ومرنوا على سيىء الأخلاق، فصار حاصل هذا أنهم أطعموا في العفو وحذروا من عذاب الباقين بسبب إجرامهم لأنهم يأمرون بالمنكر وما يلائمه مقتفين آثار من قبلهم في الانهماك في الشهوات غير مقلعين خوفاً من الله أن يصيبهم بمثل ما أصابهم ولا رجاء له أن ينيلهم مما أعد للمؤمنين مجترئين على الأيمان الباطلة بأعظم الحلف على أيّ شيء فرض سواء كان يستحق اليمين أو لا غير خائفين من الله أن يهتكهم كما هتك غيرهم ممن فعل مثل أفعالهم؛ ثم دل على عظيم إجرامهم وما تضمنه قوله {المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض} - الآية، من كبائر آثامهم، ويجوز أن تكون هذه الاية واقعة موقع التعليل للآية التي قبلها بأنهم يقدمون على ما يستحقون به الجهاد والغلظة والنار من الحلف كذباً على نفي كل ما ينقل عنهم استخفافاً بالله وبأسمائه {اتخذوا أيمانهم جنة} [المجادلة: ٦] فتكون جواباً لمن كأنه قال: أما جهاد الكفار فالأمر فيه واضح، وأما المنافقون فكيف يجاهدون وهم يتكلون بلفظ الإيمان ويظهرون أفعال أهل الإسلام فقال: لأنهم يحلفون {ولقد} أي والحال أنهم كاذبون لقد {قالوا كلمة الكفر} أي الذي لا أكبر في الكفر منه، وهي تكذيب النبي ﷺ.
Kötü ahlaka alışmışlardı. Bu durumun özeti şu oldu: Onlar affedilmeyi umdular, kötülüğü ve ona uygun olanı emrettikleri için suçları sebebiyle geride kalanların azabından sakındırıldılar; kendilerinden öncekilerin izini sürerek şehvetlere daldılar; Allah'ın, öncekilerin başına getirdiği gibi kendi başlarına da bir musibet getirmesinden korkup vazgeçmediler; O'nun, müminler için hazırladığı şeylerden kendilerine de lütfedeceğini ummadılar. Yemin edilmeyi hak etsin ya da etmesin farz edilen her şey üzerine en büyük yeminlerle bâtıl yeminlere cüret ettiler; Allah'ın, kendi yaptıkları gibi yapan diğerlerini rezil rüsvay ettiği gibi kendilerini de rezil rüsvay etmesinden korkmadılar. Sonra onların suçlarının büyüklüğüne ve {المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” ayetinin içerdiği büyük günahlarına delalet etti. Bu ayetin, Allah'ı ve O'nun isimlerini hafife alarak kendilerinden nakledilen her şeyi yalan yere inkâr etmek suretiyle cihada, sertliğe ve ateşe müstahak oldukları şeyleri irtikâp ettiklerini beyan ederek bir önceki ayetin gerekçesi (ta'lil) konumunda olması da caizdir: {اتخذوا أيمانهم جنة} “Yeminlerini bir kalkan edindiler” [Mücâdele: 16]. Böylece bu ayet, sanki şöyle diyen birine cevap olmaktadır: Kâfirlerle cihada gelince bu husus açıktır; fakat iman lafzını telaffuz edip İslam ehlinin amellerini sergiledikleri halde münafıklarla nasıl cihad edilir? [Yüce Allah] buyurdu ki: Çünkü onlar yemin ediyorlar, {ولقد} “oysa andolsun”, yani onlar yalancı oldukları halde andolsun ki, {قالوا كلمة الكفر} “o küfür sözünü söylediler”, yani küfürde ondan daha büyüğü olmayan sözü; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaktır.
ولما كان هذا السيافق لصنف يجددون الاستخفاف بالله تعالى -
Bu bağlam, Yüce Allah'ı hafife almayı her an yenileyen bir zümre hakkında olunca —
بما دل عليه المضارع كل وقت، دل على أن إقرارهم بالإيمان كذب وأفعالهم صور لا حقائق لها، فعبر بالإسلام فقال: {وكفروا} أي اظهروا الكفر {بعد إسلامهم} أي بما ظهر من أفعالهم وأقوالهم، وذلك غاية الفجور؛ ولما كان أعلى شغف الإنسان بشيء ان تحدثه نفسه فيه بما لا يصل إليه، فيكون ذلك ضرباً من الهوس قال: {وهموا بما لم ينالوا} أي من قتل الرسول ﷺ أو إخراجه من المدينة، فجمعوا بين أنواع الكفر القول والفعل والاعتقاد، ويجوز أن يكون حالاً من الضمير في {مأواهم} والتقدير على هذا: يدخلون جهنم حالفين بالله: ما قالوا كلمة الكفر، ولقد قالوها، فيكون كقوله
ki muzari fiil her vakit buna delalet eder— onların iman ikrarlarının yalan, amellerinin de hakikatsiz suretlerden ibaret olduğunu gösterdi; bu sebeple İslam lafzıyla ifade ederek şöyle buyurdu: {وكفروا} “ve kâfir oldular”, yani küfrü açığa vurdular, {بعد إسلامهم} “İslamlarından sonra”, yani amellerinden ve sözlerinden açığa çıkan şeyler sebebiyle; bu ise fücurun son noktasıdır. İnsanın bir şeye karşı en üst seviyedeki tutkusu, nefsinin ulaşamayacağı bir şeyi kendisine fısıldaması ve bunun bir tür hezeyan olması sebebiyle şöyle buyurdu: {وهموا بما لم ينالوا} “ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler”, yani Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye veya onu Medine'den çıkarmaya [yeltendiler]. Böylece küfrün söz, fiil ve inanç nevilerinin hepsini bir araya getirdiler. Bu cümlenin {مأواهم} “onların barınakları” ifadesindeki zamirden hal olması da caizdir. Buna göre takdir şöyledir: Onlar cehenneme, 'küfür sözünü söylemedik' diye Allah'a yemin ederek girerler, oysa onu kesinlikle söylemişlerdir. Bu durum, O'nun şu buyruğu gibi olur:
{ثم لم تكن فتنتهم إلا أن قالوا والله ربنا ما كنا مشركين} [الأنعام: ٢٣] .
{ثم لم تكن فتنتهم إلا أن قالوا والله ربنا ما كنا مشركين} “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” [En'âm: 23].
ولما بين من أحوالهم التي لا يحمل على فعلها إلا أمر عظيم، قال: {وما} أي قالوا وفعلوا والحال انهم ما {نقموا} أي كرهوا شيئاً من الأشياء التي أتتهم من الله {إلا أن أغناهم الله} أي الذي له جميع صفات الكمال وهو غني عن العالمين {ورسوله} أي الذي هو أحق الخلق بأن يجوز عظمة الإضافة إليه سبحانه، وكان أذاهم هذا النبي ﷺ وهمهم بقتله مع إعطائه لهم ما أغناهم بخلاف الآية السابقة، فكان الأقعد في ذمهم تأخير قوله: {من فضله} فهو
Onların, ancak büyük bir cüretle yapılabilecek hallerini beyan edince şöyle buyurdu: {وما} “Ve [başka bir sebepten değil]”, yani söylediler ve yaptılar, oysa onlar {نقموا} “öç almaya kalkmadılar / hoşnutsuzluk göstermediler”, yani Allah'tan kendilerine gelen şeylerden hiçbirini çirkin görmediler, {إلا أن أغناهم الله} “sırf Allah'ın onları zengin etmesinden başka”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve âlemlerden müstağni bulunan [Allah'ın], {ورسوله} “ve Resûlünün de”, yani Yüce Zat'ına izafe edilme büyüklüğüne hak kazanmaya yaratılmışların en layığı olan [Resul'ün]. Onların bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmeleri ve kendilerini zengin edecek şeyleri onlara vermesine rağmen onu öldürmeye yeltenmeleri —önceki ayetin aksine— vaki olduğundan, onları yermede en kuvvetli olanı şu buyruğunu sona bırakmaktı: {من فضله} “lütfundan”. Bu ise,
من باب: ولا عيب فيهم.
“Onlarda hiçbir kusur yoktur [ancak...]” kabilindendir.
ولما نبه على أن هذه المساوىء قابلوا بها المحسن إليهم، رغبهم بأنه قابل المتاب عليهم، ورهبهم بأنه لا مرد لما يريد من العذاب بقوله: {فإن يتوبوا} ولما كان المقام جديراً بأن يشتد تشوف السامع إلى معرفة حالهم فيه، حذف نون الكون اختصاراً تنبيهاً على ذلك فقال {يك} أي ذلك {خيراً لهم} من إصرارهم.
Onların bu kötülükleri kendilerine iyilik edene karşı yaptıklarına dikkat çekince, tövbelerini kabul edeceğini bildirerek onları teşvik etti; murad ettiği azabı hiçbir şeyin geri çeviremeyeceğini bildirerek de şu buyruğuyla onları korkuttu: {فإن يتوبوا} “Eğer tövbe ederlerse”. Durum, dinleyicinin onların bu husustaki halini öğrenmeye olan arzusunun şiddetlenmesine son derece layık olduğundan, buna dikkat çekmek üzere ihtisar amacıyla 'kevn' fiilinin nun harfi hazfedilerek şöyle buyuruldu: {يك} “olur”, yani bu [tövbe], {خيراً لهم} “kendileri için daha hayırlı [olur]”, ısrar etmelerinden.
ولما كان للنفوس من أصل الفطرة الأولى داعية شديدة إلى المتاب، وكان القرآن في وعظه زاجراً مقبول العتاب عظيم الأخذ بالقلوب والعطف للألباب، أشار إلى ذلك بصيغة التفعيل فقال: {وإن يتولوا} أي يكلفوا أنفسهم الإعراض عن المتاب {يعذبهم الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً بحوله وقوته {عذاباً أليماً} أي لا صبر لهم عليه {في الدنيا} أي بما هم فيه من الخوف والخزي والكلف وغيرها {والآخرة} أي بالعذاب الأكبر الذي لا خلاص لهم منه {وما لهم في الأرض} أي التي لا يعرفون غيرها لسفول هممهم {من وليّ} أي يتولى أمورهم فيصلح ما أفسد العذاب منهم أو يشفع لهم {ولا نصير*} أي ينقذهم؛ وأما السماء فهم أقل من أن
Nefislerin ilk fıtratında tövbeye yönelik güçlü bir davetçi bulunduğundan ve Kur'an da öğüdünde [insanı kötülükten] meneden, azarı kabul gören, kalpleri derinden yakalayan ve akılları kendine çeken bir kitap olduğundan, buna tef'îl babıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {وإن يتولوا} “Eğer yüz çevirirlerse”, yani tövbeden yüz çevirmeyi nefislerine yüklerlerse, {يعذبهم الله} “Allah onları cezalandırır”, yani havli ve kuvvetiyle kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan [Allah], {عذاباً أليماً} “can yakıcı bir azapla [cezalandırır]”, yani dayanamayacakları bir azapla, {في الدنيا} “dünyada”, yani içinde bulundukları korku, rüsvaylık, külfetler ve benzeri şeylerle, {والآخرة} “ve ahirette de”, yani kendisinden kurtuluşları olmayan en büyük azapla; {وما لهم في الأرض} “onlar için yeryüzünde yoktur”, yani himmetlerinin düşüklüğü sebebiyle kendisinden başkasını bilmedikleri [yeryüzünde], {من وليّ} “hiçbir veli”, yani işlerini üstlenip azabın onlardan bozduğu şeyi düzeltecek veya onlara şefaat edecek, {ولا نصير*} “ne de bir yardımcı”, yani onları kurtaracak. Göğe gelince; onlar, oradan bir yardımcı veya başka bir şey umamayacak kadar hakirdirler ve
يطمعوا منها بشيء ناصر أو غيره وأغلظ أكباداً من أن يرتقي فكرهم إلى ما لها من العجائب وما بها من الجنود؛ وسبب نزول الآية على ما قال ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ كان جالساً في ظل شجرة فقال: سيأتيكم إنسان ينظر إليكم بعيني شيطان، فإذا جاء فلا تكلموه، فلم يلبثوا أن طلع رجل أرزق فدعاه رسول الله ﷺ فقال: علام تشتمني أنت وأصحابك؟ فانطلق الرجل فجاء بأصحابه فحلفوا بالله. ما قالوا، فأنزل الله الآية؛ وقال الكلبي: نزلت في الجلاس بن سويد، وذلك أن رسول الله ﷺ خطب ذات يوم بتبوك فذكر المنافقين فسماهم رجساً وعابهم فقال الجلاس: لئن كان محمداً صادقاً لنحن شر من الحمير، فسمعه عامر بن قيس فقال: أجل، إن محمداً لصادق وأنتم شر من الحمير، فلما انصرف رسول الله ﷺ إلى المدينة أتاه عامر بن قيس فأخبره بما قاله الجلاس، فقال الجلاس: كذب عليّ يا رسول الله! فأمرهما رسول الله ﷺ أن يحلفا عند المنبر فقام الجلاس عند المنبر بعد العصر فحلف بالله الذي لا إله إلا هو ما قاله ولقد كذب علي عامر، وقام عامر فحلف بالله الذي لا إله إلا هو لقد قاله وما كذبت عليه، ثم رفع عامر
fikirleri oradaki acayipliklere ve ordulara yükselemeyecek kadar katı kalplidirler. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın bildirdiğine göre ayetin nüzul sebebi şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir ağacın gölgesinde otururken şöyle buyurdu: 'Yanınıza şeytanın iki gözüyle bakan bir insan gelecek; geldiği zaman onunla konuşmayın.' Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp: 'Sen ve arkadaşların bana niçin sövüyorsunuz?' buyurdu. Adam gidip arkadaşlarını getirdi ve [o sözü] söylemediklerine dair Allah'a yemin ettiler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Kelbî ise şöyle demiştir: Cülâs b. Süveyd hakkında indi; şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Tebük'te hutbe okuyup münafıkları zikretti, onları 'pislik' olarak isimlendirdi ve ayıpladı. Bunun üzerine Cülâs: 'Eğer Muhammed doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz!' dedi. Âmir b. Kays bunu işitip: 'Evet, Muhammed elbette doğrudur, siz de eşeklerden daha kötüsünüz!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndüğünde Âmir b. Kays gelip Cülâs'ın söylediklerini haber verdi. Cülâs: 'Bana iftira etti ey Allah'ın Resulü!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisine de minberin yanında yemin etmelerini emretti. Cülâs ikindiden sonra minberin yanında durup kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederek o sözü söylemediğini ve Âmir'in kendisine iftira ettiğini söyledi. Âmir de kalkıp kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederek onun bu sözü söylediğini ve ona iftira etmediğini söyledi. Sonra Âmir
رضي الله عنه يديه إلى السماء فقال: اللهم! أنزل على نبيك تصديق الصادق منا، فقال النبي ﷺ والمؤمنون: آمين! فنزل جبريل ﵇ قبل أن يتفرقا بهذه الآية حتى بلغ {فإن يتوبوا يك} أي التوب {خيراً لهم} فقام الجلاس فقال: يا رسول الله! أسمع الله قد عرض عليّ التوبة، صدق عامر بن قيس فيما قاله، لقد قلته، وانا أستغفر الله وأتوب إليه، فقبل رسول الله ﷺ ذلك منه ثم تاب وحسنت توبته.
radıyallâhu anh ellerini semaya kaldırıp: 'Allahım! Peygamberine bizden doğru söyleyenin tasdikini indir!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler 'Âmin!' dediler. Onlar henüz ayrılmadan Cebrail aleyhisselam {فإن يتوبوا يك} yani tövbe etmek {خيراً لهم} “kendileri için daha hayırlı olur” kısmına kadar bu ayetle indi. Bunun üzerine Cülâs ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü! İşitiyorum ki Allah bana tövbeyi arz etmiştir. Âmir b. Kays söylediğinde doğru söyledi, ben onu gerçekten söyledim; Allah'tan bağışlanma diliyor ve O'na tövbe ediyorum' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ondan kabul etti, sonra o tövbe etti ve tövbesi güzel oldu.
ولا مانع من أن يكون كل ذلك سبباً لها كما تقدم ويأتي، والأوفق لها في السببية الخبر الأول للتعبير في الكفر ب «أل» المؤذنة بالكمال، ومن شتم نبينا ﷺ فقد ارتكب كل كفر، وفي الاية دليل على قبول توبة الزنديق المسر للكفر المظهر للايمان - كما قال أبو حيان وقال: وهو مذهب أبي حنيفة والشافعي، وقال مالك: لا تقبل، فإن جاء تائباً من قبل نفسه من قبل أن يعثر عليه قبلت توبته.
Daha önce geçtiği ve geleceği üzere bütün bunların ayete sebep olmasına bir engel yoktur. Ancak sebebiyet yönünden ayete en uygun olanı birinci haberdir; zira küfür kelimesinde kemale delalet eden 'el-' takısı kullanılmıştır ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e söven kimse bütün küfrü irtikâp etmiş olur. Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere bu ayette, küfrünü gizleyip imanını açığa vuran zındığın tövbesinin kabul edileceğine delil vardır. O şöyle demiştir: Bu, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin mezhebidir. Mâlik ise: 'Kabul edilmez; ancak yakalanmadan önce kendi isteğiyle tövbe ederek gelirse tövbesi kabul edilir' demiştir.
ولما أقام سبحانه الدليل على ما ذكر بهذه الآية التي ختمها بأنه أغناهم من فضله، أتبها بإقامة الدليل عليها وعلى أنهم يقبضون أيديهم وعلى اجترائهم على اقبح الكذب فقال: {ومنهم من عاهد الله} أي الذي لا أعظم منه {لئن آتانا} أي من خير ما عنده، واعتراف بأنه
Yüce Allah, sonunu lütfundan onları zengin kıldığı ifadesiyle bitirdiği bu ayetle zikredilen hususa delil getirince, bunun ardından hem bu duruma, hem ellerini sıkı tuttuklarına, hem de en çirkin yalana cüret ettiklerine delil getirmeyi ekleyerek şöyle buyurdu: {ومنهم من عاهد الله} “Onlardan kimi de Allah'a ahdetti”, yani Kendisinden daha büyüğü bulunmayan [Allah'a], {لئن آتانا} “'Andolsun eğer bize verirse' [diye]”, yani katındaki hayırdan; ve şu buyruğuyla O'nun üzerinde hiç kimsenin bir hakkı olmadığını itiraf ederek:
لا حق لأحد عليه بقوله: {من فضله} أي بأي طريق كان من تجارة أو غنيمة أو زراعة أو غيرها، وأكد لأنه كاذب يظن أن الناس يكذبونه، وهكذا كل كاذب فقال: {لنصدقن} أي مما آتانا من غير رياء - بما يشير إليه الإدغام {ولنكونن} أي كوناً هو الدال على أنا مجبولون على الخير {من الصالحين*} أي لكل خير نندب إليه {فلما آتاهم} وكرر قوله: {من فضله} تقريراً لما قاله المعاهد تأكيداً للإعلام بأنه لا حق عليه لأحد ولا صنع فيما ينعم به ولا قدرة عليه بوجه {بخلوا به} أي كذبوا فيما عاهدوا عليه وأكدوه غاية التأكيد، فلم يتصدقوا بل منعوا الحق الواجب إظهاره فضلاً عن صدقة السر {وتولوا} أي كلفوا أنفسهم الإعراض عن الطاعة لمن تفضل عليهم مع معرفتهم بقبح نقض العهد؛ ولما كان التولي قد يحمل على ما بالجسد فقط قال: {وهم معرضون*} أي بقلوبهم، والإعراض وصف لهم لازم لم يتجدد لهم، بل كان غريزة فيهم ونحن عالمون بها من حين أوقعوا العهد؛ قال أبو حيان: قال الضحاك: هم نبتل ابن الحارث وجد بن قيس ومعتب بن قشير وثعلبة بن حاطب وفيهم نزلت الآية - انتهى. وحسن تعقيبها بها أيضاً أن في الأولى كفران نعمة الغني من غير عهد، وفي هذه كفرانها مع العهد فهو ترق من الأدنى إلى الأعلى، ودل
{من فضله} “lütfundan”, yani ticaret, ganimet, ziraat veya başka hangi yolla olursa olsun. Yalancı olup insanların da kendisini yalanladığını zannettiği için —ki her yalancı böyledir— tekit ederek şöyle dedi: {لنصدقن} “'kesinlikle sadaka vereceğiz'”, yani bize verdiğinden riyasız bir şekilde [vereceğiz] —ki idgam buna işaret eder— {ولنكونن} “'ve elbette olacağız'”, yani hayır üzere yaratıldığımızı gösteren bir oluşla, {من الصالحين*} “'salihlerden [olacağız]'”, yani davet edildiğimiz her hayır için [salihlerden]. {فلما آتاهم} “Fakat [Allah] onlara verince”; ahdedenin söylediğini ikrar etmek ve O'nun üzerinde hiç kimsenin bir hakkı olmadığını, lütfettiği şeyde hiç kimsenin bir payı ve hiçbir şekilde ona güç yetiremeyeceğini bildirmeyi pekiştirmek için {من فضله} “lütfundan” sözünü tekrarladı; {بخلوا به} “ona cimrilik ettiler”, yani ahdettikleri ve son derece pekiştirdikleri hususta yalan söylediler; sadaka vermedikleri gibi gizli sadaka şöyle dursun, açığa vurulması vacip olan hakkı dahi menettiler; {وتولوا} “ve yüz çevirdiler”, yani ahdi bozmanın çirkinliğini bildikleri halde kendilerine lütufta bulunana itaatten yüz çevirmeyi nefislerine yüklediler. Yüz çevirme sadece bedenle olana hamledilebileceği için {وهم معرضون*} “onlar zaten sırt dönenlerdir” buyurdu, yani kalpleriyle [sırt dönenlerdir]. Yüz çevirme onlar için sonradan ortaya çıkmış bir vasıf değil, bilakis ahdi yaptıkları andan itibaren içlerinde bulunan ve bizim de bildiğimiz ayrılmaz bir huydur. Ebû Hayyân şöyle dedi: Dahhâk: 'Onlar Nebtel b. Hâris, Cedd b. Kays, Muattib b. Kuşeyr ve Sa'lebe b. Hâtıb'dır; ayet onlar hakkında inmiştir' dedi —aktarım bitti—. Bu ayetin bir öncekinin peşinden gelmesinin güzelliği şudur: Birincisinde ahit olmaksızın zenginlik nimetine nankörlük vardır, bunda ise ahitle birlikte nankörlük vardır; dolayısıyla bu, aşağıdan yukarıya doğru bir derecelenmedir. Ahdin
عظيم شأن العهد بتعظيم الجزاء على خيانته بقوله: {فأعقبهم} أي الله أو التمادي على البخل جزاء على ذلك {نفاقاً} متمكناً {في قلوبهم} أي بأن لا يزالوا يقولون ما لا يفعلون {إلى يوم يلقونه} أي بالموت عند فوت الفوت {بما أخلفوا الله} أي وهو الملك الأعظم {ما وعدوه} لأن الجزاء من جنس العمل؛ ولما كان إخلاف الوعد شديد القباحة، وكان مرتكبه غير متحاش من مطلق الكذب، قال: {وبما كانوا يكذبون*} أي يجددون الكذب دائماً مع الوعدد ومنفكاً عنه، فقد استكملوا النفاق: عاهدوا فغدروا ووعدوا فأخلفوا وحدثوا فكذبوا.
büyüklüğü, ona hıyanet etmenin cezasının büyüklüğüyle şu buyruğunda gösterildi: {فأعقبهم} “Bunun üzerine [Allah] onların ardına bıraktı”, yani Allah veya cimrilikte ısrar etmeleri buna bir karşılık olarak bıraktı, {نفاقاً} yerleşik bir nifakı, {في قلوبهم} “kalplerine”, yani yapmayacakları şeyleri söyleyip durmaları suretiyle, {إلى يوم يلقونه} “Kendisiyle karşılaşacakları güne kadar”, yani fırsat kaçtığında ölüm anında, {بما أخلفوا الله} “Allah'a hilaf etmeleri sebebiyle”, yani O en yüce Malik'e, {ما وعدوه} “O'na verdikleri sözü”; çünkü ceza amelin cinsindendir. Sözden caymak son derece çirkin olduğundan ve bunu irtikâp eden kimse mutlak yalandan sakınmadığından şöyle buyurdu: {وبما كانوا يكذبون*} “ve yalan söyleyip durdukları için”, yani vaatle birlikte ve ondan bağımsız olarak sürekli yalanı yeniledikleri için. Böylece nifakı tamamladılar: Ahdettiler hıyanet ettiler, vaat ettiler sözlerinden döndüler, konuştular yalan söylediler.
