ولما علم من هذا بطريق الإشارة والتلويح أن التأسيس مثل ابتداء خلق الحيوان، فمن جبل من أول مرة جبلة شر لا يصلح للخير أبداً ولا يقبله كما قال تعالى {ولو أسمعهم لتولوا وهم معرضون} [الأنفال: ٢٣] ذكره على سبيل التصريح فسبب عما مضى قوله ممثلاً الباطل ببناء على حرف واد واه جداً على شفير جهنم: {أفمن أسس بنيانه} أي كما أشرت إليه في المسجد المحثوث بالإقبال عليه {على تقوى من الله} أي الملك الأعلى {ورضوان} فكان كمن بنى بنيانه على جبل لا تهدمه الأمطار ولا تؤثر فيه السيول {خير أم من أسس بنيانه} على فسق وفجور وعدم اكتراث بالأمور فكان كمن بنى بنيانه {على شفا} أي حرف، ومنه الشفه {جرف} أي مكان جفرة السيل وجرفه فصار مشرفاً على السقوط، ولذلك قال: {هار} أي هائر، من هار الجرف - إذا أشرف لتخريق السيول على السقوط {فانهار} أي فكان بناؤه لذلك سبباً لأنه سقط سقوطاً لا تماسك معه {به} أي وهو فيه آمناً من سقوطه بقلة عقله وسفاهة رأيه {في نار جهنم}
Bundan işaret ve ima yoluyla anlaşıldı ki temel atmak, canlının ilk yaratılışı gibidir. İlk defasında kötü bir yaratılışla yaratılan kimse asla hayra elverişli olmaz ve Yüce Allah'ın {ولو أسمعهم لتولوا وهم معرضون} [el-Enfâl: 23] “Eğer onlara işittirseydi yine de yüz çevirerek dönerlerdi” buyurduğu gibi onu kabul etmez. Bunu açık bir şekilde zikretti ve cehennemin kenarındaki son derece çürük bir uçurumun kenarına yapılan bir binayla batılı misallendirerek geçmiş olandan şu sözünü gerekçelendirdi: {أفمن أسس بنيانه} “Binasının temelini kuran kimse mi”, yani yönelmeye teşvik edilen mescidde işaret ettiğim gibi, {على تقوى من الله} “Allah'tan gelen bir takva”, yani en yüce Hükümran'dan [gelen bir takva], {ورضوان} “ve rıza üzerine” [kuran kimse mi]; böylesi, binasını yağmurların yıkamadığı ve sellerin etkileyemediği bir dağ üzerine kuran kimse gibidir; {خير أم من أسس بنيانه} “daha hayırlıdır, yoksa binasının temelini kuran mı”, fısk, fücur ve işleri umursamazlık üzerine [kuran mı]; böylesi de binasını kuran kimse gibidir: {على شفا} “kenarında”, yani kıyısında -dudak (şefe) kelimesi de buradan gelir-, {جرف} “bir yarın”, yani selin oyup sürüklediği ve böylece çökmeye yüz tutmuş yerin [kenarında]; bu sebeple şöyle buyurdu: {هار} “çökmekte olan”, yani yıkılmaya hazır; 'hâre'l-curf' ifadesi, selin oyması sebebiyle yar çökmeye yüz tuttuğunda kullanılır; {فانهار} “artık o çöktü”, yani binası bu sebeple öyle bir yıkılışla çöktü ki tutunacak hiçbir şeyi kalmadı, {به} “onunla birlikte”, yani o, aklının azlığı ve görüşünün kıtlığı sebebiyle yıkılmasından emin bir halde içinde iken, {في نار جهنم} “cehennem ateşine”.
فالجواب: لا شك الأول خير بل، لا خير في الثاني أصلاً، والعجب كل العجب من كونه بنى هذا البناء هكذا، فأجيب بأنه لا عجب لأن الأمر بيد الله، لا مفر من قضائه، وهو قد هدى الأول إلى ما فيه صلاحه، ولم يهد الثاني لما علم فيه من عدم قابلية الخير {والله} الذي له صفات الكمال {لا يهدي القوم} أي الذين لهم قوة المحاولة لما يريدون {الظالمين*} أي المطبوعين على ظلام البصائر، فهم لا يكفرون في شيء إلا جاء في غير موضعه وعلى غير نظام كخطوات الماشي في الظلام، وقد علم أن الآية من قبيل الاحتباك: أثبت أولاً التقوى لأن أهل الإسلام أحق بها، فدلت على حذف ضدها ثانياً، وأثبت ثانياً ضعف البناء حساً لأن مسجد الضرار أولى به، فدل على حذف ضده أولاً، فذكر النهاية المعقولة لأهلها والبداية المحسوسة للناظرين لها؛ وروي عن جابر ﵁ قال: رأيت الدخان من مسجد الضرار؛ وحكي عن خلف بن يسار أنه رأى فيه حجراً يخرج منه الدخان في أول دولة بني العباس.
Cevap şudur: Şüphesiz birincisi hayırlıdır, hatta ikincisinde hiçbir hayır yoktur. Asıl hayret edilecek şey, onun bu binayı böyle yapmış olmasıdır. Buna şöyle cevap verildi: Hayret edilecek bir şey yoktur; çünkü iş Allah'ın elindedir, O'nun takdirinden kaçış yoktur. O, birincisini kendi salahına olan şeye hidayet etmiş; ikincisinde ise hayrı kabul kabiliyeti olmadığını bildiğinden onu hidayete erdirmemiştir. {والله} “Ve Allah”, kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {لا يهدي القوم} “topluluğu hidayete erdirmez”, yani istedikleri şey için çabalama gücüne sahip olanları, {الظالمين*} “zalimler [topluluğunu]”, yani basiretleri karanlığa mahkum olanları. Onlar bir şey hakkında düşünmezler ki o şey yerli yerinde ve karanlıkta yürüyenin adımları gibi bir düzende olmaksızın gelmesin. Bilindiği üzere bu ayet ihtibak (karşılıklı hazif) kabilindendir: Birincide takvayı sabit kıldı çünkü İslam ehli buna daha layıktır; bu da ikincide onun zıddının hazfedildiğine delalet etti. İkincide ise yapının hissen zayıflığını sabit kıldı çünkü Mescid-i Dırar buna daha layıktır; bu da birincide onun zıddının hazfedildiğine delalet etti. Böylece ehli için akledilir sonu, ona bakanlar için ise hissedilir başlangıcı zikretti. Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Mescid-i Dırar'dan duman çıktığını gördüm.» Halef b. Yesâr'dan da Abbâsoğulları devletinin başında orada içinden duman çıkan bir taş gördüğü nakledilmiştir.
ولما كان ما تقدم غير قاطع في إخرابه لما ثبت للمساجد من الحرمة، استأنف الإخبار عن أنه لا يعد في عداد المساجد بوجه، وإنما هو في عداد بيوت الأصنام فهو واجب الإعدام فقال: {لا يزال بنيانهم}
Geçen ifadeler, mescidler için sabit olan hürmetten ötürü oranın yıkılması hususunda kesin bir hüküm taşımadığından; onun hiçbir şekilde mescidler sayımına dahil edilmeyeceğini, bilakis put evleri sayımında olup yok edilmesinin vacip olduğunu yeniden haber vermeye başlayarak şöyle buyurdu: {لا يزال بنيانهم} “Onların kurdukları bina devam edip gidecektir”,
أي نفس المبنى وهو المسجد {الذي بنوا ريبة} أي شكاً ونفاقاً {في قلوبهم} كما أن بيوت الأصنام كذلك لأهلها، فكان ذلك حثاً على إخرابه ومحوه وقطع أثره. والمعنى أنه جامع لهم على الريبة في كل زمان يمكن أن يكون {إلا أن} ولما كان القطع محصلاً للمقصود من غير نظر إلى قاطع معين، قال بانياً للمفعول: {تقطع قلوبهم} أي إلا زمان يوجد فيه القطع البليغ الكثير لقلوبهم وعزائمهم ويباعد بينهم ويفرق شملهم بإخراجه، وقراءة يعقوب ب «إلى» الجارة واضحة في المراد، أو يكون المراد أنه لايزال حاملاً لهم على التصميم على النفاق إلى أن يموتوا، فهو كناية عن عدم توبتهم.
yani binanın kendisi olan mescid; {الذي بنوا ريبة} “inşa ettikleri, bir şüphe olarak”, yani bir şek ve nifak olarak, {في قلوبهم} “kalplerinde”; tıpkı put evlerinin kendi ehli için öyle olması gibi. Bu da onun yıkılmasına, yok edilmesine ve izinin silinmesine bir teşvik oldu. Anlamı şudur: O [bina], mümkün olan her zamanda onları şüphe üzerinde bir araya getirecektir; {إلا أن} “ancak şu durum müstesna”; kesip ayırma eylemi belirli bir kesene bakılmaksızın maksadı hasıl ettiğinden meçhul kalıbıyla şöyle buyurdu: {تقطع قلوبهم} “kalpleri parçalanmadıkça”, yani onun [mescidin] çıkarılıp yıkılmasıyla kalpleri ve azimleri şiddetli ve çokça parçalanıp araları uzaklaştırılmadıkça ve birlikleri dağıtılmadıkça. Ya'kûb'un cer harfi olan «إلى» ile okuduğu kıraat kastedilen anlamda gayet açıktır. Ya da kastedilen, ölünceye kadar nifakta sebat etmeye onları sevk etmeye devam edeceğidir; bu da onların tövbe etmeyeceklerinden kinayedir.
ولما كان التقدير: فالله عليم بما أخبركم به فلا تشكوا فيه، عطف عليه تعميماً للحكم وتعظيماً للأمر قوله: {والله} أي الذي له الإحاطة بكل شيء {عليم} أي بالغ العلم بكل معلوم {حكيم*} فهو يتقن ما يأمر به.
Takdiri: «Allah size haber verdiği şeyi bilmektedir, bu yüzden onda şüphe etmeyin» şeklinde olduğundan, hükmü genelleştirmek ve emri yüceltmek üzere şu sözünü ona atfetti: {والله} “Ve Allah”, yani her şeyi kuşatan [Allah], {عليم} “hakkıyla bilendir”, yani bilinen her şeyi eksiksiz bilendir, {حكيم*} “hüküm ve hikmet sahibidir”; binaenaleyh O, emrettiği şeyi tastamam ve muhkem kılar.
ولما تقدم الإنكار على المتثاقلين عن النفر في سبيل الله في قوله تعالى {ما لكم إذا قيل لكم انفروا} [التوبة: ٣٨] ثم الجزم بالأمر بالجهاد بالنفس والمال في قوله {انفروا خفافاً وثقالاً} [التوبة: ٤١] وكان أمره تعالى كافياً للمؤمن الذي صدق إيمانه بالإسلام في امتثاله لذلك في منشطه ومكرهه، وكان كثير منهم قد فعلوا بتثاقلهم ما يقدح في
Yüce Allah'ın {ما لكم إذا قيل لكم انفروا} [et-Tevbe: 38] “Size ne oldu ki 'Savaşa çıkın' denildiğinde...” sözünde Allah yolunda sefere çıkmaktan ağır davrananları kınaması; ardından {انفروا خفافاً وثقالاً} [et-Tevbe: 41] “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” sözünde can ve malla cihadı kesin olarak emretmesi geçince -ve O'nun emri, İslam'a olan imanı sadık olan mümin için neşeli ve kederli hallerinde buna uyması hususunda yeterli iken- onlardan birçoğu ağır davranmalarıyla
إيمانهم طعماً في ستره بمعاذيرهم وإيمانهم، اقتضى المقام تبكيت المتثاقلين وتأنيب المنافقين على وجه مهتك لأستارهم مكشف لأسرارهم، فلما استوفى تعالى في ذلك أقسامهم، ونكس ألويتهم وأعلامهم، وختمهم بهذه الطائفة التي ظهر فيها امتثاله ﷺ لقوله تعالى {جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عليهم} بأن هدّ مسجدهم وحرقة بالنار وأزال بنيانه وفرقة، وقدّ أديمه عن جديد الأرض ومزقه، أتبع ذلك سبحانه بتذكير المؤمنين ما أمرهم به في قوله تعالى {قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر} وقوله {انفروا خفافاً وثقالاًً} ليفعلوا فيه ما فعله رسول الله ﷺ فيما أمر به، فساق مساق الجواب لسؤال من كأنه قال: لقد طال المدى وعظم الخطب في هذه السورة في إبانة الفضائح وهتك السرائر وإظهار القبائح، فلم فعل ذلك وقد جرت عادته بالأمر بالستر وأخذ العفو؟ قوله: {إن الله} أي الملك الذي لا ملك في الحقيقة غيره ولا يخشى إلا عذابه ولا يرجى إلا خيره {اشترى} أي بعهود أكيدة ومواثيق غليظة شديدة، ولذلك عبر بما يدل على اللجاج فيها فقال: {من المؤمنين} أي بالله وما جاء من عنده، وقدم النفس إشارة إلى المبايعة سابقة على اكتساب المال فقال مقدماً للأعز: {أنفسهم} أي التي تفرد بخلقها {وأموالهم} أي التي تفرد برزقها وهو يملكها دونهم.
özürleri ve yeminleriyle bunu örtme hevesi içinde imanlarını zedeleyecek şeyler yaptılar. Bu makam, ağır davrananları azarlamayı ve münafıkları perdelerini yırtacak, sırlarını açığa çıkaracak şekilde kınamayı gerektirdi. Yüce Allah bu hususta onların kısımlarını tamamlayıp sancaklarını ve bayraklarını alaşağı edince; ve onları, mescidlerini yıkıp ateşe vererek, binasını ortadan kaldırıp dağıtarak ve derisini yeryüzünden söküp parçalayarak Yüce Allah'ın {جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عليهم} “Kafirlerle ve münafıklarla cihad et ve onlara sert davran” buyruğuna o Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem itaat ettiği açıkça görülen bu toplulukla sona erdirince; Yüce Allah bunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrolunduğu şeyde yaptığını onların da yapmaları için {قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın” ve {انفروا خفافاً وثقالاًً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetlerinde müminlere emrettiği şeyleri onlara hatırlatarak takip ettirdi. Böylece adeta: «Bu surede rezillikleri açıklamak, gizli halleri deşmek ve çirkinlikleri ortaya koymak hususunda süre uzadı ve mesele büyüdü; O'nun adeti örtmeyi emretmek ve affı esas almak iken neden böyle yapıldı?» diyen birinin sorusuna cevap kabilinden şu sözünü sevk etti: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani hakikatte O'ndan başka hükümdar olmayan, azabından başka şeyden korkulmayan ve hayrından başka şey umulmayan Hükümran, {اشترى} “satın almıştır”, yani kesin ahitler ve pek ağır, sağlam misaklarla; bu sebeple onda kararlılığı gösteren bir ifadeyle şöyle buyurdu: {من المؤمنين} “müminlerden”, yani Allah'a ve O'nun katından gelene [inananlardan]. Canın öne alınması, biatin mal kazanmaktan önce olduğuna işaret etmek içindir; bu sebeple daha değerli olanı öne alarak şöyle buyurdu: {أنفسهم} “canlarını”, yani yaratmasında tek olduğu [canlarını], {وأموالهم} “ve mallarını”, yani rızıklandırmasında tek olduğu ve onlarsız bizzat sahip olduğu [mallarını].
ولما ذكر المبيع أتبعه الثمن فقال: {بأن لهم الجنة} أي خاصة بهم مقصورة عليهم، لا يكون لغير مؤمن، فميزهم حتى يقابل كل بما يستحقه، فكأنه قيل: اشترى منهم ذلك بماذا؟ فقيل: {يقاتلون في سبيل الله} أي الملك الأعلى بسبب دينه الذي لا يرضي غيره، قتالاً يكون الدين محيطاً به وظرفاً، فلا يكون فيه شائبة لغيره؛ ثم سبب عن ذلك ما هو حقيق به، فقال: {فيقتلون ويقتلون} أعم من يكون ذلك بالقوة أو بالفعل، فيخصهم بالجنة كما وعدهم، وقراءة حمزة والكسائي بتقديم المبني للمفعول أمدح، لأن من طلب الموت - لا يقف له خصمه فيكون المعنى: فطلبوا أن يكونوا مقتولين فقتلوا أقرانهم، ويجوز أن يكون النظر إلى المجموع فيكون المعنى أنهم يقاتلون بعد رؤية مصارع أصحابهم من غير أن يوهنهم ذلك، وعن بعض الأعراب أنه لما سمع هذه الاية قال: بيع والله مربح! لا نقيل ولا نستقيل، فخرج إلى الغزو فاستشهد.
Satılan şeyi zikredince ardından bedelini zikretti ve şöyle buyurdu: {بأن لهم الجنة} “cennet kendilerinin olmak üzere”, yani mümin olmayan kimseye verilmeksizin onlara has ve onlara tahsis edilmiş olarak; böylece her birine hak ettiğinin karşılığı verilsin diye onları ayırdı. Sanki: «Bunu onlardan ne karşılığında satın aldı?» denildi; şöyle buyruldu: {يقاتلون في سبيل الله} “Allah yolunda savaşırlar”, yani başkasına razı olmayan en yüce Hükümran'ın dini uğrunda; dinin kendisini kuşattığı ve bir zarf olduğu, içinde başkasına ait hiçbir şaibe bulunmayan bir savaşla [savaşırlar]; sonra bundan, ona layık olan neticeyi çıkararak şöyle buyurdu: {فيقتلون ويقتلون} “öldürürler ve öldürülürler”; bu durumun bilkuvve (potansiyel) veya bilfiil olması daha geneldir; böylece vaat ettiği gibi cenneti onlara has kılar. Hamza ve Kisâî'nin meçhul kalıbını öne alarak okudukları kıraat daha fazla övgü ifade eder; çünkü ölümü arayan kimsenin karşısında hasmı duramaz; bu durumda anlam: «Öldürülmeyi arzuladılar ve denklerini öldürdüler» şeklinde olur. Topluluğa bakılması da caizdir; bu takdirde anlam, arkadaşlarının vurulup düştüğü yerleri gördükten sonra bu onları gevşetmeksizin savaşırlar demek olur. Bir bedeviden rivayet edildiğine göre o, bu ayeti işitince şöyle demiştir: «Vallahi çok karlı bir alışveriş! Ne vazgeçeriz ne de geri dönülmesini isteriz.» Sonra gazaya çıktı ve şehit oldu.
ولما كان القتل لكونه سبباً للجنة بشارة ووعداً، أكد ذلك بقوله: {وعداً} وزاده بحرف الإيجاب فقال: {عليه} وأتم التأكيد بقوله: {حقاً} ولما أكد هذه المبايعة الكريمة هذه التأكيدات العظيمة، زاد ذلك بذكره في جميع الكتب القديمة فقال: {في التوراة}
Öldürülmek cennetin sebebi olması bakımından bir müjde ve vaat olduğundan, bunu şu sözüyle pekiştirdi: {وعداً} “bir vaat olarak”; ve gereklilik harfiyle artırarak: {عليه} “Kendi üzerine” buyurdu; pekiştirmeyi şu sözüyle tamamladı: {حقاً} “hak bir [vaat olarak]”. Bu şerefli alışverişi böylesi büyük tekitlerle pekiştirince, bunu bütün kadim kitaplarda zikrederek artırdı ve şöyle buyurdu: {في التوراة} “Tevrat'ta”,
كتاب موسى ﵇ {والإنجيل} كتاب عيسى ﵇ {والقرآن} أي الكتاب الجامع لكل ما قبله ولكل خير، وهؤلاء المذكورون في هذه السورة كلهم ممن ادعى الإيمان وارتدى به حلل الأمان، ثم إنهم فعلوا بتخلفهم عن الإقباض وتوقفهم عن الإسراع والإيقاض وغير ذلك من أقوالهم ومساوىء أفعالهم فعل الكاذب في دعواه أو الشاك أعم من أن يكون كذب بالآخرة المشتملة على الجنة أو يكون شك في وعد الله بإيراثهم إياها أو بتخصيصهم بها، وجوز أن يدخلها غيرهم وطمع أن يكون هو ممن يدخلها مع التكذيب، والله تعالى منزه عن جميع ذلك وهو وفي بعهده {ومن} أي وعد بذلك والحال أنه أوفى المعاهدين فهو مقول فيه على طريق الاستفهام الإنكاري: من {أوفى بعهده من الله} أي الذي له جميع صفات الكمال لأن الإخلاف لا يقدم عليه الكرام من الناس فكيف بخالقهم الذي له الغنى المطلق.
