه بأمر كالذي حاج إبراهيم في ربه أن آتاه الله الملك حين قال: أنا أحيي وأميت، وهذه هي المجوسية الصرف والقدرية المحضة التي لا يصح دين الإسلام معها، لأن المسلم من أسلم الخلق والأمر لربه

yergilerle dolu şiirler, hutbeler ve mektuplarla doldurmuşlardır. Allah'ın rızkı için yaratılmışları överler, Allah'ın vermediği şey için onları yererler ve O'nun isimlerinde haktan saparak birbirlerine: "Efendim, dayanağım, en yüce hazırlığım, kulun ve kölen" diye yazarlar. Bununla imanın kardeşliğini iptal eder, Rahmân'ın yarattıklarını eşit kılmasını inkâr eder ve Allah'ın fiillerini kendilerine mal ederek: "Yaptık, ettik, iyilikte bulunduk, cezalandırdık" derler; bu Nemrutça bir sözdür. Farkında olmadıkları halde, tıpkı Allah'ın kendisine mülk vermesi sebebiyle Rabbi hakkında İbrahim ile tartışıp: "Ben diriltir ve öldürürüm" diyen kimse gibi, Allah'ın sadece Kendisine has kıldığı bir hususta onlara [böyle bir iddia] verilmiştir. İşte bu, katıksız Mecûsîlik ve kendisiyle birlikte İslam dininin sahih olmayacağı sırf Kaderiyyeliktir. Çünkü Müslüman, yaratmayı ve emri Rabbine teslim eden kimsedir;

{أسلمت وجهي لله ومن اتبعن} [آل عمران: ٢٠] ، {ألا له الخلق والأمر} [الأعراف: ٥٤] وما سوى ذلك قدرية وهي مجوسية هذه الأمة حيث جعلوا للعبد شركة في فعل الرب وجعلوا له معه تعالى قدرة وقوة ومشيئة واختياراً وتدبيراً ولم يعلموا أن التقدير منع التدبير، وأنه تعالى هو يدبر الأمر من السماء إلى الأرض؛ قال ﷺ «القدرية مجوس هذه الأمة» فكل ما أنزل الله ﷿ في القرآن الجامع لذكر جميع الملل والأديان مما عزاه لمن وزع الأفعال بين الحق والخلق من كلام ذي فرعنة أو نمرودية أو ذي سلطان فللمعتقد المدح والذم حظ منه على حسب توغلهم واستغراقهم في الذين زعموا أنهم فيهم شركاء فخافوهم ورجوهم، فكل خائف من الخلق أو راج منهم من عداد الذين آمنوا والذين أسلموا في هذه الأمة

{أسلمت وجهي لله ومن اتبعن} “Ben kendimi Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da” [Âl-i İmrân: 20], {ألا له الخلق والأمر} “Dikkat edin, yaratmak da emir de yalnız O'na aittir” [el-A'râf: 54]. Bundan başkası Kaderiyyeliktir ve o da bu ümmetin Mecûsîliğidir. Çünkü onlar kula Rabbin fiilinde ortaklık tanıdılar ve Yüce Allah ile birlikte kula bir kudret, kuvvet, irade, ihtiyar ve tedbir verdiler; takdirin tedbiri engellediğini ve gökten yere kadar işi ancak Yüce Allah'ın tedbir ettiğini bilmediler. sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kaderiyye bu ümmetin Mecûsîleridir» buyurmuştur. Bütün milletleri ve dinleri toplayan Kur'an'da Allah azze ve celle'nin fiilleri Hak ile halk arasında paylaştıranlara nispet ettiği; Firavunluk, Nemrutluk veya sultanlık taslayanlara dair indirdiği her şeyden, övgü ve yergiyi böyle kabul edenlerin de –ortak olduklarını sandıkları kimselere derinlemesine dalmaları, kapılmaları, onlardan korkup onları ümit etmeleri nispetinde– bir payı vardır. Bu ümmette iman edenler ve teslim olanlar zümresinden olup da yaratılmışlardan korkan yahut onları ümit eden herkes,

فهم من مجوس هذه الأمة، فليسمع السامع ما يقرؤه من ذلك حجة عليه ليسأل الله تعالى التخلص منها وليعلم أن ذلك لم يزل حجة عليه وإن كان لم يشعر به قبل. فهذا وجه من وقوع المجوسية في هذه الأمة، وأما وجه وقوع الصابئة ونظيرها في هذه الأمة - فما غلب على أكثرهم وخصوصاً ملوكها وسلاطينها وذوو الرئاسة منها من النظر في النجوم والعمل بحسب ما تظهره هيئتها عندهم من سعد ونحس والاستمطار بالنجوم والاعتماد على الأنواء وإقبال القلب على الآثار الفلكية قضاء بها وحكماً بحسب ما جرى عليه الخليون الذين يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا وهم عن الآخرة هم غافلون - من العناية بها، قال ﷺ: «أربعة من أمتي هن بهم كفر وليسوا بتاركيهن» - فذكر منها الاستمطار بالنجوم فالمتعلق خوفهم ورجاؤهم بالآثار الفلكية هم صابئة هذه الأمة كما أن المتعلق خوفهم ورجاؤهم بأنفسهم وغيرهم من الخلق هم مجوس هذه الأمة، وكما أن المتعلق تشوفهم ورجاؤهم بدرهمهم ودينارهم هم مشركو هذه الأمة وما انطوى عليه سر كل طائفة منهم مما تعلق به خوفهم ورجاؤهم فهو ربهم ومعبودهم الذي إليه تصرف جميع أعمالهم، واسم كل امرىء مكتوب على وجه ما اطمأن به قلبه فكل ما أنزل في القرآن من تزييف أراء الصابئة فهو حجة عليه

bu ümmetin Mecûsîlerindendir. Dinleyen kimse, bundan kurtulmayı Allah Teâlâ'dan istemek için okuduğu şeyleri aleyhine bir delil olarak dinlesin ve daha önce farkında olmasa bile bunun kendisi aleyhine sürekli bir delil olduğunu bilsin. İşte bu, bu ümmette Mecûsîliğin vuku bulma yönlerinden biridir. Sâbiîliğin ve benzerinin bu ümmette vuku bulma yönüne gelince; bu, çoğunluğuna ve özellikle hükümdarlarına, sultanlarına ve liderlerine hâkim olan yıldızlara bakma, yıldızların konumunun kendilerine göre gösterdiği uğur ve uğursuzluğa göre amel etme, yıldızlardan yağmur bekleme, yıldız menzillerine güvenme ve dünya hayatının sadece dış yüzünü bilen, ahiretten ise gafil olan boş kimselerin yaptığı gibi, astrolojik etkilere hüküm ve kaza olarak kalben yönelme merakıdır. sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümmetimden dört şey vardır ki, onlar kendileri sebebiyle küfürdedir ve onları terk etmeyeceklerdir.» Bunlardan biri olarak yıldızlardan yağmur beklemeyi zikretti. Korkuları ve ümitleri astrolojik etkilere bağlı olanlar bu ümmetin Sâbiîleridir; nitekim korkuları ve ümitleri kendilerine ve diğer yaratılmışlara bağlı olanlar bu ümmetin Mecûsîleri, beklentileri ve ümitleri dirhemlerine ve dinarlarına bağlı olanlar ise bu ümmetin müşrikleridir. Onlardan her bir fırkanın korku ve ümitlerinin bağlandığı gizli düşünceleri ne ise, bütün amellerinin yöneldiği rableri ve ilahları da odur. Herkesin adı, kalbinin mutmain olduğu şeyin üzerine yazılmıştır. Kur'an'da Sâbiîlerin fikirlerini çürütmek üzere inen her şey, farkında olmadığı halde

حيث يقرؤه أو يسمعه من حيث لا يشعر حتى يقرأ قوم القرآن وهو نذير لهم بين يدي عذاب شديد وهم لا يشعرون ويحسبون أنهم يرحمون به وهم الأخسرون

okuduğu veya dinlediği zaman onun aleyhine bir delildir. Öyle ki bir topluluk Kur'an'ı okur da, o şiddetli bir azabın öncesinde kendileri için bir uyarıcı iken onlar bunun farkında olmazlar; onunla kendilerine merhamet olunacağını sanırlar, oysa onlar en çok ziyana uğrayanlardır;