ولما كانت المعاهدة سبباً للإغناء في الظاهر، وكان ذلك ربما كان مظنة لأن يتوهم من لا علم له أن ذلك لخفاء أمر البواطن عليه سبحانه، وكان الحكم هنا وارداً على القلب بالنفاق الذي هو أقبح الأخلاق مع عدم القدرة لصاحبه على التخلص منه، كان ذلك أدل دليل على أنه تعالى أعلم بما في كل قلب من صاحب ذلك القلب، فعقب ذلك بالإنكار على من لا يعلم ذلك والتوبيخ له والتقريع فقال: {ألم يعلموا أن الله} أي الذي له صفات الكمال {يعلم سرهم} وهو ما أخفته صدورهم {ونجواهم} أي ما فاوض فيه بعضهم بعضاً، لا يخفى عليه شيء منه {وأن الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {علام الغيوب*}
Ahitleşme zahirde zenginleşmenin sebebi olunca ve bu durum, ilmi olmayan bir kimsenin bunun bâtınların Yüce Allah'a gizli kalmasından kaynaklandığını vehmetmesine yol açabileceğinden; buradaki hüküm de sahibinin ondan kurtulmaya güç yetiremediği en çirkin ahlak olan nifak ile kalbe terettüp ettiğinden; bu durum, Yüce Allah'ın her kalpte olanı o kalbin sahibinden daha iyi bildiğine en kuvvetli delil oldu. Bunun peşinden bunu bilmeyen kimseyi inkâr, kınama ve azarlama getirerek şöyle buyurdu: {ألم يعلموا أن الله} “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يعلم سرهم} “onların sırrını bilir”, yani göğüslerinin gizlediği şeyi, {ونجواهم} “ve fısıldaşmalarını da [bilir]”, yani birbirleriyle gizlice konuştukları şeyleri; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; {وأن الله} “ve şüphesiz Allah”, yani her şeyi tam anlamıyla kuşatan [Allah], {علام الغيوب*} “gaybları hakkıyla bilendir”,
أي كلها، أي ألم يعلموا أنه تعالى لا يخادع لعلمه بالعواقب فيخشوا عاقبته فيوفوا بعهده، وفائدة الإعطاء مع علمه بالخيانة إقامة الحجة؛ قال أبو حيان: وقرأ علي وأبو عبد الرحمن والحسن {ألم تعلموا} بالتاء، وهو خطاب للمؤمنين على سبيل التقرير - انتهى.
yani hepsini [bilir]. Yani O'nun akıbetleri bilmesi sebebiyle aldatılamayacağını bilmediler mi ki O'nun akıbetinden korkup ahitlerine vefa göstersinler? Hıyanet edeceklerini bildiği halde [malı] vermenin faydası ise hücceti ikame etmektir. Ebû Hayyân şöyle dedi: Ali, Ebû Abdirrahman ve Hasan 'te' ile {ألم تعلموا} şeklinde okumuşlardır; bu, takrir yoluyla müminlere bir hitaptır —aktarım bitti—.
وفائدة الالتفات الإشارة إلى أن هذا العلم إنما ينفع من هيىء للإيمان.
İltifatın faydası, bu ilmin ancak imana hazır hale getirilmiş kimseye fayda vereceğine işaret etmektir.
ولما أخبر تعالى أنه لم يكفهم كفران نعمة الغنى من غير معاهدة حتى ارتكبوا الكفران بمنع الواجب مع المعاهدة، أخبر أنه لم يكفهم أيضاً ذلك حتى تعدوه إلى عيب الكرماء الباذلين بصفة حبهم لربهم ما لم يوجبه عليهم، فقال تعالى معبراً بصيغة تصليح لجميع ما مضى من أقسامهم إفهاماً لأنهم كلهم كانوا متخلقين بذلك وإن لم يقله إلا بعضهم: {الذين يلمزون} أي يعيبون في خفاء {المطوعين} أي الذين ليس عليهم واجب في أموالهم فهم يتصدقون ويحبون إخفاء صدقاتهم - بما يشير إليه الإدغام {من المؤمنين} أي الراسخين في الإيمان {في الصدقات} ولما كان ما مضى شاملاً للموسر والمعسر، نص على المعسر لزيادة فضله وإشارة إلى أن الحث على قليل الخير كالحث على كثيره فقال عاطفاً على {المطوعين} : {والذين لا يجدون} أي من المال {إلا جهدهم} أي طاقتهم التي أجهدوا أنفسهم فيها حتى بلغوها.
Yüce Allah, ahit olmaksızın zenginlik nimetine nankörlük etmelerinin onlara yetmeyip ahitle birlikte vacibi menederek nankörlük irtikâp ettiklerini haber verince; bunun da onlara yetmeyip, Rablerine olan sevgileri sebebiyle O'nun kendilerine farz kılmadığı şeyleri bağışlayan cömert kimseleri ayıplamaya kadar vardırdıklarını haber verdi. Sadece bir kısmı söylemiş olsa bile hepsinin bu ahlakla ahlaklandığını anlatmak üzere, geçmiş kısımların tamamına uygun düşen bir lafızla ifade ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {الذين يلمزون} “O kimseler ki ayıplarlar”, yani gizlice kusur bulurlar, {المطوعين} “gönüllü olarak verenleri”, yani mallarında kendilerine bir vacip olmadığı halde sadaka veren ve —idgamın işaret ettiği üzere— sadakalarını gizlemeyi sevenleri, {من المؤمنين} “müminlerden”, yani imanda kökleşmiş olanlardan, {في الصدقات} “sadakalar hususunda”. Önceki ifade zengin ve fakiri kapsadığından, faziletinin büyüklüğünü belirtmek ve hayrın azına teşvik etmenin çoğuna teşvik etmek gibi olduğuna işaret etmek üzere fakiri açıkça zikrederek {المطوعين} lafzına atıfla şöyle buyurdu: {والذين لا يجدون} “ve bulamayanları da [ayıplarlar]”, yani maldan [bulamayanları], {إلا جهدهم} “güçlerinin yettiğinden başkasını”, yani nefislerini zorlayarak ancak ulaşabildikleri takatlerini.
ولما كان اللمز هو العيب، وهو ينظر إلى الخفاء كالغمز، ومادته بكل ترتيب تدور على اللزوم، والمعنى: يلزمون المطوعين عيباً ولا يظهرون ذلك لكل أحد وإنما يتخافتون به فيما بينهم، وهو يرجع إلى الهزء والسخرية، سبب عنه قوله: {فيسخرون منهم} ولما كان لا شيء أعظم للشخص من أن يتولى العظيم الانتقام له من ظالمه، قال: {سخر الله} أي وهو الذي له الأمر كله ولا أمر لغيره {منهم} أي جازاهم على فعلهم بأهل حزبه، وزادهم قوله: {ولهم عذاب أليم*} أي بما كانوا يؤلمون القلوب من ذلك وإذا حوققوا عليه دفعوا عن أنفسهم ما يردعهم عنه بالأيمان الكاذبة، روى البخاري في التفسير عن أبي مسعود ﵁ قال: لما أمرنا بالصدقة كنا نتحامل، فجاء أبو عقيل بنصف صاع، وجاء إنسان بأكثر منه، فقال المنافقون: إن الله لغني عن صدقة هذا، وما فعل هذا الآخر إلا رياء، فنزلت {الذين يلمزون} - الآية.
Lemz (kusur arama) ayıplamaktır; kaş göz işareti gibi gizliliğe bakar ve hangi dizilimde olursa olsun kökü 'lüzum' manası etrafında döner. Mana şudur: Gönüllü verenlere bir kusur isnat ederler, bunu herkese açığa vurmazlar, sadece kendi aralarında fısıldaşırlar; bu da alay ve eğlenceye varır. Bu sebeple şu buyruğunu buna bağladı: {فيسخرون منهم} “onlarla alay ederler”. Bir kimse için, Yüce Zat'ın onun zaliminden intikamını bizzat üstlenmesinden daha büyük bir şey olamayacağından şöyle buyurdu: {سخر الله} “Allah alay etmiştir”, yani bütün emir Kendisine ait olan ve başkasına hiçbir emir ait olmayan [Allah], {منهم} “onlarla”, yani kendi tarafında olanlara yaptıklarına karşılık onları cezalandırmıştır. Şu buyruğunu da onlara ziyade kıldı: {ولهم عذاب أليم*} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”, yani bununla kalpleri incittikleri ve bu hususta sıkıştırıldıklarında kendilerini bundan alıkoyacak şeyi yalan yeminlerle savuşturdukları için. Buhârî Tefsir'de Ebû Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Sadaka vermekle emrolunduğumuzda sırtımızda yük taşırdık. Ebû Akîl yarım sâ' getirdi, başka bir adam da ondan daha fazlasını getirdi. Münafıklar: 'Şüphesiz Allah bunun sadakasına muhtaç değildir, şu diğeri de ancak gösteriş için yaptı' dediler. Bunun üzerine {الذين يلمزون} ayeti indi.
ولما كان ﷺ معروفاً بكثرة الاحتمال وشدة اللين المشير إليه {عفا الله عنك لم أذنت لهم} للمبالغة في استجلابهم والحرص على نجاة جميع الخلق فكان معروفاً بالاستغفار لهم تارة على وجه الخصوص بسؤالهم عند اعتذارهم وحلفهم وتارة على وجه العموم عند استغفاره لجميع المسلمين، أخبره تعالى من عاقبة أمره بما يزهده
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onları [İslam'a] çekmekteki mübalağası ve bütün yaratılmışların kurtuluşuna olan hırsı sebebiyle {عفا الله عنك لم أذنت لهم} “Allah seni affetsin, onlara niçin izin verdin?” ayetinin işaret ettiği üzere çok tahammüllü ve son derece yumuşak huylu olarak bilindiğinden; kimi zaman özür dileyip yemin ettiklerinde onların talebiyle özel olarak, kimi zaman da bütün Müslümanlar için istiğfar ettiğinde genel olarak onlar için mağfiret dilemekle tanındığından; Yüce Allah, onun bu zümreden tamamen
فيهم ليعرض عنهم أصلاً ورأساً، لأنهم تجاوزوا حق الله في ترك الجهاد ومنع الصدقة وحقه ﷺ في لمزه في الصدقات ووصفه بما يجل عنه إلى حقوق المجاهدين الذين هو سبحانه خليفتهم في أنفسهم وأهليهم وأموالهم مع ما سبق في علمه للمنافقين من أنه لا يغفر لهم فقال: {استغفر} أي اطلب الغفران {لهم أو لا تستغفر لهم} أي استوى في أمرهم استغفارك لهم وتركه {إن تستغفر} أي تسأل الغفران {لهم سبعين مرة} أي على سبيل الحقيقة أو المبالغة؛ ولما كان الإخبار باستواء الأمرين: الاستغفار وتركه ربما كان مسبباً عن الغفران وربما كان مسبباً عن الخسران، عينه في هذا الثاني فقال: {فلن يغفر الله} أي الذي قضى بشقائهم وهو الذي لا يرد أمره {لهم} وهو يحتمل أن يكون جواباً للأمر، وجواب الشرط محذوف لدلالته عليه، والمراد بالسبعين على ما ظهر في المآل المبالغة في أنه لا يغفر لهم لشيء من الأشياء ولو غفر لهم لشيء لكان لقبول شفاعة نبيه ﷺ، والعرب تبالغ بما فيه لفظ السبعة لأنها غاية مستقصاة جامعه لأكثر أقسام العدد، وهي تتمة عدد الخلق كالسماوات والأرض والبحار والأقاليم والأعضاء.
ve bütünüyle yüz çevirmesini sağlayacak şekilde işin akıbetini ona haber verdi; zira onlar, cihaddan geri kalarak ve sadakayı engelleyerek Allah'ın hakkını; sadakalar hususunda onu ayıplayıp yüce zatına yakışmayacak şeylerle nitelendirerek Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkını; canları, aileleri ve malları hususunda Yüce Allah'ın bizzat vekili olduğu mücahidlerin haklarını çiğnemişlerdir; üstelik Allah'ın ilminin münafıklar hakkında onları bağışlamayacağına dair geçmiş hükmü de bulunmaktadır. Şöyle buyurdu: {استغفر} “İster bağışlanma dile”, yani mağfiret talep et, {لهم أو لا تستغفر لهم} “onlar için, ister bağışlanma dileme”, yani onlar hakkında senin mağfiret dilemenle dilememen birdir; {إن تستغفر} “eğer bağışlanma dilersen”, yani mağfiret istersen, {لهم سبعين مرة} “onlar için yetmiş defa”, yani ister hakikat ister mübalağa yoluyla olsun. İki durumun —istiğfar etmekle etmemenin— eşit olduğunun haber verilmesi bazen bağışlanmadan, bazen de hüsrandan kaynaklanabileceğinden, şu buyruğuyla onu bu ikinci duruma tahsis etti: {فلن يغفر الله} “Allah kesinlikle bağışlamayacaktır”, yani onların bedbahtlığına hükmeden ve emri geri çevrilemeyen [Allah], {لهم} “onları”. Bu cümlenin emrin cevabı olması, şartın cevabının ise ona delalet ettiği için hazfedilmiş olması muhtemeldir. Yetmişten murat, akıbette ortaya çıktığı üzere, hiçbir şey sebebiyle bağışlanmayacaklarına dair mübalağadır; şayet bir şey sebebiyle bağışlanacak olsalardı bu, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatinin kabul edilmesi sebebiyle olurdu. Araplar içinde yedi lafzı bulunan sayılarla mübalağa yaparlar; çünkü o, sayı kısımlarının çoğunu toplayan nihai ve eksiksiz bir sayıdır; semalar, yer, denizler, iklimler ve uzuvlar gibi yaratılış sayısının da tamamlayıcısıdır.
ولما كان ﷺ شديد الحرص على رشدهم ونفعهم،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların doğru yolu bulmalarına ve menfaatlerine son derece düşkün olduğundan,
وكان حقيقة نظم الآية التخيير في الاستغفار وتركه ونفي المغفرة بالاستغفار بالعدد المحصور في سبعين، جعل ﷺ الآية مقيدة لما في سورة المنافقين فاستغفر لابن أبيّ وصلى عليه وقام على قبره وصرح بأنه لو يعلم انه لو زاد على السبعين قبل لزاد، واستعظم عمر ﵁ ذلك منه ﷺ وشرع يمسكه بثوبه ويقول: أتصلي عليه وقد نهاك الله عن ذلك! لأنه لم يفهم من الآية غير المجاز لما عنده من بغض المنافقين، وأما النبي ﷺ فرأى التمسك بالحقيقة لما في الرفق بالخليفة من جميل الطريقة بتحصيل الائتلاف الواقع للخلاف وغيره من الفوائد وجليل العوائد، ولذلك كان عمر ﵁ يقول لما نزل النهي الصريح: فعجبت بعد من جراءتي على رسول الله ﷺ. أي تفطنت بعد هذا الصريح أن ذلك الأول كان محتملاً وإلا لأنكر الله الصلاة عليه، وفي موافقة الله تعالى لعمر ﵁ منقبة شريفة له، وقد وافقه الله تعالى مع هذا في أشياء كثيرة، روى البخاري في التفسير وغيره عن ابن عمر ﵄ قال: لما توفى عبد الله بن أبيّ جاء ابنه عبد الله بن عبد الله ﵁ إلى رسول الله ﷺ، فسأله ان يعطيه قميصه يكفن فيه أباه فأعطاه، ثم سأله أن يصلي عليه؛ وفي رواية في اللباس، فأعطاه قميصه وقال: إذا فرغت فآذنا، فلما فرغ آذنه فجاء، وفي رواية: فقام رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
ve ayetin lafzının hakikati istiğfar edip etmemekte serbest bırakma ve yetmiş ile sınırlı sayıdaki istiğfarla mağfireti nefyetme şeklinde olduğundan; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Münafikûn suresindeki mutlak ifadeyi takyit edici kıldı; böylece İbn Übeyy için istiğfar etti, cenaze namazını kıldı, kabri başında durdu ve yetmişten fazlasının kabul edileceğini bilseydi mutlaka artıracağını açıkça ifade etti. Ömer radıyallâhu anh ise bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [sadır olmasını] büyük bir mesele gördü, elbisesinden tutmaya başlayarak: 'Allah seni bundan nehyettiği halde onun cenaze namazını mı kılıyorsun!' dedi; zira münafıklara duyduğu buğuz sebebiyle ayetten mecazdan başkasını anlamamıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince; o, ihtilafı ortadan kaldıran kaynaşmayı sağlamak ve diğer faydalar ile yüce kazanımlar elde etmek üzere mahlukata yumuşak davranmanın güzel yönteminden ötürü hakikate sarılmayı uygun gördü. Bu sebepledir ki Ömer radıyallâhu anh sarih nehiy indiğinde şöyle diyordu: 'Daha sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı cüretkârlığıma şaştım.' Yani bu sarih beyandan sonra anladım ki o birinci [ayet] ihtimalliydi, aksi takdirde Allah onun namazını kılmayı inkâr ederdi. Yüce Allah'ın Ömer radıyallâhu anh'a muvafakat etmesinde onun için şerefli bir menkıbe vardır; nitekim Yüce Allah bununla birlikte pek çok konuda ona muvafakat etmiştir. Buhârî Tefsir'de ve başka yerlerde İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Abdullah b. Übeyy vefat ettiğinde oğlu Abdullah b. Abdullah radıyallâhu anh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip babasını kefenlemek üzere gömleğini vermesini istedi, o da verdi. Sonra namazını kılmasını istedi. Libâs bölümündeki bir rivayette: Gömleğini ona verip: 'İşini bitirince bana haber ver' buyurdu. İşini bitirince ona haber verdi, o da geldi. Bir rivayette: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
ليصلي عليه فقام عمر فأخذ بثوب رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله! تصلي عليه وقد نهاك الله أن تصلي عليه! فقال رسول الله ﷺ: إنما خيرني الله فقال: {استغفر لهم أو لا تستغفر لهم إن تستغفر لهم سبعين مرة} وسأزيده على السبعين؛ وفي رواية؛ لو أعلم أني إن زدت على السبعين يغفر له لزدت عليها، قال: إنه منافق، فصلى عليه رسول الله ﷺ، قال: فأنزل الله ﷿ {ولا تصلِّ على أحد منهم مات أبداً ولا تقم على قبره} إلى {وهم فاسقون} فترك الصلاة عليهم، قال: فعجيب بعد من جراءتي على رسول الله ﷺ والله ورسوله أعلم: وله في أواخر الجهاد عن جابر بن عبد الله ﵄ قال: لما كان يوم بدر أتي بالأسارى وأتي بالعباس ولم يكن عليه ثوب فنظر النبي ﷺ قميصاً فوجدوا قميص عبد الله بن أبي يقدر عليه فكساه النبي ﷺ إياه، فلذلك نزع النبي ﷺ قميصه الذي ألبسه، قال ابن عيينة: كانت له عند النبي ﷺ يد فأحب أن يكافئه، وفي رواية عنه في اللباس أنه قال: أتى النبي ﷺ ابن أبيّ بعد ما أدخل قبره فأمر به فأخرج ووضع على ركبتيه ونفث عليه من ريقه وألبسه قميصه - انتهى.
onun cenaze namazını kılmak için kalktı, bunun üzerine Ömer kalkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden tuttu ve: 'Ey Allah'ın Resulü! Allah seni onun namazını kılmaktan nehyettiği halde namazını mı kılacaksın!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah beni muhayyer bıraktı ve: {استغفر لهم أو لا تستغفر لهم إن تستغفر لهم سبعين مرة} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de...” buyurdu, ben yetmişten fazla istiğfar edeceğim' dedi. Bir rivayette: 'Eğer yetmişten fazla istiğfar ettiğimde bağışlanacağını bilseydim mutlaka artırırdım' buyurdu. Ömer: 'O bir münafıktır!' dedi. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah {ولا تصلِّ على أحد منهم مات أبداً ولا تقم على قبره} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla namazını kılma ve kabrinin başında durma” ayetinden {وهم فاسقون} “onlar fasık kimselerdir” kısmına kadar indirdi; böylece onların namazını kılmayı terk etti. [Ömer] dedi ki: 'Daha sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gösterdiğim cürete şaştım.' Allah ve Resulü en iyisini bilir. Buhârî'de Cihad'ın sonlarında Câbir b. Abdullah radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Bedir günü olunca esirler getirildi, Abbas da getirildi; üzerinde elbise yoktu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gömlek aradı, Abdullah b. Übeyy'in gömleğinin ona uyduğunu gördüler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ona giydirdi. İşte bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem giydiği kendi gömleğini çıkarıp [İbn Übeyy'e] verdi. İbn Uyeyne: 'Onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem katında bir iyiliği vardı, ona karşılık vermek istedi' demiştir. Libâs bölümünde ondan gelen bir rivayette ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Übeyy kabrine konulduktan sonra geldi; emretti, o çıkarıldı, dizlerinin üzerine konuldu, tükürüğünden üzerine üfledi ve gömleğini ona giydirdi —aktarım bitti—.