Musa aleyhisselâm'ın kitabında, {والإنجيل} “İncil'de”, İsa aleyhisselâm'ın kitabında, {والقرآن} “ve Kur'an'da”, yani kendinden önceki her şeyi ve her hayrı toplayan Kitap'ta. Bu surede zikredilenlerin hepsi imanı iddia eden ve onunla eman elbiselerine bürünen kimselerdi; sonra onlar [can ve mallarını] teslim etmekten geri kalmalarıyla, acele etmekten ve uyanık davranmaktan çekinmeleriyle ve diğer sözleri ve kötü amelleriyle davasında yalancı veya şüpheci olan kimsenin yaptığını yaptılar; ister cenneti kapsayan ahireti yalanlamış olsunlar, ister Allah'ın cenneti kendilerine miras bırakacağı veya onları buna has kılacağı vaadinde şüphe etmiş olsunlar, ister başkalarının oraya girmesini caiz görüp kendisinin de yalanlamayla birlikte girenlerden olacağına tamah etmiş olsun; Allah Teâlâ bütün bunlardan münezzehtir ve ahdine vefalıdır. {ومن} “Ve kimdir”, yani böyle vaat etmiştir, oysa O ahit verenlerin en vefalısıdır; binaenaleyh bu inkarî istifham yoluyla söylenmiştir: {أوفى بعهده من الله} “ahdine Allah'tan daha vefalı [kim vardır]?” Yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'tan daha vefalı]; çünkü sözden dönmeye insanların kerem sahipleri bile yeltenmez; mutlak zenginliğe sahip olan yaratıcıları nasıl yeltensin?
ولما كان ذلك سبباً للتبشير، لأنه لا ترغيب في الجهاد أحسن منه، قال مهنئاً لهم: {فاستبشروا} أي فأوجدوا في نفوسكم غاية البشر يا معاشر المجاهدين ولما ذكره في ابتداء العقد يدل على التأكيد، ذكره في آخر بلفظ يدل على السعة إشارة إلى سعة الجزاء فقال: {ببيعكم الذي بايعتم}
Bu durum müjdeleme sebebi olduğundan -çünkü cihada bundan daha güzel bir teşvik yoktur- onları tebrik ederek şöyle buyurdu: {فاستبشروا} “O halde müjdelenip sevinin”, yani ey mücahitler topluluğu, nefislerinizde sevincin son noktasını bulun! Akdin başlangıcında zikrettiği şey tekide delalet ettiği için, karşılığın genişliğine işaret etmek üzere sonunda genişlik ifade eden bir lafızla zikrederek şöyle buyurdu: {ببيعكم الذي بايعتم} “yapmış olduğunuz bu alışverişinizle”,
أي أوقعتم المبايعة لله {به} فإنه موفيكم لا محالة فذلك هو الأجر الكريم {وذلك} أي إيراثكم الجنة وتخصيصكم بها {هو} أي خاصة لا غيره {الفوز العظيم*} فالحاصل أن هذه الآية واقعة موقع التعليل للأمر بالنفر بالنفس والمال.
yani Allah'a karşı biatini/alışverişini gerçekleştirdiğiniz [alışverişle]; {به} “onunla”. Şüphesiz O size karşılığınızı eksiksiz verecektir; işte o şerefli mükafattır. {وذلك} “Ve işte bu”, yani cennetin size miras bırakılması ve size has kılınması, {هو} “ancak odur”, yani başkası değil sadece odur, {الفوز العظيم*} “büyük kurtuluş”. Hasılı bu ayet, can ve malla sefere çıkma emrinin gerekçesi makamında yer almaktadır.
ولما ثبتت المعاقدة وأحكامها، وصف المعاقدين على طريق المدح للحث على أوصافهم فقال: {التآئبون} مبتدئاً أوصافهم بالتوبة التي هي أساس العمل الصالح، ثم ابتدأ المؤسس بمطلق العبادة الشاملة لجميع أنواع الدين من العلم وغيره فقال: {العابدون} أي الذين أقبلوا على العبادة فأخلصوها لله؛ ولما كان التزام الدين لا يعرف إلا بالإقرار باللسان، أتبع ذلك الحمد الذي تدور مادته على بلوغ الغاية الذي من جملته الثناء اللساني بالجميل الشامل للتوحيد وغيره فقال: {الحامدون} أي المثنون عليه سبحانه ثناء عظيماً، تطابقت عليه ألسنتهم وقلوبهم فتبعته آثاره؛ ولما كان الإقرار باللسان لا يقبل إلا عند مطابقة القلب، تلاه بالسياحة التي تدور بكل ترتيب على الاتساع الذي منه إصلاح القلب ليتسع للتجرد عن ضيق المألوفات إلى فضاء الحضرات الإلهيات فقال: {السائحون} ولما كانت الصلاة نتيجة ذلك لكونها جامعة لعمل القلب واللسان وغيرهما من الأركان، وهي أعظم موصل إلى بساط الأنس في حضرات القدس وأعلى مجرد عن الوقوف مع المألوف. وكان أول مراتب التواضع القيام وأوسطها الركوع وغايتها السجود، وكان جميع
Sözleşme ve hükümleri sabit olunca, onların vasıflarına teşvik etmek üzere övgü yoluyla sözleşme yapanları niteledi ve şöyle buyurdu: {التآئبون} “O tövbe edenler”; onların vasıflarına salih amelin temeli olan tövbe ile başladı, sonra ilim ve diğer şeylerden dinin bütün türlerini kapsayan mutlak ibadetle temellendirilene başlayarak şöyle buyurdu: {العابدون} “o ibadet edenler”, yani ibadete yönelip onu Allah için ihlaslı kılanlar. Dine bağlılık ancak dille ikrarla bilinebileceği için, kök anlamı son noktaya ulaşmak etrafında dönen hamdi bunun peşinden getirdi -ki bunun bir kısmı tevhid ve diğerlerini kapsayan dille yapılan güzel övgüdür- ve şöyle buyurdu: {الحامدون} “o hamdedenler”, yani O'nu Yüce Zatına yaraşır büyük bir övgüyle övenler; dilleri ve kalpleri bunda uyuşmuş ve eserleri de bunu takip etmiştir. Dille ikrar ancak kalbin uyuşmasıyla kabul edileceği için, her diziliminde genişleme etrafında dönen seyahati (orucu/dolaşmayı) onun peşinden getirdi -ki bundan biri de alışılmış şeylerin darlığından sıyrılarak ilahi huzurların enginliğine açılabilmesi için kalbin ıslah edilmesidir- ve şöyle buyurdu: {السائحون} “o seyahat edenler/oruç tutanlar”. Namaz, kalbin, dilin ve diğer rükunların amelini toplaması hasebiyle bunun bir neticesi olduğu, kudsiyet makamlarındaki ünsiyet yaygısına ulaştıran en büyük vesile ve alışılagelen şeylerle oyalanmaktan en yüce soyutlanma olduğu; tevazunun ilk mertebesi kıyam, ortası rüku ve gayesi de secde olduğu; ve
أشكال الصلاة موافقاً للعادة إلا الركوع والسجود، أشار إليها بقوله مخصصاً لها بالذكر تنبيهاً على أن المراد من الصلاة نهاية الخضوع: {الراكعون} فبين أن تمام هذه البشرى لهذه الأمة أن صلاة غيرهم لا ركوع فيها، وأتمها بقوله: {الساجدون} ولما كان الناصح لنفسه بتهذيب لسانه وقلبه وجميع جوارحه لا يقبل إلا إذا بذل الجهد في نصيحة غيره كما صرح به مثال السفر في السفينة ليحصل المقصود من الدين وهو جمع الكل على الله المقتضي للتعاضد والتناصر الموجب لدوام العبادة والنصرة وبذلك يتحقق التجرد عن كل مألوف مجانس وغير مجانس، أتبع ذلك قوله: {الآمرون بالمعروف} أي السنة.
rüku ve secde hariç namazın bütün şekilleri adete uygun olduğu için, namazdan maksadın son derece boyun eğmek olduğuna dikkat çekmek üzere onları özel olarak zikrederek şöyle işaret etti: {الراكعون} “o rüku edenler”. Böylece bu ümmete olan bu müjdenin tamamlanmasının, başkalarının namazında rüku bulunmayışıyla olduğunu açıkladı ve bunu şu sözüyle tamamladı: {الساجدون} “o secde edenler”. Dilini, kalbini ve bütün azalarını terbiye ederek kendi nefsine nasihat eden kimse -tıpkı gemideki yolculuk misalinde açıkça belirtildiği gibi- başkasına nasihat etmek için çaba sarf etmedikçe kabul edilmeyeceğinden; dinden maksat olan herkesin Allah üzerinde toplanması, bu da yardımlaşmayı, dayanışmayı, ibadetin ve yardımın sürekliliğini gerektirdiği ve bununla türdeş olan ve olmayan her alışkanlıktan tam bir soyutlanma gerçekleştiği için, bunun ardından şu buyruğunu getirdi: {الآمرون بالمعروف} “iyiliği emredenler”, yani sünneti.
ولما كان الدين متيناً فلن يشاده أحد إلا غلبه، كان المراد من المأمورات مسماها دون تمامها ومنتهاها «إذا أمرتكم بأمر فأتوا منه ما استطعتم» والمراد من المنهيات تركها كلها، ومن الحدود الوقوف عندها من غير مجاوزة «وإذا نهيتكم عن شيء فاجتنبوه» رواه البخاري في الاعتصام من صحيحه ومسلم ايضاً عن أبي هريرة ﵁، وكانت العرب - كما تقدم في البقرة عند قوله تعالى {والصلاة الوسطى} [البقرة: ٢٣٨] وفي آل عمران عند قوله {الصابرين والصادقين} [آل عمران: ١٧] عن الأستاذ أبي الحسن الحرالي - إذا أتبعت بعض الصفات بعضاً من غير عطف علم أنها غير تامة، فإذا عطفتها أردت التمكن فيها والعراقة والتمام، فأعلم سبحانه أن المراد
Din sağlam olduğu ve hiç kimse onunla yarışamayacağı, yarışırsa dinin ona galip geleceği cihetle; emredilen şeylerden maksat tamamı ve nihayeti değil bizzat kendisidir: «Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin»; yasaklanan şeylerden maksat onların tamamını terk etmektir; sınırlardan (huduttan) maksat ise aşmaksızın onların yanında durmaktır: «Sizi bir şeyden nehyettiğimde ondan kaçının» -Bunu Buhârî Sahîh'inin el-İ'tisâm bölümünde, Müslim de yine Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir-. Araplar -daha önce Bakara'da Yüce Allah'ın {والصلاة الوسطى} [el-Bakara: 238] “ve orta namaza” buyruğunda ve Âl-i İmrân'da {الصابرين والصادقين} [Âl-i İmrân: 17] “sabredenler, doğru olanlar” buyruğunda Üstat Ebu'l-Hasan el-Harrâlî'den aktarıldığı üzere- bazı sıfatları atıfsız olarak peş peşe getirdiğinde onların tam olmadığı bilinirdi; onları atıfla getirdiğinde ise onda kökleşmeyi, derinliği ve kemali kastederdin. Bu sebeple Yüce Allah bildirdi ki
فيما تقدم من الأوصاف الإتيان بما أمكن منها، فأتى بها اتباعاً دون عطف لذلك، وأشار إلى أن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر والوقوف عند الحدود لا يقنع منه إلا بالتمام لأن المقصر في شيء من ذلك إما راض بهدم الدين وإما هادم بنفسه، فيجب التجرد التام فيه لأن النهي أصعب أقسام العبادة لأنه متعلق بالغير وهو مثير للغضب موجب للحمية وظهور الخصومة، فربما كان عنه ضرب وقتل، فلذلك عطفها ولم يتبعها فقال: {والناهون} أي بغاية الجد {عن المنكر} أي البدعة.
geçen vasıflarda kastedilen, onlardan mümkün olanı getirmektir; bu yüzden onları atıfsız olarak peş peşe getirdi. İyiliği emretmek, kötülükten nehyetmek ve sınırların yanında durmak hususunda ise ancak tam olana kanaat edileceğine işaret etti; zira bunlardan herhangi birinde kusur gösteren kimse ya dinin yıkılmasına razıdır ya da bizzat kendisi yıkıcıdır. Bu sebeple onda tam bir soyutlanma gerekir; çünkü nehiy ibadetin en zor kısımlarındandır, zira başkasıyla ilgilidir; öfkeyi körükler, taassubu ve husumetin ortaya çıkmasını gerektirir, bazen bundan dayak ve öldürme doğabilir. Bu sebeple onları peş peşe getirmeyip atfetti ve şöyle buyurdu: {والناهون} “ve nehyedenler”, yani son derece bir ciddiyetle [nehyedenler], {عن المنكر} “kötülükten”, yani bidatten.
ولما كان فاعل الخير لا ينفعه فعله إلا باستمراره عليه إلى الموت أتبعه قوله: {والحافظون} أي بغاية العزم والقوة {لحدود الله} أي الملك الأعظم التي حدها في هذا الشرع القيم فلم يتجاوزوا شيئاً منها، فختم بما به بدأ مع قيد الدوام بالرعي والقوة، والحاصل أن الوصف الأول للتجرد عن ربقة مألوف خاص وهو شرك المعصية بشركه أو غيره، والثاني للتجرد عن قيود العادات إلى قضاء العبادات، والثالث لبلوغ الغاية في تهذيب الظاهر. والرابع للتوسع إلى التجرد عن قيود الباطن، والخامس والسادس للجمع بين كمال الباطن والظاهر، والسابع للسير إلى إفاضة ذلك على الغير، والثامن للدوام على تلك الحدود بترك جميع القيود. فمقصود الآية العروج من الحضيض الجسماني إلى الشرف الروحاني؛ ثم أمره ﷺ بتبشير المتخلق بهذه الأوصاف عاطفاً لأمره به
Hayır işleyen kimseye ameli ancak ölüme kadar onda sebat etmesiyle fayda vereceğinden, bunun ardından şöyle buyurdu: {والحافظون} “ve koruyanlar”, yani son derece azim ve kuvvetle [koruyanlar], {لحدود الله} “Allah'ın sınırlarını”, yani en yüce Hükümran'ın bu dosdoğru şeriatta belirlediği ve onlardan hiçbirini aşmadıkları [sınırları]. Böylece riayet ve güç şartıyla süreklilik kaydıyla başladığı şeyle bitirdi. Hasılı; birinci vasıf özel bir alışkanlığın bağından soyutlanmak içindir ki o da şirkiyle veya başkasıyla olan masiyet şirkidir; ikincisi adetlerin bağlarından kurtulup ibadetleri eda etmeye geçmek içindir; üçüncüsü zahirin terbiyesinde son noktaya ulaşmak içindir; dördüncüsü batının kayıtlarından kurtulmaya doğru genişlemek içindir; beşinci ve altıncısı batın ile zahirin kemalini birleştirmek içindir; yedincisi bunu başkasına akıtmaya doğru yürümek içindir; sekizincisi bütün kayıtları terk ederek o sınırlar üzerinde devam etmek içindir. Ayetin maksadı cismani aşağılıktan ruhani şerefe yükselmektir. Sonra [Allah], bu vasıflarla ahlaklanan kimseyi müjdelemesini ona sallallâhu aleyhi ve sellem emretti; bu emrini
على محذوف تقديره - والله أعلم: فأنذر من تخلى منها بكل ما يسوءه بعد سجنه في دار الشقاوة فإنه كافر وبشرهم، أي هؤلاء الموصوفين، هكذا كان الأصل الإضمار، ولكنه أظهر ختاماً بما به بدأ وتعليقاً يالوصف وتعميماً فقال: {وبشر المؤمنين*} أي المتخلقين بها بكل ما يسرهم بعد تخصيصهم بدار السعادة، وفي ختم الآيتين بالبشارة تارة من الخالق وتارة من أكمل الخلائق أعظم مزية للمؤمنين، وفي جعل الأولى من الله أعظم ترغيب في الجهاد وأعلى حث على خوض غمرات الجلاد، وفي ابتداء الأيتين بالوصف المعشر بالرسوخ في الإيمان الذي هو الوصف المتمم للعشر وختمهما بمثله إشارة إلى أن هذه مائدة لا يخلس عليها طفيلي، وأن من عدا الراسخين في درجة الإهمال لا كلام معهم ولا التفات بوجه إليهم.
takdiri -Allah en iyisini bilir-: «Bunlardan yoksun olan kimseyi şekavet yurdunda hapsedildikten sonra kendisini üzecek her şeyle uyar, çünkü o kafirdir; bunları, yani bu vasıflara sahip olanları ise müjdele» şeklinde olan mahzuf bir kelama atfetti. Asıl olan zamir kullanılmasıydı; ancak başladığı şeyle bitirmek, hükmü vasfa bağlamak ve genelleştirmek için açıkça getirip şöyle buyurdu: {وبشر المؤمنين*} “Ve müminleri müjdele”, yani mutluluk yurduna has kılındıktan sonra bu vasıflarla ahlaklanan kimseleri kendilerini sevindirecek her şeyle [müjdele]. İki ayetin sonunun bazen Yaratıcı'dan, bazen de mahlukatın en kamilinden bir müjdeyle bitirilmesinde müminler için en büyük bir ayrıcalık vardır. Birincisinin Allah'tan kılınmasında cihada en büyük teşvik ve savaşın zorluklarına dalmaya en yüce teşvik vardır. İki ayetin, onuncuyu tamamlayan vasıf olan imanda kökleşmeyi hissettiren vasıfla başlayıp benzeriyle bitirilmesinde ise, bunun asalak bir kimsenin gizlice yanaşamayacağı bir sofra olduğuna ve kökleşmiş olanların dışındakilerin ihmal derecesinde olup onlarla hiçbir sözün ve onlara hiçbir yönelişin bulunmadığına bir işaret vardır.
ولما كثرت في هذه السورة الأوامر بالبراءة من أحياء المشركين وجاء الأمر أيضاً بالبراءة من أموات المنافقين بالنهي عن الدعاء لهم، جاءت هذه الآية مشيرة إلى البراءة من كل مشرك فوقع التصريح بعدها بما أشارت إليه، وذلك أنه لما ثبت بهذه الآية في تقديم الجار أن المبايعة وقعت على تخصيص الجنة بالمؤمنين وأنه تعالى أوفى من عاهد، ثبت أنه لا يجوز أن يدخل غيرهم الجنة وأن غيرهم أصحاب النار، لأنه قد علم أن الآخرة داران: جنة ونار، ولما ثبت هذا كله علم قطعاً علم النتيجة من المقدمات الصحيحة أنه {ما كان} أي في نفس الأمر
Bu surede yaşayan müşriklerden beri olma emirleri çoğalıp, münafıkların ölülerine de dua etmeyi yasaklamak suretiyle onlardan beri olma emri gelince; bu ayet her müşrikten beri olmaya işaret ederek geldi ve işaret ettiği şey ardından açıkça ifade edildi. Şöyle ki: Bu ayette harf-i cerin öne alınmasıyla cennetin müminlere tahsis edildiği ve Yüce Allah'ın ahdine en vefalı olduğu sabit olunca, onların dışındakilerin cennete girmesinin caiz olmadığı ve onların cehennem ehli olduğu sabit oldu; zira bilinmektedir ki ahiret iki yurttan ibarettir: Cennet ve cehennem. Bütün bunlar sabit olunca, doğru öncüllerden doğan netice ilmi gibi kesin olarak bilindi ki işin hakikatinde {ما كان} “olmaz / yaraşmaz”,
{للنبي} أي الذي لا ينطق إلا بما عنده فيه بيان من الله {والذين آمنوا} أي أقروا بأنهم صدقوا بدعوته فلا يفعلون إلا ما عندهم منه علم {أن يستغفروا} أي يطلبوا المغفرة ويدعوا بها {للمشركين} أي الراسخين في الإشراك في عبادة ربهم {ولو كانوا} أي المشركين {أولي قربى} أي للذين آمنوا {من بعد ما تبين لهم} أي بموتهم على الشرك وإنزال هذه الآية للختم بالتخصيص بالجنة {أنهم أصحاب الجحيم*} أي لا أهلية لهم للجنة.
{للنبي} “Peygamber'e”, yani ancak yanında Allah'tan bir açıklama bulunan şeyle konuşan kimseye, {والذين آمنوا} “ve iman edenlere”, yani onun davetini tasdik ettiklerini ikrar edip sadece kendisinde ondan bir ilim bulunan şeyleri yapan kimselere [yaraşmaz], {أن يستغفروا} “bağışlanma dilemeleri”, yani mağfiret talep etmeleri ve bunun için dua etmeleri, {للمشركين} “müşrikler için”, yani Rablerinin ibadetinde ortak koşmakta kökleşmiş olanlar için, {ولو كانوا} “olsalar bile”, yani o müşrikler [olsalar bile], {أولي قربى} “akraba”, yani iman edenlerin [akrabası olsalar bile], {من بعد ما تبين لهم} “kendilerine apaçık belli olduktan sonra”, yani onların şirk üzere ölmeleri ve bu ayetin cennete tahsis edilme mührüyle inmesi sebebiyle, {أنهم أصحاب الجحيم*} “onların cehennemlik oldukları”, yani cennete hiçbir liyakatlerinin bulunmadığı [belli olduktan sonra].