{ولا يزيد الظالمين إلا خساراً} [الإسراء: ٨٢] فمما يختص بهذه الطائفة المتصبئة ما هو نحو قوله تعالى {وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض وليكون من الموقنين} [الأنعام: ٧٥]- الآيات في ذكر الكوكب والقمر والشمس إلى آيات ذكر التسخير لهن نحو قوله تعالى {وهو الذي جعل لكم النجوم لتهتدوا بها في ظلمات البر والبحر والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره وسخر لكم الشمس والقمر دائبين} [إبراهيم: ٣٣] {هو الذي جعل الشمس ضياء والقمر نوراً وقدره منازل لتعلموا عدد السنين والحساب ما خلق الله ذلك إلا بالحق} [يونس: ٥] {وإنه هو رب الشعرى} [النجم: ٤٩] كل ذلك ليصرف تعالى خوف الخلق ورجاءهم عن الأفلاك والنجوم المسخرة إلى المسخر القاهر فوق عبادة الذي استوى على جميعها، فهذا وجه من وقوع الصائبة في الذين آمنوا والذين أسلموا في هذه الأمة، وأما وجه وقوع ما غلب على هذه الأمة وكثر فيها وفشا في أعمالها وأحوالها من تمادي طوائف منهم على نظير ما كان عليه اليهود والنصارى في اختلافهم وغلبة أحوالهم - ملوكهم وسلاطينهم - على أحوال أنبيائهم وعلمائهم وأوليائهم فهو الذي حذرته هذه الأمة وأشعر أولو الفهم

{ولا يزيد الظالمين إلا خساراً} “Zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” [el-İsrâ: 82]. Sâbiîleşmiş bu zümreye özel olan ayetler; Yüce Allah'ın {وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض وليكون من الموقنين} “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [el-En'âm: 75] ve yıldız, ay ve güneşin zikredildiği devamındaki ayetlerden, bunların boyun eğdirildiğini bildiren şu buyruklar gibidir: {وهو الذي جعل لكم النجوم لتهتدوا بها في ظلمات البر والبحر} “O, kara ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır”, {والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره} “Güneş, ay ve yıldızlar O'nun emrine boyun eğdirilmiştir”, {وسخر لكم الشمس والقمر دائبين} “Sürekli hareket halindeki güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” [İbrâhîm: 33], {هو الذي جعل الشمس ضياء والقمر نوراً وقدره منازل لتعلموا عدد السنين والحساب ما خلق الله ذلك إلا بالحق} “Güneşi bir ışık, ayı da bir nur kılan ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir eden O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır” [Yûnus: 5], {وإنه هو رب الشعرى} “Şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” [en-Necm: 49]. Bütün bunlar, Yüce Allah'ın, kulların korku ve ümitlerini boyun eğdirilmiş feleklerden ve yıldızlardan çevirip hepsine hâkim olan, kulları üzerindeki yegâne galip ve hepsini emri altına alan Yaratıcı'ya yöneltmesi içindir. İşte bu, bu ümmette iman edenler ve teslim olanlar arasında Sâbiîliğin vuku bulma yönlerinden biridir. Bu ümmete hâkim olan, aralarında çoğalıp amellerinde ve hallerinde yaygınlaşan; birtakım fırkaların, Yahudi ve Hristiyanların ihtilaflarında ve hallerinin –krallarının ve sultanlarının– peygamberlerinin, âlimlerinin ve velilerinin hallerine galip gelmesindeki durumun bir benzerini sürdürmeleri yönüne gelince; bu durum, bu ümmetin sakındırıldığı ve anlayış sahiplerine

بوقوعه فيهم بنحو ما في مضمون قوله تعالى: {ولا تكونوا كالذين تفرقوا واختلفوا من بعد ما جاءهم البينات} [آل عمران: ١٠٥] وما أنبأ به ﷺ «لتتبعن سنن من كان قبلكم شبراً بشبر وذراعاً بذراع حتى لو دخلوا حجر ضب لاتبعتموهم» وفي بعض طرقه «حتى لو كان فيهم من أتى أمه جهاراً لكان فيكم ذلك، قلنا: يارسول الله! اليهود والنصارى؟ قال: فمن؟» وإنما قوي وكثر في هذه الأمة حال هاتين الملتين لما آتاهما الله من الكتاب والعلم والحكمة فاختلفوا فيها بالأغراض والأهواء وإيثار عرض الدنيا، وسامحوا الملوك والولاة وحللوا لهم ما حرم الله وحرموا لهم ما حلل الله، وتوصلوا بهم إلى أغراضهم في الاعتداء على من حسدوه من أهل الصدق والتقوم، وكثر البغي بينهم فاستقر حالهم على مثل حالهم، وسلطت عليهم عقوبات مثل عقوباتهم، وتمادى ذلك فيهم منذ تبدلت الخلافة ملكاً إلى أن تضع الحرب أوزارها وتصير الملل كلها ملة واحدة ويرجع الافتراق إلى ألفة التوحيد، فكل من اقتطع واقتصر من هذه الشريعة المحمدية الجامعة للظاهر والباطن حظاً مختصاً من ظاهر أو باطن ولم يجمع بينهما في علمه وحاله وعرفانه فهو بما لزم الظاهر الشرعي دون حقيقة باطنه من يهود هذه الأمة كالمقيمين لظواهر الأحوال الظاهر التي بها تستمر الدنيا على حسب ما يرضى ملوك الوقت وسلاطينهم، المضيعين لأعمال السرائر، المنكرين لأحوال أهل الحقائق الشاهد عليهم تعلق خوفهم ورجائهم بأهل الدنيا، المؤثرين لعرض هذا الأدنى، فبهذا ظهرت أحوال اليهود في هذه الأمة، مر

kendi içlerinde vuku bulacağı hissettirilen husustur; nitekim Yüce Allah'ın: {ولا تكونوا كالذين تفرقوا واختلفوا من بعد ما جاءهم البينات} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın” [Âl-i İmrân: 105] buyruğunun muhtevasında ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu haberinde yer almaktadır: «Sizden öncekilerin yoluna karış karış, arşın arşın mutlaka uyacaksınız; hatta onlar bir kelerin deliğine girseler siz de onların peşinden gideceksiniz.» Bazı rivayet yollarında: «Hatta onlardan annesiyle aleni olarak cinsel ilişkide bulunan olsa, sizin içinizde de bu bulunacaktır. Dedik ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Yahudi ve Hristiyanlar mı?' Buyurdu ki: 'Başka kim olacak?'» Bu iki milletin hali, Allah'ın kendilerine kitap, ilim ve hikmet vermesi üzerine bu ümmette güçlenip çoğaldı; fakat menfaatler, hevalar ve dünya metaını tercih etmeleri sebebiyle bu hususta ihtilafa düştüler. Hükümdarlara ve yöneticilere taviz verdiler; Allah'ın haram kıldığını onlar için helal, helal kıldığını da haram saydılar. Doğruluk ve istikamet ehlinden kıskandıkları kimselere düşmanlık etmek için yöneticileri vasıta kıldılar; aralarındaki azgınlık çoğaldı ve durumları onların durumuna benzedi. Onların cezaları gibi cezalar bunların üzerine musallat edildi. Bu durum, hilafetin saltanata dönüştüğü andan itibaren savaşın ağırlıklarını bırakacağı, bütün dinlerin tek bir din olacağı ve ayrılığın tevhidin kaynaşmasına döneceği zamana kadar içlerinde sürüp gitti. Zahir ve batını toplayan bu Muhammedî şeriattan zahir yahut batından sadece belirli bir payı alıp onunla yetinen, ilim, hal ve irfanında ikisini birleştirmeyen herkes; şeriatın zahirine bağlanıp hakiki batınını terk etmesi hasebiyle bu ümmetin Yahudilerindendir. Tıpkı zamanın meliklerinin ve sultanlarının razı olacağı şekilde dünyanın devamını sağlayan zahirî halleri ikame eden, kalplerin amellerini zayi eden, hakikat ehlinin hallerini inkâr eden, korku ve ümitlerinin dünya ehline bağlılığı kendilerine şahitlik eden ve bu değersiz dünyanın geçici metaını tercih edenler gibi. İşte Yahudilerin halleri bu ümmette böylece ortaya çıktı. Bir defasında

الأعراب مع النبي ﷺ بسدرة خضراء نضرة، وكان لأهل الجاهلية سدره يعظمونها ويجتمعون عندها وينيطون بها أسلحتهم ويسمونها ذات أنواط فقالوا: يا رسول الله! اجعل لنا هذه السدرة ذات أنواط كما لهم ذات أنواط! فقال ﷺ:

bedeviler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yemyeşil, taptaze bir sidre ağacının yanından geçtiler. Cahiliye ehlinin yücelttikleri, yanında toplandıkları, silahlarını astıkları ve 'Zâtü Envât' adını verdikleri bir sidre ağacı vardı. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap!' Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«قلتموها ورب الكعبة كما قالت بنو إسرائيل: اجعل لنا إلهاً كما لهم آلهة! إنها السنن» فحيث ظهرت أحداث اليهود من البغي والحسد وتعظيم ما ظهر تعظيمه من حيث الدنيا واستحقار ضعفاء المؤمنين فهنالك أعلام اليهودية ظاهرة، وكذلك ايضاً من اقتصر من هذه الشريعة الجامعة المحمدية على باطن من إصلاح حال أو قلب مع تضييع ظاهر الأمر ومجامع الخير وتعاضد الإسلام واكتفى بما استبطن وتهاون بما استظهر فهو من نصارى هذه الأمة، ليس بصاحب فرقان فكيف أن يكون صاحب قرآن، وذلك أن هذا الدين الجامع إنما يقوم بمعالم إسلام ظاهرة وشعار إيمان في القلوب وأحوال نفس باطنة وحقائق إحسان شهودية، لا يشهد المحسن مع الله سواه ولا يؤمن المؤمن مع الله بغيره، ولا يخضع المسلم إلى شيء دونه، فبذلك يتم، وقد التزم بمعالم الإسلام طوائف يسمون المتفقهة، والتزم بشعائر الإيمان طوائف يسمون الأصوليين والمتكلمين، وترامى إلى الإحسان طوائف يسمون المتصوفه، فمتى كان المتفقه منكراً لصدق