فكأن ابنه رضي الله عنه استحى من أن يؤذن النبي ﷺ به لما كان يعلم من نفاقه، أو آذنه ﷺ به فصادف منه شغلاً فدفنه فجاء رسول الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Sanki oğlu radıyallâhu anh, babasının nifakını bildiği için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vermekten utandı; yahut ona haber verdi de o sırada Resûlullah meşgul olduğundan defnetti; ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem
بعد إدخاله القبر وقبل تمام الدفن فأخرجه تطييباً لخاطر ابنه الرجل الصالح ودفعاً لما قد يتوهمه من إحنة عليه وتأليفاً لغيره، فقد روي أنه قال ﷺ: إني أؤمل من الله أن يدخل في الإسلام كثير بهذا السبب، فأسلم ألف من الخزرج لما رأوه طلب الاستشفاء بثوب النبي ﷺ، ففي بعض الروايات أنه هو الذي طلب من النبي ﷺ أن يكفنه في قميصه، وتعطفه عليه، أدعى إلى تراحم المسلمين وتعاطف بعضهم على بعض، وقوله: وألبسه قميصه - بالواو لا ينافي الرواية الأولى، وتحمل الرواية الأولى على أنه وعده إعطاء القميص لمانع كان من التنجيز وقت السؤال، فحمل الجزم بالإعطاء على الوعد الصادق ثم أنجزه بعد إخراجه من القبر - والله أعلم؛ ووردت هذه الآية على طريق الجواب لمن كأنه قال: ما تقدم من أحوال المنافقين كان انتهاكاً لحرمة الله أو لحق الرسول ﷺ، ولم يرد فيه أنه يهينهم بالإماتة على النفاق، فكان يكفي فيه استغفار النبي ﷺ لهم، وأما هذان القسمان فأحدهما أخبر بأنه يميتهم منافقين، والثاني انتهك حرمة المخلصين من الصحابة ﵃ أجمعين فهل ينفعهم الاستغفار لهم؟ فكأنه قيل: استوى الاستغفار وعدمه في أنه لا ينفعهم، وختمها بعلة عدم المغفرة في قوله:
o kabre konulduktan sonra ve defin tamamlanmadan önce geldi; salih bir adam olan oğlunun gönlünü hoş etmek, kendisine karşı bir kırgınlık olduğu vehmini bertaraf etmek ve başkalarının kalbini [İslam'a] ısındırmak için onu [kabirden] çıkardı. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Ben bu vesileyle Allah'ın pek çok kimseyi İslam'a girdirmesini umuyorum.' Gerçekten de onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesiyle şifa aradığını gördüklerinde Hazreç'ten bin kişi Müslüman oldu. Bazı rivayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendisini gömleğiyle kefenlemesini bizzat onun istediği yer almaktadır. O'nun ona şefkat göstermesi, Müslümanların birbirine merhamet etmesine ve şefkat göstermesine en büyük teşviktir. 'Ve gömleğini ona giydirdi' ifadesindeki vav harfi birinci rivayete aykırı değildir; birinci rivayet, talep anında derhal yerine getirmeye bir mani bulunmasından ötürü gömleği vereceğini vadettiğine hamledilir. Böylece kesin verme ifadesi sadık vaade hamledilir, sonra da kabirden çıkardıktan sonra onu yerine getirmiştir —Allah en iyisini bilir—. Bu ayet, sanki şöyle diyen birine cevap sadedinde varid olmuştur: Münafıkların daha önce geçen halleri Allah'ın hürmetini veya Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkını çiğnemekti ve bu hallerde onların nifak üzere öldürülerek zillete uğratılacakları geçmemişti; dolayısıyla onlar için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in istiğfar etmesi yeterli olabilirdi. Bu iki zümreye gelince; birincisinin nifak üzere öldürüleceği haber verilmiş, ikincisi ise sahâbe-i kirâmın radıyallâhu anhüm ecmaîn ihlaslı olanlarının hürmetini çiğnemiştir; o halde onlar için istiğfar etmek kendilerine fayda verir mi? Sanki şöyle denildi: İstiğfar etmekle etmemek onlara fayda vermeme hususunda eşittir. Ayeti de şu buyruğuyla bağışlanmamanın gerekçesiyle noktaladı:
{ذلك} أي الأمر الذي يبعد فعله من الحكيم الكريم {بأنهم كفروا بالله} أي وهو الملك الأعظم {ورسوله} أي فهم لا يستأهلون الغفران لأنهم لم يهتدوا لإصرارهم على الفسق وهو معنى قائم بهم في الزيادة على السبعين كما هو قائم بهم في الاقتصار على السبعين {والله} أي المحيط علماً وقدرة {لا يهدي القوم الفاسقين} أي أنه لا يهديهم لأنه جبلهم على الفسق، وكل من لا يهديه لأنه جلبه على الفسق لا يغفر له، فهو لا يغفر لهم لما علم منهم مما لا يعلمه غيره، فهو تمهيد لعذر النبي ﷺ في استغفاره قبل العلم بالطبع الذي لا يمكن معه رجوع.
{ذلك} “Bu”, yani Hakîm ve Kerîm olan Zat'tan sadır olması uzak görülen durum, {بأنهم كفروا بالله} “onların Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyledir”, yani O en yüce Malik'i, {ورسوله} “ve Resûlünü de”. Dolayısıyla onlar fıskta ısrar etmeleri sebebiyle hidayete ermediklerinden mağfireti hak etmezler; bu ise yetmişten fazlasında da yetmişle yetinilmesinde olduğu gibi onlarda var olan bir manadır. {والله} “Allah”, yani ilim ve kudretle her şeyi kuşatan [Zat], {لا يهدي القوم الفاسقين} “fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez”, yani onları fısk üzere yarattığı için hidayete erdirmez; fısk üzere yarattığı için hidayete erdirmediği kimseyi de bağışlamaz. O, başkasının bilmediği ve kendilerinde bildiği haller sebebiyle onları bağışlamaz. Bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kendisiyle birlikte dönüşün mümkün olmadığı [kalp] mühürlenmesini bilmeden önceki istiğfarı için bir mazeret hazırlamadır.
ولما علل سبحانه عدم المغفرة بفسقهم، وأتى بالظاهر موضع المضمر إشارة إلى اتصافهم به وتعليقاً للحكم بالوصف، علل رسوخهم في الفسق بعد أن قدم أن المنافقين بعضهم من بعض فهم كالجسد الواحد بقوله: {فرح المخلفون} أي الذين وقع تخليفهم بإذنك لهم وكراهة الله لانبعاثهم {بمقعدهم} أي قعودهم عن غزوة تبوك، ولعله عبر بهذا المصدر لصلاحيته لموضع القعود ليكون بدلالته على الفرح أعظم دلالة على الفرح بالموضوع، وهو مروي عن ابن عباس رضى الله عنهما، وأظهر الوصف بالتخلف موضع الضمير زيادة في تهجين ما رضوا به لأنفسهم، وزاده تهجيناً أيضاً بقوله: {خلاف} أي بعد وخلف أو لأجل خلاف {رسول الله} أي الملك الأعظم الذي من
Yüce Allah mağfiret etmeyişini onların fıskıyla gerekçelendirip, bu vasıfla nitelendiklerine işaret etmek ve hükmü vasfa bağlamak üzere zamir yerine zahir ismi getirince; münafıkların birbirlerinden olduğunu ve tek bir beden gibi bulunduklarını önceden belirttikten sonra, fıskta kökleşmelerini şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {فرح المخلفون} “Geride bırakılanlar sevindi”, yani senin kendilerine izin vermen ve Allah'ın da onların savaşa çıkışlarını hoş görmemesi sebebiyle geride bırakılanlar, {بمقعدهم} “oturup kalmalarıyla”, yani Tebük gazvesinden geri kalmalarıyla [sevindi]. Bu masdarı oturma yerine de uygun olması sebebiyle kullanmış olabilir; ta ki sevince delaletiyle mekân ile sevinmeye en büyük delil olsun —bu, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir—. Kendileri için razı oldukları şeyin çirkinliğini artırmak üzere zamir yerine geri kalma vasfını açıkça getirdi; şu buyruğuyla da bu çirkinliği daha da artırdı: {خلاف} “arkasından / muhalefet ederek”, yani arkasında kalarak yahut muhalefet etmek maksadıyla, {رسول الله} “Allah'ın Resûlünün”, yani kendi fırkasından
تخلف عن حزبه هلك {وكرهوا أن يجاهدوا} .
geri kalanın helak olacağı o en yüce Malik'in [Resulünün arkasından]. {وكرهوا أن يجاهدوا} “Ve cihad etmekten hoşlanmadılar”.
ولما كان هذا في سياق الأموال تارة بالرضى بنيلها والسخط بحرمانها، وتارة بقبض اليد عن بذلها، وتارة بالاستمتاع بالخلاف الذي هو النصيب أعم من أن يكون بالمال أو النفس، وتارة بعيب الباذلين وغير ذلك من شأنها قدم قوله: {بأموالهم وأنفسهم} على قوله: {في سبيل الله} أي طريق الملك الذي له صفات الكمال، لأنه ليس فيهم باعث الإيمان وداعي الإيقان الذي بعث المؤمنين، ودل ذلك على عراقتهم في الفسق بأن الإنسان قد يفعل المعصية ويحزن على فعلها وهؤلاء سروا بها مع ما فيها من الدناءة، وقد يسر الإنسان بالمعصية ولا يكره أن يكون بدلها أو معها طاعة وهؤلاء ضموا إلى سرورهم بها كراهية الطاعة، وقد يكره ولا ينهى غيره وهؤلاء جمعوا إلى ذلك كله نهي غيرهم، ففعلوا ذلك كله {وقالوا} أي لغيرهم {لا تنفروا في الحر} بعداً من الإسلام وعمّى عن سيد الأحكام، لأن غزوة تبوك كانت في شدة الحر.
Bu husus; kimi zaman malları elde etmekten hoşnut olmak ve onlardan mahrum kalmaya öfkelenmek, kimi zaman onları harcamaktan el çekmek, kimi zaman mal veya canla olsun daha genel anlamdaki nasip olan paydan faydalanmak, kimi zaman da bağışta bulunanları ayıplamak ve mallara dair diğer haller bağlamında geçtiği için, {بأموالهم وأنفسهم} “mallarıyla ve canlarıyla” ifadesini {في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip Malik'in yolunda [cihad etmekten] sözünden önce getirdi; zira onlarda müminleri harekete geçiren iman saiki ve kesin inanç davetçisi yoktu. Bu durum onların fısktaki köklülüğünü gösterdi; zira insan bir günah işleyebilir ve onu işlediğine üzülebilir, oysa bunlar içinde bulunan alçaklığa rağmen onunla sevindiler. İnsan günahla sevinebilir de onun yerine veya onunla birlikte bir itaatin bulunmasını kerih görmez, oysa bunlar sevinçlerine itaatten hoşnutsuzluğu da eklediler. Bazen insan hoşlanmaz da başkasını nehyetmez, oysa bunlar bütün bunlara başkasını menetmeyi de kattılar. Bütün bunları yaptılar {وقالوا} “ve dediler ki”, yani başkalarına, {لا تنفروا في الحر} “'Bu sıcakta savaşa çıkmayın'”, İslam'dan uzaklaşarak ve hükümlerin en yücesine karşı körleşerek; zira Tebük gazvesi şiddetli sıcakta vuku bulmuştu.
ولما كان هذا قول من لم تخطر الآخرة على باله، أمره تعالى أن يحذر من يصغي إليهم أو يقبل عليهم بقوله: {قل} أي يا أعلم بخلقنا استجهالاً لهم {نار جهنم} أي التي أعدها الله لمن خالف أمره {أشد حرّاً} ولفت الكلام إلى الغيبة يدل على أن
Bu söz, ahiret hatırına bile gelmeyen kimsenin sözü olunca, Yüce Allah onları dinleyen veya onlara yönelen kimseyi uyarmasını emrederek şöyle buyurdu: {قل} “De ki”, yani ey yaratılışımızı en iyi bilen, onları cehaletle itham ederek [de ki]: {نار جهنم} “Cehennem ateşi”, yani Allah'ın Kendi emrine muhalefet edenler için hazırladığı [ateş], {أشد حرّاً} “sıcaklık bakımından daha çetindir”. Sözün gaibe çevrilmesi gösterir ki,
أعظم المراد بهذا الوعظ ضغفاء المؤمنين لئلا يتشبهوا بهم طعماً في الحلم فقال تعالى: {لو كانوا} أي المنافقون {يفقهون*} أي لو كان بهم فهم يعلمون به صدق الرسول وقدرة مرسله على ما توعد به لعلموا ذلك فما كانوا يفرون من الحر إلى أشد حراً منه، لأن من فر من حر ساعة إلى حر الأبد كان أجهل الجهال، وقال أبو حيان: لما ذكر تعالى ما ظهر من النفاق والهزء من الذين خرجوا معه إلى غزوة تبوك من المنافقين ذكر حال المنافقين الذين لم يخرجوا معه، يعني في قوله {فرح المخلفون} - انتهى.
bu öğütle asıl kastedilen zayıf müminlerdir; ta ki müsamaha umuduyla onlara benzemesinler. Yüce Allah şöyle buyurdu: {لو كانوا} “Eğer onlar”, yani münafıklar, {يفقهون*} “anlasalardı!”, yani kendisiyle Resul'ün doğruluğunu ve onu gönderenin tehdit ettiği şeye gücünün yettiğini bilecekleri bir anlayışa sahip olsalardı bunu bilirlerdi de bir sıcaktan ondan daha şiddetli bir sıcağa kaçmazlardı; zira bir saatlik sıcaktan ebedî sıcağa kaçan kimse cahillerin en cahilidir. Ebû Hayyân şöyle dedi: Yüce Allah münafıklardan kendisiyle birlikte Tebük gazvesine çıkanlardan sadır olan nifakı ve alayı zikredince, kendisiyle birlikte çıkmayan münafıkların halini zikretti; yani {فرح المخلفون} “Geride bırakılanlar sevindi” ayetinde —aktarım bitti—.
فتكون الآية حيئنذ جواباً لمن كأنه قال: هذه أحوال من خرج فما حال من قعد؟ وقد خرج بما في هذه الآية من الأوصاف كعب بن مالك ورفيقاه ﵃ ونحوهم ممن لم يفرح بالقعود ولا اتصف بما ذكر معه من أوصافهم.
O takdirde bu ayet, sanki şöyle diyen birine cevap olmaktadır: Bunlar sefere çıkanların halleridir, peki oturup kalanların hali nedir? Kâ'b b. Mâlik ve iki arkadaşı radıyallâhu anhüm ile oturup kalmaktan sevinç duymayan ve onlarla birlikte zikredilen vasıflarla nitelenmeyen benzerleri, bu ayette geçen vasıfların kapsamından çıkmıştır.
ولما كان غاية السرور الضحك، وكان اللازم لهم في الآخرة البكاء في دار الشقاء الذي هو غاية الحزن لهم، فيها زفير وشهيق وهم يصطرخون فيها، قال تعالى مهدداً لهم مسبباً عن قبيح ما ذكر من فعلهم مخبراً في صورة الأمر إيذاناً بأنه أمر لا بد من وقوعه: {فليضحكوا قليلاً} أي فليتمتعوا في هذه الدار بفرحتهم بمقعدهم التمتع الذي غاية السرور به الضحك - يسيراً، فإنها دار قلعة وزوال وانزعاج وارتحال {وليبكوا كثيراً} أي في نار جهنم التي أغفلوا ذكر حرورها وأهملوا الاتقاء من شديد سعيرها
Sevincin son noktası gülmek olduğundan ve ahirette bedbahtlık yurdunda onlar için kaçınılmaz olan şey hüzünlerinin son noktası olan ağlamak —ki orada derin nefes alıp inlemeler vardır ve orada feryat edip dururlar— olduğundan; Yüce Allah onların yaptıkları zikredilen çirkin fiillere bağlayarak, gerçekleşmesi kaçınılmaz bir emir olduğunu bildirmek üzere emir suretinde haber verip onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {فليضحكوا قليلاً} “Artık az gülsünler”, yani bu yurtta oturup kalmalarının sevinciyle, son noktası gülmek olan o faydalanışla azıcık faydalansınlar; zira orası göç, zeval, tedirginlik ve ayrılış yurdudur; {وليبكوا كثيراً} “ve çok ağlasınlar”, yani sıcaklığını anmayı unuttukları ve şiddetli alevinden sakınmayı ihmal ettikleri cehennem ateşinde.
بدل ذلك الضحك القليل كما استبدلوا حرها العظيم بحر الشمس الحقير {جزاء بما كانوا يكسبون*} أي من الفرح بالمعاصي والسرور بالشهوات والانهماك في اللذات.
Güneşin değersiz sıcağını cehennemin büyük sıcağına değiştikleri gibi, o az gülmenin karşılığı olarak [çok ağlasınlar]. {جزاء بما كانوا يكسبون*} “Yaptıklarının bir cezası olarak”, yani günahlara sevinmelerinin, şehvetlerle neşelenmelerinin ve lezzetlere dalmalarının [cezası olarak].
ولما كان المسرور بشيء الكاره لضده الناهي عنه لا يفعل الضد إلا تكلفاً ولا قلب له، إليه وكان هذا الدين مبنياً على العزة والغنى، أتبع ذلك بقوله مسبباً عن فرحهم بالتخلف: {فإن رجعك الله} أي الملك الذي له العظمة كلها فله الغنى المطلق عن سفرك هذا {إلى طائفة منهم} أي وهم الذين يمد الله في أعمارهم إلى أن ترجع إليهم، وهذا يدل على أنه أهلك سبحانه في غيبته بعضهم، فأردت الخروج إلى سفر آخر {فاستأذنوك} أي طلبوا أن تأذن لهم {للخروج} أي معك في سفرك ذلك {فقل} عقوبة لهم وغنى عنهم وعزة عليهم ناهياً لهم بصيغة الخبر ليكون صدقك فيه علماً من أعلام النبوة وبرهاناً من براهين الرسالة {لن تخرجوا معي أبداً} أي في سفر من الأسفار لأن الله قد أغناني عنكم وأحوجكم إليّ {ولن تقاتلوا معي عدواً} لأنكم جعلتم أنفسكم في عداد ربات الحجال ولا تصلحون لقتال؛ والتقييد بالمعية كما يؤذن باستثقالهم يخرج ما كان بعده ﷺ مع أصحابه رضي الله عهنم من سفرهم وقتالهم.
Bir şeyden sevinç duyan, zıddından hoşlanmayan ve onu yasaklayan kimse, o zıddı ancak gönülsüzce ve yapmacık olarak işleyeceğinden ve bu din de izzet ile zenginlik (müstağnilik) üzerine bina edildiğinden; geride kalmalarına sevinmelerine bağlayarak bunu şu sözüyle takip ettirdi: {فإن رجعك الله} “Eğer Allah seni döndürürse”, yani bütün azamete sahip olan ve bu seferinden mutlak surette müstağni olan Hükümran [seni döndürürse], {إلى طائفة منهم} “onlardan bir grubun yanına”, yani senin kendilerine döneceğin vakte kadar Allah'ın ömürlerini uzatacağı kimselerin yanına —ki bu, Yüce Allah'ın onun yokluğunda onlardan bir kısmını helak ettiğine delalet eder— ve sen de başka bir sefere çıkmak istersen {فاستأذنوك} “senden izin isterlerse”, yani kendilerine izin vermeni talep ederlerse {للخروج} “çıkmak için”, yani o seferinde seninle birlikte [çıkmak için], {فقل} “de ki”, onlara bir ceza, onlardan müstağni oluş ve onlara karşı bir izzet olarak, haber sığasıyla onları nehyedip bunda doğru çıkışın peygamberlik alametlerinden bir alamet ve risalet delillerinden bir delil olsun diye [şöyle de]: {لن تخرجوا معي أبداً} “Benimle asla çıkmayacaksınız!”, yani hiçbir sefere [çıkmayacaksınız]; çünkü Allah beni sizden müstağni kılmış, sizi ise bana muhtaç etmiştir; {ولن تقاتلوا معي عدواً} “ve benimle birlikte hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız!”, çünkü siz kendinizi çadır kadınları sayısına dahil ettiniz ve savaşa elverişli değilsiniz. Birlikteliğin sınırlandırılması, onlardan hoşlanılmadığını bildirdiği gibi, ondan sonra sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı radıyallâhu anhüm ile olan seferlerini ve savaşlarını da bu kapsamın dışında bırakır.
ولما أخزاهم سبحانه بما أخزوا به أنفسهم، علله بقوله: {إنكم رضيتم بالقعود} أي عن التشرف بمصاحبتي، ولما كانت الأوليات أدل على تمكن الغرائز من الإيمان والكفران وغيرها قال: {أول مرة} أي في غزوة تبوك، ومن فاتنا يكفيه أنا نفوته؛ قال أبو حيان: فعلل بالمسبب وهو الرضى الناشىء عن السبب وهو النفاق - انتهى.
Yüce Allah, kendilerini rüsva ettikleri şeyle onları rüsva edince, bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنكم رضيتم بالقعود} “Çünkü siz oturup kalmaya razı oldunuz”, yani benimle birlikte olma şerefinden [geri kalmaya]. İlk durumlar, fıtrattaki iman, küfür ve diğer temayüllerin yerleşmişliğine daha çok delalet ettiği için şöyle buyurdu: {أول مرة} “ilk defasında”, yani Tebük gazvesinde. Bizi kaçıran kimseye, bizim onu kaçırmamız yeterlidir. Ebû Hayyân şöyle dedi: Sebep olan nifaktan doğan müsebbeple, yani razı olmakla gerekçelendirdi —aktarım bitti—.
ولما أنهى الحكم والعلة، سبب عنه قوله: {فاقعدوا مع الخالفين*} أي الذين رضوا لأنفسهم بهذا الوصف الذي من جملة معانيه: الفاسد فهم لا يصلحون لجهاد ولا يلفون أبداً في مواطن الامجاد، وقال بعضهم: المراد بهم الذين تخلفوا بغير عذر في غزوة تبوك، أو النساء والصبيان أو أدنياء الناس أو المخالفون أو المرضى والزمنى أو أهل الفساد، والأولى الحمل على جميع، أي لأن المراد تبكيتهم وتوبيخهم، ولما أتم سبحانه الكلام في الاستغفار وتعليله إلى أن ختم بإهانة المتخلفين، وكان القتل المسبب عن الجهاد سبباً لترك الصلاة على الشهيد تشريفاً له، جعل الموت الواقع في القعود المرضي به عن الجهاد سبباً لترك الصلاة إهانة لذلك القاعد، فقال عاطفاً على ما أفهمت جملة: {استغفر لهم أو لا تستغفر لهم} الآية، من نحو: فلا تستغفر لهم أصلاً: {ولا تصلِّ} أي الصلاة التي شرعت لتشريف المصلى عليه والشفاعه فيه {على أحد منهم} ثم وصف
Hükmü ve gerekçeyi tamamlayınca, buna bağlayarak şöyle buyurdu: {فاقعدوا مع الخالفين*} “Artık geri kalanlarla beraber oturun!”, yani anlamlarından biri "bozuk/fesat" olan bu vasfa kendileri için razı olanlarla; onlar cihada elverişli değildirler ve şeref meydanlarında asla bulunmazlar. Bazıları şöyle dedi: Onlardan kasıt, Tebük gazvesinde özürsüz olarak geride kalanlar veya kadınlar, çocuklar, insanların aşağı tabakası, muhalifler, hastalar, kötürümler ya da fesat ehlidir. En uygun olanı hepsine hamletmektir; zira maksat onları susturmak ve azarlamaktır. Yüce Allah istiğfar ve onun gerekçesi hakkındaki sözü geride kalanların aşağılanmasıyla mühürleyerek tamamlayınca; cihattan kaynaklanan ölüm, şehide bir şeref olarak namazının kılınmamasına sebep kılındığı gibi, cihattan geri kalmaya razı olunarak vuku bulan ölümü de o oturan kimseyi aşağılamak üzere namazının kılınmamasına sebep kıldı. Böylece: {استغفر لهم أو لا تستغفر لهم} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme” ayetinin ifade ettiği "onlar için asla bağışlanma dileme" anlamına atıfla şöyle buyurdu: {ولا تصلِّ} “Ve asla namaz kılma”, yani namazı kılınan kimseyi onurlandırmak ve ona şefaat etmek için meşru kılınan namazı [kılma], {على أحد منهم} “onlardan hiçbir kimsenin”. Sonra
الأحد بقوله: {مات} وقوله {أبداً} متعلق بالنهي لا بالموت {ولا تقم على قبره} أي لأن قيامك رحمة وهم غير أهل لها، ثم علل ذلك بقوله: {إنهم كفروا بالله} أي الذي له العظمة كلها ولما كان الموت على الكفر مانعاً من الصلاة على الميت بجميع معانيها لم يحتج إلى التأكيد باعادة الجار فقيل -: {ورسوله} أي الذي هو أعظم الناس نعمة عليهم بما له من نصائحهم بالرسالة، والمعنى أنهم لعظم ما ارتكبوا من ذلك لم يهدهم الله فاستمروا على الضلالة حتى ماتوا على صفة من وقع النهي على الاستغفار لهم المشار إليها بقوله {والله لا يهدي القوم الفاسقين} وذلك المراد من قوله معبراً بالماضي والمعنى على المضارع تحقيقاً للخبر وأنه واقع لا محالة: {وماتوا وهم} أي والحال أنهم بضمائرهم وظواهرهم {فاسقون*} أي غريقون في الفسق.
o kimseyi şu sözüyle niteledi: {مات} “ölen”. {أبداً} “asla” kelimesi ölüme değil, nehyedilmeye bağlıdır: {ولا تقم على قبره} “ve kabri başında da durma!”, yani çünkü senin durman bir rahmettir, onlarsa buna layık değildirler. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنهم كفروا بالله} “Çünkü onlar Allah'ı inkâr ettiler”, yani bütün azamete sahip olanı. Küfür üzere ölmek, bütün anlamlarıyla ölüye namaz kılmaya engel teşkil ettiğinden, harf-i cerrin tekrarıyla teyide ihtiyaç duyulmayıp şöyle denildi: {ورسوله} “ve Resulünü de”, yani risaletle onlara ettiği nasihatler sebebiyle üzerlerinde insanların en büyük nimetine sahip olanı. Mana şudur: Onlar bu fiili çok büyük bir cüretle işlediklerinden dolayı Allah kendilerini hidayete erdirmedi; böylece {والله لا يهدي القوم الفاسقين} “Ve Allah, fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez” sözüyle işaret edilen, haklarında bağışlanma dilenmesi yasaklanan kimselerin vasfı üzere ölünceye kadar dalalet üzere devam ettiler. Haberin kesinliğini ve bunun mutlaka vuku bulacağını bildirmek üzere, muzari manasında geçmiş zaman kipiyle ifade edilen şu sözden murat da budur: {وماتوا وهم} “ve onlar ... öldüler”, yani içleriyle ve dışlarıyla şu haldeyken: {فاسقون*} “fasık kimseler olarak”, yani fıskın içine batmış olarak.