فإن الاستغفار معناه محو الذنوب حتى ينجو صاحبها من النار ويدخل الجنة وما ينبغي لهم أن يكون لهم إليهم التفات فإن ذلك ربما جر إلى ملاينة تفتر عن القتال الواقع عليه المبايعة، فما ينبغي إلا محض المقاطعة والمخاشنة والمنازعة. وتقييد النهي بالتبيين يدل على جواز الدعاء للحي فإن القصد بالاستغفار الإقبال به إلى الإيمان الموجب للغفران. ولما أنكر أن يكون لهم ذلك. وكان الخليل ﵇ المأمور بالاقتداء به واللزوم بملته قد استغفر لأبيه، بين أنه كان أيضاً قبل العلم بما في نفس الأمر من استحقاقه للتأبيد في النار، فقال دالاً بواو العطف على أن التقدير: فما استغفر لهم بعد العلم أحد من المؤمنين: {وما كان استغفار إبراهيم} أي خليل الله {لأبيه} أي بعد أن خالفه في الدين {إلا عن موعدة} أي وهي قوله {لأستغفرن لك وما أملك لك من الله من شيء} [الممتحنة: ٤] وأكد صدور
Zira mağfiret dilemenin anlamı, sahibinin ateşten kurtulup cennete girmesi için günahların silinmesidir; onlara karşı bir meyil beslemeleri kendilerine yakışmaz, çünkü bu durum üzerine biat edilen savaşı gevşetecek bir yumuşamaya sürükleyebilir; binaenaleyh gereken şey ancak tam bir ilişki kesme, sertlik ve mücadeledir. Yasağın açıklığa kavuşma şartına bağlanması, hayatta olan kimseye dua etmenin caiz olduğuna delalet eder; zira [hayattakine] mağfiret dilemekten maksat, mağfireti gerektiren imana yönelmesidir. Onların böyle yapmasını inkar edince ve kendisine uyulması ve milletine bağlı kalınması emredilen Halîl aleyhisselâm da babası için mağfiret dilemiş olduğundan, bunun da onun ebedi olarak cehennemi hak ettiğine dair işin hakikati bilinmeden önce olduğunu açıkladı ve takdirin: «İlimden sonra müminlerden hiç kimse onlar için mağfiret dilemedi» şeklinde olduğuna atıf vavı (و) ile delalet ederek şöyle buyurdu: {وما كان استغفار إبراهيم} “İbrahim'in bağışlanma dilemesi de değildi”, yani Allah'ın dostunun [bağışlanma dilemesi], {لأبيه} “babası için”, yani dinde kendisine muhalefet ettikten sonra, {إلا عن موعدة} “ancak bir sözden dolayı idi”, yani o da: {لأستغفرن لك وما أملك لك من الله من شيء} [el-Mümtehine: 4] “Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim; fakat Allah'tan sana gelecek hiçbir şeyi önlemeye gücüm yetmez” sözüdür. [Yüce Allah] bu vaadin sadır olduğunu
الوعد بقوله: {وَعَدَها إياه} أي الخليل لأبيه قبل أن يعلم أنه أبدى الشقاوة، وقيل: الضمير لأبيه، كان وعده أنه يسلم فاستغفر له ظناً منه أنه صدق في وعده فأسلم، والذي يدل على أنه كان قبل علمه بذلك قوله: {فلما تبين له} أي بياناً شافياً قاطعاً {أنه عدو لله} أي الملك الأعلى مؤبد العداوة له بموته على الكفر أو بالوحي بأنه يموت عليه {تبرأ} أي أكره نفسه على البراءة {منه} ثم علل ما أفهمته صيغة التفعل من المعالجة بقوله: {إن إبراهيم لأواه} أي شديد الرقة الموجبة للتأوه من خوف الله ومن الشفقة على العباد؛ قال الزجاج: والتأوه أن يسمع للصدر صوت من تنفس الصعداء {حليم*} أي شديد التحمل والإغضاء عن المؤذى له، هكذا خلقه في حد ذاته فكيف في حق أبيه ولو قال له {لأرجمنك واهجرني} [مريم: ٤٦] وأضعاف ذلك؛ قال الإمام أبو محمد إسحاق بن إبراهيم بن إسماعيل البستي القاضي في تفسيره: حدثنا حرملة حدثنا ابن وهب أخبرني ابن جريح عن أيوب بن هانىء عن مسروق بن الأجدع عن عبد الله مسعود ﵁ «أن رسول الله ﷺ خرج يوماً وخرجنا معه حتى انتهى إلى المقابر فأمرنا فجلسنا ثم تخطى القبور حتى انتهى إلى قبر منها فجلس إليه فناجاه طويلاً ثم ارتفع نحيب رسول الله ﷺ باكياً فبكينا لبكاء رسول الله ﷺ، ثم أن
şu sözüyle pekiştirdi: {وَعَدَها إياه} “ona vermiş olduğu”, yani Halîl'in, onun ebedi bedbaht olduğunu bilmeden önce babasına verdiği [söz]; bir rivayette de: Zamir babasına aittir, o müslüman olacağını vadetmişti, o da sözünde durup müslüman olduğunu zannederek onun için bağışlanma diledi, denilmiştir. Bunun, o durumu bilmeden önce olduğuna delalet eden şey ise şu buyruğudur: {فلما تبين له} “Fakat ona apaçık belli olunca”, yani kesin ve şifa verici bir açıklıkla, {أنه عدو لله} “onun Allah'a bir düşman olduğu”, yani küfür üzere ölmesiyle veya o hal üzere öleceğinin vahyedilmesiyle en yüce Hükümran'a ebedi düşman olduğu [belli olunca], {تبرأ} “uzaklaştı”, yani nefsini beri olmaya zorladı, {منه} “ondan”. Sonra tefe‘‘ul (تَفَعُّل) kalıbının hissettirdiği bu zorlanmayı şu sözüyle gerekçelendirdi: {إن إبراهيم لأواه} “Şüphesiz İbrahim çok duyguludur/yüreği yanıktır”, yani Allah korkusundan ve kullara olan şefkatten ötürü iç çekmeyi gerektiren son derece ince kalplidir. Zeccâc şöyle demiştir: Teavvuh (تأوّه), derin nefes almaktan dolayı göğüsten bir ses işitilmesidir. {حليم*} “Çok yumuşak huyludur”, yani son derece tahammüllü ve kendisine eziyet edeni görmezden gelendir. O bizzat kendi zatında böyle bir fıtratta idi; babası ona {لأرجمنك واهجرني} [Meryem: 46] “Seni mutlaka taşlarım, benden uzaklaş” ve bunun kat kat fazlasını söylemişken babasının hakkında nasıl olmasın! İmam Ebû Muhammed İshâk b. İbrâhîm b. İsmâîl el-Büstî el-Kâdî tefsirinde şöyle demiştir: Bize Harmele anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana İbn Cüreyc, Eyyûb b. Hânî'den, o Mesrûk b. el-Ecda'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan bildirdi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün çıktı, biz de onunla beraber çıktık; nihayet kabristana vardı. Bize emretti, oturduk; sonra kabirleri geçti ve onlardan bir kabrin yanına varıp oturdu ve onunla uzun uzun fısıldaştı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hıçkırıkları ağlayarak yükseldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağlamasına biz de ağladık. Sonra
النبي ﷺ أقبل إلينا فتلقاه عمر بن الخطاب ﵁ فقال: ما الذي أبكاك يا نبي الله فقد فقد أبكانا وأفزعنا، فأخذ بيد عمر ﵁ ثم أقبل إلينا فأتيناه فقال: أفزعكم بكائي؟ قلنا: نعم يا رسول الله! قال: إن القبر الذي رأيتموني أناجي قبر آمنة بنت وهب وإني استأذنت ربي في الاستغفار لها فلم ياذن لي ونزل عليّ {ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين ولو كانوا أولى قربى} حتى ختم الآية {وما كان استغفار إبراهيم لأبية إلا عن موعدة وعدها إياه} فأخذني ما يأخذ الولد من الرقة فذلك الذي أبكاني»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize doğru yöneldi; Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh onu karşılayıp: «Ey Allah'ın Peygamberi! Seni ağlatan nedir? Zira [ağlaman] bizi ağlattı ve dehşete düşürdü» dedi. Resûlullah Ömer radıyallâhu anh'ın elini tuttu, sonra bize doğru yöneldi ve yanına vardık. Buyurdu ki: «Benim ağlamam sizi dehşete mi düşürdü?» «Evet, ey Allah'ın Resulü!» dedik. Buyurdu ki: «Fısıldaştığımı gördüğünüz kabir, Âmine bint Vehb'in kabridir. Rabbimden onun için bağışlanma dilemek üzere izin istedim, bana izin vermedi ve bana {ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين ولو كانوا أولى قربى} ayetinden ayetin sonuna kadar ve {وما كان استغفار إبراهيم لأبية إلا عن موعدة وعدها إياه} ayeti indi. Bir evlada gelen şefkat ve acıma beni tuttu; işte beni ağlatan budur.»»
وهذا سند حسن، ولمسلم وأبي داود والنسائي وابن ماجه في الجنائز عن أبي هريرة ﵁ قال: زار النبي ﷺ قبر أمه فبكى وأبكى من حوله وقال: «استأذنت ربي في أن أستغفر لها فلم يأذن لي واستأذنته أن أزور قبرها فأذن لي، فزوروا القبور فإنها تذكر الموت» وللبخاري في التفسير وغيره ابن المسيب عن أبيه ﵁ قال: «لما حضرت أبا طالب الوفاة دخل النبي ﷺ وعنده أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية فقال النبي ﷺ: أي عم! قل: لا إله إلا الله، أُحاج لك بها عند الله، فقال أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية: يا أبا طالب!
Bu hasen bir senettir. Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'de Cenâiz bölümünde Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem annesinin kabrini ziyaret etti, ağladı ve etrafındakileri de ağlattı ve şöyle buyurdu: 'Rabbimden onun için bağışlanma dilemek üzere izin istedim, bana izin vermedi; kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi. Kabirleri ziyaret edin, çünkü onlar ölümü hatırlatır.'» Buhârî'de Tefsir bölümünde ve diğer yerlerde İbnü'l-Müseyyeb babasından radıyallâhu anh rivayet etti ki: «Ebû Tâlib'e vefat anı geldiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girdi; yanında Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de, Allah katında onunla senin lehine delil getireyim' buyurdu. Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: 'Ey Ebû Tâlib!
أترغب عن ملة عبد المطلب؟ - وفي رواية: فكان آخر ما كلمهم أن قال: هو على ملة عبد المطلب - فقال النبي ﷺ: لأستغفرن لك ما لم أنه عنك، فنزلت {ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين} وأنزل الله في أبي طالب {إنك لا تهدي من أحببت ولكن الله يهدي من يشاء} [القصص: ٥٦] » ولعله استمر يستغفر له ما بين موته وغزوة تبوك حتى نزلت، ورُوي في سبب نزولها غير هذا أيضاً، وقد تقدم أنه يجوز أن تتعدد الأسباب.
Abdülmuttalib'in milletinden yüz mü çeviriyorsun?' dediler. -Bir rivayette: Onlara söylediği son söz: 'O, Abdülmuttalib'in milleti üzeredir' oldu-. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Senden menolunmadığım müddetçe senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim' buyurdu. Bunun üzerine {ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا للمشركين} indi ve Allah Ebû Tâlib hakkında {إنك لا تهدي من أحببت ولكن الله يهدي من يشاء} [el-Kasas: 56] “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin, fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” ayetini indirdi.» Muhtemelen onun vefatı ile Tebük gazvesi arasında bu ayet inene kadar onun için bağışlanma dilemeye devam etmiştir. Nüzul sebebi hakkında bundan başkası da rivayet edilmiştir; daha önce sebeplerin birden fazla olabileceği geçmişti.
ولما كان الاستغفار للمشركين أمراً عظيماً، وكان فيه نوع ولاية لهم، أظهر سبحانه للمؤمنين ما منّ عليهم به من عدم المؤاخذة بالإقدام عليه تهويلاً لذلك وقطعاً لما بين أوج الإيمان وحضيض الكفران بكل اعتبار فقال تعالى: {وما كان الله} أي الذي له صفات الكمال؛ ولما كان الضلال سبب الهلاك، وكان من شرع شريعة ثم عاقب ملتزمها من غير بيان كمن دل على طريق غير موصل فهلك صاحبه فكان الدال بذلك مضلاً، قال: {ليضل قوماً} أي يفعل بهم ما يفعل بالضالين من العقوبة لأجل ارتكابهم لما ينهي عنه بناسخ نسخه {بعد إذ هداهم} أي بشريعة نصبها لهم {حتى يبين لهم} أي بياناً شافياً لداء العي {ما يتقون} أي مما هو جدير بأن يحذروه ويتجنبوه خوفاً من غائلته بناسخ ينسخ حال الإباحة التي كانوا عليها.
Müşrikler için bağışlanma dilemek büyük bir iş olduğundan ve onlara bir nevi dostluk içerdiğinden; Yüce Allah, bunu dehşetli kılmak ve her bakımdan imanın zirvesi ile küfrün çukuru arasını kesip ayırmak üzere buna yeltenmekten dolayı hesaba çekmemekle onlara lütufta bulunduğunu müminlere açıklayarak şöyle buyurdu: {وما كان الله} “Allah olacak değildi”, yani kemal sıfatlarına sahip olan [Allah]; sapıklık helakin sebebi olduğundan ve bir şeriat koyup sonra açıklama yapmaksızın ona tabi olanı cezalandıran kimse, ulaştırmayan bir yola sevk edip arkadaşı helak olan ve bu sebeple sevk edenin saptırıcı olduğu kimse gibi olacağından şöyle buyurdu: {ليضل قوماً} “bir topluluğu saptıracak”, yani kendisini nesh eden bir nâsih sebebiyle nehyolunan şeyi işlemelerinden ötürü sapanlara yapılan cezalandırma gibi kendilerine muamele edecek [değildir], {بعد إذ هداهم} “onları hidayete erdirdikten sonra”, yani kendileri için koyduğu bir şeriatla, {حتى يبين لهم} “onlara apaçık bildirmedikçe”, yani acizlik derdine şifa veren tam bir açıklamayla, {ما يتقون} “sakınacakları şeyleri”, yani daha önce bulundukları mubahlık durumunu nesh eden bir nâsih ile onun tehlikesinden korkarak sakınmaya ve kaçınmaya layık olan şeyleri.
ولما كان الذي يأمر بسلوك طريق ثم يترك فيها ما يحتاج إلى البيان إنما يؤتى عليه من الجهل أو النسيان. نفي ذلك سبحانه عن نفسه فقال معللاً لعدم الإضلال: {إن الله} أي المحيط بصفات الكمال {بكل شيء عليم*} أي بالغ العلم فلا يتطرق إليه خفاء بوجه من الوجوه في حين من الأحيان فهو يبين لكم جميع ما تأتون وتذرون وما يتوقف عليه الهدى، وما تركه فهو إنما يتركه رحمة لكم {لا يضل ربي ولا ينسى} [طه: ٥٢] فلا تبحثوا عنه؛ ثم علل علمه بكل شيء بأن قدرته شاملة فهو قادر على نصرة من يريد والانتقام ممن يريد، فلا ينبغي لأحد أن يحب إلا فيه ولا يبغض إلا فيه ولا يهتم بعداوة أحد ممن عاداه فقال: {إن الله} أي الملك الأعظم {له} أي بكل اعتبار تعدونه من اعتبارات الكمال {ملك السماوات والأرض} فلا يخفى عليه شيء فهو خبير بكل ما ينفعكم ويضركم وهو وليكم، يبينه لكم، ومن كان له جميع الملك كان بحيث لا يستعصي على أمره شيء: علم ولا غيره، لأن العلم من أعظم القوى والقدر، ولا يكون الملك إلا عالماً قادراً؛ ثم علل قدرته وعلمه بما يشاهد متكرراً من فعله في الحيوان والنبات وغير ذلك فقال: {يحيي ويميت} أي بكل معنى فهو الذي أحياكم وغيركم الحياة الجسمانية وخصم أنتم بالحياة الإيمانية، وكما جعل غيركم بعضهم أولياء بعض وجمعهم كلهم على ولاية عدوهم الشيطان جعلكم
Bir yola girilmesini emredip sonra onda açıklamaya muhtaç olan şeyi bırakan kimsenin bu durumu ancak cehaletten veya unutmaktan kaynaklanacağından; Yüce Allah bunu Kendi zatından nefyederek saptırmamanın gerekçesi sadedinde şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani kemal sıfatlarını kuşatan [Allah], {بكل شيء عليم*} “her şeyi hakkıyla bilendir”; yani ilmi son derece tamdır, hiçbir bakımdan ve hiçbir vakitte O'na hiçbir gizlilik arız olmaz; binaenaleyh O, yapacağınız ve bırakacağınız her şeyi ve hidayetin kendisine bağlı olduğu şeyleri size açıklamaktadır; bıraktığı şeyleri ise ancak size bir rahmet olarak bırakmaktadır: {لا يضل ربي ولا ينسى} [Tâhâ: 52] “Rabbim şaşmaz ve unutmaz”; artık onu kurcalamayın. Sonra her şeyi bilmesini, kudretinin her şeyi kuşatmasıyla gerekçelendirdi; zira O dilediğine yardım etmeye ve dilediğinden intikam almaya kadirdir; artık hiç kimseye ancak O'nun rızası için sevmek, ancak O'nun için buğzetmek ve O'na düşman olan kimselerden hiçbirinin düşmanlığını dert etmemek yaraşır; şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani en yüce Hükümran, {له} “O'nundur”, yani kemal mülahazalarından saydığınız her mülahaza ile O'nundur, {ملك السماوات والأرض} “göklerin ve yerin mülkü”; binaenaleyh O'na hiçbir şey gizli kalmaz; O size fayda ve zarar veren her şeyden haberdardır ve sizin dostunuzdur, onu size açıklar. Bütün mülk kendisine ait olan kimse, ilim veya başka hiçbir şey O'nun emrine karşı gelemeyecek bir konumdadır; çünkü ilim en büyük kuvvetlerden ve kudretlerdendir; Hükümran ancak bilen ve güç yetiren olur. Sonra kudretini ve ilmini, hayvanlarda, bitkilerde ve diğer varlıklarda fiilinden sürekli müşahede edilen şeylerle gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {يحيي ويميت} “diriltir ve öldürür”, yani her anlamda. Size ve sizden başkalarına cismani hayatı veren ve sizi de imani hayat ile seçkin kılan O'dur. Başkalarını birbirlerinin dostu kıldığı ve hepsini düşmanları olan şeytanın dostluğunda topladığı gibi sizi de
أنتم أولياء ربكم الرحمن فهو وليكم وناصركم {وما} أي والحال أنه ما {لكم} ولما كان ليس لأحد أن يجوز كل ما دون رتبته سبحانه، أثبت الجار فقال. {من دون الله} أي الملك الذي له الأمر كله، وأغرق في النفي بقوله: {من ولي} أي قريب يفعل معكم من الحياطة والنصح ما يفعل القريب من النصرة وغيره.
Rabbiniz olan Rahmân'ın dostları kılmıştır; binaenaleyh O sizin dostunuz ve yardımcınızdır. {وما} “Ve yoktur”, yani şu halde yoktur, {لكم} “sizin için”; Yüce Zatının derecesinin altındaki hiçbir şeyi hiç kimsenin aşması mümkün olmadığından harf-i ceri sabit tutarak şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka”, yani bütün emir kendisine ait olan Hükümran'dan başka; ve şu sözüyle olumsuzluğu pekiştirdi: {من ولي} “hiçbir dost”, yani yardım ve diğer hususlarda bir yakının yaptığı koruma ve nasihati sizinle yapacak hiçbir yakın [yoktur].
ولما كان الإنسان قد ينصره غير قريبه قال. {ولا نصير*} أي فلا توالوا إلا من كان من حزبه وأهل حبه وقربه، وفيه تهديد لمن أقدم على ما ينبغي أن يتقي لا سيما الملاينة لأعداء الله من المساترين والمصارحين، فإن غاية ذلك موالاتهم وهي لا تغني من الله شيئاً.
İnsana bazen yakını olmayan kimse de yardım edebileceğinden şöyle buyurdu: {ولا نصير*} “ve hiçbir yardımcı da [yoktur]”. O halde ancak O'nun fırkasından, sevgisinin ve yakınlığının ehlinden olan kimseyi dost edinin. Bunda, sakınılması gereken şeye yeltenen kimseye, özellikle de gizlenen veya açıkça düşmanlık eden Allah düşmanlarına yumuşak davrananlara bir tehdit vardır; zira bunun son noktası onları dost edinmektir, o da Allah'a karşı hiçbir fayda sağlamaz.