«Kâbe'nin Rabbine andolsun ki, İsrailoğullarının 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!' dediği gibi dediniz. Şüphesiz bunlar geçmişlerin adetleridir.» Dolayısıyla nerede azgınlık, haset, dünya cihetinden yüceltilen şeyleri tazim etme ve zayıf müminleri hor görme gibi Yahudilerin fiilleri ortaya çıkarsa, orada Yahudiliğin alametleri belirmiştir. Aynı şekilde bu kuşatıcı Muhammedî şeriattan emrin zahirini, hayır meclislerini ve İslam'ın dayanışmasını zayi ederek sadece bir halin veya kalbin ıslahı gibi bir batınla yetinen; gizlediğiyle iktifa edip açığa vurduğunu hafife alan kimse de bu ümmetin Hristiyanlarındandır. O furkan sahibi değildir, nerede kaldı ki Kur'an sahibi olsun! Zira bu kuşatıcı din ancak zahirî İslam şiarları, kalplerdeki iman alametleri, nefsin batınî halleri ve müşahedeye dayalı ihsan hakikatleri ile ayakta durur. Muhsin olan kimse Allah ile beraber başkasını müşahede etmez; mümin olan kimse Allah ile beraber başkasına inanmaz; Müslüman olan kimse de O'ndan başkasına boyun eğmez. İşte bununla kemale erer. İslam'ın şiarlarına 'fakihler' denen zümreler sarıldı; imanın şiarlarına 'usûlcüler ve kelamcılar' denen zümreler sarıldı; ihsana ise 'mutasavvıflar' denen zümreler yöneldi. Bir fakih, mutasavvıfların hallerinde gördüğü muhtemel bir kusur sebebiyle

أحوال الصوفية لما لعله يراه من خلل في أحوال المتصوفة فقد تسنن بسنن اليهودية، ومتى كان المتصوف غير مجل للفقهاء لما لعله يراه من خلل في أحوال المتفقه فقد تسنن بسنن النصارى، وكذلك حال المتكلم بين الفرقتين لأيهما مال، وإنما أئمة الدين الذين جمع الله لهم إقامة معالم الإسلام وإيمان أهل الإيمان وشهود أهل الإحسان، تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله فتأتم بهم الصوفية، وتظهر أنوار قلوبهم على ظلم المتشابهات فيأتم بهم أهل الإيمان، وتبدو في أعمالهم معالم الإسلام تامة فيأتم بهم أهل الإسلام {عباد الرحمن الذين يمشون على الأرض هوناً وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً} [الفرقان: ٦٣] «أفضل الناس مؤمن في خلق حسن وشر الناس كافر في خلق سيىء» فأولو الفرقان جامعون ومستبصرون فمن اقتصر على ظاهر وأنكر باطناً لزمته مذام اليهود فيما أنزل من القرآن فيهم بحسب توغله واقتصاره، ومن اقتصر على باطن دون ظاهر لزمته مذام النصارى فيما أنزل من القرآن فيهم؛ يذكر أن رجلاً من صلحاء المسلمين دخل كنيسة فقال لراهب فيها: دلني على موضع طاهر أصلي فيه، فقال الراهب: طهر قلبك مما سواه وقم حيث شئت، قال ذلك الصالح المسلم: فخجلت منه، فاعلم أن كل واحد من هذين الحالين ليس حال صاحب فرقان ولا حال صاحب قرآن لأن صاحب القرآن لا يخجل لهذا القول لأنه حاله، وقلبه مطهر مما سوى الله،

tasavvuf ehlinin hallerinin doğruluğunu inkâr ettiği zaman Yahudiliğin yolunu tutmuş olur. Bir mutasavvıf da fakihin hallerinde gördüğü muhtemel bir kusur sebebiyle fakihlere saygı göstermediği zaman Hristiyanların yolunu tutmuş olur. İki fırka arasındaki kelamcının hali de hangisine meylederse böyledir. Dinin gerçek önderleri ise Allah'ın kendilerinde İslam'ın şiarlarını ikame etmeyi, iman ehlinin imanını ve ihsan ehlinin müşahedesini birleştirdiği kimselerdir. Onların derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar ve tasavvuf ehli onlara uyar; kalplerinin nurları müteşâbihlerin karanlıkları üzerine doğar ve iman ehli onlara uyar; amellerinde İslam'ın şiarları tastamam belirir ve İslam ehli onlara uyar. {عباد الرحمن الذين يمشون على الأرض هوناً وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً} “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir. Cahiller onlara laf attığı zaman: 'Selâm!' derler” [el-Furkân: 63]. «İnsanların en hayırlısı güzel ahlaklı mümindir; insanların en şerlisi ise kötü ahlaklı kâfirdir.» Furkan sahipleri [bütün bunları] cem eden ve basiretli olan kimselerdir. Kim zahirle yetinip batını inkâr ederse, daldığı ve yetindiği ölçüde Kur'an'da onlar hakkında inen Yahudi yergileri kendisine lâzım gelir; kim de zahir olmaksızın sadece batınla yetinirse, Kur'an'da onlar hakkında inen Hristiyan yergileri kendisine lâzım gelir. Anlatıldığına göre Müslümanların salihlerinden bir zat bir kiliseye girdi ve oradaki bir rahibe: "Bana içinde namaz kılabileceğim temiz bir yer göster" dedi. Rahip: "Kalbini O'ndan gayrısından temizle de dilediğin yerde kıl" dedi. O salih Müslüman: "Ondan utandım" dedi. Bil ki bu iki halin hiçbiri ne furkan sahibinin ne de Kur'an sahibinin halidir; çünkü Kur'an sahibi bu sözden dolayı utanmaz, zira bu zaten onun halidir ve onun kalbi Allah'tan gayrısından temizlenmiştir.

ومع ذلك لابد أن ينظف ظاهره، لأن الله سبحانه كما أنه الباطن فيحب صفاء البواطن فإنه الظاهر يحب صلاح الظواهر، فصاحب القرآن إذا دعي إلى صفاء باطن أجاب ولم يتعلثم وإذا دعي إلى صلاح ظاهر أجاب ولم يتلكأ لقيامه بالفرقان وحق القرآن، يذكر أن ملكاً ﵀ دخل المسجد بعد العصر وهو ممن لا يرى الركوع بعد العصر فجلس ولم يركع فقال له صبي: يا شيخ! قم فاركع، فقام وركع ولم يحاجه بما يراه مذهباً، فقيل له في ذلك فقال: خشيت أن أكون من

Bununla beraber onun zahirini de temizlemesi kaçınılmazdır; çünkü Allah Teâlâ el-Bâtın olup batınların safiyetini sevdiği gibi, el-Zâhir olup zahirlerin de salahını sever. Kur'an sahibi, batınî bir safiyete çağrıldığında tereddüt etmeden icabet eder; zahirî bir salaha çağrıldığında da furkanı ve Kur'an'ın hakkını yerine getirdiği için ayak diretmeden icabet eder. Anlatıldığına göre Mâlik rahimehullâh ikindiden sonra mescide girdi –o, ikindiden sonra nafile rükûu [namazı] uygun görmeyenlerdendi– ve rükû etmeksizin oturdu. Bir çocuk ona: "Ey ihtiyar! Kalk, rükû et!" dedi. O da kalktı ve rükû etti, benimsediği mezheple çocukla tartışmadı. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle dedi: Şunlardan olmaktan korktum:

{الذين إذا قيل لهم اركعوا لا يركعون} [المرسلات: ٤٨] ووقف النبي ﷺ على سقاية زمزم وقد صنع العباس ﵁ أحواضاً من شراب فضيخ التمر والمسلمون يردون عليه وقد خاضوا فيه بأيديهم، فأهوى النبي ﷺ يشرب من شرابهم، فقال له العباس ﵁: يا رسول الله! ألا نسقيك من شراب لنا في أسقية؟ فقال ﷺ: «أشرب من هذه ألتمس بركة أيدي المسلمين» ، فشرب منه ﷺ. فصاحب القرآن يعبد الله ﵎ بقلبه وجسمه لا يقتصر على ظاهر دون باطن، ولا على باطن دون ظاهر، ولا على أول دون آخر ولا على آخر دون أول؛ قال ﷺ «أمتي كالمطر لا يدري أوله خير أم آخره» فمن حق القارىء أن يعتبر القرآن نفسه ويلحظ مواضع مذامه للفرق ويزن به أحوال نفسه من هذه الأديان