ولما كان ابن ابيّ سبب النهي عن الاستغفار لهم، وكان ابنه عبد الله بن عبد الله من خيار المؤمنين وخلص المحسنين وكان لبعض المنافقين أبناء مثله، وكان من طبع البشر أن يذكر في كثير من مقاله غلطاً ما يندم عليه، وكان شديد الوقوف لما حف به من العلائق البدنية وشمله من العوائق بالأوهام النفسانية مع أوهامه وعوائقه قاصراً على قيوده وعلائقه، فكان لإعادة الكلام وتكريره وترديده ومزيد تقريره تأكيد في النفوس وتعزية وتثبيت في القلوب، كرر آية الإعجاب
İbn Übey, onlar için bağışlanma dileme yasağının sebebi olunca, oğlu Abdullah b. Abdullah da müminlerin en hayırlılarından ve muhsinlerin en seçkinlerinden olup bazı münafıkların da onun gibi evlatları bulununca; insanın fıtratında ise sözlerinin çoğunda sonradan pişman olacağı bir yanılmayı zikretmek bulunup, bedensel bağların kendisini kuşatması ve kuruntuları ile engelleriyle birlikte nefsi vehimlerin engellerinin kendisini kaplaması sebebiyle bağlarına ve kayıtlarına saplanıp kalması çok kuvvetli olduğundan; sözün iade edilmesi, tekrarlanması, pekiştirilmesi ve daha da sağlamlaştırılması nefislerde bir tekit, kalplerde ise bir teselli ve sebat sağladığı için, beğenme (i'cab) ayetini tekrarladı.
لهذه الأسباب لأن يكون حكمها على بال من المخاطب لا ينساه لاعتقاد أن العمل به مهم جداً يفتقر إلى فضل عناية، وأن ذلك شبيه بما أوهم صاحبه فهو يتكلم فيه ثم ينتقل إلى غيره لغرض صحيح ثم يرجع إليه في أثناء حديثة لشدة اهتمامه به تنبيهاً على ذلك، ولا يرجع إليه إلا على غاية ما يكون من حسن الربط وبراعة التناسب، وعطفها بالواو دون الفاء لأن ذلك ليس مسبباً عما قبله كما سبق في الآية الأولى، أي لا تستغفر لهم ولا تصل عليهم ولا تعجبك قولهم: مستعطفين لك في طلب محبتك وإن زخرفوه وأكدوه بالأيمان التي اتخذوها جنة {ولا تعجبك أموالهم} وأسند النهي إليها إبلاغاً فيه.
Bu sebeplerden ötürü [tekrarladı] ki, onunla amel etmenin fazladan bir özene muhtaç derecede çok önemli olduğuna inanılması sebebiyle hükmü muhatabın aklında kalsın ve onu unutmasın. Bu durum, sahibinde vehim uyandıran bir hususa benzer; kişi ondan bahseder, sonra meşru bir maksatla başka bir konuya geçer, sonra ona verdiği büyük önem sebebiyle buna dikkat çekmek üzere konuşmasının arasında yine ona döner; ancak en üstün irtibat ve en mükemmel tenasüp ile ona döner. İlk ayette geçtiği üzere bu durum kendisinden öncekinin bir neticesi olmadığından, fa harfiyle değil vav harfiyle atfedilmiştir; yani onlar için bağışlanma dileme, onlara namaz kılma, senin sevgini kazanmak için sana yaranmaya çalışan şu sözleri de —onu süsleyip kalkan edindikleri yeminlerle pekiştirseler bile— hoşuna gitmesin: {ولا تعجبك أموالهم} “Onların malları senin hoşuna gitmesin”. Yasaklama, son derece beliğ kılınmak üzere mallara isnat edilmiştir.
ولما لم يكن هنا ما اقتضى تأكيد النفي مما مضى في الآية الأولى، لم يعد النافي ولا أثبت اللام ولا الحياة فقال: {وأولادهم} أي وإن أظهروا أنهم يجاهدون بها معك ويتقربون بها إلى الله فإن الله لا يريد بهم ذلك فلا ييسره لهم لما علم من مباعدتهم للخير وعدم قابليتهم له فلا يحملك الإعجاب بشيء من ذلك على فعل شيء مما تقدم النهي عنه تأليفاً لأمثالهم للمساعدة بأولادهم وأموالهم
İlk ayette geçen nefyin pekiştirilmesini gerektiren durum burada bulunmadığı için ne nefyedici edatı tekrarladı ne lam harfini ne de hayat kelimesini zikretti; şöyle buyurdu: {وأولادهم} “ve evlatları da”, yani onlar seninle birlikte bu mallarla ve evlatlarla cihad edeceklerini ve Allah'a yakınlaşacaklarını gösterseler bile, Allah onlar hakkında bunu murat etmemektedir; onların hayırdan uzaklıklarını ve ona kabiliyetleri olmadığını bildiğinden bunu onlara kolaylaştırmaz. Dolayısıyla bunlardan hiçbir şeyi beğenmen, benzerlerini evlatları ve mallarıyla yardıma alıştırmak için
وتطييباً لقلوب المؤمنين من أولادهم، فإنهم إن كانوا مؤمنين لم يضرهم ترك ذلك وإلا فبعداً لهم وسحقاً {إنما يريد الله} أي بعزه وعظمته وعلمه وإحاطته {أن يعذبهم} أي تعذيبهم {بها} فالفعل واقع بخلافة في الآية السابقة {في الدنيا} أي بجمعها ومحبة الإخلاد إليها وإلى الأولاد إن كانوا مثلهم في الاعتقاد وإلا كانوا زيادة عذاب لهم في الدارين {وتزهق} أي تخرج بغاية العسر {أنفسهم وهم} لاغترارهم بها {كافرون*} ولا شك أن خطاب الرأس بغاية العسر {أنفسهم وهم} لاغترارهم بها {كافرون*} ولا شك أن خطاب الرأس بشيء أوقع في قلوب أصحابه فلذلك وقع الخطاب للنبي ﷺ والمراد غيره من أتباعه وجماعته وأشياعه ممن قد يجنح إلى الأسباب ويقف عنده كما هو طبع النفوس في تأمل ما شهد ونسيان ما غاب وعهد تدريباً لهم على الحب في الله والبغض فيه لأنه من أدق أبواب الدين فهماً وأجلها قدراً، وعليه تبتنى غالب أبوابه، ومنه تجتنى أكثر ثمراته وآدابه، وذلك أنه ربما ظن الناظر فيمن بسطت عليه الدنيا أنه من الناجين فيوادّه لحسن قوله غافلاً عن سوء فعله، أو يظن أن أهل الدين فقراء إلى مساعدته لهم في جهاد أو غيره بما له وذويه روية فيداريه، فأعلمهم تعالى أن ما هذا سبيله مقطوع البركة نهياً عن النظر إلى الصور وتنبيهاً على قصر الأنظار على المعاني {قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث} [المائدة: ١٠٠]- الآية {وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم} [المنافقون: ٤١] .
Ve onların çocuklarından mümin olanların kalplerini teskin etmek içindir; zira onlar şayet mümin iseler bunların terk edilmesi onlara zarar vermez, aksi halde ise onlara lanet ve helak olsun! {إنما يريد الله} “Allah ancak istemektedir” yani izzeti, azameti, ilmi ve kuşatıcılığı ile, {أن يعذبهم} “onlara azap etmeyi” yani cezalandırmayı, {بها} “onlarla” -nitekim bu fiil önceki ayetin hilafına gerçekleşmiştir- {في الدنيا} “dünyada” yani onları toplamakla, onlara meyletmeyi ve şayet inançta kendileri gibi iseler çocukları sevmeyi arzu etmekle; aksi halde [o mallar ve çocuklar] her iki yurtta da onlar için fazladan bir azap olurlar; {وتزهق} “ve çıkmasını” yani son derece güçlükle çıkmasını, {أنفسهم وهم} “onların canlarının ... halinde” onlara aldanmaları sebebiyle, {كافرون*} “kâfirler [olarak].” Şüphe yok ki lidere bir şeyle hitap edilmesi, ashabının kalplerinde daha etkilidir; bu sebeple hitap Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelmiş olup kastedilen ise onun tabilerinden, cemaatinden ve taraftarlarından sebeplere meyledip onların yanında takılıp kalabilecek kimselerdir; nitekim şahit olunanı düşünmek ve gaybda olan ile verilen ahdi unutmak nefislerin tabiatıdır; bu da Allah için sevmek ve Allah için buğzetmek hususunda onları eğitmek içindir. Çünkü bu, dinin anlaşılması en ince ve mertebesi en yüce olan kapılarındandır; dinin çoğu kapısı bunun üzerine bina edilir ve onun en çok semeresi ile edepleri bundan devşirilir. Zira kendisine dünya genişletilen kimseye bakan biri, onun kurtuluşa erenlerden olduğunu zannedebilir de kötü amelinden gafil kalarak güzel sözü sebebiyle onu sevebilir; yahut din ehlinin, malı ve yakınları bulunan kimsenin cihad veya başka konularda kendilerine yardım etmesine muhtaç olduğunu düşünüp onu idare edebilir. Bu sebeple Yüce Allah, dış görünüşlere bakmayı yasaklayıp bakışları sadece manalara hasretmeyi tembihleyerek, bu yolda olan şeyin bereketinin kesik olduğunu onlara bildirmiştir: [el-Mâide: 100] {قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث} “De ki: 'Pis olanla temiz olan bir olmaz; pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile.'” -ayeti- ve [el-Münâfikûn: 4] {وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم} “Onları gördüğün zaman kalıpları hoşuna gider ve konuşurlarsa sözlerini dinlersin.”
ولما افتتحت قصتهم بأن المتقين لا يتوقفون في الانتداب إلى الجهاد على أمر جديد ولا استئذان، بل يكتفون بما سبق من عموم الحث عليه والندب إليه فيبادرون إليه الطرف ولا يحاذرون الحتف، وأن من المنافقين من يستأذن في الجهاد جاعلاً استئذانه فيه باباً للاستئذان في التخلف عنه، ومنهم من يصرح بالاستئذان في العقود ابتداء من غير تستر، وعقب ذلك بالنهي عن الإعجاب بأموالهم وأولادهم ثم مر في ذكر أقسامهم وما لزمهم من فضائحهم وآثامهم، إلى أن ختم القصة بأن أموالهم إنما هي لفتنتهم لا لرحمتهم، ولمحنتهم لا لمنحتهم، أتبع ذلك بدليله من أنهم لا يتوصلون بها إلى جهاد، ولا يتوسلون إلى دار المعاد، فقال عاطفاً على ما أفهمه السياق من نحو أن يقال لأنهم لا يفعلون بها خيراً ولا يكسبون أجراً، أو بانياً حالاً من الكاف في «تعجبك» : {وإذا أنزلت سورة} أي وقع إنزال قطعة من القرآن.
Onların kıssası, takva sahiplerinin cihada çağrıldıklarında yeni bir emri veya izin istemeyi beklemedikleri, bilakis ona dair daha önce geçen genel teşvik ve davetle yetinip derhal ona koştukları ve ölümden korkmadıkları; münafıklardan kiminin cihada çıkmak için izin isteyip bu izin istemeyi savaştan geri kalmak için bir kapı kıldığı, kiminin ise hiçbir gizleme yapmaksızın baştan açıkça oturup kalmak için izin istediği belirtilerek başlayıp; bunun ardından onların mallarını ve evlatlarını beğenmekten menedilmesi gelip; sonra onların kısımlarını, kendilerine lazım gelen rezilliklerini ve günahlarını zikretmeye devam edip; nihayet kıssa onların mallarının kendilerine bir rahmet değil bir fitne, bir bağış değil bir imtihan olduğuyla mühürlenince; onların bu mallarla ne cihada ulaşabildiklerine ne de ahiret yurduna vesile kılabildiklerine dair delilini buna ekledi. Böylece bağlamın ifade ettiği "çünkü onlar bu mallarla ne bir hayır işlerler ne de bir ecir kazanırlar" gibi bir anlama atıfla veya «تعجبك» kelimesindeki kef harfinden hal yaparak şöyle buyurdu: {وإذا أنزلت سورة} “Bir sure indirildiği zaman”, yani Kur'an'dan bir parça indirilmesi vuku bulduğunda.
ولما كان الإنزال يدل على المنزل حتماً، فسره بقوله: {أن آمنوا بالله} أي الذي له الكمال كله {وجاهدوا} أي أوقعوا الجهاد {مع رسوله استأذنك} أي في التخلف من لا عذر له وهم {أولوا الطول} أي أهل الفضل
İndirme fiili indirilen şeyi zorunlu olarak gösterdiğinden, bunu şu sözüyle açıkladı: {أن آمنوا بالله} “Allah'a iman edin”, yani bütün kemale sahip olana, {وجاهدوا} “ve cihad edin”, yani cihadı gerçekleştirin, {مع رسوله استأذنك} “Resulü ile birlikte [diye, ... senden izin istedi]”, yani hiçbir özrü bulunmayanlar geride kalmak için senden izin istedi, onlar da: {أولوا الطول} “servet sahipleri”, yani fazilet ehli,
من الأموال والسعة والثروة في غالب الأحوال {منهم} وخصهم بالذكر لأن الذم لهم ألزم ولا سيما بعد سماع القرآن، ويجوز أن يكون معطوفاً على خبر {أن} في قوله {ذلك بأنهم كفروا بالله ورسوله} هذا مع ما تضمن استئذانهم من رذائل الأخلاق ودنايا الهمم المحكي بقوله: {وقالوا ذرنا} أي اتركنا ولو على حالة سيئة {نكن} أي بما يوافق جبلاتنا {مع القاعدين*} أي بالعذر المتضمن - لاسيما مع التعبير بذرنا الذي مادته تدور على ما يكره دون «دعنا» - لما استأنف به أو بين من قوله: {رضوا بأن يكونوا} أي كوناً كأنه جبلة لهم {مع الخوالف} أي النساء {وطبع} أي وقع الطبع المانع {على قلوبهم} أي حتى رضوا لأنفسهم بالتخلف عن سبب السعادة مع الكون في عداد المخدرات بما هو عار في الدنيا ونار في العقبى.
çoğu durumda mal, genişlik ve zenginlik sahibi {منهم} “onlardan” olanlardır. Zemmetme onlara daha çok yapışacağı için, özellikle de Kur'an'ı işittikten sonra onları tahsis ederek zikretti. {ذلك بأنهم كفروا بالله ورسوله} sözündeki {أن} edatının haberine matuf olması da caizdir. Bu durum, onların izin istemelerinin içerdiği ahlak düşüklüğü ve himmet alçaklığı ile birliktedir ki bu da şu sözle hikaye edilmiştir: {وقالوا ذرنا} “Ve dediler ki: 'Bizi bırak”, yani kötü bir hal üzere bile olsa bizi terk et, {نكن} “olalım”, yani fıtratlarımıza uygun olarak, {مع القاعدين*} “oturup kalanlarla beraber”, yani mazeret sebebiyle [oturanlarla]. Bu ifade —özellikle hoşlanılmayan şeylerde kullanılan ve «دعنا» yerine tercih edilen "ذرنا" tabiriyle— şu sözüyle istinaf ettiği veya açıkladığı manayı içermektedir: {رضوا بأن يكونوا} “Onlar ... olmaya razı oldular”, yani sanki fıtratları buymuş gibi bir oluşla, {مع الخوالف} “geride kalan [kadın]larla”, yani kadınlarla, {وطبع} “ve mühür vuruldu”, yani engelleyici mühürleme vuku buldu, {على قلوبهم} “kalplerinin üzerine”, öyle ki dünyada utanç, ahirette ateş olan bir durumda örtülü kadınlar sayısında kalarak saadet sebebinden geri kalmaya kendileri için razı oldular.
ولما أبهم فاعل الطبع، نفى دقيق العلم فقال: {فهم} أي بسبب هذا الطبع {لا يفقهون*} أي لا فقه لهم يعرفون به ما في الجهاد من العز والسعادة في الدارين، وما في التخلف من الشقاء والعار فلذلك لا يجاهدون، فلا شيء أضر من هذه الأموال والأولاد التي أبعدت عن الممادح وألزمت المذام والقوادح، فقد اكتنفت آية الأموال في أول قصة وآخرها ما يدل على مضمونها.
Mühürleme fiilinin failini kapalı bırakınca, ince anlayış ilmini nefyederek şöyle buyurdu: {فهم} “Artık onlar”, yani bu mühürleme sebebiyle, {لا يفقهون*} “anlamazlar”, yani cihadda her iki yurt için ne büyük bir izzet ve saadetin, geri kalmada ise ne büyük bir şekavet ve utancın bulunduğunu bilecekleri bir anlayışa sahip değillerdir; bu yüzden cihad etmezler. Dolayısıyla övgülerden uzaklaştıran, yergileri ve ayıpları zorunlu kılan bu mallardan ve evlatlardan daha zararlı hiçbir şey yoktur. Nitekim mallar ayeti, kıssanın başında ve sonunda kendi içeriğine delalet eden hususlarla kuşatılmıştır.
ولما افتتح القصة بمدح المتقين لمسابقتهم إلى الجهاد من دون استئذان ختمها بذلك وذكر ما أعد لهم فقال معلماً بالغنى عنهم
Kıssayı takva sahiplerinin izin istemeksizin cihada koşmalarını överek açtığı gibi, onu bununla mühürledi ve onlara hazırlanan şeyleri zikretti; böylece onlara karşı müstağni olunduğunu,
بمن هو الخير المحض تبكيتاً لهم وتقريعاً: {لكن الرسول} أي والذي بعثه لرد العباد عن الفساد إلى السداد {والذين آمنوا} أي إيماناً عظيماً كائناً أو كائنين {معه} أي مصاحبين له ذاتاً وحالاً في جميع ما أرسلناه إليهم به {جاهدوا بأموالهم وأنفسهم} أي بذلوا كلاًّ من ذلك في حبه ﷺ فتحققوا بشرط الإيمان و «لكن» واقعة موقعها بين متنافسين لأن ما مضى من حالهم كله ناطق بأنهم لم يجاهدوا.
onları susturmak ve azarlamak üzere sırf hayır olan kimselerle [müstağni olunduğunu] bildirerek şöyle buyurdu: {لكن الرسول} “Fakat Resul”, yani kulları fesattan doğruluğa döndürmek için gönderdiği zat, {والذين آمنوا} “ve iman edenler”, yani büyük bir imanla [iman edip] bulunan veya bulunanlar, {معه} “onunla beraber”, yani kendilerine gönderdiğimiz her hususta zat ve hal olarak onunla beraber olanlar, {جاهدوا بأموالهم وأنفسهم} “mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler”, yani her ikisini de onun sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisi uğrunda harcadılar; böylece imanın şartını gerçekleştirdiler. «لكن» (fakat) kelimesi iki zıt durum arasında tam yerine oturmuştur; çünkü onların geçen hallerinin tamamı cihad etmediklerini haykırmaktadır.
ولما كان السياق لبخلهم بالنفس والمال، ولسلب النفع من أموالهم وأولادهم، اقتصر في مدح أوليائه على الجهاد بالنفس والمال ولم يذكر السبيل وقال: {أولئك} دالاً على أنه معطوف على ما تقديره: فأولئك الذين نورت قلوبهم فهم يفقهون، وقوله: {لهم} أي لا لغيرهم {الخيرات} تعرض بذوي الأموال من المنافقين لأن الخير يطلق على المال وتحليته ب «ال» على استغراقه لجميع منافع الدارين، والتعبير بأداة البعد إشارة إلى علو مقام أوليائه وبعد مناله إلا بفضل منه تعالى، وكذا التعريض بهم بقوله: {وأولئك هم} أي خاصة {المفلحون*} أي الفائزون بجميع مرادهم، لا غيرهم؛ ثم بين الإفلاح الأعظم بقوله: {أعد الله} أي الذي له صفات الكمال {لهم} أي الآن لينعمهم بها بعد موتهم وانتقالهم من هذه الدار التي هي معدن الأكدار {جنات تجري} أي دائماً {من تحتها} أي مع قربها {الأنهار} ثم عرض بهذه الدنيا السريعة الزوال فقال: {خالدين فيها} ثم رغب فيها بقوله: {ذلك} أي الأمر العالي الرتبة {الفوز العظيم*} أي لا غيره.
Bağlam onların can ve mal konusundaki cimriliklerine ve malları ile evlatlarından faydanın çekilip alınmasına dair olunca, dostlarını överken sadece can ve mal ile cihada hasretti, "sebil"i zikretmedi ve şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”, takdiri "işte onlar kalpleri nurlanan ve anlayan kimselerdir" şeklinde olan cümleye matuf olduğuna delalet ederek; ve {لهم} “onlarındır”, yani başkalarının değil, {الخيرات} “bütün hayırlar”. Münafıkların mal sahiplerine bir tarizdir; çünkü hayır kelimesi mala da ıtlak olunur ve elif-lam ile belirlenmesi her iki yurdun bütün menfaatlerini kuşattığını gösterir. Uzaklık edatıyla ifade edilmesi, dostlarının makamının yüceliğine ve O'nun lütfu olmaksızın oraya ulaşmanın uzaklığına işarettir. Aynı şekilde şu sözüyle de onlara tariz edilmiştir: {وأولئك هم} “ve işte onlar, yalnız onlardır”, {المفلحون*} “kurtuluşa erenler”, yani başkaları değil, bütün muratlarına kavuşanlar. Sonra en büyük kurtuluşu şu sözüyle açıkladı: {أعد الله} “Allah hazırlamıştır”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan, {لهم} “onlar için”, yani ölümlerinden ve kederler madeni olan bu yurttan intikallerinden sonra kendilerini nimetlendirmek üzere şimdiden, {جنات تجري} “altından ırmaklar akan cennetler”, yani daima, {من تحتها} “yakınlığıyla birlikte altından”, {الأنهار} “ırmaklar”. Sonra çabucak zeval bulan bu dünyaya tarizde bulunarak şöyle buyurdu: {خالدين فيها} “içlerinde ebedî kalıcılar olarak”. Sonra şu sözüyle ona teşvik etti: {ذلك} “İşte bu”, yani rütbesi yüce olan bu şey, {الفوز العظيم*} “büyük kurtuluştur”, yani başkası değil.