ولما أشار إلى أنه هو وليهم أحياهم بروح منه مبين لهم ما يصلحهم وأنه لا ولي لهم غيره، أقام الدليل على ذلك بقوله: {لقد تاب الله} أي الذي له الجلال والإكرام {على النبي} أي الذي لا يزال عنده من الله خبر عظيم يرشده إلى ما يؤذن بتقوية حياته برفع درجاته، فما من مقام يرقيه إليه إلا رأى أنه لمزيد علوه وتقربه للمقام الذي كان دونه، فهو في كل لمحة في ارتقاء من كامل إلى أكمل إلى ما لا نهاية له.
Kendilerine salahlarını açıklayan Kendi katından bir ruh ile onları dirilten dostlarının Kendisi olduğuna ve Kendisinden başka dostları olmadığına işaret edince, buna şu sözüyle delil getirdi: {لقد تاب الله} “Andolsun ki Allah tövbeyi kabul etmiştir”, yani celal ve ikram sahibi olan [Allah], {على النبي} “Peygamber'in”, yani katında sürekli olarak Allah'tan derecelerini yükselterek hayatını kuvvetlendirmeyi müjdeleyen büyük bir haber bulunan zatın [tövbesini]; O'nun kendisini yükselttiği hiçbir makam yoktur ki, o makamın daha da yüceliği ve yakınlığı sebebiyle altındaki makama nispetle [bir noksanlık] görmüş olmasın; binaenaleyh o her lahzada kâmilden daha kâmile doğru sonu olmayan bir yükseliş içindedir.
ولما أخبر تعالى بعلو رتبة النبي ﷺ بترقيته في رتب الكمالات والأكمليات إلى ما لا نهاية له على وجه هو في غاية البعث لكل
Yüce Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rütbesinin yüceliğini, onu kemalat ve ekmeliyat derecelerinde sonu olmayan bir şekilde yükseltmesiyle, her
مؤمن على المبادرة إلى التوبة، أكد ذلك بقوله: {والمهاجرين والأنصار} بمحو هفواتهم ورفع درجاتهم {الذين اتبعوه} أي النبي ﷺ {في ساعة العسرة} أي أزمنة عزوة تبوك، كانوا في عسرة من الزمان بالجدب والضيقة الشديدة والحر الشديد، وعسرة من الظهر «يعتقب العشرة» على بعير واحد. وعسرة من الزاد «تزودوا التمر المدوّد والشعير المسوّس والإهالة الزنخة» وبلغت بهم الشدة أن اقتسم التمر اثنان، وربما مصها الجماعة ليشربوا عليها الماء، وفي عسرة من الماء حتى نحروا الإبل واعتصروا فروثها؛ وسماها ساعة تهويناً لأوقات الكروب وتشجيعاً على مواقعة المكاره فإن أمدها يسير وأجرها عظيم خطير، فكانت حالهم باتباعه في هذه الغزوة أكمل من حالهم قبلها، وأشار سبحانه إلى تفاوتهم في الثبات على مقامات عالية، ترقوا بالتوبة إلى أعلى منها، وفي قبول وساوس أبعدتهم التوبة عن قبولها بقوله: {من بعد ما كاد} أي قرب قرباً عظيماً {يزيغ} أي تزول عن أماكنها الموجبة لصلاحها، وأشار ب «من» إلى تقارب ما بين كيدودة الزيغ والتدارك بالتوبة. ولما كان المقام للزلازل،
mümini tövbeye koşmaya son derece sevk edecek bir üslupla haber verince, bunu şu sözüyle pekiştirdi: {والمهاجرين والأنصار} “ve Muhacirlerin ve Ensar'ın da [tövbelerini kabul etti]”; onların hatalarını silerek ve derecelerini yükselterek; {الذين اتبعوه} “ona uyanların”, yani Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, {في ساعة العسرة} “o zorluk saatinde”, yani Tebük gazvesi zamanlarında. Onlar kuraklık, şiddetli darlık ve aşırı sıcakla zamanın zorluğu içindeydiler; binek zorluğu içindeydiler; «on kişi bir deveye nöbetleşe biniyordu». Azık zorluğu içindeydiler; «kurtlanmış hurma, güvelenmiş arpa ve kokmuş don yağı azık edinmişlerdi». Şiddet öyle bir dereceye vardı ki bir hurmayı iki kişi bölüşüyor, bazen bir grup üzerine su içmek için o hurmayı emiyordu; su zorluğu içindeydiler, öyle ki develeri kesip işkembelerindeki suyu sıkıyorlardı. Sıkıntı vakitlerini hafifletmek ve zorluklara göğüs germeye teşvik etmek için onu «saat» olarak adlandırdı; zira onun süresi az, mükafatı ise pek büyük ve mühimdir. Bu gazvede ona tabi olma halleri, bundan önceki hallerinden daha kamil oldu. Yüce Allah, tövbe ile daha üstüne yükseldikleri yüce makamlarda sebat etmelerindeki ve tövbenin kendilerini kabul etmekten uzaklaştırdığı vesveseleri kabul etmelerindeki farklılıklarına şu sözüyle işaret etti: {من بعد ما كاد} “hemen hemen yaklaştıktan sonra”, yani son derece yaklaştıktan sonra, {يزيغ} “kaymaya”, yani salahlarını gerektiren yerlerinden zail olmaya. «Min» (من) harfiyle kaymaya yaklaşma ile tövbeyle telafi edilme arasındaki yakınlığa işaret etti. Makam sarsıntılar makamı olduğundan,
ناسب التعبير بما منه الانقلاب والفرقة فقال: {قلوب فريق} أي هم بحيث تحصل منهم الفرقة لما هناك من الزلازل المميلة {منهم} أي من عظيم ما نالهم من الشدائد فتميل لذلك عن الحق كأبي خيثمة ومن أحب الراحة وهاب السفر في ذلك الحر الشديد إلى بني الأصفر الملوك الصيد الأبطال الصناديد، وهم ملء الأرض كثرة وقدر الحصى عدة ومثل الجبال شدة، ثم عزم الله له فلحق برسول الله ﷺ فرجع سبحانه بالجميع إلى ما كانوا عليه قبيل مقاربة الزيغ من مباعدته، ولما صاروا كمن لم يقارب الزيغ.
Dönme ve ayrılmanın kendisinden kaynaklandığı şeyle ifade edilmesi uygun düştü; bu sebeple şöyle buyurdu: {قلوب فريق} “bir kısmının kalpleri”, yani oradaki kaydırıcı sarsıntılardan dolayı kendilerinden ayrılık meydana gelecek bir halde olan, {منهم} “onlardan”, yani başlarına gelen şiddetli sıkıntılardan dolayı bu sebeple haktan meyleden kimselerin [kalpleri]; tıpkı Ebû Hayseme ve o şiddetli sıcakta rahatı sevip kibirli, yiğit ve cesur hükümdarlar olan Benî Asfar'a (Rumlar'a) doğru sefere çıkmaktan çekinen kimseler gibi. Oysa onlar yeryüzünü dolduracak kadar çok, çakıl taşları kadar sayısız ve dağlar gibi çetindiler. Sonra Allah ona azim verdi de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişti. Yüce [Allah] hepsini, kaymaya yaklaşmadan hemen önceki uzaklaşma hallerine geri döndürdü. Onlar kaymaya hiç yaklaşmamış kimseler gibi olunca,
أعلاهم إلى مقام آخر عبرعن عظمته بأداة التراخي فقال: {ثم تاب عليهم} أي كلهم تكريراً للرفعة، أو على من كاد يزيغ بالثبات على مباعدة الزلات وبالترقي في أعالي الدرجات إلى الممات؛ ونقل أبو حيان عن الحسن أن زيغها همها بالانصراف لما لقيت من المشقة، قال وقيل: ساء ظنها بما رأته من شدة العسرة وقلة الوفر وبعد الشقة وقوة العدو المقصود -انتهى. ويجوز أن يكون عبر ب {ثم} لوصولهم إلى حالة يبعد معها الثبات فضلاً عن مباعدة مواقع الزلات فثبتها حتى عادت كالحديد من غير سبب ظاهر من «جيش أو غيره» فثبت بذلك أنه مالك الملك متمكن
onları yüceliğini terâhî (süreklilik ve derece bildiren) edatıyla ifade ettiği başka bir makama yükselterek şöyle buyurdu: {ثم تاب عليهم} “sonra onların tövbelerini kabul buyurdu”, yani yüceliği pekiştirmek için hepsinin [tövbesini kabul etti] ya da kaymak üzere olan kimsenin, günahlardan uzak durma hususunda sebat etmesini ve ölüme kadar derecelerin en yükseğine terfi etmesini sağlayarak [tövbesini kabul etti]. Ebû Hayyân, Hasan'dan naklen kalplerin kaymasının, karşılaştıkları meşakkat sebebiyle geri dönme niyetleri olduğunu aktarmış ve şöyle demiştir: Denildi ki: 'Aşırı darlık, imkânların azlığı, mesafenin uzaklığı ve hedeflenen düşmanın gücü karşısında gördükleri şeyler sebebiyle kötü zanna kapıldılar' -nakil bitti-. {ثم} “Sonra” edatıyla ifade edilmiş olması, onların günah mahallinden uzak durmak şöyle dursun, sebat etmenin bile uzak görüldüğü bir hale ulaşmış olmaları sebebiyle de olabilir. Nitekim Allah onları sebatkâr kıldı, öyle ki «ordu veya başka bir şeyden» görünür bir sebep olmaksızın demir gibi sağlam hale geldiler. Böylece O'nun mülkün tek sahibi olduğu, dilediği her şeyi yapmaya güç yetirdiği
من فعل كل ما يريده وأنه لا ولي لهم سواه: ثم علل لطفه بهم بقوله: {إنه بهم رؤوف رحيم*} والرأفة: شدة الرحمة، فقدم الأبلغ فيقال فيه ما قيل في {الرحمن الرحيم} فالمعنى أنه يرحمهم أعلى الرحمة بإسباغ جلائل النعم ودفع جلائل النقم، ويرحمهم أيضاً بإسباغ دقائق النعم ودفع دقائق النقم، وقيل: الرأفة: إزالة الضر، والرحمة: إيصال النفع، ومادة رأف تدور مع السعة على ما أُشير إليه في سورة سبحان على شدة الوصلة. فالرأفة - كما قال الحرالي في البقرة - عطف العاطف على من يجد عنده منه وصلة، فهي رحمة ذي الصلة بالراحم، والرحمة تعم من لا صلة له بالراحم - انتهى. فتكون الرأفة حينئذ للثابتين والرحمة لمن قارب الزيغ. فيصير الثابت مرحوماً مرتين لأنه منظور إليه بالصفتين، وتقدم عند الحزبين من البقرة ما ينفع هنا.
ve onlar için O'ndan başka hiçbir veli bulunmadığı kesinleşti. Sonra onlara olan lütfunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {إنه بهم رؤوف رحيم*} “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” Re'fet (şefkat), rahmetin en şiddetlisidir; bu sebeple daha beliğ olanı öne alınmıştır. Dolayısıyla {الرحمن الرحيم} “Rahmân ve Rahîm” hakkında söylenenler burada da söylenir. Anlam şudur: O, büyük nimetleri bolca ihsan edip büyük belaları defederek onlara en üstün rahmetiyle merhamet ettiği gibi; ince ve latif nimetleri bolca ihsan edip ince ve latif sıkıntıları defederek de onlara merhamet eder. Şöyle de denilmiştir: Re'fet zararı gidermek, rahmet ise faydayı ulaştırmaktır. Ra-e-fe (رأف) kökü, genişliğiyle birlikte Sübhân (İsrâ) Suresi'nde işaret edildiği üzere bağın şiddeti etrafında döner. Harallî'nin Bakara Suresi'nde dediği gibi re'fet: Şefkat gösterenin, yanında kendisinden bir bağ bulduğu kimseye yönelmesidir; dolayısıyla bu, merhamet edenle bağı olan kimseye yapılan rahmettir. Rahmet ise merhamet edenle bağı olmayan kimseyi de kapsar -nakil bitti-. Bu durumda re'fet sebat edenler için, rahmet ise kaymaya yaklaşanlar için olur. Böylece sebat eden kimse, her iki sıfatla da nazar edildiği için iki defa rahmete mazhar olmuş olur. Bakara Suresi'ndeki iki fırka bahsinde buraya fayda sağlayacak açıklamalar geçmişti.
ولما صرح بالتوبة على من قارب الزيغ وخلط معهم أهل الثبات إشارة إلى أن كل أحد فقير إلى الغني الكبير وليكون اقترانهم بأهل المعالي، وجعلهم في حيزهم تشريفاً لهم وتأنيساً لئلا يشتد إنكارهم، أتبعه التوبة على من وقع منه الزيغ فقال غير مصرح بالزيغ تعليماً للأدب وجبراً للخواطر المنكسرة: {وعلى} أي ولقد
Herkesin o Zengin ve Büyük [Allah]'a muhtaç olduğuna işaret etmek ve yüce makam sahipleriyle beraber anılmalarını, onların safında yer almalarını kendileri için bir şeref ve inkârlarının şiddetlenmemesi için bir teselli kılmak maksadıyla kaymaya yaklaşanların tövbesini açıkça zikredip sebat ehlini de onlara dahil edince, bunun ardından günaha fiilen düşen kimselerin tövbesini getirdi. Edebi öğretmek ve kırık kalpleri onarmak maksadıyla kaymayı açıkça zikretmeksizin şöyle buyurdu: {وعلى} “ve [tövbelerini kabul etti]”, yani andolsun ki Allah tövbelerini kabul etti
تاب الله على {الثلاثة الذين} .
{الثلاثة الذين} “o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti] ki”.
ولما كان الخلع للقلوب مطلق التخليف، بني للمفعول قوله: {خلفوا} أي خلفهم رسول الله ﷺ بالهجران ونهى الناس عن كلامهم، وأخر الحكم فيهم ليأتي أمر الله في بيان أمرهم واستمر تخليفهم {حتى إذا ضاقت} أشار إلى عظيم الأمر بأداة الاستعلاء فقال: {عليهم الأرض} أي كلها {بما رحبت} أي مع شدة اتساعها، أي ضاق عليهم فسيحها ووسعها.
Kalpleri yerinden söken şey geride bırakılmanın bizzat kendisi olduğu için, şu sözü meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirildi: {خلفوا} “onlar geride bırakılmışlardı”, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla ilişkiyi keserek onları geride bıraktı, insanları onlarla konuşmaktan menetti ve durumlarını açıklayacak Allah'ın emri gelinceye kadar haklarındaki hükmü erteledi. Onların geride bırakılmaları devam etti; {حتى إذا ضاقت} “Nihayet daraldığı zaman”, istila (üzerine gelme) edatıyla meselenin büyüklüğüne işaret ederek şöyle buyurdu: {عليهم الأرض} “onlara yeryüzü”, yani onun tamamı, {بما رحبت} “bütün genişliğine rağmen”, yani alabildiğine geniş olmasına rağmen yeryüzünün o enginliği ve ferahlığı onlara dar geldi.
ولما كان هذا قد يراد به الحقيقة، وكان ضيق المحل قد لا يستلزم ضيق الصدر، أتبعه الدلالة على أن المراد المجاز فقال: {وضاقت عليهم} بالهم المزعج والغم المقلق {أنفسهم} أي من شدة ما لاقوا من الهجران حتى بالكلام حتى برد السلام؛ ولما كان ذلك لا يقتضي التوبة إلا بالمراقبة، أتبعه ذلك للتخلف بها قوله: {وظنوا} أي أيقنوا، ولعله عبر بالظن إيذان بأنهم لشدة الحيرة كانت قلوبهم لا تستقر على حال، فكان يقينهم لشدة الخواطر كأنه ظن، أو يقال - وهو حسن -: إن التعبير به عن يقين المخلصين إشارة إلى أن أعلى اليقين في التوحيد لا يبلغ الحقيقة على ما هي عليه أن لا يقدر أحد أن يُقدر لله حق قدره - كما قال صدق الخلق ﷺ «لا أحصى ثناء عليك، أنت كما أثنيت على نفسك» وهذا من النفائس فاستعمله في أمثاله {أن لا ملجأ} أي مهرب ومفزع {من الله}
Bununla hakiki anlam kastedilebileceği gibi mekânın daralması göğsün daralmasını gerektirmeyebileceği için, kastedilenin mecaz olduğuna delalet eden şu sözü peşinden getirdi: {وضاقت عليهم} “ve daralmıştı”, rahatsız edici keder ve huzursuzluk verici gam ile, {أنفسهم} “canları onlara [dar gelmişti]”, yani konuşmak şöyle dursun selama bile karşılık verilmeyecek derecede maruz kaldıkları dışlanmanın şiddetinden dolayı. Bu durum murakabe olmaksızın tövbeyi gerektirmediği için, bununla geride kalmayı şu sözüyle takip ettirdi: {وظنوا} “ve kesin olarak anlamışlardı ki”, yani yakinen bildiler. Zann ile ifade edilmesi, içine düştükleri şiddetli şaşkınlıktan ötürü kalplerinin hiçbir hal üzere sabit kalmadığına, zihinlerindeki vesveselerin yoğunluğu sebebiyle yakînlerinin adeta bir zann gibi olduğuna dikkat çekmek içindir. Yahut şöyle denilir -ki bu pek güzeldir-: İhlas sahiplerinin yakîninin bu kelimeyle ifade edilmesi, tevhitteki en üstün yakînin bile hakikate olduğu gibi bütünüyle erişemeyeceğine, zira hiç kimsenin Allah'ı hakkıyla takdir etmeye güç yetiremeyeceğine bir işarettir. Nitekim yaratılmışların en doğrusu [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sana olan övgüleri sayamam; Sen kendini övdüğün gibisin.» Bu, pek kıymetli nüktelerdendir; benzer yerlerde de bunu kullan. {أن لا ملجأ} “hiçbir sığınak yoktur”, yani kaçacak ve sığınılacak hiçbir yer yoktur, {من الله} “Allah'tan”,
أي الذي له الإحاطة الكاملة {إلا إليه} أي بما يرضيه، وهو مثل لتحيرهم في أمرهم، وجواب {إذا} محذوف دل عليه صدر الكلام تقديره: تداركهم بالتوبة فردهم إلى ما كانوا عليه قبل مواقعة الذنب.
yani tam bir kuşatıcılığa sahip olandan, {إلا إليه} “yine O'ndan başka”, yani O'nu razı edecek şeye sığınmaktan başka. Bu, onların durumlarındaki şaşkınlıklarına bir misaldir. {إذا} edatının cevabı hazfedilmiştir; kelamın başı buna delalet etmektedir, takdiri şöyledir: 'Onları tövbe ile telafi buyurdu da günahı işlemeden önceki hallerine geri döndürdü.'