{الذين إذا قيل لهم اركعوا لا يركعون} “Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler” [el-Mürselât: 48]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Abbâs radıyallâhu anh'ın hurma şırasından içecek havuzları yaptığı ve Müslümanların ellerini daldırarak ona vardıkları sırada Zemzem kuyusunun başında durdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların içeceğinden içmek için uzandı. Abbâs radıyallâhu anh ona: "Ey Allah'ın Resulü! Kırbalardaki içeceğimizden sana ikram etmeyelim mi?" dedi. sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müslümanların ellerinin bereketini umarak bundan içeceğim» buyurdu ve ondan içti sallallâhu aleyhi ve sellem. Kur'an sahibi, Allah celle celâluhû'ya kalbiyle ve bedeniyle ibadet eder; batın olmaksızın sadece zahirle, zahir olmaksızın sadece batınla, son olmaksızın sadece ilkle veya ilk olmaksızın sadece sonla yetinmez. sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ümmetim yağmur gibidir; ilki mi daha hayırlıdır yoksa sonu mu bilinmez» buyurmuştur. Okuyucuya düşen hak; Kur'an'ı bizzat kendisi için bir ibret kılması, fırkalara yönelik yergi yerlerine dikkat etmesi ve bu ümmetteki şu altı dinden

الستة في هذه الأمة، وأما وجه وقوع النفاق وأحوال المنافقين فهي داهية القراء وآفة الخليفة؛ قال ﷺ «أكثر منافقي أمتى قراؤها» وقال بعض كبار التابعين: أدركت سبعين ممن رأى النبي ﷺ كلهم يخاف النفاق على نفسه. وأصل مداخله على الخلق من إيثار حرمة الخلق على حرمة الحق جهلاً بالله ﷿ واغتراراً بالناس، فليزم لذلك محاسنة أولى البر والصدق ظاهراً وتكرههم بقلبه باطناً، ويتبع ذلك من الذبذبة بين الحالين ما وصف الله تعالى من أحوالهم وما بينه النبي ﷺ من علاماتهم حتى قال ﷺ:

kendi nefsinin hallerini onunla tartmasıdır. Nifakın vuku bulması ve münafıkların hallerine gelince; bu, kârîlerin felaketi ve mahlukatın afetidir. sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ümmetimin münafıklarının çoğu kârîleridir» buyurmuştur. Tabiînin büyüklerinden biri şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görenlerden yetmiş kişiye yetiştim; hepsi de kendi nefsi adına nifaktan korkuyordu." Bunun yaratılmışlar üzerine giriş kapısının aslı, Allah azze ve celle'yi bilmemek ve insanlara aldanmak sebebiyle yaratılmışların hürmetini Hakk'ın hürmetine tercih etmektir. Dolayısıyla bunun gereği olarak iyilik ve doğruluk sahiplerine zahiren iyi davranır, batınen ise kalbiyle onlardan nefret eder. Bunu da, Allah Teâlâ'nın onların hallerinden vasfettiği ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların alametlerinden beyan ettiği iki hal arasındaki bocalama takip eder; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«بيننا وبين المنافقين شهود العتمة والصبح لا يستطيعونهما» وكما قال ﵎ {لا يأتون الصلاة إلا وهم كسالى ولا ينفقون إلا وهم كارهون} ينظر المنافق إلى ما يستسقط به فضائل أهل الفضل ويتعامى عن محاسنهم، كما روي أن الله يبغض التارك لحسنة المؤمن الآخذ لسيئته، والمؤمن الصادق يتغافل عن مساوىء أهل المساوىء فكيف بمعايب أهل المحاسن! ومن أظهر علامات المنافق تبرمه بأعمال الصادق كما ذكر، ما كان مؤمن فيما مضى ولا مؤمن فيما بقي إلا وإلى جنبه منافق يكره عمله، وعن ذلك المنافق غماز لماز بخيل جبان مرتاع، مستثقل في مجامع الخير أجنبي منها، مستخف في مواطن الشر متقدم فيها، طلق اللسان بالغيبة والبهتان، ثقيل اللسان عن مداومة ذكر الله ﵎، عم عن ذكر

«Bizimle münafıklar arasındaki fark, yatsı ve sabah namazlarında hazır bulunmaktır; onlar bu ikisine güç yetiremezler.» Nitekim celle celâluhû şöyle buyurmuştur: {لا يأتون الصلاة إلا وهم كسالى ولا ينفقون إلا وهم كارهون} “Namaza ancak üşenerek gelirler ve ancak istemeye istemeye infak ederler”. Münafık, fazilet ehlinin faziletlerini düşürecek şeylere bakar, onların güzelliklerine karşı kör davranır. Nitekim rivayet edildiğine göre Allah, müminin iyiliğini terk edip kötülüğünü yakalayan kimseye gazap eder. Sadık mümin ise kötülük sahiplerinin kötülüklerine dahi göz yumar; nerede kaldı ki güzellik sahiplerinin kusurlarına baksın! Münafığın en belirgin alametlerinden biri, zikredildiği üzere, sadık kimsenin amellerinden bıkkınlık duymasıdır. Geçmişte hiçbir mümin olmamış ve gelecekte de hiçbir mümin olmayacaktır ki, yanında amelinden nefret eden bir münafık bulunmasın. Bundan dolayı münafık; kaş göz işareti yapan, ayıplayan, cimri, korkak, ürkek, hayır meclislerinde ağırlık veren ve oralara yabancı olan, şer ortamlarında ise hafifleşip öne atılan, gıybet ve iftirada dili çözük, Allah celle celâluhû'yu sürekli zikretmekten dili ağır, her durumda Allah azze ve celle'yi anmaktan

الله ﷿ في كل حال، ناظر إلى الناس بكل وجه، وهو مع ذلك يصانعهم ولا يصادقهم، يأخذ من الدين ما ينفعه في الدنيا ولا يأخذ ما ينفع في العقبى، ويجتنب في الدين ما يضر في الدنيا ولا يجتنب ما يضر في في العقبى مما لا يضر في الدنيا، فهذا وجه من وقوع شياع النفاق في هذه الأمة، فلذلك من حق القارىء أن يستشعر مواقع آي القرآن من نفسه في ذات قلبه وفي أحوال نفسه وأعمال بدنه وفي سره مع ربه وفي علانيته مع خلقه، فإنه بذلك يجد القرآن كله منطبقاً عليه خاصاً به حتى كأن جميعه لم ينزل إلا إليه حتى إذا رغب في أمر رغب هو فيه من وجه ولا يقول: هذا إنما أنزل في كذا، وإذا رهب القرآن من أمر رهبه من وجه ما، وإذا أعلى فكذلك وإذا أسفل فكذلك، ولا يقول: هذا إنما أنزل في كذا حتى يجد لكل القرآن موقعاً في عمله أيّ عمل كان ومحلاً في نفسه أيّ حال كان ومشعراً لقلبه أيّ ملحظ كان، فيستمع القرآن بلاغاً من الله ﷾ إليه بلا واسطة بينه وبينه، فعند ذلك يوشك أن يكون ممن يقشعر له جلده ابتداء ثم تلين له جلده وقلبه انتهاء، وربما يجد من الله ﷾ نفح رحمة يفتح له باباً إلى التخلق بالقرآن أسوة بالنبي ﷺ، سئلت عائشة ﵂ عن خُلق رسول الله ﷺ فقالت، كان خُلقه القرآن وبذلك هو ذو الخلق العظيم - والله واسع عليم-انتهى.

körleşmiş, her yönüyle insanlara bakan bir kimsedir. Bununla beraber onlara dalkavukluk eder, dostluk yapmaz. Dinden dünyada işine yarayanı alır, ahirette işine yarayanı almaz; dinde dünyasına zarar vereni terk eder, dünyasına zarar vermeyip ahiretine zarar verenden ise sakınmaz. İşte bu, bu ümmette nifakın yayılmasının bir yönüdür. Bu sebeple okuyucunun hakkı; kalbinin bizzat derinliğinde, nefsinin hallerinde, bedeninin amellerinde, Rabbi ile olan gizlisinde ve kullarıyla olan açığında Kur'an ayetlerinin yerlerini kendi nefsinde hissetmesidir. Zira bunu yaptığı takdirde, sanki tamamı sadece kendisine inmiş gibi Kur'an'ın bütünüyle kendisine hitap ettiğini görür. Öyle ki bir şeye rağbet ettirildiğinde bir yönüyle ona rağbet eder ve: "Bu ancak şunun hakkında inmiştir" demez; Kur'an bir şeyden sakındırdığında bir yönüyle ondan sakınır; yücelttiğinde öyle, alçalttığında da öyledir. Her Kur'an [ifadesi] için ameli ne olursa olsun amelinde bir yer, hali ne olursa olsun nefsinde bir mevki ve bakışı ne olursa olsun kalbinde bir his buluncaya kadar: "Bu ancak şunun hakkında inmiştir" demez. Böylece Kur'an'ı, aralarında hiçbir vasıta olmaksızın Allah azze ve celle'den kendisine ulaşan bir tebliğ olarak dinler. İşte o zaman başlangıçta derisi ürperen, neticede ise derisi ve kalbi yumuşayan kimselerden olması yakındır. Hatta bazen Allah azze ve celle'den bir rahmet esintisi bulur da bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarak Kur'an ile ahlaklanma kapısını ona açar. Âişe radıyallâhu anhâ'ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlakı sorulduğunda: "Onun ahlakı Kur'an'dı" demiştir ve bundan dolayı o yüce bir ahlak üzeredir. Allah Vâsi'dir, Alîm'dir. [Harrâlî'nin sözü] bitti.