ولما ختم قصص أهل المدر بذم أولي الطول منهم بتخلفهم، وكان ذمهم إنما هو لكونهم قادرين على الخروج في ذلك الوجه، وقدمهم لكثرة سماعهم للحكمة، وكان أهل الوبر أقدر الناس على السفر لأن مبنى أمرهم على الحل والارتحال، فهم أجدر بالذم لأنهم في غاية الاستعداد لذلك، تلاهم بهم فقال: {وجاء المعذرون} أي المبالغون في إثبات الخفايا من الأعذار المانعة لهم من الجهاد - بما أشار إليه الإدغام، وحقيقة المعذر أن يتوهم أن له عذراً ولا عذر له، والعذر: إيساع الحيلة في وجه يدفع ما ظهر من التقصير {من الأعراب} قيل: هم رهط عامر بن الطفيل من بني عامر، وقيل: اسد وغطفان، قيل: رهط من غفار {ليؤذن} أي ليقع الإذن من أي آذن كان في تخلفهم عن الغزو {لهم} أي فاعتذروا بما كذبوا فيه وقعدوا عن الغزو معك، هكذا كان الأصل فوضع موضعة: {وقعد الذين كذبوا الله} أي وهو المحيط علماً وقدرة {ورسوله} تنبيهاً على وصفهم وليكون أظهر في شمول الأعراب وغيرهم.
Şehir ehlinin kıssalarını, servet sahiplerinin geride kalmalarını yermekle mühürleyince —ki onların yerilmesi sadece o sefere çıkmaya güç yetirebilmelerinden ötürü idi ve hikmeti çokça işitmeleri sebebiyle onları öne almıştı; çöl ehli ise konup göçme üzerine kurulu düzenleri sebebiyle yolculuğa insanların en muktediri olup bu işe son derece hazırlıklı olduklarından yerilmeye daha layık idiler— onları bunların ardından getirerek şöyle buyurdu: {وجاء المعذرون} “Özür bildirenler geldiler”, yani idgamın işaret ettiği üzere, cihada engel olan gizli mazeretleri ispata aşırı derecede çalışanlar. Asıl "muazzir", mazereti varmış gibi vehmettirip aslında hiçbir mazereti olmayan kimsedir; mazeret ise ortaya çıkan kusuru defedecek bir gerekçede hileyi genişletmektir; {من الأعراب} “bedevilerden”. Bunların Benî Âmir'den Âmir b. et-Tufeyl'in kabilesi olduğu söylenmiştir; Esed ve Gatafân olduğu, Gıfâr'dan bir grup olduğu da söylenmiştir; {ليؤذن} “kendilerine izin verilsin diye”, yani savaştan geri kalmaları hususunda izin veren herhangi bir kimseden izin vuku bulsun diye, {لهم} “onlara”, yani yalan söyledikleri şeylerle özür beyan edip seninle birlikte savaşa çıkmaktan geri durdular. Asıl ifade böyleydi, fakat bunun yerine: {وقعد الذين كذبوا الله} “Allah'a yalan söyleyenler de oturup kaldı”, yani ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatana, {ورسوله} “ve Resulüne de” [ifadesi] konuldu; bu onların vasfına dikkat çekmek ve bedeviler ile başkalarını kapsamada daha açık olmak içindir.
ولما كان منهم المحتوم بكفره وغيره قال: {سيصيب} أي بوعد لا خلف فيه {الذين كفروا} أي حتم بكفرهم {منهم عذاب أليم*} أي في الدارين.
Onların içinde küfrüne kesin hüküm verilmiş olanlar ve başkaları bulunduğundan şöyle buyurdu: {سيصيب} “Uğrayacaktır”, yani hilafı olmayan bir vaatle, {الذين كفروا} “inkâr edenlere”, yani küfürlerine hükmedilenlere, {منهم عذاب أليم*} “onlardan can yakıcı bir azap”, yani her iki yurtta da.
ولما كان من القاعدين من أهل المدر والوبر من له عذر، استثناهم سبحانه وساق ذلك مساق النتيحة من المقدمات الظاهرة فقال:
Şehir ve çöl ehlinden oturup kalanlar arasında mazereti bulunanlar olunca, Yüce Allah onları istisna etti ve bunu açık öncüllerin bir neticesi kabilinden sevk ederek şöyle buyurdu:
{ليس على الضعفاء} أي بنحو الهرم {ولا على المرضى} أي بنحو الحمى والرمد {ولا على الذين لا يجدون} ولو بدين يؤدونه في المستقبل {ما ينفقون} أي لحاجتهم وفقرهم {حرج} أي إثم يميل بهم عن الصراط المستقيم ويخرج دينهم.
{ليس على الضعفاء} “Zayıflara hiçbir sorumluluk yoktur”, yani yaşlılık gibi sebeplerle; {ولا على المرضى} “hastalara da”, yani humma ve göz ağrısı gibi sebeplerle; {ولا على الذين لا يجدون} “bulamayanlara da”, gelecekte ödeyecekleri bir borçla dahi olsa, {ما ينفقون} “harcayacak bir şey”, yani ihtiyaçları ve fakirlikleri sebebiyle; {حرج} “bir günah”, yani onları dosdoğru yoldan saptıracak ve dinlerini bozacak bir vebal yoktur.
ولما كان ربما كان أحد من المنافقين بهذ الصفة احترز عنه بقوله: {إذا نصحوا} أي في تخلفهم وجميع أحوالهم {لله} أي الذي له الجلال والإكرام {ورسوله} أي سراً وعلانية، فإنهم حيئنذ محسنون في نصحهم الذي منه تحسرهم على القعود على هذا الوجه وعزمهم على الخروج متى قدروا، وقوله: {ما على المحسنين} في موضع «ما عليهم» لبيان إحسانهم بنصحهم مع عذرهم {من سبيل} أي طريق إلى ذمهم أو لومهم، والجملة كلها بيان ل {نصحوا لله ورسوله} وقوله: {والله} أي الذي له صفات الكمال {غفور} أي محاء للذنوب {رحيم*} أي محسن مجمل إشارة إلى أن الإنسان محل التقصير والعجز وإن اجتهد، لا يسعه إلا العفو؛ ثم عطف على ذلك قوله: {ولا على الذين إذا} وأكد المعنى بقوله: {ما أتوك} أي ولم يأتوا بغير قصدك راغبين في الجهاد معك {لتحملهم} وهم لا يجدون محملاً {قلت} أي أتوك قائلاً أو حال قولك، «وقد» مضمرة كما قالوا في {حصرت صدورهم} [النساء: ٩٠] {لا أجد ما} أي شيئاً {أحملكم عليه}
Münafıklardan birinin bu vasıfta olması ihtimali bulunduğundan, şu sözüyle bundan sakındırdı: {إذا نصحوا} “Samimi oldukları takdirde”, yani geri kalmalarında ve bütün hallerinde, {لله} “Allah'a”, yani celal ve ikram sahibi olana, {ورسوله} “ve Resulüne”, yani gizlide ve açıkta. Çünkü onlar bu durumda, bu şekilde oturup kalmaktan ötürü hayıflanmaları ve güç yetirdikleri an çıkmaya azmetmeleri nasihatlerinden olan o ihlaslarında muhsindirler. {ما على المحسنين} “İyilik edenlerin aleyhine ... yoktur” sözü, mazeretleriyle birlikte samimiyetleri sebebiyle ihsanlarını beyan etmek üzere "onların aleyhine yoktur" makamındadır; {من سبيل} “bir yol”, yani onları yermeye veya kınamaya bir yol [yoktur]. Cümlenin tamamı {نصحوا لله ورسوله} ifadesinin beyanıdır. {والله} “Ve Allah”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan, {غفور} “çok bağışlayıcıdır”, yani günahları silendir, {رحيم*} “çok merhametlidir”, yani ihsan ve lütuf sahibidir; bu, insanın ne kadar gayret etse de kusur ve acziyet mahalli olduğuna ve onu ancak affın kuşatabileceğine işarettir. Sonra buna şu sözünü atfetti: {ولا على الذين إذا} “Kendilerine ... kimselere de [bir sorumluluk yoktur]”, ve manayı şu sözüyle pekiştirdi: {ما أتوك} “sana geldikleri zaman”, yani seninle birlikte cihad etmeyi arzulayarak sadece sana geldiklerinde, {لتحملهم} “onları bindiresin diye”, kendileri binek bulamazken; {قلت} “dediğin [zaman]”, yani sen söyleyerek veya söylediğin halde sana geldiklerinde; «قد» kelimesi, {حصرت صدورهم} [en-Nisâ: 90] ayetinde söyledikleri gibi takdir edilmiştir; {لا أجد ما} “bir şey bulamıyorum”, {أحملكم عليه} “sizi bindirecek”.
وأجاب {إذا} بقوله ويجوز أن يكون استئنافاً و «قلت» هو الجواب {تولوا} أي عن سماع هذا القول منك {وأعينهم تفيض} أي تمتلىء فتسيل، وإسناد الفيض إليها أبلغ من حيث أنها جعلت كلها دمعاً: ثم بين الفائض بقوله: {من الدمع} أي دمعاً والأصل: يفيض دمعها، ثم علل فيضها بقوله؛ {حزناً} ثم علل حزنهم بقوله: {ألا يجدوا} أي لعدم وجدانهم {ما ينفقون} فحزنهم في الحقيقة على فوات مرافقتك والكون في حزبك، وهذه قصة الكبائين صرح بها وإن كانوا داخلين في {الذين لا يجدون} إظهاراً لشرفهم وتقريراً لأن الناصح - وإن اجتهد - لا غنى له عن العفو حيث بين أنهم - مع اجتهادهم في تحصيل الأسباب وتحسرهم عند فواتها بما أفاض أعينهم - ممن لا سبيل عليه أو ممن لا حرج عليه المغفور له.
{إذا} şartının cevabını şu sözüyle verdi —istinaf olması ve cevabın «قلت» olması da caizdir—: {تولوا} “Döndüler”, yani bu sözü senden işitmekten [üzüntüyle geri döndüler], {وأعينهم تفيض} “gözleri boşalarak”, yani dolup taşarak. Boşalmanın gözlere isnat edilmesi, onların tamamen gözyaşı kılındığı anlamında daha beliğdir. Sonra taşan şeyi şu sözüyle açıkladı: {من الدمع} “yaşla”, yani gözyaşı olarak; aslı: gözlerinin yaşı taştı, şeklindedir. Sonra onların taşmasını şu sözüyle gerekçelendirdi: {حزناً} “kederden dolayı”. Sonra hüzünlerini şu sözüyle gerekçelendirdi: {ألا يجدوا} “bulamadıkları için”, yani bulamamalarından ötürü, {ما ينفقون} “harcayacak bir şey”. Onların hüznü hakikatte seninle beraber olmayı ve senin fırkanda yer almayı kaçırmaktan ötürüdür. Bu, çok ağlayanların (Bekkâîn) kıssasıdır; {الذين لا يجدون} kapsamına dahil olsalar bile, şereflerini izhar etmek ve samimi olan kimsenin —ne kadar gayret etse de— affa muhtaç olduğunu pekiştirmek için açıkça belirtilmiştir; nitekim sebepleri elde etmedeki gayretleri ve onları kaçırdıklarında gözlerini yaşartacak derecedeki hayıflanmaları ile birlikte, onların aleyhine bir yol veya sorumluluk bulunmayan, bağışlanmış kimselerden oldukları beyan edilmiştir.
ولما نفى السبيل عمن وصفه كر على ذم من انتفى عنه هذا الوصف فقال تعالى: {إنما السبيل} أي باللوم وغيره {على الذين يستأذنونك} أي يطلبون إذنك في التخلف عنك راغبين فيه {وهم أغنياء} أي فلا عذر لهم في التخلف عنك وعدم مواساتك، وتضمن قوله تعالى مستأنفاً: {رضوا بأن يكونوا} أي كوناً كأنه جبلة لهم {مع الخوالف} انتفاء
Nitelediği kimseden sorumluluk yolunu kaldırınca, bu vasfın kendisinden kalktığı kimseyi yermeye dönerek Yüce Allah şöyle buyurdu: {إنما السبيل} “Sorumluluk yolu ancak”, yani kınama ve diğer hususlarla, {على الذين يستأذنونك} “senden izin isteyenlerin aleyhinedir”, yani senden geri kalmayı arzulayarak buna izin talep edenlerin, {وهم أغنياء} “zengin oldukları halde”, yani senden geri kalmakta ve sana destek olmamakta hiçbir mazeretleri yokken. Yüce Allah'ın istinaf olarak gelen şu sözü: {رضوا بأن يكونوا} “Onlar ... olmaya razı oldular”, yani sanki fıtratları buymuş gibi bir oluşla, {مع الخوالف} “geride kalan kadınlarla”,
الضعف والمرض عنهم من حيث إنه علل فعلهم برضاهم بالتخلف فأفهم ذلك أنه لا علة لهم سواه، وأفهم أيضاً أن كل من كان كذلك كان مثلهم ولو أنه ضعيف أو مريض، وكرر ذكر الخوالف تكريراً لعيبهم برضاهم بالكون في عداد النساء إذ كان ذلك من أعظم المعايب عند العرب، وسمى الفاعل للطبع حيث حذفه من الأولى: ولما ذكره، عظم الأمر فاقتضى ذلك عظم الطبع فنفى مطلق العلم فقال عاطفاً على «رضوا» : {وطبع الله} أي له القدرة الكاملة والعلم المحيط {على قلوبهم} ثم سبب عن ذلك الرضى والطبع قوله: {فهم لا يعلمون*} أي لا علم له فلذلك جهلوا ما في الجهاد من منافع الدارين لهم فلذلك رضوا بما لا يرضى به عاقل، وهو أبلغ من نفي الفقه في الأولى، وزاد المناسبة حسناً ضم الأعراب في هذه الآيات إلى أهل الحاضرة وهم بعيدون من الفقه جديرون بعدم العلم.
onlardan zayıflık ve hastalığın kalktığını içerir; zira onların fiilini geri kalmaya razı oluşlarıyla gerekçelendirmiştir; bu da onların bundan başka hiçbir mazeretleri olmadığını hissettirir. Ayrıca zayıf veya hasta olsa bile bu durumda olan herkesin onlar gibi olduğunu da hissettirir. Kadınlar sayısında bulunmaya razı olmalarıyla onları ayıplamayı pekiştirmek için "el-havâlif" kelimesini tekrarladı; çünkü bu, Araplar nezdinde en büyük ayıplardandı. İlk ayette failini hazfettiği mühürleme fiilinin failini burada açıkça zikretti; O'nu zikredince mesele büyüdü ve bu durum mührün de büyük olmasını gerektirdi, böylece mutlak ilmi nefyederek «رضوا» kelimesine atıfla şöyle buyurdu: {وطبع الله} “Ve Allah mühür vurmuştur”, yani tam kudret ve kuşatıcı ilim sahibi olan, {على قلوبهم} “kalplerinin üzerine”. Sonra bu rıza ve mühürlemeye bağlayarak şöyle buyurdu: {فهم لا يعلمون*} “Artık onlar bilmezler”, yani hiçbir ilimleri yoktur; bu sebeple cihadda kendileri için her iki yurdun ne gibi menfaatleri olduğunu bilemediler ve akıllı birinin razı olmayacağı şeye razı oldular. Bu, ilkindeki fıkhın nefyinden daha beliğdir. Bu ayetlerde bedevilerin şehir ehline katılması da tenasübe güzellik katmıştır; çünkü onlar fıkıhtan uzaktırlar ve bilgisizliğe daha layıktırlar.
ثم شرع يخبر عن أشياء تقع منهم عند الرجوع دلالة على أن هذا كلامه وأنه عالم بالمغيبات كليها وجزئيها، يعلم ما كان وما يكون وما لم يكن لو كان كيف كان يكون، فقال مبيناً لعدم علمهم: {يعتذرون} أي يثبتون الأعذار لأنفسهم: وأشار إلى بعدهم بالقلوب بقوله: {إليكم} أي عن التخلف {إذا رجعتم إليهم} أي من هذه الغزوة، كأنه قيل: فماذا يقال في جوابهم؟ فقال للرأس الذي لا تأخذه في الله لومة لائم: {قل لا تعتذروا} أي فإن أعذاركم كاذبة، ولذلك علل النهي بقوله: {لن نؤمن لكم} أي نصدقكم في شيء منها، ثم علل عدم تصديقهم بما أوجب لهم القطع بذلك فقال: {من نبأنا الله} أي أعلمنا الملك الذي له الإحاطة الكاملة بكل شيء إعلاماً جليلاً {من أخباركم} أي التي ظننتم جهلاً بالله أنها تخفى فقد علمناها؛ ثم هددهم بقوله: {وسيرى الله} أي لأنه عالم بكل شيء وإن دق قادر على كل شيء {عملكم} أي بعد ذلك أتتبينون أم تثبتون على حالكم هذا الخبيث كما رأى الذي قبل {ورسوله} أي بما يعلمه به سبحانه
Sonra bunun Kendi kelamı olduğuna ve cüz'isiyle küllisiyle gaybları bildiğine, olmuşu, olanı, olmayanı ve şayet olsaydı nasıl olacağını bildiğine delalet etmek üzere, döndüklerinde onlardan sadır olacak şeyleri haber vermeye başlayarak onların bilgisizliğini açıklamak üzere şöyle buyurdu: {يعتذرون} “Özür beyan edecekler”, yani kendileri için mazeretler ileri sürecekler; kalpleriyle uzaklıklarına şu sözüyle işaret etti: {إليكم} “size”, yani geri kalmaktan ötürü, {إذا رجعتم إليهم} “onlara döndüğünüz zaman”, yani bu gazveden. Sanki "onların cevabında ne denilecek?" denildi de, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyen lidere şöyle buyurdu: {قل لا تعتذروا} “De ki: Özür beyan etmeyin!”, yani çünkü mazeretleriniz yalandır. Bu yüzden yasağı şu sözüyle gerekçelendirdi: {لن نؤمن لكم} “Size asla inanmayacağız”, yani bunlardan hiçbirinde sizi tasdik etmeyeceğiz. Sonra buna kesin kanaat getirmelerini gerektiren şeyle onları tasdik etmeyişlerini gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {قد نبأنا الله} “Çünkü Allah bize bildirmiştir”, yani her şeyi tam anlamıyla kuşatan Hükümran bize yüce bir bildiriyle bildirmiştir, {من أخباركم} “sizin haberlerinizden”, yani Allah'ı bilmeyişiniz sebebiyle gizli kalacağını sandığınız şeyleri; biz onları artık bildik. Sonra şu sözüyle onları tehdit etti: {وسيرى الله} “Ve Allah görecektir”, yani çünkü O, ne kadar ince olursa olsun her şeyi bilir ve her şeye kadirdir, {عملكم} “amellerinizi”, yani bundan sonra gerçeği anlayacak mısınız yoksa önceki halinizi gördüğü gibi bu kötü haliniz üzere sabit mi kalacaksınız, {ورسوله} “ve Resulü de”, yani Yüce Allah'ın kendisine bildireceği şeyle,
وحياً أو تفرساً، ولما كان الكلام في المنافقين، فكانت الرؤية لنفاقهم الذي يجتهدون في إخفائه، وكان المؤمنون لا اطلاع لجميعهم عليهم، لم يذكرهم بخلاف من يأتي بعد فإنهم مؤمنون.
vahiy veya feraset yoluyla [görecektir]. Söz münafıklar hakkında olup, görme de onların gizlemeye çalıştıkları nifaklarına yönelik olduğundan ve müminlerin tamamı da onlara muttali olamayacağından, onları zikretmedi; daha sonra gelecek olanların aksine, zira onlar mümindirler.
ولما كان هذا ربما أوهمهم أنه لا يعلم إلا ما أوقعوه بالفعل، نفى ذلك بإظهار وصفه في موضع الإضمار مهدداً بقوله مشيراً بأداة التراخي إلى استبعادهم لقيامهم إلى معادهم: {ثم تردون} أي براد قاهر لا تقدرون على دفاعه بعد استيفاء آجالكم بالموت وإن طالت ثم البعث {إلى عالم الغيب} وهو ما غاب عن الخلق {والشهادة} وهو ما اطلع عليه أحد منهم. فصار بحيث يطلعون عليه وهذا ترجمة عن الذي يعلم الشيء قبل كونه ما يعلم بعد كونه {فينبئكم} أي يخبركم إخباراً عظيماً جليلاً مستوعباً {بما كنتم} أي بجبلاتكم {تعملون*} أي مما أبرزتموه إلى الخارج ومما كان في جبلاتكم، ولو تأخرتم لبرز، وهو تهديد عظيم، ووقع ترتيبهم للاعتذار على الأسهل فالأسهل على ثلاث مراتب: الأولى مطلق الاعتذار وقد مضى ما فيها؛ الثانية تأكيد ذلك بالحلف للإعراض عنهم فقال سبحانه: {سيحلفون بالله} أي الذي لا أعظم منه {لكم إذا انقلبتم إليهم} أي جهد إيمانهم أنهم كانوا معذورين في التخلف
Bu durum onlara sadece fiilen ortaya koydukları şeyleri bildiği vehmini verebileceğinden, terahi (gecikme) edatıyla onların dönüş yerlerine kalkmalarını uzak görmelerine işaret edip tehdit ederek zamir makamında açık vasfını göstererek bunu nefyetti ve şöyle buyurdu: {ثم تردون} “Sonra döndürüleceksiniz”, yani ecellerinizi ölümle tamamladıktan sonra —ne kadar uzasa da— ve ardından diriltilerek savuşturmaya güç yetiremeyeceğiniz kahredici bir döndürücüyle [döndürüleceksiniz], {إلى عالم الغيب} “gaybı bilene”, ki o yaratılmışlara gizli olandır, {والشهادة} “ve görüneni de”, ki o da onlardan birinin muttali olduğu ve muttali olabilecekleri hale gelen şeydir. Bu, bir şeyi olmadan önce bilen ile olduktan sonra bilenin ifadesidir; {فينبئكم} “O size haber verecektir”, yani büyük, yüce ve kuşatıcı bir bildiriyle haber verecektir, {بما كنتم} “olduğunuz şeyleri”, yani fıtratlarınızla, {تعملون*} “yapmakta”, yani dışa vurduğunuz şeyleri de, fıtratınızda olup da ertelenseydiniz açığa çıkacak olan şeyleri de. Bu çok büyük bir tehdittir. Onların özür dileme tertibi kolaydan daha kolaya doğru üç mertebe üzere vuku bulmuştur: Birincisi mutlak özür dilemedir ki ona dair olanlar geçti. İkincisi, kendilerinden yüz çevrilmesi için yeminle pekiştirmedir; Yüce Allah şöyle buyurdu: {سيحلفون بالله} “Allah'a yemin edeceklerdir”, yani kendisinden daha büyüğü olmayana, {لكم إذا انقلبتم إليهم} “onlara döndüğünüz zaman size”, yani geri kalmakta mazeretli olduklarına dair var güçleriyle yemin edeceklerdir,
كذباً منهم إرادة أن يقلبوا قلوبكم عما اعتقدتم فيهم {لتعرضوا عنهم} أي إعراض الصفح عن معاتبتهم {فأعرضوا عنهم} إعراض المقت؛ روي أن النبي ﷺ قال «لا تجالسوهم ولا تكلموهم» ثم علل وجوب الإعراض بقوله {إنهم رجس} أي لا يطهرهم العتاب فهو عبث.
onlar hakkında inandığınız şeyden kalplerinizi çevirmek isteyerek yalan yere [yemin edeceklerdir]; {لتعرضوا عنهم} “onlardan vazgeçesiniz diye”, yani onları azarlamaktan vazgeçip bağışlayarak yüz çeviresiniz diye. {فأعرضوا عنهم} “Artık siz de onlardan yüz çevirin!”, buğz ile yüz çevirin. Rivayet edildi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlarla bir arada oturmayın ve onlarla konuşmayın» buyurmuştur. Sonra yüz çevirmenin vacip oluşunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنهم رجس} “Çünkü onlar murdardır”, yani azarlamak onları temizlemez, dolayısıyla bu abestir.