ولما كان ما عملوه من التخلف عن أمر الرسول ﷺ عظيماً بمجرد المخالفة ثم يترك المواساة ثم بالرغبة عنه ﷺ ثم بأمور عظيمة شديدة القبح وخيمة فكان يبعد معه الزيادة عن رتبة التوبة، أعلم سبحانه أنه رقاهم في رتب الكمال بأن جعل ذلك سبباً لتطهيرهم من جميع الأدناس وتنقيتهم من سائر الأردان المقتضي لمزيد القرب بالعروج في مصاعد المعارف - كما أشار إليه قوله ﷺ لكعب ﵁ «أبشر بخير يوم مرَّ عليك منذ ولدتك أمك» ، أتبع ذلك سبحانه الإعلام به بقوله - مشيراً إلى ما بعده لولا فضل الله - بأداة الاستبعاد: {ثم تاب عليهم} أي رجع بهم بعد التوبة إلى مقام من مقامات سلامة الفطرة الذي هو أحسن تقويم يعلو لعلوه بالنسبة إلى ما دونه، توبة {ليتوبوا} أي ليرجعوا إلى ما تقتضيه الفطرة الأولى من الثبات على ما كانوا عليه من الإحسان في الدين والتخلق بإخلاق السابقين، ولعله عبر بالظن موضع العلم إشارة إلى أنه يكفي في الخوف من جلاله للانقطاع إليه مجرد الظن بأنه لا سبب إليه إلا منه لأنه محيط بكل شيء لا يعجزه شيء، ويمكن أن يكون التعبير - {ثم} إشارة إلى عظيم ما قاسوا من الأهوال وما ترقوا إليه من مراتب الخوف، وامتنان عليهم بالتوبة
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinden geri kalma yönündeki fiilleri, sırf muhalefet olması, ardından yardımlaşmayı terk etmeleri, sonra ondan sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirmeleri ve son derece çirkin ve vahim büyük işler içermesi bakımından çok büyüktü. Dolayısıyla tövbe rütbesinin ötesine geçmeleri uzak bir ihtimaldi. Yüce Allah, bunu onları her türlü kirden arındırma ve bütün paslardan temizleme sebebi kılarak kemalat derecelerine yükselttiğini bildirdi; bu da marifet basamaklarına tırmanarak yakınlığın artmasını gerektirmektedir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ka'b'a radıyallâhu anh söylediği şu söz buna işaret etmektedir: «Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı gününle müjdelen!» Yüce Allah, Allah'ın lütfu olmasaydı ne kadar uzak olacağına istib'ad (uzaklık) edatıyla işaret ederek bunu bildirmeyi şu sözüyle devam ettirdi: {ثم تاب عليهم} “Sonra onların tövbelerini kabul buyurdu”, yani tövbeden sonra onları, altındakine nispetle yüceliğinden dolayı yükselen ve en güzel kıvam olan fıtrat selameti makamlarından bir makama döndürdü; öyle bir tövbe ki, {ليتوبوا} “tövbe etsinler diye”, yani dinde ihsan üzere ve öncekilerin ahlakıyla ahlaklanarak önceki hallerindeki sebatın gerektirdiği ilk fıtrata dönsünler diye. İlim yerine zann lafzının kullanılması, O'nun celalinden korkup yalnızca O'na yönelmek hususunda, O'ndan başka bir sığınak bulunmadığına dair zannın dahi yeterli olduğuna işaret etmek içindir; zira O her şeyi kuşatmıştır ve hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. {ثم} “Sonra” ifadesi, çektikleri büyük dehşetlere, yükseldikleri korku mertebelerine ve işledikleri
من عظيم ما ارتكبوا، وإنما خصوا عن رفقائهم بأن أرجئوا لأمر الله لعلو مقامهم بما لهم من السابقة ورسوخ القدم في الإسلام، فالمخالفة اليسيرة منهم أعظم من الكثير من غيرهم لأنهم أئمة الهدى ومصابيح الظلم، ومن هذا البارق - حسنات الأبرار سيئات المقربين - ثم علل التوبة بأمر يعم غيرهم ترغيباً فقال معبراً بما يشير مع أعلى مقامهم إلى نزوله عن مقام من قبلهم: {إن الله} أي الذي له الكمال كله {هو} أي وحده {التواب} أي البليغ التوبة على من تاب وإن عظم جرمه وتكررت توبته لتكرر ذنوبه {الرحيم*} أي المكرم لمن أراد من عباده بأن يحفظه على ما يرتضيه فلا يزيغ، ويبالغ في الإنعام عليه.
büyük günahtan sonra kendilerine tövbe lütfedilmiş olmasına bir işaret de olabilir. Geçmişteki faziletleri ve İslam'daki köklü geçmişleri sebebiyle makamlarının yüceliğinden ötürü, haklarındaki hüküm Allah'ın emrine ertelenmek suretiyle arkadaşları arasından özellikle ayrıldılar. Çünkü onların yapacağı küçük bir muhalefet, başkalarının yapacağı pek çok muhalefetten daha büyüktür; zira onlar hidayet önderleri ve karanlıkların kandilleridir. Şu söz de bu ışıktan kaynaklanır: «İyilerin iyilikleri, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) kötülükleridir.» Sonra teşvik etmek amacıyla tövbeyi başkalarını da kapsayan bir hususla gerekçelendirerek, makamlarının yüksekliğiyle birlikte kendilerinden öncekilerin makamından daha aşağıda olduğuna işaret eden bir üslupla şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani mutlak kemal sahibi olan, {هو} “yalnız O'dur”, {التواب} “tövbeleri çokça kabul eden”, yani suçu ne kadar büyük olursa olsun ve günahları tekrarlandığı için tövbesi ne kadar tekrarlanırsa tekrarlansın tövbe edenin tövbesini pek beliğ bir şekilde kabul eden, {الرحيم*} “çok merhametli olan.”, yani kullarından dilediğini razı olduğu hal üzere muhafaza edip kaydırmamak suretiyle ikramda bulunan ve ona olan nimetini katbekat artıran.
ولما كان الذي نالوا به الإقبال من مولاهم عليهم - مما وصفهم به من الضيق وما معه - هو التقوى والصدق في الإيمان كما كان ما يجده الإنسان في نفسه مما الموت عنده والقذف في النار أحب إليه من التلفظ به صريح الإيمان بشهادة المصطفى ﷺ، رغب سبحانه في الصدق فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا ذلك {اتقوا الله} أي خافوا سطوة من له العظمة الكاملة تصديقاً لدعواكم فلا تفعلوا إلا ما يرضيه {وكونوا} أي كوناً صادقاً بجميع الطبع والجبلة {مع الصادقين*} أي في كل أمر يطلب منهم، ولعله أخرج الأمر مخرج العموم ليشمل
Kendilerine vasfedilen darlık ve beraberindeki sıkıntılardan sonra Mevlaları katından yönelmeye mazhar olmalarının sebebi takva ve imandaki doğruluk olduğu gibi; kişinin içinde bulup da ölmenin ve ateşe atılmanın onu telaffuz etmekten daha sevimli geldiği şey, Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahitliğiyle apaçık imanın ta kendisidir. Bu sebeple Yüce [Allah] doğruluğa teşvik ederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, yani bunu iddia edenler! {اتقوا الله} “Allah'a karşı takva sahibi olun”, yani iddianızı doğrulamak adına tam azamet sahibinin azabından korkun da O'nu razı edecek şeylerden başkasını yapmayın, {وكونوا} “ve olun”, yani bütün fıtrat ve yaratılışınızla gerçek bir oluşla, {مع الصادقين*} “doğrularla beraber.”, yani kendilerinden istenen her hususta. Emri umum (genel) sığasında getirmesi,
كل مؤمن، فمن كان مقصراً كانت آمره له باللحاق، ومن كان مسابقاً كانت حاثة له على حفظ مقام الاستباق، ولعله عبر ب {مع} ليشمل أدنى الدرجات، وهو الكون بالجثت، وقد روى البخاري توبة كعب أحد هؤلاء الثلاثة ﵃ في مواضع من صحيحه منها التفسير، وكذا رواه غيره عن كعب نفسه ﵁ «أنه لم يتخلف عن رسول الله ﷺ في غزوة غزاها قط غير غزوتين: غزوة العسرة - يعني هذه - وغزوة بدر، وأن تخلفه ببدر إنما كان لأن النبي ﷺ لم يندب الناس إليها ولا حثهم عليها لأنه ما خرج أولاً إلا لأجل العير، قال: فأجمعت صدق رسول الله ﷺ، كان قل ما يقدم من سفر سافره إلا ضحى، وكان يبدأ بالمسجد فيركع ركعتين ونهى النبي ﷺ عن كلامي وكلام صاحبي - يعني مرارة بن الربيع العمري وهلال بن أمية الواقفي - ولم ينه عن كلام أحد من المتخلفين غيرنا، فاجتنب الناس كلامنا فلبثت كذلك حتى طال عليَّ الأمر، وما من شيء أهم إلي من أن أموت فلا يصلي عليّ النبي ﷺ أو يموت النبي ﷺ فأكون من الناس بتلك المنزلة فلا يكلمني أحد منهم ولا يصلي عليّ، فأنزل الله ﷿ توبتنا على نبيه ﷺ حين بقي الثلث الآخر من الليل ورسول الله ﷺ عند أم سلمة ﵂، وكانت أم سلمة
her mümini kapsaması içindir; böylece kusurlu olan kimseye yetişmeyi emreder, önde yarışan kimseyi ise yarışta önde olma makamını korumaya teşvik eder. {مع} “beraber” edatıyla ifade etmesi, en alt dereceyi, yani bedenlerle beraber bulunmayı da kapsaması içindir. Buhârî, bu üç kişiden biri olan Ka'b'ın radıyallâhu anhüm tövbesini Sahîh'inin tefsir gibi muhtelif yerlerinde rivayet etmiştir. Başkaları da bunu bizzat Ka'b'dan radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: «O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı gazvelerden ikisi müstesna hiçbir gazveden geri kalmamıştı: Zorluk gazvesi -yani bu gazve- ve Bedir gazvesi. Bedir'den geri kalması ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları ona çağırmadığı ve teşvik etmediği içindi; zira o ilk olarak kervan için çıkmıştı. Ka'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğruyu söylemeye karar verdim. O, çıktığı bir seferden nadiren kuşluk vaktinden başka bir vakitte dönerdi. Döndüğünde önce mescide başlar, iki rekat namaz kılardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle ve iki arkadaşımla -yani Murâre b. Rebî' el-Âmirî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî ile- konuşulmasını yasakladı; geri kalanlardan bizim dışımızda hiç kimseyle konuşulmasını yasaklamadı. İnsanlar bizimle konuşmaktan kaçındı. Bu hal üzere kaldım, öyle ki bu durum bana pek uzadı. Benim için ölüp de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in cenaze namazımı kılmamasından ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat edip de insanlar arasında bu konumda kalmamdan, hiç kimsenin benimle konuşmamasından ve cenaze namazımı kılmamasından daha mühim bir şey yoktu. Yüce Allah tövbemizi, gecenin son üçte biri kaldığında ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'nin radıyallâhu anhâ yanında iken Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem indirdi. Ümmü Seleme
محسنة في شأني معنية في أمري فقال رسول الله ﷺ: ياأم سلمة! تيب على كعب، قالت: أفلا أرسل إليه فأشره؟ قال: إذن يحطمكم الناس فيمنعوكم النوم سائر الللية حتى إذا ﷺ صلاة الفجر آذن بتوبة الله علينا، وكان إذا استبشر استنار وجهه حتى كأنه قطعة من القمر، وكنا - أيها الثلاثة الذين خلفوا - خلفنا عن الأمر الذي قبل من هؤلاء الذين اعتذروا حين أنزل الله لنا التوبة، فلما ذكر الذين كذبوا رسول الله ﷺ من المتخلفين واعتذروا بالباطل ذكروا بشر ما ذكر به أحد، قال الله ﷿ {يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم} » .
benim durumuma iyilikle yaklaşır, meselemle ilgilenirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Ümmü Seleme! Ka'b'ın tövbesi kabul edildi' buyurdu. O: 'Ona haber gönderip müjdeleyeyim mi?' dedi. [Resûlullah]: 'O zaman insanlar üzerinize hücum eder ve gecenin geri kalanında sizi uyutmazlar' buyurdu. Sabah namazını kıldığında sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın tövbemizi kabul ettiğini ilan etti. Sevindiği zaman yüzü öyle nurlanırdı ki adeta bir ay parçası gibi olurdu. Bizler -yani geride bırakılan o üç kişi- Allah bizim için tövbeyi indirdiğinde, özür beyan eden şu kimselerden kabul edilen şeyden geri bırakılmıştık. Geri kalanlardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalan söyleyip batıl mazeretler ileri sürenler zikredildiğinde, bir kimsenin anılabileceği en kötü şekilde anıldılar. Yüce Allah şöyle buyurdu: {يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم} “Onların yanına döndüğünüzde size özür beyan edecekler”».
ولما كان ما نالهم من الأهوال إنما نالهم بتخلفهم عن أشرف الخلق، والذي التفت بهم إلى مرابع الإقبال إنما هو الصدق، قال تعالى ناهياً بصيغة الخبر ليكون أبلغ، جامعاً إليهم من كان على مثل حالهم في مطلق التخلف: {ما كان} أي ما صح وما انبغى بوجه من الوجوه {لأهل المدينة} أي التي هي سكن رسول الله ﷺ وهي دار الهجرة ومعدن النصرة {ومن حولهم} أي في جميع نواحي المدينة الشريفة {من الأعراب} أي من سكان البوادي الذين أقسموا بالإسلام {أن يتخلفوا} أي في أمر من الأمور {عن رسول الله}
Onların maruz kaldığı dehşetli haller ancak yaratılmışların en şereflisinden geri kalmaları sebebiyle başlarına geldiği ve onları lütuf bahçelerine yönelten şey de yalnızca doğruluk olduğu için, Yüce [Allah] daha beliğ olması maksadıyla haber kalıbında nehyederek ve mutlak manada geri kalma hususunda onların durumunda olanları da onlara katarak şöyle buyurdu: {ما كان} “Yaraşmaz / Uygun düşmez”, yani hiçbir surette doğru ve layık olmaz, {لأهل المدينة} “Medine halkına”, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yurdu, hicret diyarı ve yardımın kaynağı olan [Medine halkına], {ومن حولهم} “ve onların etrafındakilere”, yani şerefli Medine'nin bütün civarındakilere, {من الأعراب} “bedevilerden”, yani İslam üzere yemin eden çöl sakinlerinden [olanlara], {أن يتخلفوا} “geri kalmaları”, yani hiçbir hususta, {عن رسول الله} “Allah'ın Resulü'nden”,
أي الملك الأعلى، ومن شأن المرسل إليه أن لا يبرح عن جنان الرسول لا سيما وهو رأس الصادقين الذين وقع الأمر بالكون معهم {ولا يرغبوا} أي وما كان لهم أن يرغبوا، ولعله قللهم بصيغة القلة بالنسبة إلى من أيده به ﷺ من جنوده فقال تعالى: {بأنفسهم عن نفسه} أي التي هي أشرف النفوس مطلقاً بأن يصونوا نفوسهم عما باشره ﷺ بل يلقونها في المتالف دونه وصيانة لنفسه الشريفة عن أدنى الأذى، فهى كالتعليل للأمر بالتقوى أي خافوا الله وأصدقوه كما صدق هؤلاء ليتوب عليكم كما تاب عليهم فإنه لم يكن لكم التخلف فهو نهي بليغ مع تقبيح وتوبيخ وإلهاب وتهييج.
yani Yüce Hükümdar'ın [elçisinden]. Gönderilen kimsenin şanı, elçinin yanından ayrılmamaktır; hele ki o, kendileriyle beraber olunması emredilen doğruların başı iken. {ولا يرغبوا} “ne de arzu etmeleri [yaraşır]”, yani onların arzu etmeleri de uygun düşmez. Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem kendileriyle desteklediği ordularına nispetle onları azlık sığasıyla ifade ederek Yüce Allah şöyle buyurdu: {بأنفسهم عن نفسه} “kendi canlarını onun canından üstün tutmayı”, yani bizzat mutlak olarak en şerefli nefis olan kendi nefsini koruduğu şeylerden kendi nefislerini esirgemeleri; bilakis onun uğrunda nefislerini tehlikelere atmaları ve onun şerefli canını en küçük bir eziyetten bile korumaları gerekirdi. Bu, takva emrinin bir nevi gerekçesidir; yani Allah'tan korkun ve bu kimselerin O'na sadakat gösterdiği gibi siz de sadakat gösterin ki, onların tövbesini kabul ettiği gibi sizin de tövbenizi kabul etsin; zira geri kalmak size yaraşmaz. Bu, çirkin gösterme, azarlama, gayrete getirme ve harekete geçirme içeren son derece beliğ bir nehiydir.
ولما علل الأمر بالتقوى، علل النهي عن التخلف بما يدل على صدق الإيمان فيصير نقيضه دالاً على نقيضه فقال: {ذلك} أي النهي العظيم عن التخلف في هذا الأسلوب النافي للكون {بأنهم لا يصيبهم ظمأ} أي عطش شديد {ولا نصب} أي تعب بالغ {ولا مخمصة} أي شدة مجاعة {في سبيل الله} أي طرق دين الملك الأعظم المتوصلة به إلى جهاد أعدائه، ورتبت هذه الأشياء ترتيبها في الوجود فإن مطلق الحركة يهيج الحرارة فينشأ العطش وتماديها يورث التعب، والأغلب
Takva emrini gerekçelendirince, geri kalma yasağını da imanın doğruluğuna delalet eden şeylerle gerekçelendirdi; böylece zıddı da zıddına delalet etmiş olur. Şöyle buyurdu: {ذلك} “Bu”, yani varlığı nefyeden bu üslup içindeki geri kalmaya dair o büyük nehiy, {بأنهم لا يصيبهم ظمأ} “onların hiçbir susuzluk çekmemeleri sebebiyledir”, yani aşırı bir susuzluk, {ولا نصب} “ne bir yorgunluk”, yani ileri derecede bir bitkinlik, {ولا مخمصة} “ne de bir açlık”, yani şiddetli bir açlık, {في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani o En Büyük Hükümdar'ın dininin düşmanlarıyla cihada ulaştıran yollarında. Bu hususlar varlıktaki sırasına göre dizilmiştir; zira mutlak hareket harareti tetikler ve susuzluk doğar, bunun devam etmesi yorgunluk getirir ve çoğunlukla
أن يكون قبل الجوع.
bu durum açlıktan önce gerçekleşir.
ولما كان المقصود من إجهاد النفس بما ذكر إرغام الكفار باقتحام أرضهم المتوصل به إلى إيمانهم بالنيل منهم، أتبع ذلك قوله: {ولا يطؤون موطئاً} أي وطأً أو مكاناً وطؤه {يغيظ الكفار} أي وطؤهم له بأرجلهم أو دوابهم {ولا ينالون من عدو نيلاً} أي كائناً ما كان صغيراً او كبيراً {إلا كتب لهم به} أي في صحائف الأعمال، بني للمفعول لأن القصد إثباته لا من معين {عمل صالح} أي ترتب لهم عليه أجر جزيل.
Zikredilen şeylerle nefsi yormaktan maksat, topraklarına girmek suretiyle kâfirlerin burnunu sürtmek ve onlara zarar vererek imana gelmelerine zemin hazırlamak olduğundan, bunu şu sözü takip ettirdi: {ولا يطؤون موطئاً} “ne de bir yere ayak basmazlar ki”, yani bir basışla basmazlar veya bastıkları bir mekân olmaz ki, {يغيظ الكفار} “kâfirleri öfkelendirecek”, yani ayaklarıyla yahut binekleriyle oraya basmaları [onları öfkelendirsin], {ولا ينالون من عدو نيلاً} “ve düşmana karşı bir başarı da elde etmezler ki”, yani küçük olsun büyük olsun her ne olursa olsun, {إلا كتب لهم به} “mutlaka bununla onların lehine yazılmış olmasın”, yani amel defterlerine. Meçhul (edilgen) fiil olarak getirilmiştir, çünkü maksat belirli birinden değil mutlak olarak yazılmasıdır; {عمل صالح} “salih bir amel”, yani onlar için buna karşılık büyük bir mükafat terettüp eder.
ولما كان فاعل هذه الأشياء مقدماً على المعاطب في نفسه ومحصلاً لعرض الجهاد، أشير على وجه التأكيد في جملة اسمية إلى أنه محسن، أما في حق نفسه فبإقامة الدليل بطاعته على صدق إيمانه. وأما في غيره من المؤمنين فبحمايتهم عن طمع الكافرين. وأما في حق الكفار فبحملهم على الإيمان بغاية الإمكان، فقال تعالى معللاً للمجازاة: {إن الله} أي الذي له صفات الكمال {لا يضيع} أي لا يترك تركه ما من شأنه الإهمال {أجر المحسنين*} وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً بالوصف.
Bu işleri yapan kimse kendi nefsi hususunda tehlikelere atılmış ve cihadın gayesini gerçekleştirmiş olduğundan, isim cümlesi kalıbında tekit yoluyla onun ihsan sahibi olduğuna işaret edildi. Kendi nefsi hakkında [muhsindir], çünkü itaatiyle imanının doğruluğuna delil getirmiştir. Diğer müminler hakkında [muhsindir], çünkü onları kâfirlerin tamahından korumuştur. Kâfirler hakkında ise [muhsindir], çünkü imkanın son sınırına kadar onları imana sevk etmiştir. Yüce Allah karşılığı gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani kemal sıfatlarına sahip olan, {لا يضيع} “zayi etmez”, yani ihmal edilmesi gereken bir şey gibi yüzüstü bırakmaz, {أجر المحسنين*} “iyilik edenlerin mükâfatını.” Zamir yerine açık isim getirilmesi genelleme yapmak ve hükmü bu vasfa bağlamak içindir.