ولما قرر سبحانه بهذه الآية تشابههم في التمتع بالعاجل، وختمها بهذا الختام المؤذن بالانتقام، اتبع ذلك بتخويفهم من متشابهتهم فيما حل بطوائف منهم ملتفتاً إلى مقام الغيبة لأنه أوقع في الهيبة، فقال مقرراً لخسارتهم: {ألم يأتهم} أي هؤلاء الأخابث من أهل النفاق {نبأ الذين من قبلهم} أي خبرهم العظيم الذي هو جدير بالبحث عنه ليعمل بما يقتضيه حين عصوا رسلنا؛ ثم أبدل من ذلك قوله: {قوم نوح} أي في طول أعمارهم وامتداد آثارهم وطيب قرارهم بحسن التمتع في أرضهم وديارهم، أهلكهم بالطوفان، لم يبق عن عصاتهم إنسان، وعطف على قوم القبيلة فقال؛ {وعاد} أي في قوة أبدانهم وعظيم شأنهم ومصانعهم وبنيانهم وتجبرهم في عظيم سلطانهم، أهلكهم بالريح الصرصر، لم يبق ممن كفر منهم بشر {وثمود*} أي في تمكنهم من بلاد الحجر عرضها وطولها، جبالها وسهولها، أهلكوا بالرجفة لم يبق من الكفار منهم ديار {وقوم إبراهيم} أي في ملك جميع الأرض بطولها والعرض، سلب الله منهم الملك بعد شديد الهلك {وأصحاب مدين} أي في جمع الأموال ومد الآمال إلى أخذها من حرام وحلال ونقص الميزان والمكيال فعمهم الله بالنكال {والمؤتفكات} أي في إعراضهم عن صيانة أعراضهم في اتباع لذائذ أغراضهم، فأثمر لهم فعلهم بعد الخسف عموم انقراضهم.

Yüce Allah bu ayetle onların peşin olan dünyalıktan pay almada birbirlerine benzediklerini kesinleştirip intikamı haber veren bu sonla ayeti noktalayınca; bunun peşinden, heybet makamında daha tesirli olduğu için gaip sığasına geçerek, onlardan bazı toplulukların başına gelen şeylerdeki benzerliklerinden onları korkuttu ve hüsranlarını teyit ederek şöyle buyurdu: {ألم يأتهم} “Onlara gelmedi mi?”, yani nifak ehlinin bu en habislerine [ulaşmadı mı?], {نبأ الذين من قبلكم} “kendilerinden öncekilerin haberi”, yani peygamberlerimize isyan ettiklerinde gereğince amel edilsin diye araştırılmaya layık olan o büyük haberleri [gelmedi mi?]. Sonra bundan bedel olarak şöyle buyurdu: {قوم نوح} “Nûh kavminin”, yani ömürlerinin uzunluğu, bıraktıkları eserlerin genişliği, topraklarında ve yurtlarında güzelce zevküsefa sürerek huzurla yerleşmelerine rağmen; onları tufanla helak etti, isyankârlarından tek bir insan bile kalmadı. 'Kavm' kelimesi üzerine kabilenin adını atfederek şöyle buyurdu: {وعاد} “ve Âd'ın”, yani bedenlerinin gücü, şanlarının, kalelerinin, binalarının büyüklüğü ve muazzam saltanatlarındaki zorbalıklarına rağmen; onları dondurucu ve kasıp kavuran bir rüzgârla helak etti, inkâr edenlerinden tek bir beşer kalmadı; {وثمود*} “ve Semûd'un”, yani Hicr beldesinin enine boyuna, dağlarına ve ovalarına hâkim olmalarına rağmen; şiddetli bir sarsıntı ile helak edildiler, kâfirlerinden geriye hiçbir yurt kalmadı; {وقوم إبراهيم} “ve İbrâhim kavminin”, yani yeryüzünün enine boyuna tamamına hükmetmelerine rağmen; şiddetli bir helaktan sonra Allah mülkü ellerinden çekip aldı; {وأصحاب مدين} “ve Medyen halkının”, yani malları toplama, helal-haram demeden onları elde etme emellerini uzatma, ölçü ve tartıyı eksiltmelerine rağmen; Allah onları kuşatıcı bir azapla cezalandırdı; {والمؤتفكات} “ve altüst olan şehirlerin [Lût kavminin]”, yani heveslerinin peşine düşüp ırzlarını korumaktan yüz çevirmelerine rağmen; bu fiilleri, yerin dibine geçirilmelerinin ardından köklerinin tamamen kazınması sonucunu doğurdu.

ولما كان كأنه قيل: ما نبأهم؟ قال: {أتتهم رسلهم} أي أتى كل أمة منهم رسولها {بالبينات} أي بالمعجزات الواضحات جداً بسبب أنهم ارتكبوا من القبائح ما أوجب دمارهم {فما} أي فتسبب عن ذلك أنه {ما} {كان الله} أي مع ما له من صفات الكمال مريداً {ليظلمهم} أي لأن يفعل بهم في الإهلاك قبل الإنذار وإنارة البينات فعل من تعدونه فيما بينكم ظالماً، ولكنه أرسل إليهم الرسل فكذبوا ما أتوهم به من البينات، فصار العالم بحالهم إذا سمع بهلاكهم وبزوالهم يقول: ما ظلمهم الله {ولكن كانوا} أي دائماً في طول أعمارهم {أنفسهم} أي لاغيرها {يظلمون*} أي بفعل ما يسبب هلاكها، فإن لم ترجعوا أنتم فنحن نحذركم مثل عذابهم، ولعله خص هؤلاء بالذكر من بين بقية الأمم لما عند العرب من أخبارهم وقرب ديارهم من ديارهم مع أنهم كانوا أكثر الأمم عدداً، وأنبياؤهم أعظم الأنبياء - نبه على ذلك أبو حيان. ولعله قدم أصحاب مدين على قوم لوط وهم بعدهم في الزمان لأن هذا في شأن من وصفوا بأنهم لم يجدوا ما يحميهم مما هم فيه من العذاب بمشاهدة النبي ﷺ من ملجأ أو مغارات أومدخل كما أن من قبل المؤتفكات جمعهم هذا الوصف، فقوم نوح ﵇ لم يمنعهم لما أتاهم الماء معقل منيع ولا جبل رفيع مع أنه يقال؛ إنهم هم الذين بنوا الأهرامات، منها ما هو بالحجارة ليمنعهم من الحادث الذي

Sanki: "Onların haberi nedir?" denilmiş gibi olunca şöyle buyurdu: {أتتهم رسلهم} “Peygamberleri onlara gelmişti”, yani o ümmetlerin her birine kendi peygamberi gelmişti, {بالبينات} “apaçık delillerle”, yani helaklerini gerektiren çirkinlikleri irtikâp etmeleri sebebiyle son derece açık mucizelerle [gelmişti]. {فما} “Böylece”, yani bundan dolayı şu sonuç çıktı ki: {كان الله} “Allah”, yani kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {ليظلمهم} “onlara zulmedecek değildi”, yani uyarmadan ve apaçık delilleri parlatmadan önce onları helak etmek suretiyle, aranızda zalim saydığınız kimsenin muamelesini onlara yapmayı murad etmiş değildi. Bilakis onlara peygamberler gönderdi, fakat onlar kendilerine getirilen apaçık delilleri yalanladılar. Böylece onların halini bilen kimse, helaklerini ve yok oluşlarını işittiğinde: "Allah onlara zulmetmedi" der. {ولكن كانوا} “Fakat onlar”, yani uzun ömürleri boyunca sürekli olarak, {أنفسهم} “bizzat kendi nefislerine”, yani başkasına değil, {يظلمون*} “zulmediyorlardı”, yani helakine sebep olacak şeyleri yaparak [kendilerine zulmediyorlardı]. Eğer siz de dönmezseniz, biz sizi onların azabının bir benzeriyle uyarırız. Ebû Hayyân'ın dikkat çektiği üzere, diğer ümmetler arasından özellikle bunların zikredilmesinin sebebi; Arapların onların haberlerini bilmesi, yurtlarının kendi yurtlarına yakın olması ve bununla beraber onların sayıca en çok ümmetler, peygamberlerinin de en büyük peygamberler olmasıdır. Medyen halkını zaman bakımından kendilerinden sonra olan Lût kavminden öne geçirmesinin sebebi ise; bunun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşahedesiyle sığınak, mağaralar veya girilecek bir yer gibi kendilerini içinde bulundukları azaptan koruyacak hiçbir şey bulamadıkları vasfedilen kimseler hakkında olmasıdır; nitekim 'Mü'tefikât'tan öncekileri de bu vasıf bir araya getirmiştir. Nûh aleyhisselâm kavmine su geldiğinde ne muhkem bir kale ne de yüksek bir dağ onları koruyabildi. Hatta denilir ki, piramitleri inşa edenler onlardır; bir kısmı, kendileriyle tehdit edildikleri felaket eğer su ise