ولما كان من المقرر أنه لا بد لهم من جزاء، وأن النفس تتشوف إلى معرفته، قال: {ومأواهم} أي في الآخرة {جهنم جزاء} أي لأجل جزائهم {بما كانوا يكسبون*} أي فلا تتكلفوا لهم جزاء غير ذلك بتوبيخ ولا غيره؛ المرتبة؛ الثالثة الحلف للرضى عنهم فقال: {يحلفون لكم} أي مجتهدين في الحلف بمن تقدم أنهم يحلفون به وهو الله {لترضوا عنهم} خوفاً من غائلة غضبكم {فإن ترضوا عنهم} أي لمجرد أيمانهم المبني على عدم إيمانهم {فإن الله} أي الذي له الغنى المطلق {لا يرضى} عنهم، هكذا كان الأصل ولكنه قال: {عن القوم الفاسقين*} إشارة إلى تعليق الحكم بالوصف وتعميماً لكل من اتصف بذلك، والمعنى أنه لا ينفعهم رضاكم وتكونون به مخالفين الله، فهو في الحقيقة نهي للمؤمنين عن الرضى عنهم، أبرز في هذا الأسلوب العجيب المرقص، وفي ذلك رد على من يتوهم أن رضى المؤمنين لو رضوا عنهم يقتضي رضى الله، فإن ذلك رد نزعة مما يفعل الأحبار والرهبان في رضاهم وغضبهم وتحليلهم وتحريمهم الذي يعتقد أتباعهم أنه عن الله تعالى.
Onlar için mutlaka bir cezanın bulunacağı sabit olup nefis de bunu bilmeye can attığından şöyle buyurdu: {ومأواهم} “Ve onların varacağı yer”, yani ahirette, {جهنم جزاء} “cehennemdir, bir ceza olarak”, yani cezalandırılmaları için, {بما كانوا يكسبون*} “kazandıklarının karşılığı olarak”; öyleyse azarlayarak veya başka şekilde onlar için bundan başka bir ceza külfetine girmeyin. Üçüncü mertebe: Kendilerinden razı olunması için yemin etmektir; şöyle buyurdu: {يحلفون لكم} “Size yemin ederler”, yani daha önce geçtiği üzere Allah adına yemin etmeye var güçleriyle çalışarak, {لترضوا عنهم} “kendilerinden razı olasınız diye”, öfkenizin tehlikesinden korkarak. {فإن ترضوا عنهم} “Eğer siz onlardan razı olursanız”, yani imansızlıkları üzerine kurulu sırf yeminleri sebebiyle [razı olsanız bile], {فإن الله} “şüphesiz ki Allah”, yani mutlak zenginlik sahibi olan, {لا يرضى} O onlardan razı olmaz. Asıl ifade böyleydi, fakat şöyle buyurdu: {عن القوم الفاسقين*} “fasıklar topluluğundan”; bu, hükmün vasfa bağlanmasına ve bu vasıfla nitelenen herkesin kapsanmasına işarettir. Mana şudur: Sizin razı olmanız onlara fayda vermez ve siz bununla Allah'a muhalefet etmiş olursunuz. Bu hakikatte müminlere onlardan razı olmayı yasaklamadır ve bu harikulade, hayranlık uyandırıcı üslupla ortaya konmuştur. Bunda, müminler onlardan razı olursa bunun Allah'ın da rızasını gerektireceğini vehmeden kimseye bir ret vardır; zira bu, hahamların ve rahiplerin, tabilerinin Allah katından olduğunu sandıkları rızaları, öfkeleri, helal ve haram kılmalarındaki tutumunun bir benzerini reddetmektir.
ولما ترتب سبحانه الاستئذان في العقود والرضى بما فيه من الدناءة على عدم الفقه تارة والعلم أخرى وختم بصنف الأعراب، بين أن الأعراب أولى بذلك لكونهم أعرق في هذا الوصف وأجرأ على الفسق لبعدهم عن معدن العلم وصرفهم أفكارهم في غير ذلك من أنواع المخازي لتحصيل المال الذي كلما داروا عليه طار عنهم فأبعد. فهم لا يزالون في همه قد شغلهم ذلك عن كل هم وهم يحسبون انهم يحسنون صنعاً فقال تعالى: {الأعراب} أي أهل البدو {أشد} أي من أهل المدر {كفراً ونفاقاً} لبعدهم عن دار الهجرة ومعدن العلم وجفائهم بأن مرائي قلوبهم لم تصقل بأنوار الكتاب والسنة {وأجدر أن} أي وأحق بأن {لا يعلموا} ولما كان الإحجام أصعب من الإقدام، وأطراف الأشياء المختلطة في غاية الإلباس، قال: {حدود ما أنزل الله} أي المحيط علماً وحكمة بكل شيء {على رسوله} أي الذي أعلم الخلق من القرآن والشرائع والأحكام لعدم إقبالهم عليه شغلاً بغيره فإن الله يعلم ذلك منهم {والله} أي الذي له جميع صفات الكمال {عليم} أي بالغ العلم بكل شيء {حكيم*} أي بالغ الحكمة فهو يضع الأشياء في أتم محالها.
Yüce Allah oturup kalmak için izin istemeyi ve bundaki alçaklığa razı olmayı bazen anlayışsızlığa, bazen de bilgisizliğe bağlayıp bedevi sınıfıyla mühürleyince; bedevilerin ilim madeninden uzak olmaları ve fikirlerini parayı elde etmek için başka rezillik türlerine sarf etmeleri sebebiyle bu vasfa daha layık ve fıska daha cüretkar olduklarını beyan etti. O para ki etrafında döndükçe onlardan kaçıp uzaklaşır; onlar hep onun endişesi içindedirler, bu onları her endişeden alıkoymuştur ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanırlar. Yüce Allah şöyle buyurdu: {الأعراب} “Bedeviler”, yani çöl ehli, {أشد} “daha şiddetlidir”, yani şehir ehlinden, {كفراً ونفاقاً} “küfür ve nifak bakımından”; hicret yurdundan ve ilim madeninden uzaklıkları ve kalplerinin aynaları Kitap ve Sünnet nurlarıyla cilalanmadığı için duyarsızlıkları sebebiyle; {وأجدر أن} “ve ... daha layıktırlar”, yani daha hak sahibidirler, {لا يعلموا} “bilmemeye”. Geri durmak ileri atılmaktan daha zor olduğundan ve birbirine karışan şeylerin uçları son derece karmaşık bulunduğundan şöyle buyurdu: {حدود ما أنزل الله} “Allah'ın indirdiği şeylerin sınırlarını”, yani ilim ve hikmetiyle her şeyi kuşatanın, {على رسوله} “Resulüne”, yani başka şeylerle meşgul olarak ona yönelmedikleri için yaratılmışların en bilgilisine Kur'an'dan, şeriatlardan ve hükümlerden [indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha layıktırlar]; zira Allah bunu onlardan bilmektedir. {والله} “Ve Allah”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan, {عليم} “her şeyi hakkıyla bilendir”, yani her şeyi en üst derecede bilendir, {حكيم*} “hüküm ve hikmet sahibidir”, yani hikmeti son derece üstündür; bu yüzden şeyleri en mükemmel yerlerine koyar.
ولما أثبت هذا الوصف لهذا الصنف بين أن أفراده انقسموا إلى من
Bu vasfı bu zümre için tespit edince, fertlerinin
ثبت على ما هو الأليق بحالهم، وقسم نزع إلى ما هو الأليق بأهل المدر، كما انقسم أهل المدر إلى مثل ذلك، وبدأ بالخبيث لأنه الأصل فيهم فقال: {ومن الأعراب} أي المذكورين {من يتخذ} أي يتكلف غير ما تدعو إليه الفطرة الأولى من الأريحية والهمم العلية بأن يعد {ما ينفق مغرماً} أي فلا يبذله إلا كرهاً ولا يرى له فائدة أخروية بل يراه مثل الصنائع بالنهب ونحوه {ويتربص} أي يكلف نفسه الربص، وهو أن يسكن ويصبر وينتظر {بكم الدوائر} أي الدواهي التي تدور بصاحبها فلا يتخلص منها، وذلك ليستريح من الإنفاق وغيره مما ألزمه به الدين.
kendi hallerine en uygun olan üzere sabit kalanlar ile şehir ehline en uygun olana meyledenler diye kısımlara ayrıldığını —nitekim şehir ehli de benzer şekilde kısımlara ayrılmıştı— beyan etti; onlarda asıl olan bu olduğu için kötü olanla başlayarak şöyle buyurdu: {ومن الأعراب} “Ve bedevilerden öylesi vardır ki”, yani zikredilenlerden, {من يتخذ} “sayar”, yani cömertlik ve yüksek himmetlerden oluşan ilk fıtratın çağırdığı şeyin aksine bir külfete girerek sayar: {ما ينفق مغرماً} “harcadığını bir angarya”, yani onu ancak kerhen harcar, onun için hiçbir ahiret faydası görmez, bilakis onu yağma ve benzeri şeylerle yapılan harcamalar gibi görür; {ويتربص} “ve gözetler”, yani gözetleme külfetine girer —ki bu da durup, sabredip beklemektir—, {بكم الدوائر} “başınıza gelecek felaketleri”, yani sahibini kuşatan ve ondan kurtulamadığı musibetleri; bu da harcamaktan ve dinin kendilerine yüklediği diğer yükümlülüklerden kurtulup rahatlamak içindir.
ولما تربصوا هذا التربص، دعا عليهم بمثل ما تربصوا فقال: {عليهم دائرة السوء} أي دائماً لا تنفك إما بإذلال الإسلام وإما بعذاب الاصطلام، فهم فيما أرادوه بكم على الدوام، وقراءة ابن كثير وأبي عمرو بضم السين على أن معناه الشر والضر، وقراءة الباقين بالفتح على أنه مصدر، فهو ذم للدائرة.
Onlar böyle bir gözetlemede bulununca, gözetlediklerinin benzeriyle onlara beddua ederek şöyle buyurdu: {عليهم دائرة السوء} “Kötülük çemberi onların boynuna olsun!”, yani ya İslam'ın zillete düşürmesiyle ya da kökten kazıyıcı bir azapla onlardan asla ayrılmasın. Onlar sizin için istedikleri şeyin içinde daimidirler. İbn Kesir ve Ebû Amr'ın kıraatinde sin harfinin ötresiyle (es-Sû') şer ve zarar manasınadır; diğerlerinin kıraatinde ise üstün ile (es-Sev') masdar olarak okunmuştur ki bu çemberin yerilmesidir.
ولما كان الانتقام من الأعداء وإيقاع البأس بهم لا يتوقف من القادر غالباً إلا على سماع أخبارهم والعلم بها، جرت سنته تعالى في ختم مثل بقوله: {والله} أي الملك الأعلى الذي له الإحاطة الكاملة {سميع} يسمع ما يقولون {عليم*} أي فهو يعلم ما يضمرون عطفاً على نحو أن يقال: فالله على كل شيء قدير، ونحوه قوله {إنني معكما أسمع وأرى} .
Düşmanlardan intikam alınması ve onların üzerine şiddetin/azabın indirilmesi güç yetiren kimse nezdinde çoğunlukla ancak onların haberlerinin işitilmesine ve bilinmesine bağlı olduğundan, Yüce Allah'ın [böyle bir durumu] şu buyruğuyla hitama erdirmesi O'nun sünneti olarak cereyan etmiştir: {والله} “Allah” yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan en yüce Hükümran, {سميع} “hakkıyla işitendir” [yani] onların söylediklerini işitir, {عليم*} “hakkıyla bilendir.” Yani “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” denilmesi kabilinden bir ifadeye atıfla, onların içlerinde gizlediklerini de bilir. O'nun şu buyruğu da bu kabildendir: {إنني معكما أسمع وأرى} “Şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm.”
ولما افتتح الآية الثانية بقوله: {ومن الأعراب من يؤمن} أي لا يزال يجدد إيمانه آثار الدين {بالله واليوم الآخر} علم أن القسم الأول غير مؤمن بذلك، وإنما وقع منهم الإقرار باللسان من غير إذعان، والإيمان هو الأصل الذي يترتب عليه الإنفاق عن طيب نفس لما يرجى من ثوابه في اليوم الآخر الذي لولا هو انتفت الحكمة من هذا الخلق على هذا الترتيب: ثم عطف عليه ما يثمره الإيمان فقال: {ويتخذ} أي يحث نفسه ويجاهدها إن عرضت له الوساوس الشيطانية على أن يعد {ما ينفق} أي فيما أمر الله به {قربات} جمع قربة لما تقرب إليه سبحانه {عند الله} أي الذي لا أشرف من القرب منه لأنه الملك الأعظم {وصلوات} أي دعوات {الرسول} أي الذي وظيفته التبليغ فهو لا يقول لهم شيئاً إلا عن الله، وأطلق القربة والصلاة على سببها.
İkinci ayeti şu sözüyle açınca: {ومن الأعراب من يؤمن} “Bedevilerden öylesi de vardır ki iman eder”, yani dinin alametleriyle imanını tazeleyip durur, {بالله واليوم الآخر} “Allah'a ve ahiret gününe”, birinci kısmın buna iman etmediği, onlardan sadır olanın sadece boyun eğmeksizin dille ikrardan ibaret olduğu anlaşıldı. İman, ahiret gününde umulan sevabı sebebiyle gönül hoşluğuyla infak etmenin üzerine bina edildiği asıldır; eğer o olmasaydı yaratılışın bu düzen üzerindeki hikmeti ortadan kalkardı. Sonra imanın meyve verdiği şeyi buna atfederek şöyle buyurdu: {ويتخذ} “ve sayar”, yani şeytani vesveseler arız olursa nefsini teşvik edip onunla mücadele ederek sayar, {ما ينفق} “harcadığını”, yani Allah'ın emrettiği hususlarda [harcadığını], {قربات} “yakınlık vesileleri”, Yüce Allah'a kendisiyle yaklaşılan şey için kurbet kelimesinin çoğuludur, {عند الله} “Allah katında”, yani O'na yakınlıktan daha şereflisi olmayan zat katında; çünkü O en büyük Hükümrandır; {وصلوات} “ve duaları”, yani niyazlarını, {الرسول} “Resulün”, yani vazifesi tebliğ olan, dolayısıyla onlara ancak Allah'tan söyleyen zatın [dualarını]. Kurbet ve salat kelimelerini onların sebebine ıtlak etmiştir.
ولما أخبر عن أفعالهم، أخبر عن عاقبتهم ومآلهم؛ قال مستأنفاً محققاً لرجائهم ترغيباً في الصدقة بأبلغ تأكيد لما لأعدائهم من التكذيب: {ألا إنها} أي نفقاتهم {قربة لهم} أي كما أرادوا؛ ثم بين ثمرة كونها قربة بقوله: {سيدخلهم الله} أي الذي له صفات الكمال بوعد لا خلف فيه {في رحمته} أي إكرامه فتكون محيطة بهم ثم علل ذلك بقوله
Onların amellerini haber verince, akıbetlerini ve varacakları yeri de haber verdi. Düşmanlarının yalanlaması sebebiyle en beliğ teyitle sadakaya teşvik etmek ve onların umutlarını gerçekleştirmek üzere istinaf olarak şöyle buyurdu: {ألا إنها} “Bilesiniz ki o”, yani harcamaları, {قربة لهم} “onlar için bir yakınlıktır”, yani istedikleri gibi. Sonra bunun bir yakınlık oluşunun meyvesini şu sözüyle açıkladı: {سيدخلهم الله} “Allah onları sokacaktır”, yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan, hilafı olmayan bir vaatle [sokacaktır], {في رحمته} “rahmetine”, yani ikramına; böylece rahmeti onları kuşatacaktır. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi:
معبراً بالاسم الأعظم تنبيهاً على أنه لا يسع الإنسان إلا العفو وإن أعظم الاجتهاد: {إن الله} أي الذي الذي لا يقدر أحد على أن يقدره حق قدره {غفور} أي بليغ الستر لقبائح من تاب {رحيم*} أي بليغ الإكرام، ذلك وصف له ثابت، يجلله كل من يستأهله.
ne kadar büyük bir gayret gösterse de insanı ancak affın kurtarabileceğine dikkat çekmek üzere İsm-i A'zam ile ifade ederek [şöyle buyurdu]: {إن الله} “Şüphesiz ki Allah”, yani hiç kimsenin O'nu hakkıyla takdir etmeye güç yetiremeyeceği zat, {غفور} “çok bağışlayıcıdır”, yani tövbe edenin çirkinliklerini son derece örtendir, {رحيم*} “çok merhametlidir”, yani ikramı pek bol olandır. Bu, O'nun sabit bir vasfı olup hak eden herkesi kuşatır.
ولما ذكر القسم الصالح منهم وكانوا متفاوتين فمنهم السابق وأكثرهم التابع اللاحق، أتبعه السابقين على وجه شامل حاصر لصنفي البادي والحاضر إشارة إلى أنه - وإن أجره - أصله فقد قدمه وصفه بحيث ساوى أهل الكمال في مطلق الانخراط في ملكهم والفوز بدرجتهم لإحسانه في اتباعهم ترغيباً لأهل القدرة والرحمة في اتباع أهل الرضوان والنعمة فقال: {والسابقون} ولما دل على سبقهم بالعلو في مراتبه دل على قديم دخولهم فيه فقال: {الأولون} أي إلى هذا الدين القيم {من المهاجرين} أي لدار الكفر فضلاً عن أهلها {والأنصار} أي الذين آووا ونصروا {والذين اتبعوهم} أي الفريقين {بإحسان} أي في اتباعهم فلم يحولوا عن شيء من طريقهم {رضي الله} أي الذي له الكمال كله {عنهم} أي بأفعالهم هذه التي هي وفق ما أمر به {ورضوا عنه} أي بما أتاهم عنه من البشرى وقذف في قلوبهم من النور بلطيف الوعظ والذكرى {وأعد لهم} أي جزاء على فعلهم {جنات تجري} ونبه على عموم ريّها وكثرة مائها بنزع الجار على قراءة
Onlardan salih olan kısmı zikredince ve onlar da mertebe bakımından farklı olup içlerinde öne geçenler ve çoğunluğu da arkadan gelen tabi olanlar olunca; güç ve rahmet ehlini rıza ve nimet ehline tabi olmaya teşvik etmek üzere —her ne kadar aslı onu geri bıraksa da, vasfının onu öne geçirdiğine, öyle ki onlara güzelce tabi olması sebebiyle onların mülküne mutlak dahil oluşta ve derecelerini kazanmada kemal ehline eşit kılındığına işaret ederek— çöl ve şehir olmak üzere iki sınıfı kuşatıcı ve kapsayıcı bir tarzda bunun ardından öne geçenleri zikretti ve şöyle buyurdu: {والسابقون} “Öne geçenler”, mertebelerindeki yücelikle onların önceliğine delalet edince, ona girişlerinin eskiliğine de delalet ederek şöyle buyurdu: {الأولون} “o ilkler”, yani bu dosdoğru dine [ilk girenler], {من المهاجرين} “Muhacirlerden”, yani ehlinden önce küfür diyarını hicret edenlerden, {والأنصار} “ve Ensar'dan”, yani barındırıp yardım edenlerden, {والذين اتبعوهم} “ve onlara tabi olanlar”, yani bu iki zümreye, {بإحسان} “güzellikle”, yani tabi oluşlarında [ihsanla davranıp] onların yolundan hiçbir şeye sapmayanlar; {رضي الله} “Allah razı olmuştur”, yani bütün kemale sahip olan, {عنهم} “onlardan”, yani emrettiği şeye uygun olan bu fiillerinden ötürü; {ورضوا عنه} “onlar da O'ndan razı olmuşlardır”, yani O'ndan kendilerine gelen müjde ve latif öğüt ile hatırlatmayla kalplerine attığı nur sebebiyle. {وأعد لهم} “Ve onlara hazırlamıştır”, yani yaptıklarının karşılığı olarak, {جنات تجري} “cennetler akar”. Çoğunluğun kıraatinde harf-i cerri kaldırarak suyunun çokluğuna ve her yerinin sulanmışlığına dikkat çekerek şöyle buyurdu:
الجماعة فقال: {تحتها الأنهار} أي هي كثيرة المياه. فكل موضع أردته نبع منه ماء فجرى منه نهر؛ ولما كان المقصود من الماء إنما هو السهولة في إنباطه بقربه ويسر جريه وانبساطه أثبته ابن كثير دلالة على ذلك كسائر المواضع، ولعل تخصيص هذا الموضع بالخلاف لأنه يخص هذه الأمة، فلعلها تخص بجنة هي أعظم الجنان رياً وحسناً وزياً.
{تحتها الأنهار} “altından ırmaklar”, yani suları pek çoktur; dilediğin her yerden bir su fışkırır ve ondan bir ırmak akar. Sudan maksat, yakınlığı sebebiyle kolayca çıkarılması ve akıp yayılmasının kolaylığı olunca, İbn Kesir diğer yerlerde olduğu gibi buna delalet etmek üzere [harf-i cerri] sabit kılmıştır. Bu yerin ihtilafla tahsis edilmesi belki de bu ümmete has olmasındandır; zira bu ümmet sulanması, güzelliği ve süsü bakımından cennetlerin en büyüğü olan bir cennetle tahsis edilmiş olabilir.
ولما كان أعظم العيوب الانقطاع، نفاه بقوله: {خالدين فيها} وأكد المراد من الخلود بقوله: {أبداً} ثم استأنف مدح هذا الذي أعده لهم بقوله: {ذلك} أي الأمر العالي المكانة خاصة {الفوز العظيم*} .
Ayıpların en büyüğü kesintiye uğramak olduğundan, bunu şu sözüyle nefyetti: {خالدين فيها} “İçlerinde ebedî kalıcılar olarak”, ve ebedilikten muradı şu sözüyle pekiştirdi: {أبداً} “ebediyen”. Sonra onlar için hazırladığı bu şeyi övmeye başlayarak şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”, yani özellikle makamı yüce olan bu şey, {الفوز العظيم*} “büyük kurtuluştur”.