ولما كانت المشقة بالإنفاق العائد ضرره إلى المال، ووطئ مطلق الأرض
Zararı mala dönen infak meşakkati ile herhangi bir toprağa ayak basma meşakkati,
الذي قد لا يلزم منه وصول إلى ما يغيظ العدو دون المشقة الحاصلة في النفس بالظمأ وما معه من فعل ما يغيظ العدو وينقصه، قدم ذلك على قوله: {ولا ينفقون} ولما كان القليل قد يحتقر، ابتدأ به ترغيباً في قوله: {نفقة صغيرة} ولما كان ربما تعنت متعنت فجعل ذكرها قيداً، قال: {ولا كبيرة} إعلاماً بأنه معتد به لئلا يترك، وفيه إشارة إلى آية اللمز للمطوعين في الصدقات {ولا يقطعون وادياً} أي من الأدوية بالسير في الجهاد، والوادي: كل منفرج بين جبال وآكام ينفذ فيه السيل، وهو في الأصل فاعل من ودى - إذا سال {إلا كتب لهم} أي ذلك الإنفاق والقطع، بناه للمفعول لأن القصد الحفظ بالكتابة مطلقاً {ليجزيهم الله} أي ذو الجلال والإكرام، أي بذلك من فضله {أحسن ما كانوا} أي جبلة وطبعاً {يعملون*} مضاعفاً على قدر الثبات، وأكدت فاصلة الأولى دون هذه لزيادة تلك في المشقة والنفع، ولذا صرح فيها الأجر والعمل الصالح - نبه على ذلك الإمام أبو حيان. ومن هنا بل من عند {إن الله اشترى} شرع في عطف الآخر على الأول الذي مضمونه البراءة من المشركين والاجتهاد في قتالهم بعد انقضاء مدتهم حيث وجدوا - إلى أن قال {قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر ولا يحرمون ما حرم الله ورسوله} - إلى أن قال {ما لكم إذا قيل لكم انفروا في سبيل الله اثاقلتم إلى الأرض} ثم قال
düşmanı öfkelendirecek bir neticeye ulaşmayı gerektirmeyebileceği cihetle, susuzluk ve beraberindeki şeylerle düşmanı öfkelendirip eksiltecek fiillerde nefiste meydana gelen meşakkatin altında kaldığı için; bu durum şu sözden önce getirildi: {ولا ينفقون} “Ne de harcarlar”. Az olan şey bazen küçümsenebileceği için teşvik maksadıyla ilk olarak şu sözle başladı: {نفقة صغيرة} “küçük bir nafaka (harcama)”. İnatçı bir kimse çıkıp da onun zikrini bir kayıt zannetmesin diye, terk edilmemesi ve hesaba katıldığının bilinmesi için: {ولا كبيرة} “ne de büyük” buyurdu. Bunda, sadaka veren gönüllüleri ayıplayanların ayetine de bir işaret vardır. {ولا يقطعون وادياً} “ne de bir vadi geçerler”, yani cihad yolunda yürüyerek o vadilerden birini. Vadi: Dağlar ve tepeler arasında selin aktığı her açık alandır; aslen sel aktığı zaman söylenen vedâ (ودى) fiilinden fâildir. {إلا كتب لهم} “mutlaka onların lehine yazılmış olmasın”, yani o infak ve katetme yazılmış olmasın. Maksat mutlak manada yazıyla korunması olduğu için meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirdi. {ليجزيهم الله} “Allah onları mükâfatlandırsın diye”, yani Celal ve İkram sahibi olan Allah, lütfundan bununla mükâfatlandırsın diye, {أحسن ما كانوا} “en güzeliyle”, yani yaratılış ve cibilliyet olarak, {يعملون*} “yapageldiklerinin.”, sebat derecesine göre katlanmış olarak. İlk ayetin fasılası, meşakkat ve faydasının daha fazla olması sebebiyle bu ayete nispetle tekit edilmiştir; nitekim onda ecir ve salih amel açıkça zikredilmiştir -İmam Ebû Hayyân buna dikkat çekmiştir-. Buradan, hatta {إن الله اشترى} “Allah şüphesiz satın almıştır” ayetinden itibaren, müşriklerden beri olmayı ve süreleri bittiğinde bulundukları yerde onlarla savaşmak için gayret göstermeyi içeren ilk kısmı son kısma atfetmeye başladı; ta ki {قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر ولا يحرمون ما حرم الله ورسوله} “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen, Allah'ın ve Resulü'nün haram kıldığını haram saymayanlarla savaşın” sözüne, ardından {ما لكم إذا قيل لكم انفروا في سبيل الله اثاقلتم إلى الأرض} “Size ne oldu ki 'Allah yolunda sefere çıkın' denildiğinde yere çakılıp kaldınız?” sözüne kadar vardı; sonra şöyle buyurdu:
{انفروا خفافاً وثقالاً} ثم أتبع ذلك قصص المنافقين كما أنه فعل هنا كذلك أن ختم بقوله {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} الآية ثم أتبعها ذكر المنافقين.
{انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın”. Sonra bunu münafıkların kıssaları takip etti; nitekim burada da öyle yapmış, {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” ayetiyle bitirip ardından münafıkların zikrini getirmiştir.
ولما تواترت النواهي للمتخلفين وتواصلت الزواجر وتعاظم التبكيت والتهديد، طارت القلوب وأشفقت النفوس، فكان ذلك مظنة أن لا يتخلف بعدها أحد عن رسول الله ﷺ وعمن يقوم مقامه فيتمكن حينئذ الأعداء من الأموال والذراري والعيال، فأتبع ذلك قوله تعالى: {وما كان المؤمنون} أي الذين حثهم على النَّفر الرسوخ في الإيمان {لينفروا كآفة} أي جميعاً فإن ذلك بخل بكثير من الأغراض الصالحة، وهو تعليم لما هو الأنسب بالدين والدنيا من انقسام الناس قسمين: قسماً للجهاد، وقسماً للنفقة وحفظ الأموال والأولاد، كل ذلك بأمره ﵊ والعمل بما يرضاه، ولا يخفى ذلك على المخلص، ولعل التعبير بالفعل الماضي في قوله مسبباً عما قبله: {فلولا نفر} ليفهم تبكيت من قصد تبكيته من المتخلفين في جميع هذه السورة بأنه كان عليهم أن ينفر مع النبي ﷺ {من كل فرقة} أي ناس كثير يسهل افتراقهم، قالوا: وهو اسم يقع على ثلاثة {منهم طائفة} أي ناس لا ينفكون حافين بالنبي ﷺ يلزمونه، قيل: والطائفة واحد واثنان، فالآية حجة على قبول خبر الواحد ووجوب العمل به، وكأنه عبر به للإشارة
Geri kalanlara yönelik yasaklar peş peşe gelip sakındırmalar birbirini izleyince, azarlama ve tehditler büyüyünce kalpler yerinden oynadı ve nefisler endişeye kapıldı. Bu durum, bundan sonra hiç kimsenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve onun yerine geçecek kimseden geri kalmamasına ve bu takdirde düşmanların mallara, zürriyetlere ve aile fertlerine musallat olmasına yol açacak bir zemin oluşturdu. Bunun peşinden Yüce Allah'ın şu sözü geldi: {وما كان المؤمنون} “Müminlerin ... doğru olmaz / yaraşmaz”, yani imandaki köklülüğün kendilerini sefere teşvik ettiği müminlere yaraşmaz, {لينفروا كآفة} “hepsinin birden sefere çıkması”, zira bu durum pek çok meşru gayenin aksamasına yol açar. Bu, insanların iki kısma ayrılması hususunda din ve dünya için en uygun olanın öğretilmesidir: Bir kısmı cihad için, bir kısmı da nafaka temini, malların ve çocukların muhafazası için. Bütün bunlar O'nun aleyhisselâm emriyle ve O'nu razı edecek amellerle olur; bu da ihlas sahibine gizli kalmaz. Öncesine dayandırarak söylediği şu sözünde mazi fiil kalıbıyla ifade edilmesi: {فلولا نفر} “[Her fırkadan] sefere çıkmalı değil miydi?”, bu surenin tamamında azarlanması kastedilen geri kalanları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmaları gerektiği hususunda paylamak içindir; {من كل فرقة} “her fırkadan”, yani ayrılmaları kolay olan büyük insan topluluğundan; dediler ki: Bu, üç kişiye de verilen bir isimdir; {منهم طائفة} “onlardan bir topluluk”, yani Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem etrafını sarıp ondan ayrılmayan kimseler. Denildi ki: Tâife bir ve iki kişidir; dolayısıyla bu ayet, haber-i vâhidin kabulüne ve onunla amel etmenin vacip olduğuna bir delildir. Bununla ifade edilmesi,
إلى الحث على كثرة النافرين كما هو أصل مدلولها الأغلب فيه {ليتفقهوا} أي ليكلف النافرون أنفسهم الفهم منه ﷺ شيئاً فشيئاً {في الدين} أي بما يسمعونه من أقواله ويرونه من جميل أفعاله ويصل إلى قلوبهم من مستنير أحواله، وهذا غاية الشرف للعلم حيث جعل غاية الملازمة له ﷺ للجهاد، هذا إن كان هو ﷺ النافر في تلك الغزاة، وإن كان غيره كان ضمير {يتفقهوا} للباقين معه ﷺ.
çoğunluktaki asıl anlamı olduğu üzere sefere çıkanların çokluğuna teşvik etmek içindir; {ليتفقهوا} “iyice öğrenip fıkıh sahibi olsunlar diye”, yani sefere çıkanlar onun sallallâhu aleyhi ve sellem sözlerinden işittikleri, güzel fiillerinden gördükleri ve nurlu hallerinden kalplerine ulaşan şeylerle {في الدين} “dinde” parça parça anlamayı nefislerine vazife edinsinler diye. Cihad için onunla sallallâhu aleyhi ve sellem beraber olmanın nihai gayesi kılındığı için bu, ilim adına en üstün şereftir. Bu, o gazvede sefere bizzat kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem çıktığı takdirdedir; şayet başkası çıkmışsa {يتفقهوا} kelimesindeki zamir onunla sallallâhu aleyhi ve sellem kalanlara aittir.
ولما كان من العلم بشارة ومنه نذارة، وكان الإنسان - لما فيه من النقصان - أحوج شيء إلى النذارة، خصها بالذكر فقال عطفاً على نحو: ليخافوا في أنفسهم فيعملوا في خلاصها: {ولينذروا قومهم} أي يحذروهم ما أمامهم من المخاوف إن فرطوا في جانب التقوى {إذا رجعوا إليهم} أي ما أنذرهموه الرسول ﷺ ويبشروهم بما بشرهم به؛ ثم بين غاية العلم مشيراً إلى أن من جعل له غاية غيرها من ترفع أو افتخار فقد ضل ضلالاً كبيراً، فقال موجباً لقبول خبر من بلغهم: {لعلهم} أي كلهم {يحذرون*} أي ليكون حالهم حال أهل الخوف من الله بما حصلوا من الفقه لأنه أصل كل خير، به تنجلي القلوب فَتقبل على الخير وتعرض عن الشر، فإن الحذر تجنب الشيء لما فيه من الضرر، والمراد بالفقه هنا حفظ الكتاب والسنة وفهم معانيهما
İlmin bir kısmı müjde bir kısmı uyarı olduğu ve insan da fıtratındaki noksanlıktan ötürü uyarıya her şeyden çok muhtaç bulunduğu için, özellikle uyarıyı zikretti ve 'kendi nefisleri adına korksunlar da kurtuluşu için amel etsinler' kabilinden bir anlama atıfla şöyle buyurdu: {ولينذروا قومهم} “ve kavimlerini uyarsınlar diye”, yani takva hususunda kusur ederlerse önlerindeki korkulardan onları sakındırsınlar diye, {إذا رجعوا إليهم} “onlara döndükleri zaman”, yani Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onları uyardığı şeylerle uyarsınlar ve onları müjdelediği şeylerle müjdelesinler diye. Sonra ilmin nihai gayesini açıkladı ve büyüklük taslamak veya övünmek gibi bundan başka bir gaye edinen kimsenin büyük bir sapıklıkla saptığına işaret ederek, tebliğ eden kimsenin haberini kabul etmeyi vacip kılan bir ifadeyle şöyle buyurdu: {لعلهم} “umulur ki onlar”, yani hepsi, {يحذرون*} “sakınırlar.”, yani elde ettikleri fıkıh sayesinde halleri Allah'tan korkanların hali gibi olsun diye. Zira fıkıh her hayrın aslıdır; onunla kalpler aydınlanır, hayra yönelir ve şerden yüz çevirir. Çünkü sakınma (hazer), içerdiği zarardan ötürü bir şeyden kaçınmaktır. Buradaki fıkıhtan maksat, Kitap ve Sünnet'i ezberlemek ve onların
من الأصول والفروع والآداب والفضائل، وقال الرماني: الفقه فهم موجبات المعاني المضمنة بها من غير تصريح بالدلالة عليها.
usul, furu, edep ve faziletlere dair manalarını anlamaktır. Rummânî şöyle demiştir: 'Fıkıh, delaleti açıkça belirtilmeksizin lafızların içerdiği manaların gereğini anlamaktır.'
ولما علمت المقاصد وتهيأت القلوب لقبول الفوائد، وأمر بالإنذار بالفقه، وكان من الناس من لا يرجع إلا بشديد البأس، أقبل على الكل مخاطباً لهم بأدنى أسنان القلوب ليتوجه إلى الأدنى ويتناول الأعلى منه من باب الأولى فقال: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادَّعوا بألسنتهم الإيمان {قاتلوا} أي تصديقاً لدعواكم ذلك {الذين يلونكم} أي يقربون منكم {من الكفار} فالذين يلونهم إن لم تروا غيره أصلح لمعنى يعرض لما في ذلك من حسن الترتيب ومقتضى الحكمة ولأن الجهاد معروف وإحسان، والأقربون أولى بالمعروف، ولتبعدوا العدو عن بلادكم فيكثر صلاحهم ويقل فسادكم وتكونوا قد جمعتم بالتفقه والقتال بين الجهادين: جهاد الحجة وجهاد السيف مع الاحتراس بهذا الترتيب من أن يبقى وراءكم إذا قاتلتم من تخشون كيده.
Maksatlar bilinip kalpler faydaları kabule hazır hale gelince ve fıkıhla uyarı emredilince; insanlardan bazısının ancak şiddetli bir güçle yola geleceği bilindiğinden, hitap en alt seviyedekine yönelsin ve evleviyet yoluyla üstündekini de kapsasın diye kalplerin en alt derecesiyle herkese hitap ederek şöyle buyurdu: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!”, yani dilleriyle imanı iddia edenler! {قاتلوا} “savaşın”, yani bu iddianızı doğrulamak için, {الذين يلونكم} “size yakın olanlarla”, {من الكفار} “kâfirlerden”. Size yakın olanlarla savaşın; zira ortaya çıkan bir durum sebebiyle başkasını daha uygun görmedikçe, bu tertipteki güzellik ve hikmetin gereği böyledir. Çünkü cihad bir iyilik ve ihsandır; yakınlar ise iyiliğe daha layıktır. Hem düşmanı beldelerinizden uzaklaştırırsınız da onların salahı çoğalır, sizin fesadınız azalır; böylece hem fıkıh hem de savaşla iki cihadı, yani hüccet cihadı ile kılıç cihadını bir arada toplamış olursunuz. Aynı zamanda bu tertiple, savaştığınızda arkanızda hilesinden korktuğunuz kimselerin kalmasından da korunmuş olursunuz.
ولما كانت الملاينة أولى بالمسالمة، والمخاشنة أولى بالمصارمة، قال: {وليجدوا} من الوجدان {فيكم غلظة} أي شدة وحمية لأن ذلك أهيب في صدورهم.
Yumuşaklık barışa, sertlik ise kesin bir mücadeleye daha layık olduğu için şöyle buyurdu: {وليجدوا} “ve bulsunlar”, vicdan (bulma) kökünden, {فيكم غلظة} “sizde bir sertlik”, yani bir çetinlik ve celadet; çünkü bu onların kalplerinde daha çok heybet uyandırır
وأكف عن فجورهم، وحقيقة الغلطة في الأجسام، استعيرت هنا للشدة في الحرب، وهي تجمع الجراءة والصبر على القتال وشدة العدواة، فإذا فعلوا ذلك كانوا جامعين بين جهاد الحجة والسيف كما قيل:
ve taşkınlıklarına daha çok engel olur. Sertliğin (gılzat) hakikati cisimlerdedir; burada ise savaştaki şiddet için istiare edilmiştir. Bu da cesareti, savaşa sabrı ve düşmanlığın şiddetini kendinde toplar. Bunu yaptıkları takdirde hüccet ve kılıç cihadını birleştirmiş olurlar; nitekim şöyle denilmiştir:
من لا يعدله القرآن كان له ... من الصغار وبيض الهند تعديل
Kur'an'ın yola getirmediğini ... zillet ve Hint kılıçları yola getirir.
نبه على ذلك أبو حيان.
Ebû Hayyân buna dikkat çekmiştir.
ولما كان التقدير: وليكن كل ذلك مع التقوى لا بسبب مال ولا جاه فإنها ملاك الأمر كله، قال منبهاً على ذلك بقوله: {واعلموا أن الله} أي الذي له الكمال كله {مع المتقين*} فلا تخافوا أن يؤدي شيء من مصاحبتها إلى وهن فإن العبرة بمن كان الله معه.
Takdiri mana: 'Bütün bunlar mal ve makam sebebiyle değil, takva ile olsun; çünkü her işin esası takvadır' şeklinde olduğundan, şu sözüyle buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {واعلموا أن الله} “Ve bilin ki Allah”, yani mutlak kemal sahibi olan, {مع المتقين*} “takva sahipleriyle beraberdir.” Dolayısıyla onlarla beraber olmanın bir zafiyete yol açmasından korkmayın; zira asıl itibar, Allah'ın kendisiyle beraber olduğu kimsededir.
ولما ذكر هذه السورة أي الطائفة الحاضة بصيغة «لولا» على النفر مع رسول الله ﷺ الآمرة بجهاد الكفار والغلظة عليهم، وكان لا يحمل على ذلك إلا ما أشار إليه ختم الآية السالفة من التقوى بتجديد الإيمان كلما نزل شيء من القرآن، وكان قد ذكر سبحانه المخالفين لأمر الجهاد بالتخلف دون أمر الإيمان حين قال {وإذا أنزلت سورة أن آمنوا بالله وجاهدوا مع رسوله استأذنك أولوا الطول منهم وقالوا ذرنا نكن مع القاعدين} التفت إلى ذلك ليذكر القسم الآخر وهو القاعد عن الإيمان فقال: {وإذا} وأكد بزيادة النافي تنبيهاً على فضل الإيمان
«Levlâ» sığasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmaya teşvik eden, kâfirlerle cihadı ve onlara karşı sert olmayı emreden bu sureyi, yani ayet grubunu zikredince; buna ancak önceki ayetin sonundaki takvanın işaret ettiği gibi Kur'an'dan bir şey indikçe imanı tazelemek sevk edebileceği için ve Yüce [Allah] {وإذا أنزلت سورة أن آمنوا بالله وجاهدوا مع رسوله استأذنك أولوا الطول منهم وقالوا ذرنا نكن مع القاعدين} “'Allah'a iman edin ve Resulü ile birlikte cihad edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler” buyururken iman emrinden geri kalanları değil de sırf cihad emrinden geri kalanları zikretmiş olduğundan; diğer kısım olan imandan geri kalanları zikretmeye yönelerek şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve ... zaman”, imanın faziletine dikkat çekmek için olumsuzluk edatının ziyadesiyle pekiştirerek
فقال: {ما} .
{ما} “[ne zaman ki]” buyurdu.
ولما كان المنكي لهم مطلق النزول، بني للمفعول قوله: {أنزلت سورة} أي قطعة من القرآن، أي في معنى من المعاني {فمنهم} أي من المنزل إليهم {من يقول} أي إنكاراً واستهزاء، وهم المنافقون {أيكم} أي أيها العصابة المنافقة {زادته هذه إيماناً} إيهاماً لأنهم متصفون بأصل الإيمان، لأن الزيادة ضم الشيء إلى غيره مما يشاركه في صفته، هذا ما يظهرون تستراً، وأما حقيقة حالهم عند أمثالهم فالاستهزاء استبعاداً لكونها تزيد أحداً في حاله شيئاً، وسبب شكهم واستفهامهم أن سامعيها انقسموا إلى قسمين: مؤمنين ومنافقين، ولذلك أجاب تعالى بقوله مسبباً عن إنزالها: {فأما الذين آمنوا} أي أوقعوا الإيمان حقيقة لصحة أمزجة قلوبهم {فزادتهم} أي تلك السورة {إيماناً} أي بإيمانهم بها إلى ما كان لهم من الإيمان بغيرها وبتدبرها ورقة القلوب بها وفهم ما فيها من المعارف الموجبة لطمأنينة القلوب وثلج الصدور.
Onları kahreden şey bizzat indirilmenin kendisi olduğu için, şu sözü meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirildi: {أنزلت سورة} “bir sure indirildiği zaman”, yani Kur'an'dan bir parça, yani manalardan herhangi bir mana hakkında; {فمنهم} “onlardan kimi de vardır ki”, yani kendilerine indirilen kimselerden, {من يقول} “şöyle der:”, yani inkâr ve alay yollu; onlar münafıklardır: {أيكم} “Hanginizin”, yani ey münafıklar topluluğu! {زادته هذه إيماناً} “bu [sure] imanını artırdı?” Bu sözü, kendilerinin de asıl iman vasfına sahip oldukları vehmini vermek için söylerler; zira ziyade, bir şeyi kendi sıfatını paylaşan başka bir şeye eklemektir. Bu, gizlenmek amacıyla dışa vurdukları şeydir; kendi benzerleri yanındaki hakiki halleri ise, onun herhangi bir kimsenin durumunu artırmasını uzak görerek alay etmektir. Şüphelerinin ve soru sormalarının sebebi, onu dinleyenlerin müminler ve münafıklar olmak üzere iki kısma ayrılmış olmasıdır. Bu sebeple Yüce Allah, surenin inişine dayandırarak şöyle cevap verdi: {فأما الذين آمنوا} “İman edenlere gelince”, yani kalplerinin mizacı sıhhatli olduğu için imanı hakikaten gerçekleştiren kimselere, {فزادتهم} “[o sure] artırmıştır”, yani o sure, {إيماناً} “imanlarını”, yani diğer ayetlere olan imanlarına onu da ekleyip ona iman etmeleriyle, onu tefekkür etmeleriyle, onunla kalplerinin incelmesiyle ve onda bulunan, kalplerin mutmain olmasını ve gönüllerin ferahlamasını sağlayan marifetleri anlamalarıyla [imanlarını artırmıştır].