هددوا به إن كان ماء، ومنها ما هو بالطوب التي لتحميهم منه إن كان ناراً، وعاد لما أتتهم الريح بادروا إلى البيوت فقلعت الأبواب وصرعتهم في أجواف بيوتهم، ولم يغنهم ما كانوا يبنون من المصانع المتقنة والقصور المشيدة والحصون الممنعة، وحال ثمود معروف في توسعهم في البيوت جبالاً وسهولاً فما منعتهم من الصيحة التي أعقبت الرجفة، وقوم إبراهيم ﵇ بنوا الصرح، ارتفاعه خمسة آلاف ذراع أو فرسخان ليتوصل به نمرود كما زعم - إلى السماء فأتى الله بنيانهم من القواعد، ألقت الريح رأسه في البحر وخر عليهم الباقي وهم تحته، وأتاهم العذاب من حيث لا يشعرون، وأصحاب مدين لما أتاهم العذاب فأخذتهم الرجفة الرجفة لما تغن عنهم مدينتهم، وإن كانوا هم أصحاب الأيكة فإنهم لما اشتد عليهم الحر يوم الظلة قصدوا المغارات فوجدوها أحر من وجه الأرض فخرجوا منها هاربين، فجمعتهم الظلة بنسيم بارد خيلته إليهم ولبست به عليهم، فلما اجتمعوا تحتها أحرقتهم نارها وبقي عليهم عارها، وأما قوم لوط فأتاهم الأمر بغتة، لم يشعروا حتى قلبت مدائنهم بعد أن رفعت إلى عنان السماء، واتبعت حجارة الكبريت تضطرم ناراً، ولعله خص قوم لوط بالذكر من بين من ليس له هذا الوصف لأن العرب كانوا يمرون على مواضع مدائنهم ويشاهدونها، وعبر عنهم بالمؤتفكات لأن القصص للمنافقين الذين مبنى أمرهم على الكذب وصرف الأمور

ondan korusun diye taştan, bir kısmı da eğer ateş ise ondan korusun diye tuğladan yapılmıştır. Âd kavmine gelince; rüzgâr kendilerine ulaştığında evlere koştular; rüzgâr kapıları kopardı ve onları evlerinin içinde yere serdi; inşa ettikleri sağlam yapılar, yükseltilmiş saraylar ve müstahkem kaleler kendilerine hiçbir fayda vermedi. Semûd'un hali ise dağlarda ve ovalarda geniş geniş evler edinmeleriyle bilinmektedir; fakat bunlar, şiddetli sarsıntıyı takip eden o korkunç sesten onları koruyamadı. İbrâhim aleyhisselâm kavmi ise, Nemrut'un iddia ettiği üzere göğe ulaşmak için yüksekliği beş bin arşın yahut iki fersah olan bir kule inşa etti; Allah onların binalarını temellerinden sarstı, rüzgâr kulenin tepesini denize fırlattı, geri kalanı ise altındayken üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi. Medyen halkına gelince; azap gelip de şiddetli sarsıntı onları yakaladığında, şehirleri kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Şayet onlar Eyke halkı ise; bulut gününde (yevmü'z-zulle) sıcaklık üzerlerine şiddetlenince mağaralara yöneldiler, fakat oraları yeryüzünden daha sıcak bulup kaçarak dışarı çıktılar. Bulut, kendilerine hayal ettirdiği ve onları aldattığı serin bir esintiyle onları topladı; altına toplandıklarında ise onun ateşi onları yaktı ve utancı üzerlerinde kaldı. Lût kavmine gelince; emir onlara ansızın geldi, şehirleri göğün ufuklarına kadar kaldırıldıktan sonra altüst edilinceye ve alev alev yanan kükürt taşları arkalarından yağdırılıncaya kadar farkına bile varmadılar. Bu vasfa sahip olmayanlar arasından Lût kavmini özellikle zikretmesinin sebebi, Arapların onların şehirlerinin yerlerinden geçip bizzat müşahede etmeleridir. Onlardan 'Mü'tefikât' (altüst olanlar) diye bahsedilmesinin sebebi ise, bu kıssaların; işlerinin temeli yalan ve işleri

عن ظواهرها وتقليبها عن وجوهها، فالمعنى أن أولئك لما قلبوا فعل النكاح عن وجهه عوقبوا بقلب مدائنهم، فهؤلاء جديرون بمثل هذه العقوبة لقلب القول عن وجهه، ومادة «إفك» بكل ترتيب تدور على القلب، فإذا كافأت الرجل فكأنك قلبت فعله فرددته إليه وصرفته عنك، وأكاف الدابة شبه بالإناء المقلوب، والكذب صرف الكلام عن وجهه فهو إفك لذلك - والله أعلم.

zahirinden saptırıp tersyüz etmek olan münafıklara anlatılmasıdır. Mana şudur: Onlar nikâh eylemini tersine çevirdiklerinde şehirlerinin altüst edilmesiyle cezalandırıldılar; bu münafıklar da sözü tersine çevirdikleri için böylesi bir cezaya layıktırlar. 'İfk' kökü, hangi dizilimde olursa olsun tersyüz etme etrafında döner. Bir adama karşılık verdiğinde sanki onun fiilini tersine çevirip kendisine döndürmüş ve kendinden savmış olursun. Bineğin semeri (ikâf) ters çevrilmiş kaba benzetilmiştir; yalan da sözü aslından saptırmak olduğu için 'ifk' adını almıştır. Allah en iyisini bilir.

ولما بين سبحانه أن المنافقين بعضهم من بعض وما توعدهم به وما استتبعه من تهديدهم بإهلاك من شابهوه، وختم بما سبب هلاكهم من إصرارهم وعدم اعتبارهم، عطف ببيان حال المؤمنين ترغيباً في التوبة طعماً في مثل حالهم فقال: {والمؤمنون} {والمؤمنات} أي بما جاءهم عن ربهم {بعضهم أولياء} ولم يقل: من، كما قال في المنافقين: من {بعض} دلالة على أن أحداً منهم لم يقلد أحداً في أصل الإيمان ولا وافقه بحكم الهوى، بل كلهم مصوبون بالذات وبالقصد الأول إلى اتباع رسول الله ﷺ بالدليل القطعي على حسب فهم كل أحد منهم، فذلك دليل على صحة إيمانهم ورسوخهم في تسليمهم وإذعانهم؛ ثم بين ولا يتهم بأنهم يد واحدة على من سواهم كالجسد الواحد إذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الجسد بالحمى والسهر فقال: {يأمرون} أي كلهم على وجه التعاضد والتناصر {بالمعروف} وهو كل ما عرفه الشرع وأجازه {وينهون}

Yüce Allah, münafıkların birbirlerinden olduğunu, kendilerine vaat edilenleri ve benzedikleri kimselerin helakiyle onları tehdit etmeyi beyan edip sözü helaklerine sebep olan ısrarları ve ibret almayışlarıyla noktalayınca; onların haline kavuşma arzusuyla tövbeye teşvik etmek üzere müminlerin halini beyan etmeye atıfta bulunarak şöyle buyurdu: {والمؤمنون} “Mümin erkekler”, {والمؤمنات} “ve mümin kadınlar”, yani Rablerinden kendilerine gelen şeylere [inananlar]; {بعضهم أولياء} “birbirlerinin velileridirler”. Münafıklar hakkında: "[birbirlerin]dendir" dediği gibi [burada] 'den/dan' demedi; {بعض} “birbirlerinin [velileridirler]”, [böyle demesi], onlardan hiçbirinin imanın aslında kimseyi taklit etmediğine ve hevanın hükmüyle uymadığına; bilakis her birinin kendi anlayışına göre kesin delille, bizzat ve ilk hedef olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaya yöneldiğine bir delildir. İşte bu, onların imanlarının sıhhatine, teslimiyet ve boyun eğişlerindeki sebatlarına bir delildir. Sonra onların velayetini, bir uzvu şikâyet ettiğinde diğer bütün bedenin humma ve uykusuzlukla ona icabet ettiği tek bir beden gibi, kendilerinden başkalarına karşı tek bir el olduklarını bildirerek açıkladı ve şöyle buyurdu: {يأمرون} “Emrederler”, yani hepsi yardımlaşma ve dayanışma suretiyle, {بالمعروف} “iyiliği”, yani şeriatın bildiği ve uygun gördüğü her şeyi [emrederler], {وينهون}

أي كذلك {عن المنكر} لا يحابون أحداً.

yani aynı şekilde {عن المنكر} “kötülükten [menederler]”, hiç kimseye iltimas geçmezler.