ولما استوفى الأقسام الأربعة: قسمي الحضر وقسمي البدو ثم خلط بين قسمين منهم تشريفاً للسابق وترغيباً للاحق، خلط بين الجميع على وجه آخر ثم ذكر منهم فرقاً منهم من نجز الحكم بجزائه بإصرار أو متاب. ومنهم من أخر أمره إلى يوم الحساب، وابتدأ الأقسام بالمستور عن غير علمه ليعلم أهل ذلك القسم أنه سبحانه عالم بالخفايا فلا يزالوا أذلاء خوفاً مما هددهم به فقال مصرحاً بما لم يتقدم التصريح به من نفاقهم: {وممن حولكم} أي حول بلدكم المدينة {من الأعراب} أي الذين قدمنا أنهم أشد كفراً لما لهم من الجفاء {منافقون} أي راسخون في النفاق، وكأنه قدمهم لجلافتهم وعتوهم، وأتبعهم من هو أصنع منهم
Dört kısmı, yani şehrin iki kısmı ile çölün iki kısmını tamamlayıp, sonra öne geçeni onurlandırmak ve arkadan geleni teşvik etmek için bunların iki kısmını birbirine katınca; hepsini başka bir yönden birbirine kattı ve sonra onlardan fırkalar zikretti. Onlardan kimi vardır ki ısrarı veya tövbesi sebebiyle cezasına dair hüküm peşin verilmiştir; kimi de vardır ki işi hesap gününe ertelenmiştir. O zümrenin halkı O'nun gizlilikleri bildiğini bilsinler de onları tehdit ettiği şeyin korkusundan zillet içinde kalsınlar diye, kısımlara Kendi ilminden başkasına gizli olanla başladı ve nifaklarını daha önce açıkça belirtilmediği şekilde açıkça ifade ederek şöyle buyurdu: {وممن حولكم} “Çevrenizdekilerden”, yani şehriniz Medine'nin çevresindekilerden, {من الأعراب} “bedevilerden”, yani kabalıkları sebebiyle küfürce daha şiddetli olduklarını daha önce belirttiğimiz kimselerden, {منافقون} “münafıklar vardır”, yani nifakta kökleşmiş kimseler. Sanki kabalıkları ve azgınlıkları sebebiyle onları öne almış ve nifakta onlardan daha usta olanları
في النفاق فقال: {ومن أهل المدينة} أي منافقون أيضاً؛ ثم بين أنهم لا يتوبون بوصفهم بقوله: {مردوا} أي صُلبوا وداموا وعتوا وعسوا وعصوا وصار لهم به دربة عظيمة وضراوة حتى ذلت لهم فيه جميع أعضائهم الظاهرة والباطنة وصار لهم خلقاً {على النفاق} أي استعلوا على هذا الوصف بحيث صاروا في غاية المكنة منه؛ ثم بين مهارتهم فيه بقوله: {لا تعلمهم} أي بأعيانهم مع ما لك من عظيم الفطنة وصدق الفراسة لفرط توقيهم وتحامي ما يشكل من أمره؛ ثم هددهم وبين خسارتهم بقوله: {نحن} أي خاصة {نعلمهم} ثم استأنف جزاءهم بقوله: {سنعذبهم} أي بوعد لا خلف فيه {مرتين} أي إحداهما برجوعك سالماً وشفوف أمرك وعلو شأنه وضخامة أركانه وعز سلطانه وظهور برهانه، فإنهم قطعوا لغباوتهم وجلافتهم وقساوتهم كما أشرت إليه بقولي {ويتربص بكم الدوائر} - أنك لا ترجع هذه المرة من هذه السفرة لما يعرفونه من ثباتك للأقران، وإقدامك على الليوث الشجعان، واقتحامك للأهوال، إذا ضاق المجال، ونكص الضراغمة الأبطال، ومن عظمة الروم وقوتهم وتمكنهم وكثرتهم، وغاب عن الأغبياء وخفي عن الأشقياء الأغنياء أن الله الذي خلقهم أعظم منهم وأكبر، وجنوده أقوى من جنودهم وأكثر؛ والثانية بعد وفاتك بقهر أهل لردة ومحقهم ورجوع ما أصلته بخليفتك الصديق ﵁ إلى
onların peşinden getirerek şöyle buyurmuştur: {ومن أهل المدينة} “ve Medine halkından da”, yani münafıklar vardır. Sonra tövbe etmeyeceklerini şu sözüyle niteleyerek açıkladı: {مردوا} “iyice alışmışlardır”, yani katılaşmış, devam etmiş, azmış, sertleşmiş, isyan etmiş ve bu konuda büyük bir maharet ve alışkanlık kazanmışlardır; öyle ki açık ve gizli bütün azaları bu hususta kendilerine boyun eğmiş ve bu onlara bir huy olmuştur; {على النفاق} “nifak üzerine”, yani bu vasfın üzerine öyle çıkmışlardır ki onda son derece kökleşmişlerdir. Sonra bu konudaki maharetlerini şu sözüyle açıkladı: {لا تعلمهم} “Sen onları bilmezsin”, yani büyük anlayışına ve doğru ferasetine rağmen, onların aşırı sakınmaları ve durumlarından şüphe uyandıracak şeylerden kaçınmaları sebebiyle onları şahıslarıyla [bilmezsin]. Sonra onları tehdit edip hüsranlarını şu sözüyle açıkladı: {نحن} “Biz”, yani sadece Biz, {نعلمهم} “onları biliriz”. Sonra onların cezasına başlayarak şöyle buyurdu: {سنعذبهم} “Onlara azap edeceğiz”, yani hilafı olmayan bir vaatle, {مرتين} “iki kez”; bunlardan biri senin sağ salim dönmenle, işinin üstün gelmesiyle, şanının yücelmesiyle, rükünlerinin büyümesiyle, hakimiyetinin izzetiyle ve delilinin ortaya çıkmasıyladır. Çünkü onlar aptallıkları, kabalıkları ve katılıkları sebebiyle —{ويتربص بكم الدوائر} sözümle işaret ettiğim gibi— denklerine karşı sebatını, yiğit aslanlara karşı atılganlığını, alan daralıp kahraman aslanlar geri çekildiğinde korkunç hallere dalışını; ayrıca Bizans'ın büyüklüğünü, gücünü, imkanlarını ve çokluğunu bildiklerinden, senin bu seferden bu defa dönmeyeceğine kesin gözüyle bakmışlardı. Aptallardan uzak kalmış ve o zengin bedbahtlara gizli kalmıştır ki onları yaratan Allah onlardan daha büyük ve daha yücedir; O'nun orduları da onların ordularından daha güçlü ve daha çoktur. İkincisi ise senin vefatından sonra irtidad ehlinin kahredilip yok edilmesi ve halifen Sıddîk radıyallâhu anh eliyle tesis ettiğin şeyin
ما كان عليه في أيامك من الظهور وانتشار الضياء والنور والحكم على من خالفه بالويل والثبور، وسيأتي أنه يمكن أن تكون المرة الثانية إخراب مسجد الضرار والإخبار بما أضمروا في شأنه من خفي الأسرار {ثم يردون} أي بعد الموت {إلى عذاب عظيم*} أي لا يعلم عظمة حق علمه إلا الله تعالى، وهو العذاب الأكبر الدائم الذي لا ينفك أصلاً.
senin günlerindeki gibi ortaya çıkışına, ışık ve nurun yayılışına ve ona muhalefet eden hakkında helak ve yıkım hükmüne dönmesiyledir. İleride gelecektir ki ikinci defanın Mescid-i Dırâr'ın yıkılması ve onun hakkında içlerinde gizledikleri gizli sırların haber verilmesi olması da mümkündür. {ثم يردون} “Sonra döndürüleceklerdir”, yani ölümden sonra, {إلى عذاب عظيم*} “büyük bir azaba”, yani büyüklüğünü hakkıyla ancak Yüce Allah'ın bildiği, asla kesintiye uğramayan en büyük ve daimi azaba.
ولما ذكر هذا القسم المارد الجافي، ثنى بمقابلة اللين الصافي، وهي الفرقة التي نجز المتاب عليها والنظر بعين الرحمة إليها فقال: {وآخرون} أي ممن حولكم من الأعراب ومن أهل المدينة آخرون {اعترفوا بذنوبهم} أي كلفوا أنفسهم ذكرها توبة منهم ندماً وإقلاعاً وعزماً ولم يفزعوا إلى المعاذير الكاذبة وهو المقتصدون.
Bu asi ve kaba kısmı zikredince, onun karşılığı olan yumuşak ve saf olanı, yani tövbesi kesinleşen ve kendilerine rahmet nazarıyla bakılan fırkayı ikinci olarak zikredip şöyle buyurdu: {وآخرون} “Ve diğer bir kısmı da”, yani çevrenizdeki bedevilerden ve Medine halkından diğerleri vardır ki, {اعترفوا بذنوبهم} “günahlarını itiraf ettiler”, yani pişmanlık, vazgeçiş ve azimle tövbe ederek nefislerine onları zikretmeyi yüklediler ve yalancı mazeretlere sığınmadılar; bunlar orta yolu tutanlardır.
ولما كان الخلط جمعاً في امتزاج، كان بمجرد ذكره يفهم أن المخلوط امتزج بغيره، فالإتيان بالواو في {آخر} يفهم أن المعنى: {خلطوا عملاً صالحاً} بسيىء {وآخر سيئاً} بصالح، فهو من ألطف شاهد لنوع الاحتباك، ولعل التعبير بما أفهم ذلك إشارة إلى تساوي العملين وأنه ليس أحدهما بأولى أحدهما بأولى من الآخر أن يكون أصلاً، وقد فسرها النبي ﷺ بذلك في أناس رآهم في المنام شطر منهم حسن وشطر منهم قبيح كما رواه البخاري في التفسير عن سمرة ﵁ ثم أوجب تحقيق توبتهم الملزومة للاعتراف بقبولها بقوله: {عسى الله} أي بما له من الإحاطة بأوصاف الكمال
Karıştırma, birbirine girme şeklinde bir birleştirme olduğundan, sırf zikredilmesiyle karıştırılan şeyin başkasıyla karıştığı anlaşılır; dolayısıyla {آخر} kelimesinde vav harfinin getirilmesi mananın şu olduğunu hissettirir: {خلطوا عملاً صالحاً} “İyi bir ameli karıştırdılar”, kötü amelle, {وآخر سيئاً} “diğer kötü [ameli de]”, iyi amelle. Bu, ihtibâk sanatının en latif şahidindendir. Bunu hissettiren ifadeyle anlatılması belki de iki amelin eşit olduğuna ve birinin diğerinden asıl olmaya daha layık olmadığına işarettir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, rüyasında yarısı güzel yarısı çirkin gördüğü adamlar hakkında bunu böyle tefsir etmiştir; Buhârî'nin Tefsir bölümünde Semure radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği gibi. Sonra itirafın gereği olan tövbelerinin kabul edilerek gerçekleşmesini şu sözüyle vacip kıldı: {عسى الله} “Umulur ki Allah”, yani kemal sıfatlarını kuşatıcılığıyla,
{أن يتوب عليهم} فإن {عسى} منه ﷾ واجبه لأن هذا دأب الملوك ولعل التعبير بها يفيد - مع الإيذان بأنه لا يجب عليه لأحد شيء وأن كل إحسان يفعله فإنما هو على سبيل الفضل إشارة إلى أنهم صاروا كغيرهم من خلص المؤمنين غير المعصومين في مواقعة التقصير وتوقع الرحمة من الله بالرجوع بهم إلى المراقبة، فكما أن أولئك معدودون في حزب الله مع هذا التقصير المرجو له العفو فكذلك هؤلاء؛ ثم علل فعله بهم مرجياً للمزيد بقولع: {إن الله} أي ذا الجلال والإكرام {غفور رحيم*} أي لم يزل موصوفاً بقبول المعرض إذا أقبل وإبدال سئيه بحسن فضلاً منه وإكراماً؛ روى البخاري في صحيحه في التفسير عن سمرة بن جندب ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ لنا: «أتاني الللية آتيان فابتعثاني فانتهيا إلى مدينة مبنية بلبن ذهب ولبن فضة فتلقانا رجال شطر من خلقهم كأحسن ما أنت راء وشطر كأقبح ما أنت راء، قالا لهم: اذهبوا فقعوا في ذلك النهر، فوقعوا فيه ثم رجعوا إلينا قد ذهب ذلك السوء عنهم فصاروا في أحسن صورة، قالا لي: هذه جنة عدن، وهذاك منزلك، قالا: أما القوم الذين كانوا شطر منهم حسن وشطر منهم قبيح فإنهم خلطوا عملاً صالحاً وآخر سيئاً عفا الله عنهم» .
{أن يتوب عليهم} “onların tövbelerini kabul eder”. Şüphesiz O'ndan celle celâlühû gelen «عسى» (umulur ki) vaciptir; çünkü kralların adeti böyledir. Bu lafızla ifade edilmesi —hiç kimse için O'na bir şeyin vacip olmadığını ve yaptığı her ihsanın sırf bir lütuf olduğunu bildirmekle birlikte— kusur işlemekte ve Allah'ın onları murakabeye döndürmesiyle O'ndan rahmet beklemekte, masum olmayan diğer halis müminler gibi olduklarına işarettir; nitekim onlar affı umulan bu kusurla birlikte Allah'ın fırkasından sayıldıkları gibi bunlar da öyledir. Sonra fazlasını umdurarak onlara yaptığını şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن الله} “Şüphesiz ki Allah”, yani celal ve ikram sahibi olan, {غفور رحيم*} “çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”, yani yüz çeviren kimse yöneldiği zaman onu kabul etmekle ve lütuf ile ikram olarak kötülüğünü iyilikle değiştirmekle daima nitelenmiştir. Buhârî, Sahih'inde Tefsir bölümünde Semure b. Cündeb radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: «Bu gece bana iki kişi geldi ve beni kaldırıp altından ve gümüşten tuğlalarla örülmüş bir şehre götürdüler. Orada bizi, bedenlerinin bir yarısı görebileceğin en güzel surette, diğer yarısı da görebileceğin en çirkin surette olan adamlar karşıladı. O ikisi onlara: Gidin, şu nehre dalın! dediler. Onlar da nehre daldılar, sonra o kötülük üzerlerinden gitmiş ve en güzel surete bürünmüş olarak yanımıza döndüler. O ikisi bana: Burası Adn cennetidir, şu da senin konağındır, dediler. Ve dediler ki: Bir yarısı güzel, diğer yarısı çirkin olan o topluluğa gelince; onlar iyi bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırmış kimselerdir, Allah onları affetti.»
ولما كان من شأن الرضوان قبول القربان، أمره ﷺ تطهيراً لهم وتطييباً لقلوبهم بقوله: {خذ} ورحمهم بالتبعيض فقال: {من أموالهم صدقة} أي تطيب أنفسهم بإخراجها {تطهرهم} أي هي من ذنوبهم وتجري بهم مجرى الكفارة {وتزكيهم} أي أنت تزيدهم وتنميهم {بها} بتكثير حسناتهم {وصل} أي اعطف {عليهم} وأظهر شرفهم بدعائك لهم؛ ثم علل ذلك بقوله: {إن صلواتك} أي دعواتك التي تصلهم بها فتكون موصلة لهم إلى الله {سكن لهم} أي تطمئن بها قلوبهم بعد قلق الخوف من عاقبة الذنب لما يعلمون من أن القبول لا يكون إلا ممن حصل له الرضى عنهم ومن أن الله سمع قولك إجابة لك ويعلم صدقك في صلاحهم {والله} أي المحيط بكل شيء {سميع عليم*} أي لكل ما يمكن أن يسمع وما يمكن أن يعلم منك ومنهم ومن غيركم، فهو جدير بالإجابة والإثابة، وذلك أن هذا الصنف لما اشتد ندمهم على التخلف أوثقوا أنفسهم بسواري المسجد فسأل عنهم رسول الله ﷺ حين قدم فقيل: ندموا على التخلف عنك فحلفوا: لا يطلقهم إلا أنت، فقال: وأنا أطلقهم حتى أومر بذلك، فأنزل الله ﷾ هذه الآيات فقالوا: يارسول الله! هذه أموالنا التي خلفتنا عنك فتصدق بها! فقال: ما أمرت بذلك، فلما أنزل الله هذه الآية أخذ الثلث فتصدق به.
Rızanın şanından olan şey kurbanı/sadakayı kabul etmek olunca, onları temizlemek ve gönüllerini hoş etmek üzere ona sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüyle emretti: {خذ} “Al”, ve teb'îz (bir kısmını alma) ile onlara merhamet ederek şöyle buyurdu: {من أموالهم صدقة} “onların mallarından bir sadaka”, yani çıkarırken gönüllerinin hoş olacağı bir sadaka, {تطهرهم} “onları temizleyeceğin”, yani o sadaka onları günahlarından temizler ve haklarında kefaret yerine geçer, {وتزكيهم} “ve kendilerini arındıracağın”, yani sen onların sevaplarını çoğaltarak onları artırır ve yüceltirsin, {بها} “onunla”, {وصل} “ve dua et”, yani şefkat göster, {عليهم} “onlara”, ve onlara dua ederek şereflerini izhar et. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن صلواتك} “Çünkü senin duan”, yani onlara ulaştıracağın ve onları Allah'a ulaştıracak olan duaların, {سكن لهم} “onlar için bir huzurdur”, yani günahın akıbeti korkusunun endişesinden sonra kalpleri onunla mutmain olur; çünkü bilirler ki kabul ancak kendilerinden razı olunan kimseden olur ve Allah sana icabet etmek üzere sözünü işitmiştir, onların ıslahındaki doğruluğunu da bilmektedir. {والله} “Ve Allah”, yani her şeyi kuşatan, {سميع عليم*} “hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”, yani senden, onlardan ve başkalarından işitilmesi ve bilinmesi mümkün olan her şeyi [bilir]; dolayısıyla O icabete ve mükafat vermeye pek layıktır. Şöyle ki: Bu zümre geri kalmaktan dolayı pişmanlıkları şiddetlenince kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğinde onları sordu; denildi ki: Senden geri kalmaktan ötürü pişman oldular ve kendilerini ancak senin çözeceğine yemin ettiler. Bunun üzerine: «Ben de emrolununcaya kadar onları çözmem» buyurdu. Yüce Allah bu ayetleri indirdi. Onlar dediler ki: Ey Allah'ın Resulü! İşte bizi senden alıkoyan mallarımız bunlardır, onları sadaka olarak ver! Buyurdu ki: «Bununla emrolunmadım.» Yüce Allah bu ayeti indirince üçte birini aldı ve onu sadaka olarak verdi.
ولما ساق توبتهم سبحانه في حيز {عسى} ، وكان الأصل فيها الترجية في المحبوب والإشفاق في المكروه، وأمر سبحانه بالأخذ من أموالهم لذلك، وكان إخراج المال شديداً على النفوس لا سيما في ذلك الزمان، كان ربما استوقف الشيطان من لم يرسخ قدمه في الإيمان عن التوبة وما يترتب عليها من الصدقة لعدم الجزم بأنها تقبل، فأتبع ذلك سبحانه بقوله: {ألم يعلموا} أي المعترفون بالذنوب حتى تسمح أنفسهم بالصدقة أو غيرهم حتى يرغبوا في التوبة والصدقة {أن الله} أي الذي له الكمال كله {هو} أي وحده {يقبل} أي من شأنه أن يقبل {التوبة} تجاوزاً {عن عباده} أي التائبين المخلصين {ويأخذ} أي يقبل قبول الآخذ لنفسه {الصدقات} أي ممن يتقرب بها إليه بنية خالصة {وأن الله} أي المحيط بصفتي الجلال والإكرام {هو} أي وحده {التواب الرحيم*} أي لم يزل التجاوز والإكرام من شأنه وصفته، وفي ذلك إنكار على غيرهم من المختلفين في كونهم لم يفعلوا مثل فعلهم من الندم الحامل على أن يعذبوا أنفسهم بالإيثاق في السواري ويقربوا بعض أموالهم كما فعل هؤلاء أو نحو ذلك مما يدل على الاعتراف والندم.
Yüce Allah onların tövbesini {عسى} çerçevesinde sevk edince —ki onda asıl olan sevilen şeyde umut, hoşlanılmayan şeyde çekinmedir— ve Yüce Allah bunun için mallarından almayı emredip, malı çıkarıp vermek de özellikle o dönemde nefislere çok ağır geldiğinden; kabul edileceğine dair kesinlik bulunmayışı sebebiyle imanda ayağı sabit olmayan kimseyi şeytan tövbeden ve onun gerektirdiği sadakadan alıkoyabileceğinden, Yüce Allah bunu şu sözüyle takip ettirdi: {ألم يعلموا} “Bilmediler mi”, yani günahlarını itiraf edenler gönül hoşluğuyla sadaka versinler diye veya başkaları tövbe ve sadakaya rağbet etsinler diye [bilmediler mi], {أن الله} “Allah'ın ta kendisi olduğunu”, yani bütün kemale sahip olanın, {هو} “ancak O'nun”, yani sadece O'nun, {يقبل} “kabul ettiğini”, yani kabul etmenin O'nun şanından olduğunu, {التوبة} “tövbeyi”, affederek [kabul ettiğini], {عن عباده} “kullarından”, yani ihlaslı tövbe eden kullarından, {ويأخذ} “ve aldığını”, yani Kendisi için alanın kabulü gibi kabul ettiğini, {الصدقات} “sadakaları”, yani ihlaslı bir niyetle O'na bununla yaklaşan kimseden; {وأن الله} “ve şüphesiz Allah'ın”, yani celal ve ikram sıfatlarını kuşatanın, {هو} “ancak O olduğunu”, yani sadece O'nun, {التواب الرحيم*} “tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olduğunu”, yani affetmek ve ikramda bulunmanın daima O'nun şanı ve vasfı olduğunu [bilmediler mi]? Bunda, geride kalan diğer kimselere, kendilerini direklere bağlayarak nefislerine azap etmeye ve bu kimselerin yaptığı gibi mallarının bir kısmını kurban/sadaka olarak vermeye veya itiraf ve pişmanlığa delalet eden benzeri şeylere sevk eden o pişmanlığı göstermeyişleri hususunda bir kınama vardır.
ولما أمره من تطهيرهم بما يعيدهم إلى ما كانوا عليه قبل الذنب، عطف على قوله {خذ} قوله تحذيراً لهم من مثل ما وقعوا فيه: {وقل اعملوا} أي بعد طهارتكم {فسيرى الله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {عملكم} أي بما له من إحاطة العلم والقدرة فاعملوا عمل من
[Allah] onları günahtan önceki hallerine döndürecek şekilde temizlemesini emredince, düştükleri durumun bir benzerine karşı onları uyarmak üzere {خذ} “Al” buyruğuna şu sözünü atfetti: {وقل اعملوا} “Ve de ki: Çalışın”, yani temizlenmenizden sonra [çalışın]; {فسيرى الله} “şüphesiz Allah görecektir”, yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah görecektir], {عملكم} “amellerinizi”, yani ilim ve kudretinin kuşatıcılığıyla [görecektir]; artık öyle birinin ameli gibi amel edin ki
يعلم أنه بعين الله {ورسوله} أي بإعلام الله له. ولما كان هذا القسم من المؤمنين فكانت أعمالهم لاخفاء فيها، قال {والمؤمنون} فزينوا أعمالكم جهدكم وأخلصوا، وفي الأحاديث «لو أن رجلاً عمل في صخرة لا باب لها لأظهر الله علمه للناس كائناً ما كان» .
Allah'ın gözetimi altında olduğunu bilsin, {ورسوله} “ve O'nun Resulü de [görecektir]”, yani Allah'ın ona bildirmesiyle. Bu zümre müminlerden olduğu ve onların amellerinde bir gizlilik bulunmadığı için şöyle buyurdu: {والمؤمنون} “ve müminler de [görecektir]”. O halde amellerinizi gücünüz yettiğince güzelleştirin ve ihlaslı olun. Hadislerde şöyle buyrulmuştur: «Bir adam kapısı olmayan bir kayanın içinde amel etse bile, ne olursa olsun Allah onun amelini insanlara gösterir.»
ولما كان هذا السياق للمؤمنين حذف منه «ثم» لكنه لما كان للمذنبين، أكد بالسين فقال: {وستردون} أي بوعد لا خلف فيه {إلى عالم الغيب والشهادة} أي بعد الموت والبعث {فينبئكم} أي بعلمه بكل شيء {بما كنتم تعملون*} أي ما أظهرتم عمله وما كان في غرائزكم، فلو تأخرتم تظهرتم، يجاريكم على حسنة ويزيد من فضله، وعلى سيئة عدلاً إن شاء ولا يظلم مثقال ذرة.