ولما كان المراد بالإيمان الحقيقة وكانت الزيادة مفهمة لمزيد عليه، استغنى عن أن يقول: إلى إيمانهم، لذلك ولدلالة {الذين آمنوا} عليه {وهم يستبشرون*} أي يحصل لهم البشر بما زادتهم من الخير الباقي الذي لا يعدله شيء {وأما الذين} وبين أن أشرف ما فيهم مسكن الآفة فقال: {في قلوبهم مرض} فمنعهم الإيمان وأثبت لهم الكفران فلم يؤمنوا.
İmandan maksat hakikati olduğu ve artış da kendisinden fazlasını ifade ettiği için, 'imanlarına ilaveten' demeye gerek kalmamıştır; hem bu sebeple hem de {الذين آمنوا} “iman edenler” ifadesinin buna delalet etmesinden dolayı. {وهم يستبشرون*} “ve onlar sevinip müjdelenmektedirler.”, yani hiçbir şeyin dengi olamayacağı o baki hayırdan kendilerine artırdığı şey sebebiyle bir sevinç elde ederler. {وأما الذين} “O kimselere gelince ki”, içlerindeki en şerefli yerin afetin meskeni olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {في قلوبهم مرض} “kalplerinde bir hastalık vardır”. Bu durum onları imandan alıkoydu ve küfrü onlarda pekiştirdi, böylece iman etmediler.
ولما كان المراد بالمرض الفساد المعنوي المؤدي إلى خبث العقيدة، عبر عنه بالرجس فقال: {فزادتهم رجساً} أي اضطراباً موجباً للشك، وزاد الأمر بياناً بأن المراد المجاز بقوله: {إلى رجسهم} أي شكهم الذي كان في غيرها {وماتوا} أي واستمر بهم ذلك لتمكنه عندهم إلى أن ماتوا {وهم كافرون*} أي عريقون في الكفر، وسمي الشك في الدين مرضاً لأنه فساد في الروح يحتاج إلى علاج كفساد البدن في الاحتياج، ومرض القلب أعضل، وعلاجه أعسر وأشكل، ودواءه أعز وأطباؤه أقل. ولما زاد الكفار بالسورة رجساً من أجل كفرهم بها، كانت كأنها هي التي زادتهم، وحسن وصفها بذلك كما حسن: كفى بالسلامة داء، وكما قال الشاعر:
Hastalıktan maksat, akidenin bozulmasına yol açan manevi fesat olduğu için, onu murdarlık (rics) ile ifade ederek şöyle buyurdu: {فزادتهم رجساً} “onların murdarlığına murdarlık katmıştır”, yani şüpheyi gerektiren bir sarsıntı [katmıştır]. Kastedilenin mecaz olduğunu şu sözüyle daha da açıkladı: {إلى رجسهم} “murdarlıklarına [murdarlık]”, yani diğer ayetler hakkındaki şüphelerine [şüphe katmıştır]; {وماتوا} “ve ölüp gitmişlerdir”, yani yanlarındaki bu yerleşikliğinden ötürü ölene kadar bu hal üzere devam ettiler, {وهم كافرون*} “kâfir olarak.”, yani küfürde kökleşmiş kimseler olarak. Dindeki şüpheye hastalık denilmiştir; zira o, bedenin fesadının tedaviye muhtaç olması gibi tedaviye muhtaç olan ruhi bir fesattır. Kalp hastalığı ise daha dermansızdır; tedavisi daha zor ve çetindir, devası daha nadir ve hekimleri daha azdır. Kâfirlerin sureye küfretmeleri sebebiyle sure onların murdarlığını artırınca, sanki onları artıran bizzat sureymiş gibi oldu. Bunun böyle vasfedilmesi, 'sağlığın kendisi dert olarak yeter' sözünün ve şairin şu sözünün güzel olması gibidir:
أرى بصري قد رابني بعد نصحه ... وحسبك داء أن تصح وتسلما
Görüyorum ki gözüm, bana doğruyu gösterdikten sonra beni şüpheye düşürdü; ... Sıhhatli ve esenlikte olman sana dert olarak yeter.
قاله الرماني، فالمؤمنون يخبرون عن زيادة إيمانهم وهؤلاء يخبرون عن عدمه في وجدانهم، فهذا موجب شكهم وتماديهم في غيهم وإفكهم، ولو أنهم رجعوا إلى حاكم العقل لأزال شكهم وعرفهم صدق المؤمنين بالفرق بين حالتيهم، فإن ظهور الثمرات مزيل للشبهات، والآية من الاحتباك: إثبات الإيمان أولاً دليل على حذف ضده ثانياً، وإثبات المرض ثانياً دليل على حذف الصحة أولاً.
Bunu Rummânî söylemiştir. Müminler imanlarının arttığını haber verirken, bunlar kendi iç dünyalarında imanın bulunmadığını haber verirler. İşte bu durum, onların şüphelerinin ve sapıklıkları ile iftiralarında devam etmelerinin sebebidir. Şayet aklın hakemliğine başvursalar, bu şüphelerini giderir ve iki hal arasındaki farkla müminlerin doğruluğunu onlara bildirirdi; zira semerelerin ortaya çıkması şüpheleri yok eder. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide imanın ispat edilmesi, ikincide zıddının hazfedildiğine delildir; ikincide hastalığın ispat edilmesi, birincide sıhhatin hazfedildiğine delildir.
ولما كان التقدير تسبيباً عما جزم به من الحكم بعراقتهم في الرجس
Onların murdarlıkta kökleştiklerine ve
وازديادهم منه: أفلا يرون إلى تماديهم في النفاق وثباتهم عليه؟ عطف عليه تقريرهم بعذاب الدنيا والإنكار عليهم في قوله: {أولا يرون} أي المنافقون، قال الرماني: والرؤية هنا قلبية لأن رؤية العين لا تدخل على الجملة لأن الشيء لا يرى من وجوه مختلفة {أنهم} أي المنافقين؛ ولما كان مطلق وقوع الفتنة من العذاب، بنى للمفعول قوله: {يفتنون} أي يخالطون من حوادث الزمان ونوازل الحدثان بما يضطرهم إلى بيان أخلاقهم بإظهار سرائرهم في نفاقهم {في كل عام} أي وإن كان الناس أخصب ما يكونون وأرفعه عيشاً {مرة أو مرتين} فيفضحون بذلك، وذلك موجب للتوبة للعلم بأن من علم سرائرهم - التي هم مجتهدون في إخفائها - عالم بكل شيء قادر على كل مقدور، فهو جدير بأن تمتثل أوامره وتخشى زواجره.
ondan paylarını artırdıklarına dair kesin hükmün gereği olarak takdiri mana: 'Onlar nifaktaki ısrarlarını ve onda sebat edişlerini görmüyorlar mı?' şeklinde olunca; dünya azabını ikrar ettirmeyi ve onları kınamayı şu sözüne atfetti: {أولا يرون} “Görmüyorlar mı ki”, yani münafıklar. Rummânî dedi ki: 'Buradaki görme kalbîdir; zira gözle görme cümle üzerine dahil olmaz, çünkü bir şey muhtelif yönlerden görünmez.' {أنهم} “kendilerinin”, yani münafıkların; fitneye maruz kalmanın bizzat kendisi bir azap olduğundan, şu sözü meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirdi: {يفتنون} “imtihan edildiklerini / fitneye düşürüldüklerini”, yani nifaklarındaki gizli hallerini açığa vurarak ahlaklarını ortaya koymak zorunda bırakan zamanın hadiseleri ve musibetleriyle iç içe kaldıklarını, {في كل عام} “her yıl”, yani insanlar en bolluk ve en rahat geçim içinde olsalar bile, {مرة أو مرتين} “bir veya iki defa”. Böylece rezil rüsvay olurlar. Bu durum, gizlemeye son derece gayret ettikleri sırlarını bilen Zât'ın her şeyi bildiğini ve her şeye kadir olduğunu bilerek tövbe etmelerini gerektirir; zira O, emirlerine uyulmaya ve yasaklarından korkulmaya layık olandır.
ولما كان عدم توبتهم مع فتنتهم على هذا الوجه مستبعداً، أشار إليه بأداة التراخي فقال: {ثم لا يتوبون} أي لا يجددون توبة {ولا هم} أي بضمائرهم {يذكرون*} أي أدنى تذكر بما أشار إليه الإدغام، فلولا أنه حصلت لهم زيادة في الرجس لأوشك تكرار الفتنة أن يوهي رجسهم إلى أن يزيله ولكن كلما أوهى شيئاً خلقه مثله أو أكثر بسبب الزيادات المترتبة على وجود نجوم القرآن، والتذكر طلب الذكر للمعنى بالكفر فيه، فالآية ذامة لهم على عدم التوبة بإصابة المصائب لعدم تذكر
Bu şekilde fitneye uğramalarına rağmen tövbe etmemeleri uzak bir ihtimal olduğundan, terâhî (uzaklık) edatıyla buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم لا يتوبون} “Sonra da yine tövbe etmiyorlar”, yani yeni bir tövbe yapmıyorlar, {ولا هم} “ve onlar”, yani iç dünyalarıyla, {يذكرون*} “ibret de almıyorlar / düşünmüyorlar.”, yani idğamın işaret ettiği üzere en küçük bir ibret dahi almıyorlar. Şayet murdarlıklarında bir artış meydana gelmeseydi, fitnenin tekrarlanması onların murdarlığını yok edinceye kadar zayıflatırdı; lakin fitne bir şeyi zayıflattıkça, Kur'an ayetlerinin inişine bağlı artışlar sebebiyle onun gibisini veya daha fazlasını üretmektedir. Tezekkür (düşünme), nankörlük edilen manayı hatırlamaya çalışmaktır. Ayet, başlarına gelen musibetlere rağmen,
أنه سبحانه ما أصابهم بها إلا بذنوبهم {ويعفو عن كثير} [الشورى: ٣٤] كما أن أحدهم لا يعاقب فتاة إلا بذنب وما لم يتب فهو يوالي عقابه.
Yüce Allah'ın kendilerini ancak günahları sebebiyle cezalandırdığını ve {ويعفو عن كثير} “ve çoğunu da affeder” [Şûrâ: 34] buyurduğunu hatırlamadıkları için tövbe etmeyişlerini kınamaktadır; tıpkı bir kimsenin kölesini ancak bir günahtan dolayı cezalandırması ve o tövbe etmedikçe cezasını sürdürmesi gibi.
ولما ذكر ما يحدث منهم من القول استهزاء، أتبعه تأكيداً لزيادة كفرهم وتوضيحاً لتصويره ما يحدث من فعلهم استهزاء من الإيمان والتغامز بالعيون فقال {وإذا} وأكد بالنافي فقال: {ما} ولما كان الغرض نفس الإنزال لا تعيين المنزل، بني للمفعول قوله {أُنزلت سورة} أي طائفة من القران {نظر بعضهم} أي المنافقين {إلى بعض} أي متغامزين سخرية واستهزاء قائلين: {هل يراكم} وأكدوا العموم فقالوا: {من أحد} أي من المؤمنين إن انصرفتم، فإن يشق علينا سماع مثل هذا، ويشق علينا أن يطلع المؤمنون على هذا السر منا.
Alay yollu söyledikleri sözleri zikredince, küfürlerinin artışını pekiştirmek ve imana karşı alay edip göz kırpmak suretiyle işledikleri fiilleri tasvir ederek açıklamak üzere bunu takip ettirdi ve şöyle buyurdu: {وإذا} “Ve ... zaman”, olumsuzluk edatıyla pekiştirerek: {ما} “[ne zaman ki]” dedi. Maksat indirilenin tayini değil bizzat indirilme olduğu için, şu sözü meçhul (edilgen) fiil kalıbında getirdi: {أُنزلت سورة} “Bir sure indirildiği zaman”, yani Kur'an'dan bir parça, {نظر بعضهم} “birbirlerine bakarlar”, yani münafıklar, {إلى بعض} “birbirlerine”, yani alay ve eğlence yollu göz kırparak şöyle derler: {هل يراكم} “Sizi görüyor mu?”, genellemeyi pekiştirerek şöyle dediler: {من أحد} “hiç kimse”, yani ayrılıp gitseniz müminlerden [biri sizi görüyor mu?]; zira böyle bir şeyi dinlemek bize ağır geldiği gibi müminlerin bizim bu sırrımıza muttali olması da bize ağır gelir.
ولما كان انصرافهم عن مثل هذا المقام مستهجناً، أشار إلى شدة قبحه بأداة التراخي فقال: {ثم انصرفوا} أي إن لم يكن أحد يراهم، وإن رآهم أحد من المؤمنين تجشموا المشقة وثبتوا؛ ولما كانوا مستحقين لكل سوء، أخبر عنهم في أسلوب الدعاء بقوله: {صرف الله} أي الذي له الغنى المطلق والكمال كله {قلوبهم} أي عن الإيمان؛ ثم علل ذلك بقوله: {بأنهم قوم} وإن كانوا ذوي قوة على ما يحاولونه فإنهم {لا يفقهون*} أي قلوبهم مجبولة على عدم الفهم لما بها من الغلظة،
Böylesi bir makamdan sıvışıp gitmeleri son derece çirkin olduğundan, bu çirkinliğin şiddetine terâhî edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم انصرفوا} “Sonra sıvışıp giderler”, yani şayet kendilerini kimse görmüyorsa; müminlerden biri kendilerini görüyorsa meşakkate katlanır ve kalırlar. Onlar her türlü kötülüğü hak ettikleri için, dua üslubuyla onlar hakkında şöyle haber verdi: {صرف الله} “Allah çevirmiştir”, yani mutlak zenginlik ve tam kemal sahibi olan [Allah], {قلوبهم} “onların kalplerini”, yani imandan [çevirmiştir]. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {بأنهم قوم} “çünkü onlar bir topluluktur ki”, her ne kadar teşebbüs ettikleri şeylere güçleri yetse de, {لا يفقهون*} “anlamazlar / kavramazlar.”, yani kalplerindeki katılıktan ötürü anlamamaya meyilli olarak yaratılmışlardır.
وهذا دليل على ختام الآية قبلها، وهاتان الآيتان المختتمتان - ب {لا يفقهون} التاليتان للأمر بالجهاد في قوله {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} الموازي - {انفروا خفافاً وثقالاً} الآية - قد احتوتا مع وجازتهما على حاصل أوصاف المنافقين التالية لآية {انفروا} المختتم ما هو العام منها في أهل الحاضرة في قوله {استأذنك أولوا الطول منهم} ب {يفقهون} ثم عند إعادة ذكرهم ب {لا يعلمون} وتصويب هاتين الآيتين إلى أهل الحاضرة ظاهر لكونهم ممن يحضر نزول الذكر كثيراً مع احتمالهما للعموم، والختم هنا ب {لا يفقهون} أنسب لأن المقام - وهو النظر في زيادة الإيمان بالنسبة إليهم - يقتضي فكراً وتأملاً وإن كان بالنظر إلى المؤمنين في غاية الوضوح.
Bu da bir önceki ayetin sonunun delilidir. {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetine denk olan {قاتلوا الذين يلونكم من الكفار} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” sözündeki cihad emrini takip eden ve {لا يفقهون} “anlamazlar” ile sona eren bu iki ayet, veciz olmalarına rağmen {انفروا} “sefere çıkın” ayetini takip eden münafıkların vasıflarının neticesini ihtiva etmiştir. Şehir halkı hakkında genel olan vasıf {استأذنك أولوا الطول منهم} “onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler” sözünde {يفقهون} “anlarlar” ile, tekrar zikredildiklerinde ise {لا يعلمون} “bilmezler” ile bitmiştir. Bu iki ayetin şehir halkına yönelik olduğu açıktır; zira onlar umum olma ihtimaliyle birlikte vahyin inişinde çokça hazır bulunan kimselerdir. Burada {لا يفقهون} “anlamazlar” ile bitirilmesi daha uygundur; çünkü bu makam -ki onlara nispetle imanın artışına bakmaktır- müminlere nispetle son derece açık olsa da bir tefekkür ve düşünmeyi gerektirir.
ولما أمر ﷺ أن يبلغ هذه الأشياء الشاقة جداً من أمر هذه السورة، وكان من المعلوم أنه لا يحمل ذلك إلا من وفقه الله تعالى، وأما المنافقون فيكرهون ذلك وكان انصرافهم دالاً على الكراهة، عرفهم أن الأمر كان يقتضي توفر دواعيهم على محبة هذا الداعي لهم المقتضي لملازمته والبعد عما يفعلونه به من الانصراف عنه، وأن أحواله الداعية لهم إلى محبته أعظم من أحوال آبائهم التي أوجبت لهم منهم من المحبة وعليهم من الحقوق ما هم مفتخرون بالتلبس به والمغالاة فيه، وأن كل ما يحصل بهذا القرآن من العز
Bu surenin emrinden olan bu son derece zor şeyleri tebliğ etmesi emredilince sallallâhu aleyhi ve sellem ve bunu ancak Yüce Allah'ın muvaffak kıldığı kimsenin üstlenebileceği, münafıkların ise bundan hoşlanmayacağı ve onların sıvışıp gitmelerinin bu hoşnutsuzluğa delalet ettiği bilinince; durumun, kendilerini çağıran bu zata karşı sevgilerini artıran sebepleri gerektirdiği, bunun da onunla beraber olmayı ve ondan sıvışıp gitmek suretiyle yaptıklarından uzak durmayı iktiza ettiği onlara bildirildi. Ayrıca onu sevmeye sevk eden hallerinin, babalarının hallerinden daha büyük olduğu, oysa babalarının hallerinin onlara karşı sevgiyi ve üzerlerine düşen hakları gerektirdiği ve onların da bununla övünüp aşırıya kaçtıkları anlatıldı. Yine bu Kur'an ile dünyada elde edilen her türlü izzet
والشرف في الدنيا فهو لكل من آمن به فقال: {لقد جاءكم رسول} .
ve şerefin ona iman eden herkese ait olduğu belirtilerek şöyle buyuruldu: {لقد جاءكم رسول} “Andolsun, size bir peygamber gelmiştir”.
ولما كان الرسول يجب إكرامه والوقوف في خدمته لأجل مرسله ولو تجرد عن غير ذلك الوصف، شرع يذكر لهم من أوصافه ما يقتضي لهم مزيد إكرامه فقال: {من أنفسكم} أي ترجعون معه إلى نفس واحدة بأنكم لأب قريب، وذلك أقرب إلى الألفة وأسرع إلى فهم الحجة وأبعد من المحل واللجاجة {عزيز} أي شديد جداً {عليه ما عنتم} والعزة: امتناع الشيء بما يتعذر معه ما يحاول منه بالقدرة أو بالقلة أو بالصعوبة، والعنت: لحاق الأذى الذي يضيق الصدر به ولا يهتدي للمخرج منه {حريص} أي بليغ الحرص {عليكم} أي على نفعكم، والحرص: شدة طلب الشيء على الاجتهاد فيه، وقدم الجار لإفادة الاختصاص فقال: {بالمؤمنين} أي العريقين في هذا الوصف كافة خاصة، ولما ذكر الوصف المقتضي للرسوخ، قدم ما يقتضي العطف على من يتسبب له بما يقتضي الوصلة فقال: {رءوف} أي شديد الرحمة لمن له منه عاطفة وصلة لما تقدم من معنى الرأفة قريباً.
Elçi, başka bir vasfı olmasa bile sırf kendisini gönderenden ötürü ikram olunmayı ve hizmetinde durulmayı hak ettiği için; kendilerine, ona daha fazla ikram etmelerini gerektiren vasıflarını zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: {من أنفسكم} “kendi içinizden”, yani yakın bir babaya mensup olmak suretiyle onunla aynı nefse dönersiniz; bu ise kaynaşmaya daha yakın, hücceti anlamaya daha süratli, haksızlık ve inattan daha uzaktır. {عزيز} “ağır gelir”, yani pek çetin gelir, {عليه ما عنتم} “sıkıntıya uğramanız ona”. İzzet: Güç yetmezlik, azlık veya zorluk sebebiyle hedeflenen şeyin imkansız hale gelmesiyle bir şeyin güçleşmesidir. Anet ise: Göğsün daraldığı ve içinden çıkış yolunun bulunamadığı bir eziyetin başa gelmesidir. {حريص} “çok düşkündür”, yani son derece haristir, {عليكم} “size”, yani menfaatinize. Hırs: Bir şeyi elde etmek için olanca gayretle şiddetle talep etmektir. İhtisas (özellik) bildirmesi için car-mecruru öne alarak şöyle buyurdu: {بالمؤمنين} “müminlere karşı”, yani özellikle bu vasıfta kökleşmiş olanların tamamına. Kökleşmeyi gerektiren vasfı zikredince, aradaki bağı gerektiren şeye vesile olan kimseye şefkat göstermeyi iktiza eden vasfı öne alarak şöyle buyurdu: {رءوف} “çok şefkatlidir”, yani az önce geçen re'fet manasından ötürü kendisinden bir şefkat ve bağ bulunan kimseye karşı pek merhametlidir.