ولما ذكر الدليل القطعي على صحة الإيمان، أتبعه أفضل العبادات فقال: {ويقيمون الصلاة} أي يوجدونها على صفة تقتضي قيامها بجميع أركانها وشروطها وحدودها مراقبة لربهم واستعانة بذلك على جميع ما ينوبهم {ويؤتون الزكاة} أي مواساة منهم لفقرائهم صلة للخلائق بعد خدمة الخالق، وذلك مواز لقوله في المنافقين {ويقبضون أيديهم} ولما خص أمهات الدين، عم بياناً لأنهم لا ينسون الله طرفة عين بل يذكرونه في كل حال بقوله: {ويطيعون الله} أي الملك الأعظم الذي لا ملك سواه {ورسوله} إشارة إلى حسن سيرتهم وجميل عشرتهم.

İmanın sıhhatine dair kesin delili zikredince, onun ardından en faziletli ibadetleri getirerek şöyle buyurdu: {ويقيمون الصلاة} “Namazı dosdoğru kılarlar”, yani Rablerini murakabe ederek ve başlarına gelen her türlü sıkıntıda namazdan yardım dileyerek, onu bütün rükünleri, şartları ve sınırlarıyla yerine getirmeyi gerektiren bir vasıfta ifa ederler; {ويؤتون الزكاة} “zekâtı verirler”, yani Yaratıcı'ya kulluktan sonra yaratılmışlarla irtibat kurmak üzere fakirlerine bir yardım ve teselli olarak [zekâtı verirler]. Bu da münafıklar hakkında buyurduğu {ويقبضون أيديهم} “ellerini sıkı tutarlar” ayetinin dengidir. Dinin temellerini özellikle belirttikten sonra, göz açıp kapayıncaya kadar bile Allah'ı unutmadıklarını, bilakis her hallerinde O'nu zikrettiklerini beyan etmek üzere genele şamil kılarak şöyle buyurdu: {ويطيعون الله} “Allah'a itaat ederler”, yani O'ndan başka hiçbir malik bulunmayan en yüce Malik'e, {ورسوله} “ve Resûlüne de [itaat ederler]”; bu da onların güzel ahlakına ve hoş muaşeretine bir işarettir.

ولما ذكر مكارم أفعالهم، أتبعه حسن مآلهم فقال: {أولئك} أي العظماء الشأن {سيرحمهم الله} أي المستجمع لصفات الكمال بوعد لا خلف فيه، وهذا مع الجملة قبله مواز لقوله في المنافقين {نسوا الله فنسيهم} وهو إشارة إلى أن الطريق وعر والأمر شديد عسر، فالسائر مضطر إلى الرحمة، وهي المعاملة بعد الغفران بالإكرام، لا قدرة له على قطع مفاوز الطريق إلا بها، ولا وصول له أصلاً من غير سببها.

Onların güzel amellerini zikredince, bunun ardından varacakları güzel akıbeti getirerek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlara”, yani o şanı yüce olan kimselere, {سيرحمهم الله} “Allah rahmet edecektir”, yani asla hilafı olmayan bir vaatle, bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan [Allah]. Bu ayet, kendisinden önceki cümleyle birlikte, münafıklar hakkındaki {نسوا الله فنسيهم} “Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” ayetinin dengidir. Bu, yolun sarp ve durumun son derece çetin ve zor olduğuna bir işarettir; bu yüzden [bu yolda] yürüyen kimse rahmete muhtaçtır. Rahmet ise bağışlanmanın ardından ikramla muamele görmektir. Kul, ancak bu rahmet sayesinde yolun tehlikeli çöllerini aşma gücü bulur ve onun sebebi olmaksızın asla [maksuda] ulaşamaz.

ولما بين أن حال المؤمنين مبني على الموالاة وكانت الموالاة فقيرة إلى الإعانة قال: {إن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة

Müminlerin halinin dostluk ve dayanışma üzerine kurulu olduğunu beyan edip, dostluğun da yardıma muhtaç olduğunu bildirince şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani her şeyi tam anlamıyla kuşatan,

{عزيز} أي غالب غير مغلوب بوجه، فهو قادر على نصر من يوالي حزبه وأن ينيله من ثمرات الرحمة ما يريد من غير أن يقدر أحد على أن يحول بينه وبين شيء من ذلك {حكيم*} أي فلا يقدر أحد على نقض ما يحكمه وحل يبرمه، وفي ذلك إشارة إلى أن المؤمنين لا يزالون منصورين على كل مفسد ما داموا على هذه الخلال من الموالاة وما معها من حميد الخصال.

{عزيز} “Azîzdir”, yani hiçbir şekilde mağlup edilemeyen mutlak galiptir; binaenaleyh O, kendi tarafında olanlara yardım etmeye ve hiç kimse Kendisi ile o şey arasına girmeye güç yetiremeyecek şekilde dilediği rahmet meyvelerini onlara tattırmaya kadirdir; {حكيم*} “Hakîmdir”, yani O'nun hükmettiğini hiç kimse bozamaz ve bağladığını hiç kimse çözemez. Bunda, müminler bu dostluk ve onunla birlikte olan övgüye değer hasletler üzerinde bulundukları müddetçe, her bozguncuya karşı daima muzaffer kılınacaklarına bir işaret vardır.

ولما ختم الآية بوصف العزة والحكمة المناسب لافتتاحها بالموالاة وتعقيبها بآية الجهاد، وذلك بعد الوعد بالرحمة إجمالاً، أتبعها بما هو أشد التئاماً بها بياناً للرحمة وتفصيلاً لها ترغيباً للمؤمنين بالإنعام عليهم بكل ما رامه المنافقون بنفاقهم في الحياة الدنيا، وزادهم بأنه دائم، وأخبر بأن ذلك هو الفوز لا غيره فقال: {وعد الله} أي الصادق الوعد الذي له الكمال كله {المؤمنين والمؤمنات} أي الراسخين في التصديق بكل ما أتاهم به الرسول ﷺ {جنات تجري من تحتها الأنهار} أي فهى لا تزال خضرة ذات بهجة نضرة؛ ولما كان النعيم لا يكمل إلا بالدوام، قال: {خالدين فيها} كانت الجنان لا تروق إلا بالمنازل والدور الفسيحة والمعازل قال: {ومساكن طيبة} ولما كان بعض الجنان أعلى من بعض، وكان أعلاها ما شرف بوصف العندية المؤذن بالقرب من بنائه مما يؤكد معنى الدوام، قال: {في جنات عدن} أي إقامة دائمة وهناء وصحة جسم وطيب مقر وموطن ومنبت،

Ayeti, dostluk ile başlamasına ve ardından cihad ayetinin gelmesine uygun düşen izzet ve hikmet vasfıyla tamamlayınca —ki bu, rahmetin topluca vaad edilmesinden sonradır— rahmeti beyan ve tafsil etmek üzere onunla en uyumlu olan hususu peşinden getirdi; münafıkların dünya hayatında nifaklarıyla arzuladıkları her şeyi müminlere lütfederek onları teşvik etti, üstelik bunun kalıcı olduğunu da ekledi ve asıl kurtuluşun ancak bu olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {وعد الله} “Allah vaat etti”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip ve vaadinde sadık olan [Allah], {المؤمنين والمؤمنات} “mümin erkeklere ve mümin kadınlara”, yani Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine getirdiği her şeyi tasdikte sebat gösterenlere, {جنات تجري من تحتها الأنهار} “altlarından ırmaklar akan cennetler [vaat etti]”, yani oralar daima yeşil, göz alıcı ve tazedir; nimet ancak devamlı olmakla kemale ereceği için {خالدين فيها} “içlerinde ebedî kalıcılar olarak” buyurdu. Cennetler ancak köşkler, geniş saraylar ve müstakil mekanlarla gönül alıcı olacağından {ومساكن طيبة} “ve güzel meskenler [vaat etti]” buyurdu. Cennetlerin bir kısmı diğerinden daha üstün olduğu ve en üstünü de kalıcılık manasını pekiştiren, O'nun katında olma (indiyyet) vasfıyla şereflendirilip O'nun kurbiyetine yakınlığı bildiren cennet olduğu için şöyle buyurdu: {في جنات عدن} “Adn cennetlerinde”, yani sürekli bir ikamet, afiyet, beden sıhhati, hoş bir karargah, yurt ve mekan içinde.