Bu bağlam müminler için olduğundan buradan «ثم» (sonra) lafzı hazfedildi; ancak günahkarlar için olduğundan «sin» (س) harfiyle pekiştirilerek şöyle buyruldu: {وستردون} “Ve döndürüleceksiniz”, yani hilafı olmayan bir vaatle [döndürüleceksiniz], {إلى عالم الغيب والشهادة} “gaybı ve görünen alemi bilene”, yani ölüm ve dirilişten sonra, {فينبئكم} “O size haber verecektir”, yani her şeyi bilmesiyle [haber verecektir], {بما كنتم تعملون*} “yapmış olduklarınızı”, yani açığa vurduğunuz amellerinizi ve fıtratınızda/içinizde olanları. Geri kalsaydınız açığa çıkardınız. O, iyiliğe karşılık verir ve lütfundan artırır; kötülüğe ise dilerse adaletle karşılık verir ve zerre ağırlığınca haksızlık etmez.
ولما ذكر القسمين المنجز عذابهم ومثابهم، ذكر المؤخر أمرهم وهو القسم الظالم لنفسه في الذي بدأ به في سورة فاطر سورة الحشر الآخر، ولا يبعد أن تكون هذه سورة الحشر الأول لأنه ﷺ ساق الناس إلى أرض المحشر فقال: {وآخرون} أي ومنهم آخرون {مرجون} أي مؤخرون بين الرجاء والخوف {لأمر الله} أي لما يأمر به فيهم الملك الأعظم الذي له الأمر كله لا يدرون أيعذبون أم يرحمون؛ وقدم قوله -: {إما يعذبهم} إن أصروا - تخويفاً لهم حملاً على المبادرة إلى التوبة وتصفيتها والإخلاص فيها وحثاً على أن يكون الخوف ما دام الإنسان صحيحاً
Azapları ve mükafatları peşin olan iki grubu zikredince, durumları ertelenenleri, yani son haşir suresi olan Fatır suresinde başladığı kendi nefsine zulmeden grubu zikretti. Bu surenin ilk haşir suresi olması da uzak bir ihtimal değildir; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem insanları mahşer toprağına sevk etmiştir. Şöyle buyurdu: {وآخرون} “Ve diğer bir kısmı da”, yani onlardan diğerleri, {مرجون} “ertelenmişlerdir”, yani ümit ve korku arasında sonraya bırakılmışlardır, {لأمر الله} “Allah'ın emrine”, yani bütün emir kendisine ait olan en yüce Hükümran'ın haklarında emredeceği şeye; azap mı edilecekler yoksa merhamet mi olunacaklar bilmezler. [Yüce Allah] tövbeye koşmaya, tövbeyi arındırmaya ve onda ihlaslı olmaya sevk etmek ve insan sağ olduğu müddetçe korkunun
أغلب وثنى بقوله: {وإما يتوب عليهم} أي إن تابوا ترجية لهم وترقيقاً لقلوبهم بالتذكير بمنزل الأُنس الذي أخرجوا أنفسهم منه ومنعوها من حلوله وطيب مستقره ومقيله وحليّ أوقاته وعليّ مقاماته وشهيّ أقواته.
baskın olmasını teşvik etmek maksadıyla onları korkutmak için -ısrar ederlerse- {إما يعذبهم} “ya onlara azap eder” sözünü öne aldı ve ardından: {وإما يتوب عليهم} “ya da tövbelerini kabul eder” sözünü getirdi, yani tövbe ederlerse; bu da onlara ümit vermek ve nefislerini çıkardıkları, girmesine engel oldukları ünsiyet yurdunu, onun güzel karar ve dinlenme yerini, vakitlerinin süsünü, makamlarının yüceliğini ve rızıklarının lezzetini hatırlatarak kalplerini yumuşatmak içindir.
ولما كان ربما قال قائل: ما فائدة التأخير وما المانع من التنجيز؟ قال: {والله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً {عليم حكيم*} ترهيباً وترغيباً وتبعيداً وتقريباً واحتراساً مما قد يوهمه الترديد من الشك وتدريباً، وقراءة غفور رحيم للزيادة في الترجية.
Bir kimsenin: «Ertelemenin faydası nedir ve peşin hüküm vermeye engel olan şey nedir?» diyebileceği için şöyle buyurdu: {والله} “Ve Allah”, yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan [Allah], {عليم حكيم*} “hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”; [bu erteleme] korkutma, ümitlendirme, uzaklaştırma, yakınlaştırma, tereddüt ifadesinin vehmettirebileceği şüpheden sakındırma ve bir eğitmedir. «Gafûr Rahîm» kıraati ise ümidi artırmak içindir.
ولما ذكر الذين أقامهم في مقام الخطر أتبعه تعيين طائفة من القسم الأول المستور الموصوف بالمرود، فألحق بهم الضرر فقال: {والذين} وهو معطوف في قراءة من أثبت الواو على قوله {وآخرون} وخبره على ما يليق بالقصة: منافقون ماردون، وأما على قراءة المدنيين وابن عامر بحذفها فيكون على تقدير سؤال سائل، وذلك أنه لما قال تعالى {لا تعلمهم نحن نعلمهم} تشوفت النفس إلى الإعلام بهم، فلما قال {وآخرون اعترفوا بذنوبهم} اشتغل السامع بتفهمه، وربما ظن أنه يأتي في آخر الكلام من تسميتهم ما يغنيه عن السؤال، فلما إنتقل بقوله {وآخرون مرجون} إلى قسم آخر، وختم الآية بصفتي العلم والحكمة ليعلم أن الترديد للتقسيم وأنه إن كان شك فهو بالنسبة إلى العباد وأما الله تعالى فمنزه عنه فذكر السامع بالصفتين ما كان دار
Tehlike makamında tuttuğu kimseleri zikredince, bunun ardından nifakta direnmekle nitelenen gizli birinci kısımdan bir topluluğu belirterek onlara zararı iliştirdi ve şöyle buyurdu: {والذين} “Ve onlar ki”. Bu lafız, vav (و) harfini sabit tutanların kıraatine göre {وآخرون} sözüne matuftur; haberi ise kıssaya uygun olarak: «nifakta direnen münafıklardır» şeklindedir. Vav harfini hazfeden Medineliler ve İbn Âmir'in kıraatine göre ise sorulan bir sorunun takdiri üzerinedir. Şöyle ki: Yüce Allah {لا تعلمهم نحن نعلمهم} “Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz” buyurduğunda, nefis onları öğrenmeye can atmıştı. {وآخرون اعترفوا بذنوبهم} “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler” buyurunca dinleyen kimse bunu anlamakla meşgul oldu ve belki de sözün sonunda onları sormaya ihtiyaç bırakmayacak şekilde isimlerinin geleceğini zannetti. {وآخرون مرجون} “Diğer bir kısmı ise ertelenmişlerdir” buyruğuyla diğer bir kısma geçip ayeti ilim ve hikmet sıfatlarıyla tamamlayınca -ki bu tereddütlü ifadenin taksim için olduğu, şüphe varsa bunun kullara nispetle olduğu, Yüce Allah'ın ise bundan münezzeh olduğu bilinsin diye- bu iki sıfatla dinleyene zihninde dolaşan
في خلده ومال إليه قلبه من الإعلام بالماردين على النفاق، فاشتد تشوفه إليه فكان كأنه قال: منْ منَ الماردين منهم؟ فقال تعالى الذين {اتخذوا مسجداً} أي من الماردين وهم من أعظمهم مهارة في النفاق وإخفاء الكيد والشقاق لأنهم توصلوا إلى ذلك بأن كلفوا أنفسهم الأخذ لأعظم عرى الدين مع المنازعة للفطرة الأولى والحذر من أن يفضحوا، فكان ختام هذه الآية من بديع الختام فإن احتراس عما يتوهم فيما قلبه ودليل على ما بعده، ولذلك ختم قصتهم أيضاً بصفتي العلم والحكمة، ولاح من هذا أن قوله {سنعذبهم مرتين} يمكن أن يراد به: مرة برجوعك، ومرة بإخرابك مسجدهم وتفريقك لشملهم بعد هتك سرائرهم بكشف ضمائرهم، وبَيَّنَ سبحانه علة اتخاذهم بقوله: {ضراراً} أي لأهل مسجد قباء أو لحزب الله عامة {وكفراً} أي بالله لاتخاذ دينه هزؤاً {وتفريقاً} أي مما يبيتونه من المكايد باستجلابهم لبعض من يخدعونه من المؤمنين ويطمعون فيه ليأتي مسجدهم ويترك المسجد المؤسس على التقوى {بين المؤمنين} أي الراسخين في الإيمان بما جاء من عند الله، لأنهم كانوا يجتمعون في مسجد قباء فيغتص بهم {وإرصاداً} أي إعداداً وانتظاراً {لمن حارب الله} أي الملك الأعظم {ورسوله} ولما لم تكن محاربتهم مستغرقة للزمن الماضي، أدخل الجار فقال: {من قبل}
ve kalbinin meylettiği nifakta direnenleri öğrenme arzusunu hatırlattı. Böylece ona olan iştiyakı şiddetlendi ve adeta: «Onlardan nifakta direnenler kimlerdir?» der gibi oldu. Yüce Allah da: Onlar {اتخذوا مسجداً} “bir mescid edinenlerdir” buyurdu. Yani nifakta direnenlerdendirler ve nifakta, hile ile ayrılıkçılığı gizlemede mahareti en büyük olanlardandır. Çünkü onlar, ilk fıtratla çatışmalarına ve rezil olmaktan sakınmalarına rağmen dinin en büyük kulplarına sarılmayı kendilerine yük edinerek buna ulaştılar. Bu ayetin sonu eşsiz bir son oluştur; zira öncesinde vehmedilen şeyi bertaraf etmekte ve sonrasına delil olmaktadır. Bu sebeple onların kıssasını da ilim ve hikmet sıfatlarıyla bitirdi. Buradan anlaşıldı ki O'nun {سنعذبهم مرتين} “Onlara iki kez azap edeceğiz” sözüyle: Birincisi senin dönüşünle, ikincisi de içlerindekinin açığa çıkarılmasıyla gizli halleri deşildikten sonra mescidlerini yıkman ve birliklerini dağıtmanla azap edilmesi kastedilmiş olabilir. Yüce Allah mescid edinmelerinin gerekçesini şu sözüyle açıkladı: {ضراراً} “Zarar vermek için”, yani Kuba Mescidi ehline veya genel olarak Allah'ın tarafına [zarar vermek için], {وكفراً} “ve inkar için”, yani O'nun dinini alaya alarak Allah'ı inkar etmek için, {وتفريقاً} “ve ayrılık sokmak için”, yani müminlerden kandırdıkları ve heveslendirdikleri bazı kimseleri kendi mescidlerine gelmeleri ve takva üzerine kurulan mescidi bırakmaları için celbetmek suretiyle kurdukları tuzaklarla [ayrılık sokmak için], {بين المؤمنين} “müminlerin arasına”, yani Allah katından gelene imanda kökleşmiş olanların arasına; çünkü onlar Kuba Mescidi'nde toplanıyor ve orayı dolduruyorlardı; {وإرصاداً} “ve gözetleme yeri/hazırlık yapmak için”, yani hazırlık ve bekleyiş için, {لمن حارب الله} “Allah'a karşı savaşan kimseye”, yani en yüce Hükümran'a, {ورسوله} “ve O'nun Resulü'ne [karşı savaşan kimseye]”. Onların savaşması geçmiş zamanın tamamını kapsamadığı için harf-i cer dahil ederek şöyle buyurdu: {من قبل} “Daha önceden”,
أي قبل اتخاذهم لهذا المسجد بزمن قريب وهو أبو عامر الفاسق ليأتي إليهم فيزيدهم قوة على نفاقهم بأن يصير كهفاً يأوون إليه ورأساً لهم يتجمعون عليه
yani bu mescidi edinmelerinden az bir zaman önce; o da yanlarına gelip sığınacakları bir sığınak ve etrafında toplanacakları bir elebaşı olarak nifaklarına güç katsın diye bekledikleri Fasık Ebu Âmir'dir.
«وذلك أنه كان من بني غنم بن عوف، وهو والد حنظلة الغسيل الذي كان من خيار الصحابة، وكان أبو عامر قد ترهب في الجاهلية ولبس المسوح، فلما قدم النبي ﷺ المدينة قال له: ما هذا الدين الذي جئت به؟ قال: الحنيفية دين إبراهيم، قال: أبو عامر: أنا عليها، قال ﷺ: لست عليها، قال: بلى ولكنك أدخلت فيها ما ليس منها، قال: ما فعلت، ولكني جئت بها بيضاء نقية، قال أبو عامر: أمات الله الكاذب منا طريداً شريداً وحيداً غريباً! فقال ﷺ: آمين! وسماه الفاسق، ثم تحيز إلى قريش وقاتل النبي ﷺ معهم يوم أحد وقال: لا أجد قوماً يقاتلونك إلا قاتلتك معهم، فلما قاتل يوم حنين مع هوازن وانهزموا أيس وهرب إلى الشام، وأرسل إلى المنافقين أن استعدوا فإني ذاهب إلى قيصر فآت بجنود ومخرج محمداً! وكانوا قد حسدوا إخوانهم بني عمرو بن عوف على مسجد قباء لما بنوه، وكان النبي ﷺ يأتيه ويصلي فيه، فبنوا مسجد الضرار
«Şöyle ki o, Benî Ganm b. Avf'tandı ve sahabenin hayırlılarından olan Gasîl (meleklerin yıkadığı) Hanzala'nın babasıydı. Ebu Âmir Cahiliye döneminde ruhban hayatı yaşamış ve çul giymişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde ona: «Getirdiğin bu din nedir?» dedi. [Resûlullah]: «İbrahim'in dini olan Hanifliktir» buyurdu. Ebu Âmir: «Ben onun üzerindeyim» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen onun üzerinde değilsin» buyurdu. O: «Bilakis, fakat sen ona onda olmayan şeyleri kattın» dedi. [Resûlullah]: «Bunu yapmadım, bilakis ben onu apaydın ve tertemiz olarak getirdim» buyurdu. Ebu Âmir: «Allah bizden yalancı olanı kovulmuş, sürgün, yalnız ve garip olarak öldürsün!» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Âmin!» buyurdu ve ona 'Fasık' adını verdi. Sonra Kureyş'in tarafına geçti ve Uhud günü onlarla birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı savaştı ve: «Seninle savaşan hangi topluluğu bulursam mutlaka onlarla birlikte seninle savaşırım» dedi. Huneyn günü Hevâzin ile birlikte savaşıp hezimete uğrayınca ümidini kesti ve Şam'a kaçtı. Münafıklara: «Hazırlanın, ben Kayser'e gidiyorum; ordular getirip Muhammed'i çıkaracağım!» diye haber gönderdi. Onlar, Amr b. Avf oğulları kardeşlerini inşa ettikleri Kuba Mescidi sebebiyle kıskanmışlardı; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oraya gelir ve içinde namaz kılardı. Bunun üzerine Dırar Mescidi'ni inşa ettiler
وأرسلوا إليه ﷺ ليأتيهم فيصلي فيه، وكان يتجهز لتبوك فقال: أنا على جناح سفر وحال شغل، وإذا قدمنا صلينا فيه إن شاء الله! فلما قدم فكان قريباً من المدينة نزلت الآية، فدعا مالك بن الدخشم وجماعة وقال لهم: انطلقوا إلى هذا المسجد الظالم أهله فاهدموه وأحرقوه، ففعلوا، وأمر ﷺ أن يتخذ مكانه كناسه يلقي فيها الجيف والقمامه؛ ومات أبو عامر بالشام وحيداً غريباً طريداً»
ve gelip içinde namaz kılması için ona sallallâhu aleyhi ve sellem haber gönderdiler. O ise Tebük için hazırlanıyordu; şöyle buyurdu: «Ben sefer üzerindeyim ve meşguliyet halindeyim; döndüğümüzde inşallah orada namaz kılarız!» Döndüğünde Medine'ye yakın bir yerde iken ayet indi. Bunun üzerine Mâlik b. ed-Duhşum ve bir grubu çağırıp onlara: «Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!» buyurdu. Onlar da bunu yaptılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yerinin leşlerin ve çöplerin atıldığı bir çöplük yapılmasını emretti. Ebu Âmir ise Şam'da yalnız, garip ve kovulmuş olarak öldü.»
وقيل: كل مسجد بني مباهاة أو لغرض ليس به إخلاص أو بمال مشتبه فهو لاحق بمسجد الضرار.
Şöyle de denilmiştir: Övünmek için, ihlassız bir amaçla veya şüpheli bir malla inşa edilen her mescid, Mescid-i Dırar hükmündedir.
ولما أخبر عن سرائرهم، أخبر عن نفاقهم في ظواهرهم بقوله: {وليحلفن} أي جهد أيمانهم {إن} أي ما {أردنا} أي باتخاذ له {إلا الحسنى} أي من الخصال؛ ثم كذبهم بقوله: {والله} أي الذي له الإحاطة الكاملة {يشهد} أي يخبر إخبار الشاهد {إنهم لكاذبون*} وقد بان بهذا كله أن سبب فضيحتهم ما تضمنه فعلهم من عظيم الضرر للإسلام وأهله؛ ثم قال ناهياً عن إجابتهم إلى ما أرادوا به من التلبيس إنتاجاًعن هذا الكلام الذي هو أمضى من السهام: {لا تقم فيه} أي مسجد الضرار {أبداً} أي سواء تابوا أو لا، وأراد بعض المخلصين أن يأخذه أولاً، اي لا بد من إخرابه ومحو أثره عن وجه الأرض.
İçlerindeki gizli niyetleri haber verince, dışlarındaki nifaklarını da şu sözüyle haber verdi: {وليحلفن} “Ve mutlaka yemin edeceklerdir”, yani var güçleriyle yemin edeceklerdir; {إن} “başka değil”, yani [şundan başka değil], {أردنا} “istemedik”, yani onu [mescidi] edinmekle, {إلا الحسنى} “ancak en güzel olanı [istedik]”, yani güzel hasletleri; sonra şu sözüyle onları yalanladı: {والله} “Ve Allah”, yani tam bir kuşatıcılığa sahip olan [Allah], {يشهد} “şahitlik eder ki”, yani şahidin haberi gibi haber verir ki, {إنهم لكاذبون*} “onlar kesinlikle yalancıdırlar”. Bütün bunlarla anlaşıldı ki onların rezil edilmelerinin sebebi, fiillerinin İslam'a ve ehline büyük bir zarar içermesidir. Sonra oklardan daha keskin olan bu sözün bir neticesi olarak onların yapmak istedikleri aldatmacaya icabet etmeyi yasaklayarak şöyle buyurdu: {لا تقم فيه} “Orada durma/namaza durma”, yani Mescid-i Dırar'da, {أبداً} “asla”, yani ister tövbe etsinler ister etmesinler; ihlaslı kimselerden bazıları onu [mescid olarak] almak istese de istemese de. Yani onun yıkılması ve yeryüzünden izinin silinmesi kaçınılmazdır.
ولما ذمه وذم أهله، مدح مسجد النبي ﷺ، إما الذي
O mescidi ve ehlini yerince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidini övdü; bu mescid ya
بالمدينة الشريفة وإما الذي ببني عمرو بن عوف بقباء على الخلاف في ذلك. وهو الذي اتخذ في أول الإسلام مسجداً إحساناً وإيماناً وجمعاً بين المؤمنين وإعداداً لمن صادق الله ورسوله، ومدح أهله إرشاداً لكل من كان مال إليه من المؤمنين لقرب أو غيره إلى العوض عنه، ولعله أبهم تعيينه وذكر وصفه ليكون صالحاً لكل من المسجدين.
Medine-i Münevvere'deki mesciddir ya da bu konudaki ihtilafa göre Kuba'da Benî Amr b. Avf'ın mescididir. O, İslam'ın ilk döneminde iyilik, iman, müminleri bir araya getirme ve Allah'a ve Resulü'ne sadık olanlara hazırlık amacıyla mescid edinilmiş olandır. [Allah] yakınlık veya başka bir sebeple o [Dırar mescidine] meyleden müminlerden her birini onun yerine olan mescide yönlendirmek üzere o mescidin ehlini övdü. İki mescidden her birine uygun olsun diye onun tayinini kapalı bırakıp vasfını zikretmiş olabilir.
لما اتصف بهذا الوصف من غيرهما فقال مؤكداً تعريفاً بما له من الحق ولما للمنافقين من التكذيب: {لمسجد أُسس} أي وقع تأسيسه {على التقوى} أي فأحاطت التقوى به لأنها إذا أحاطت بأوله أحاطت بآخره؛ ولما كان التأسيس قد تطول مدة أيامه فيكون أوله مخالفاً لآخره، قال: {من أول يوم} أي من أيام تأسيسه، وفيه إشارة إلى ما تقدم من احتمال أن يريد أحد من أهل الإخلاص أن يتخذه مصلى، فبين أنه لايصلح لذلك لأن تأسيسه كان لما هو مباعد له {أحق أن تقوم فيه} أي بالصلاة والوعظ وغيره من مسجد لم يقصد به التقوى على التقدير فرض محال إلا في ثاني الحال.
Diğer mescidlerden ayrı olarak bu vasıfla nitelendiği için, ona ait olan hakkı bildirmek ve münafıkların yalanlamasına karşı tekit etmek üzere şöyle buyurdu: {لمسجد أُسس} “Elbette temeli atılmış bir mescid”, yani kuruluşu gerçekleşmiş olan [bir mescid], {على التقوى} “takva üzerine”, yani takva onu kuşatmıştır; çünkü takva onun başlangıcını kuşatırsa sonunu da kuşatır. Temelin atılması günlerce sürebileceğinden ve başlangıcı sonuna uymayabileceğinden şöyle buyurdu: {من أول يوم} “ilk günden”, yani kuruluş günlerinden itibaren. Bunda, ihlas ehlinden birinin orayı namazgah edinmek isteyebileceği yönünde geçen ihtimale bir işaret vardır; böylece [Allah], temeli ona zıt bir şey üzerine kurulduğu için oranın buna elverişli olmadığını açıkladı: {أحق أن تقوم فيه} “içinde [namaza] durmana daha layıktır”, yani namaz, vaaz ve diğer amellerle [durmana], takva kastedilmeyen mescitten daha layıktır; bu da -ikinci durum müstesna- imkansız bir faraziye takdirine göredir.
ولما مدحه مدح أهله بقوله: {فيه رجال} أي لهم كمال الرجولية {يحبون أن يتطهروا} أي في أبدانهم وقلوبهم كمال الطهارة - بما أشار إليه الإظهار، فهم دائماً في جهاد أنفسهم في ذلك فأحبهم الله
O mescidi övünce, ehlini de şu sözüyle övdü: {فيه رجال} “Orada öyle adamlar vardır ki”, yani kamil erkeklik vasfına sahip olan, {يحبون أن يتطهروا} “arınmayı severler”, yani açıkça belirtmenin işaret ettiği üzere bedenlerinde ve kalplerinde tam bir temizlikle [arınmayı severler]. Onlar bu hususta nefisleriyle sürekli bir mücahede içindedirler; bu yüzden Allah onları sevmiştir;
{والله} أي الذي له صفات الكمال {يحب} أي يفعل ما يفعل المحب من الإكرام بالفضل والإحسان، ولإثبات ما أفهم الاجتهاد حصل الغنى عن إظهار تاء التفعل أو للندب إلى الطهارة ولو على أدنى الوجوه المجزئة فقال: {المطهرين*} أي قاطبة منهم ومن غيرهم.
{والله} “ve Allah”, yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {يحب} “sever”, yani seven kimsenin lütuf ve ihsanla ikramda bulunması gibi muamele eder. İctihadın (çabanın) hissettirdiği şeyi ispatlamak için tefe‘‘ul (تَفَعُّل) babının «tâ» (ت) harfini açıkça göstermeye ihtiyaç kalmamış veya yeterli olan en asgari şekliyle bile olsa temizliğe teşvik etmek için şöyle buyurmuştur: {المطهرين*} “temizlenenleri”, yani onlardan ve başkalarından olan herkesi.