ولما كان المؤمن يطلق مجازاً على من يمكن منه الإيمان فوصلته الآن ليست بالفعل بل الإمكان، قال تعميماً لرحمته ﷺ كما هو اللائق بشريف منصبه وعظيم خلقه: {رحيم*} ولأجل مثل هذه الأغراض النفسية رتب سبحانه هذين الوصفين هكذا، ولكن
Mümin ismi, imanı mümkün olan kimseye mecazen verildiği ve onun bağı şu an fiilen değil imkan halinde bulunduğu için; onun sallallâhu aleyhi ve sellem şerefli makamına ve yüce ahlakına layık olduğu üzere rahmetini genelleştirmek maksadıyla şöyle buyurdu: {رحيم*} “çok merhametlidir.” İşte böylesi nefis gayelerden ötürü Yüce [Allah] bu iki vasfı bu şekilde sıralamıştır; fakat
المعاني المراده تارة يظهرها الله تعالى لعبده منحة له وإكراماً، وتارة يخفيها إظهاراً لعجزه ونقصانه ثم يظهرها له في وقت آخر إن صدق في التضرع وإظهار الافتقار والتذلل وأدام الطلب، أو لغيره ممن هو أقل منه علماً وأضعف نظراً وفهماً، وإذا تأملت كتابي هذا ظهر لك أن كثيراً من الآيات فسرها على غير المراد منها قطعاً أكابر العلماء، فعلى الأنسان - إذا خفي عليه أمر - أن يقول: لا أعلم، ولا يظن أنه رتب شيء من هذا الكتاب العزيز لأجل الفواصل، فلذلك أمر لا يليق بكلام الله تعالى، وقد عاب النبي ﷺ السجع، لأن الساجع يكونُ محطَ نظره الألفاظ، فيدير المعاني عليها ويتبعها إياها، فربما عجز اللفظ عن توفية المعنى؛ روى البخاري في الطب وغيره من صحيحه ومسلم في الديات وأبو داود والنسائي وغيرهم عن أبي هريرة ﵁
Kastedilen anlamları Yüce Allah bazen kuluna bir lütuf ve ikram olarak açığa çıkarır; bazen de kulun aczini ve noksanlığını göstermek için gizler, sonra kul yakarışta, muhtaçlığını ve tezellülünü göstermede samimi olup talepte ısrar ederse ona başka bir vakitte veya ilimce ondan daha geride, bakış ve anlayışça daha zayıf olan bir başkasına açığa çıkarır. Bu kitabımı etraflıca düşündüğün zaman, pek çok ayetin büyük alimler tarafından kesinlikle kastedilen mananın dışında tefsir edildiği sana zahir olur. Bu sebeple insana düşen -kendisine bir husus gizli kaldığında- "Bilmiyorum" demesidir; yoksa bu Azîz Kitap'tan herhangi bir şeyin fasılalar (ayet sonu uyumu) uğruna tertip edildiğini zannetmemelidir. Zira bu, Yüce Allah'ın kelamına yakışmayan bir durumdur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem seciyi ayıplamıştır; çünkü seci yapan kimsenin odak noktası lafızlar olur, manaları onların etrafında döndürür ve manayı lafza tabi kılar; bu durumda çoğu kez lafız manayı tam olarak karşılamaktan aciz kalır. Buhârî, Sahîh'inin Tıb ve diğer bölümlerinde, Müslim Diyetler bölümünde, Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkaları Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir ki:
«أن رسول الله ﷺ قضى في الجنين يقتل في بطن أمه بغرة عبد أو وليدة، فقال الذي قضى عليه: كيف أغرم من لاشرب ولا أكل، ولا نطق ولا استهل، فمثل ذلك بطل؛ فقال النبي ﷺ: إنما هذا من إخوان الكهان» من أجل سجعه الذي سجع، وفي رواية: فقال النبي ﷺ: «سجع كسجع الأعراب» وذلك - والله أعلم - أنه لو كان نظره إلى المعنى وتصحيحه لأغنى عن هذا السجع أن يقال: كيف أغرم من لاحياة له، ولوقصد السجع وتهذيب المعنى لأتى مما يدل على نفي الحياة التي جعلها محط أمره فإن
“Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anne karnında öldürülen cenin hakkında bir köle veya cariye [diyetine] hükmetti. Aleyhine hüküm verilen kişi: 'İçmeyen, yemeyen, konuşmayan ve ağlamayan (ses çıkarmayan) bir kimse için nasıl diyet öderim? Böylesi bir durum hükümsüzdür!' deyince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu ancak kahinlerin kardeşlerindendir' buyurdu.” Bu, onun yaptığı seciden ötürü idi. Bir rivayette ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bedevilerin secisi gibi seci!” buyurdu. Bunun sebebi -Allah en iyisini bilir ya- şudur: Şayet onun gayesi mana ve onun doğruluğu olsaydı, bu seciye gerek kalmaksızın 'Hayatta olmayan biri için nasıl diyet öderim?' denmesi kafi gelirdi. Şayet seciyi ve manayı güzelleştirmeyi kastetseydi, davasının odak noktası kıldığı hayatın yokluğunu gösteren ifadeler getirirdi; çünkü
ما أتى به لا يستلزم نفيها، ولو تقيد بالصحة لاغتنى بنفي النطق عن نفي الاستهلال، فصح بهذا أنه دائر مع تحسين اللفظ صح المعنى أم لا، وينطبع في عقل عاقل أن يكون النبي ﷺ يذم السجع وهو يأتي به ويقصده في القرآن أو في السنة، ولو كان ذلك لأسرعوا الرد عليه، وذكر أصحاب فتوح البلاد في فتح مكران من بلاد فارس أن الحكم بن عمرو لما فتحها أرسل بالأخماس مع صحار العبدي، فلما قدم على عمر ﵁ سأله عن مكران وكان لا يأتيه أحد إلا سأله عن الوجه الذي يجيء منه فقال: يا أمير المؤمنين! أرض سهلها جبل، وماءها وشل وثمرها دقل، وعدوها بطل، وخيرها قليل، وشرها طويل، والكثير بها قليل، والقليل بها ضائع، وما وراءها شر منها؛ فقال، أسجاع أنت أم مخبر؟ فقال: لا بل مخبر، قال: لاوالله! لا يغزوها جيش لي ما أطعت.
onun getirdiği sözler hayatın yokluğunu gerektirmez. Şayet doğru manaya bağlı kalsaydı, konuşmanın yokluğunu belirtmesi, ilk ağlamanın (sesin) yokluğunu belirtmeye ihtiyaç bırakmazdı. Böylece onun, mana doğru olsun veya olmasın, lafzı süslemenin peşinde olduğu anlaşılmış oldu. Aklı başında birinin zihnine, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem seciyi yererken bizzat kendisinin Kur'an'da veya Sünnet'te bunu getirmesi ve kastetmesi [düşüncesi] nasıl yerleşebilir? Şayet öyle olsaydı, [müşrikler] hemen bunu ona karşı reddiyede bulunmak için öne sürerlerdi. Ülkelerin fetihlerini yazan müellifler, Fars diyarlarından Mekrân'ın fethinde Hakem b. Amr'ın orayı fethedince ganimetlerin beşte birini (humus) Suhâr el-Abdî ile gönderdiğini zikretmişlerdir. Suhâr, Ömer'in radıyallâhu anh huzuruna vardığında, Ömer ona Mekrân'ı sordu -zira yanına gelen herkese mutlaka geldiği yeri sorardı-. Suhâr şöyle dedi: “Ey Müminlerin Emiri! Ovası dağ, suyu sızıntı, meyvesi adi hurma, düşmanı cesur, hayrı az, şerri uzun, çoğu az, azı zayi olan ve ardındaki yer kendisinden daha da şerli olan bir topraktır.” Bunun üzerine [Ömer]: “Sen seci yapan biri misin yoksa haber veren mi?” dedi. O da: “Hayır, bilakis haber verenim” cevabını verdi. [Ömer] dedi ki: “Vallahi hayır! Bana itaat edildiği sürece oraya hiçbir ordum sefer düzenlemeyecektir.”
فقد جعل الفاروق السجع قسيماً للخير فدل على أن التقيد به عيب لإخلاله بالفائدة أو بتمام الفائدة، ولعله إنما جوز أن يكون مخبراً لنه انفك عن السجع في آخر كلامه وكرر لفظ «قليل» فكان ما ظنه، لأنه لو أراد السجع لأمكنه أن يقول والكثير بها ذليل،
Böylece Fârûk [Ömer], seciyi haber vermenin karşısına (zıddına) koymuştur; bu da ona bağlı kalmanın, faydayı veya tam faydayı zedelemesi sebebiyle bir kusur olduğuna delalet etmiştir. Ömer'in onun haber verici olabileceğine ihtimal vermesi, belki de sözünün sonunda seciden ayrılması ve “az” (قليل) lafzını tekrar etmesi sebebiyle idi ve zannettiği gibi de oldu. Zira şayet seci yapmak isteseydi, “çoğu zelil” (والكثير بها ذليل),
والقليل بها ضائع كليل، وما وراءها شر منها بأقوم قيل؛ وقد نفى سبحانه عن هذا القرآن المجيد تصويب النظر إلى السجع كما نفى عنه الشعر فإنه تعالى قال {وما هو بقول شاعر قليلاً ما تؤمنون ولا بقول كاهن قليلاً ما تذكرون} [الحاقة: ٤١، ٤٢] فكما أن قول الشاعر إتيانه بالكلام موزوناً، فكذلك قول الكاهن إتيانه بالكلام مسجوعاً والقرآن ليس من هذا ولا من هذا. وإن وقع فيه كل من الأمرين فغير مقصود إليه ولا معول عليه، بل لكون المعنى انتظم به على اتم الوجوه فيؤتي به لذلك، ثم تبين أنه غير مقصود بالانفكاك عنه في كثير من الأماكن بقرينة ليس لها مجانس في اللفظ لتمام المعاني المرادة عندها فيعلم قطعاً أن ذلك غير مقصود أصلاً لأن مثل ذلك لا يرضى به أقل الساجعين، بل يراه عجزاً وضيقاً عن تكميل المشاكلة ونقصاً - تعالى الله عن ذلك علواً كبيراً، ومما يوجب لك القطع بأن ترتيب هذين الاسمين الشريفين هكذا لغير مراعاة الفواصل قوله تعالى في سورة الحديد {وجعلنا في قلوب الذين اتبعوه رأفة ورحمة} [الحديد: ٢٧] وسيأتي إن شاء الله في سورة طه عن الفخر الرازي والقاضي أبي بكر الباقلاني مَنَع النظر إلى السجع في الكتاب العزيز نقلاً عن جميع الأشاعرة، وإذا تأملت الفواصل في الإتيان بها تارة بكثرة وتارة بقلة، وتارة تترك
“azı zayi ve yorgun-argın (والقليل بها ضائع كليل), ardındaki yer ise en doğru sözle ondan daha şerlidir (وما وراءها شر منها بأقوم قيل)” diyebilirdi. Yüce Allah, bu Mecîd Kur'an'dan şiiri nefyettiği gibi, seciye odaklanmayı da nefyetmiştir; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {وما هو بقول شاعر قليلاً ما تؤمنون ولا بقول كاهن قليلاً ما تذكرون} [Hâkka: 41, 42] “O bir şair sözü değildir; ne de az inanıyorsunuz! Bir kâhin sözü de değildir; ne de az düşünüyorsunuz!”. Şairin sözü kelamı vezinli getirmesi olduğu gibi, kâhinin sözü de kelamı secili getirmesidir; oysa Kur'an ne bundandır ne de ondan. Eğer Kur'an'da bu iki durumdan biri vaki olmuşsa da bu kastedilmiş veya esas alınmış değildir; bilakis mana onunla en mükemmel vecihle intizam bulduğu için öyle getirilmiştir. Sonra pek çok yerde, kastedilen manaların tam olması adına lafızda benzeri olmayan bir karine ile seciden ayrılmak suretiyle bunun kastedilmediği açıkça görülür. Böylece bunun asla hedeflenmediği kesinlikle bilinir; çünkü böylesi bir duruma en alt seviyedeki seci ustaları bile razı olmaz, aksine bunu uyumu tamamlamaktan acizlik, darlık ve bir noksanlık olarak görürler -Yüce Allah bundan çok yücedir, münezzehtir-. Bu iki şerefli ismin tertibinin fasılaları gözetmek maksadıyla olmadığının kesin kanıtlarından biri de Yüce Allah'ın Hadîd Suresi'ndeki şu buyruğudur: {وجعلنا في قلوب الذين اتبعوه رأفة ورحمة} [Hadîd: 27] “Ona uyanların kalplerine şefkat ve merhamet koyduk”. İnşallah Tâhâ Suresi'nde Fahreddin er-Râzî ve Kâdı Ebû Bekir el-Bâkıllânî'den, bütün Eş'arîlerden naklen Azîz Kitap'ta seci aramanın yasaklandığı gelecektir. Fasılaların bazen çokça, bazen azca getirildiğini ve bazen de tamamen terk edildiğini
بالكلية ويؤتى في كل آية بفاصلة لا توافق الأخرى، علمت أن هذا المذهب هو الصواب ولا سيما آخر سورة {اقرأ} وإذا تأملت كتب أهل العدد أتقنت علم هذا المستند، وإذا تأملت ما قلته في هذا النحو من كتابي مصاعد النظر للاشراف على مقاصد السور لم يبق عندك شك في شيء من هذا، فإياك ان تجنح لهذا القول فتكون قد وقعت في أمر عظيم وأنت لا تشعر، وأورد سبحانه هذه الآية إيراد المخاطب المتلطف المزيل لما عندهم من الريب بالقسم، فكأنه قال: ما لكم تنصرفون عن حضرته الشماء وشمائله العلى! والله لقد جاءكم - إلى آخره، ثم أقبل عليه مسلياً له مقابلاً لإعراضهم إن أعراضوا بالإعراض عنهم والبراءة منهم ملتفتاً إلى السورة الآمر بالبراءة من كل مخالف، قائلاً مسبباً عن النصيحة بهذه الآية التي لا شك عاقل في مضمونها: {فإن تولوا} أي اجتهدوا في تكليف فطرهم الأولى أو ولوا مدبرين عنك بالانصراف المذكور أو غيره بعد النصيحة لهم بهذه الآية {فقل} اي استعانة بالله تفويضاً إليه {حسبي} أي كافي؛ قال الرماني: وهو من الحساب لأنه جل ثناه يعطى بحسب الكفاية التي تعني عن غيره، ويزيد من نعمته مالا يبلغ إلى حد ونهاية إذ نعمه دائمة ومننه متظاهر {الله} أي الملك الأعلى الذي لا كفؤ له، وإنما كان كافياً لأنه {لا إله إلا هو} فلا مكافىء له فلا راد لأمره ولا معقب لحكمه.
ve her ayette bir diğerine uymayan bir fasıla getirildiğini düşündüğün zaman, özellikle {اقرأ} “İkra'” Suresi'nin sonunda bu mezhebin (görüşün) doğru olduğunu anlarsın. Ayet sayımı ehline ait kitapları incelediğinde bu dayanağın ilmini sağlamlaştırmış olursun. Kitabım Masâidu'n-Nazar li'l-İşrâf alâ Makâsıdi's-Suver'de bu minvalde söylediklerimi düşündüğünde ise bu hususta zihninde hiçbir şüphe kalmaz. Sakın bu söze (seci iddiasına) meyletmeyesin; yoksa farkında olmadan büyük bir vebalin içine düşmüş olursun. Yüce [Allah] bu ayeti, yeminle onların şüphelerini gideren latif bir muhatap tarzında getirmiştir; sanki şöyle buyurmuştur: “Size ne oluyor da onun yüce huzurundan ve üstün ahlakından yüz çeviriyorsunuz! Vallahi andolsun size gelmiştir...” -sonuna kadar-. Sonra onu teselli ederek, eğer yüz çevirirlerse onların bu yüz çevirmelerine karşılık onlardan yüz çevirmeyi ve onlardan uzak durmayı emredip her muhaliften beri olmayı emreden sureye iltifat ederek, muhtevasında hiçbir akıl sahibinin şüphe etmeyeceği bu ayetle yapılan nasihatin ardından şöyle buyurmuştur: {فإن تولوا} “Eğer yüz çevirirlerse”, yani bu ayetle kendilerine nasihat edildikten sonra ilk fıtratlarını zorlamaya çalışırlar yahut zikredilen sıvışıp gitmeyle veya başka bir şekilde arkalarını dönüp giderlerse, {فقل} “de ki”, yani Allah'tan yardım dileyerek ve işi O'na havale ederek, {حسبي} “bana yeter”, yani kâfidir. Rummânî şöyle demiştir: Bu kelime hisâbdandır; zira şanı yüce olan [Allah], başkasına ihtiyaç bırakmayan yetecek miktarda (kifayet ölçüsünce) verir ve nimetini sonu gelmez bir şekilde artırır; çünkü O'nun nimetleri daimidir, ihsanları ardı ardına gelir. {الله} “Allah”, yani dengi olmayan en yüce Hükümran. O'nun kâfi gelmesinin sebebi ise şudur: {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; dolayısıyla O'nun bir dengi yoktur, emrini geri çevirecek ve hükmünü bozacak hiçbir güç bulunmaz.
ولما قام الدليل على أنه لا كفؤ له، وجب قصر الرغائب عليه
O'nun hiçbir dengi olmadığına delil ikame edilince, bütün rağbet ve istekleri yalnızca O'na has kılmak vacip oldu;
فقال: {عليه} أي وحده {توكلت} لأن أمره نافذ في كل شيء {وهو رب} اي مالك ومخترع ومدبر؛ ولما كان في سياق القهر والكبرياء بالبراءة من الكفار والكفاية للأبرار، كان المقام بالعظمة أنسب كآية النمل فقال: {العرش العظيم*} أي المحيط بجميع الأجسام الحاوي لسائر الأجرام الذي ثبت بآية الكرسي وغيرها أن ربه أعظم منه لأن عظمته على الأطلاق فلا شيء إلا هو في قبضته وداخل في دائرة مملكته، وإذا كان كافي فأنا بريء ممن تولى عني وبعد مني كائناً من كان في كل زمان ومكان فقد عانق آخر السورة أولها وصافح منتهاها مبتدأها وتأكد ما فهمته من سر الالتفات في {فسيحوا} وفي {فإن تبتم فهو خير لكم وإن توليتم فاعلموا أنكم غير معجزي الله} والله تعالى أعلم.
bunun üzerine şöyle buyurdu: {عليه} “O'na”, yani yalnızca O'na, {توكلت} “tevekkül ettim”, çünkü O'nun emri her şeyde geçerlidir. {وهو رب} “O Rabbidir”, yani maliki, yoktan var edeni ve tedbir edicisidir. Kafirlerden beri olmak ve iyilere kafi gelmek suretiyle kahır ve kibriya bağlamında olduğu için, Neml ayetinde olduğu gibi bu makama azamet daha uygun düştü de şöyle buyurdu: {العرش العظيم*} “büyük Arş'ın.” Yani bütün cisimleri kuşatan, diğer tüm gök cisimlerini içine alan [Arş'ın Rabbidir]. Âyetü'l-Kürsî ve diğer delillerle sabittir ki onun Rabbi ondan daha büyüktür; çünkü O'nun azameti mutlaktır ve hiçbir şey yoktur ki O'nun kabzasında ve mülkünün dairesi içinde bulunmasın. O bana kafi olduğuna göre, her zaman ve mekanda kim olursa olsun benden yüz çeviren ve benden uzaklaşan kimseden ben de beriyim. Böylece surenin sonu başını kucaklamış, nihayeti başlangıcıyla el sıkışmış ve {فسيحوا} “Dolaşın” [ifadesindeki] ile {فإن تبتم فهو خير لكم وإن توليتم فاعلموا أنكم غير معجزي الله} “Eğer tövbe ederseniz bu sizin için daha hayırlıdır; yok eğer yüz çevirirseniz bilin ki siz Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz” [ayetindeki] iltifat sırrından anladığım husus teyit edilmiştir. Yüce Allah en iyisini bilir.