وذلك كما قال في حق أضدادهم {عذاب مقيم} وما أنسب ذكر هذه الجنة في سياق التعبير بالوصف المؤذن بالرسوخ فإنه ورد في الحديث أنها خاصة بالنبيين والصديقين والشهداء. ولما كان ذلك لا يصفو عن الكدر مع تجويز نوع من الغضب قال مبتدئاً إشارة إلى أنهى التعظيم -: {ورضوان} أي رضى لا يبلغه وصف واصف بما تشير إليه صيغة المبالغة ولو كان على أدنى الوجوه بما أفاده التنوين - {من الله} أي الذي لا أعظم منه عندهم {أكبر} أي مطلقاً، فهو أكبر من ذلك كله لأن رضاه سبب كل فوز، ولا يقع السرور الذي هو أعظم النعيم إلا برضى السيد، وإذا كان القليل منه أكبر فما ظنك بالكثير.

Bu, tıpkı onların zıtları hakkında {عذاب مقيم} “sürekli bir azap” buyurması gibidir. Sebata delalet eden bir vasıf bağlamında bu cennetin zikredilmesi ne kadar da uygundur; zira hadiste onun peygamberlere, sıddîklara ve şehitlere mahsus olduğu rivayet edilmiştir. Bir tür öfkenin caiz görülmesi ihtimaliyle birlikte bu [nimetler] kederden tamamen arınmış olamayacağı için, en üstün tazimi bildirmek üzere mübteda olarak şöyle buyurdu: {ورضوان} “Ve bir rıza”, yani tenvinin ifade ettiği üzere en alt derecesinde bile olsa, mübalağa kalıbının işaret ettiği ve hiçbir niteleyicinin nitelendirmeye güç yetiremeyeceği bir hoşnutluk, {من الله} “Allah'tan [olan]”, yani katlarında O'ndan daha büyüğü bulunmayan [Zat'tan], {أكبر} “daha büyüktür”, yani mutlak surette [daha büyüktür]; çünkü O'nun rızası her kurtuluşun sebebidir ve en büyük nimet olan sevinç ancak Efendi'nin rızasıyla hasıl olur. O rızanın azı bile [her şeyden] büyük olunca, çoğunu var sen düşün!

ولما تم ذلك على أحسن مقابلة بما وصف به أضدادهم، قال يصفه زيادة في الترغيب فيه: {ذلك} أي الأمر العالي الرتبة {هو} أي خاصة لا غيره {الفوز العظيم*} أي الذي يستصغر دونه كل شيء من أمور الدنيا والآخرة، وفي كون ذلك وعداً لمن اتصف لأجل ما اتصف به ترغيب في الجهاد المأمور به بعدها لكونه من أفراد الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر والداعي الأعظم إلى الموالاة.

Bu husus, onların zıtlarının nitelendirildiği şeylerle en güzel şekilde mukabele edilerek tamamlanınca, ona rağbeti artırmak üzere onu nitelendirerek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”, yani o mertebesi yüce olan durum, {هو} “işte o”, yani başkası değil sadece o, {الفوز العظيم*} “büyük kurtuluştur”, yani yanında dünya ve ahiret işlerinden her şeyin küçük kaldığı [kurtuluştur]. Bunun, o vasıflarla nitelenen kimseye, bu vasıfları sebebiyle bir vaat kılınmasında, iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin fertlerinden biri ve dostluğun en büyük davetçisi olması hasebiyle, sonrasında emredilen cihada bir teşvik vardır.

ولما ثبتت موالاة المؤمنين ومقاطعتهم للمنافقين والكافرين، وكان ما مضى من الترغيب والترهيب كافياً في الإنانة، وكان من لم يرجع

Müminlerin dostluğu ile münafıklardan ve kâfirlerden kopuşları sabit olunca, geçmişteki teşvik ve sakındırmalar [hakkı] kabullenmek için kafi gelmişken, bundan dönmeyen kimse de

بذلك عظيم الطغيان غريقاً في الكفران، أتبع ذلك الأمر بجهادهم بما يليق بعنادهم فقال آمراً لأعظم المتصفين بالأوصاف المذكروة مفخماً لمقداره بأجل أفراد الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر: {يا أيها النبي} أي العالي المقدار بما لا يزال يتجدد له منا من الأنباء وفينا من المعارف؛ ولما كان الجهاد أعرف في المصارحين، وكانوا أولى به لشدة شكائمهم وقوة نفوسهم وعزائمهم بدأ بهم فقال؛ {جاهد الكفار} أي المجاهرين {والمنافقين} أي المسائرين كلاًّ بما يليق به من السيف واللسان.

bununla büyük bir azgınlık içinde ve küfre batmış olunca; bunun peşinden onların inatlarına yaraşır şekilde kendileriyle cihad edilmesini emretti ve zikredilen vasıflarla nitelenenlerin en büyüğüne, iyiliği emredip kötülükten menetmenin en yüce mertebeleriyle kadrini yücelterek şöyle emretti: {يا أيها النبي} “Ey Peygamber!”, yani bizden kendisine sürekli yenilenen haberler ve içimizde oluşan marifetlerle kadr-ü kıymeti pek yüce olan [Peygamber]! Cihad açıkça düşmanlık edenlerde daha belirgin olduğu ve çetin dirençleri, nefislerinin ve azimlerinin kuvveti sebebiyle buna daha layık oldukları için onlarla başlayıp şöyle buyurdu: {جاهد الكفار} “Kâfirlerle cihad et”, yani [küfrünü] açığa vuranlarla, {والمنافقين} “ve münafıklarla da [cihad et]”, yani gizleyenlerle; her biriyle kılıçtan ve dilden kendisine layık olan şekilde [cihad et].

ولما كان ﷺ مطبوعاً على الرفق موصى به، قال تعالى: {واغلظ عليهم} أي في الجهادين ولا تعاملهم بمثل ملا عاملتهم به من اللين عند استئذانهم في العقود، وهذا بخلاف ما مضى في وعيد المنافقين حيث قدمهم فقال {المنافقين والمنافقات والكفار} فقدم في كل سياق الأليق به؛ ولما كان المعنى: فإنك ظاهر عليهم وقاهر لهم وهم طعام السيف وطوع العصا، عطف عليه قوله: {ومأواهم} أي في الآخرة {جهنم وبئس المصير*} .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hilm ve yumuşak huyluluk üzere yaratılmış ve bununla emrolunmuş olduğu için, Yüce Allah: {واغلظ عليهم} “Onlara karşı sert davran”, yani her iki cihadda da [sert davran] ve [savaşa katılmayıp] geride kalmak için izin istediklerinde onlara davrandığın yumuşaklık gibi muamele etme, buyurdu. Bu, münafıkların tehdidinde geçen ve onların öne alındığı {المنافقين والمنافقات والكفار} “münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere” ayetinin aksinedir; zira her bağlamda ona en uygun olan öne geçirilmiştir. Mana: 'Sen onlara üstün gelecek ve onları kahredeceksin; onlar kılıcın yemi ve sopanın boyun eğenidir' şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {ومأواهم} “Onların varacakları yer de”, yani ahiretteki [barınakları], {جهنم وبئس المصير*} “cehennemdir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”.

ولما أتى بالدليل العام على إجرمهم، أتبعه الدليل الخاص عليه وهو أيضاً دليل على دليل فقال: {يحلفون بالله} أي الملك الأعلى الذي لا شيء أعظم منه قدراً {ما قالوا} أي ما وقع منهم قول، فقصر الفعل تعميماً للمفعول إعلاماً بأنهم مهما عنفوا على قول كائناً ما كان بادروا إلى الحلف على نفيه كذباً لأنهم مردوا على النفاق فتطبعوا بأعلى الكذب

Onların suçuna dair genel delili getirince, bunun ardından özel delili getirdi; bu da bir delil üzerine delildir. Şöyle buyurdu: {يحلفون بالله} “Allah'a yemin ediyorlar”, yani kadrinden daha yüce hiçbir şey bulunmayan en yüce Malik'e [yemin ediyorlar ki], {ما قالوا} “[o sözü] söylemediklerine”, yani kendilerinden hiçbir sözün sadır olmadığına. Mefûlü umumileştirmek için fiili kısa tuttu; bu da ne zaman bir sözden dolayı azarlansalar, o söz ne olursa olsun, nifak üzere yetiştiklerinden ve en üst seviyedeki yalana alıştıklarından ötürü onu yalan yere inkâr etmek için derhal yemine sarıldıklarını bildirmek içindir.