الرَّاكِعُونَ في مقام محو الصفات السَّاجِدُونَ بفناء الذات، وقال بعض العارفين:
{ الرَّاكِعُونَ } “Rükû edenler”; sıfatların mahvoluşu makamında, { السَّاجِدُونَ } “secde edenler”; zâtın fenâ buluşu makamındadır. Âriflerden bazıları şöyle demiştir:
الراكعون هم العاشقون المنحنون من ثقل أوقار المعرفة على باب العظمة ورؤية الهيبة، والساجدون هم الطالبون لقربه سبحانه.
Rükû edenler; marifet yüklerinin ağırlığından azamet kapısında ve heybet müşahedesiyle eğilen âşıklardır. Secde edenler ise Sübhânehu'ya yakınlığı talep edenlerdir.
فقد جاء في الخبر «أقرب ما يكون العبد من ربه وهو ساجد»
Nitekim haberde şöyle gelmiştir: «Kulun Rabbine en yakın olduğu an, secde hâlidir.»
وقد يقال: الراكعون الساجدون هم المشاهدون للحبيب السامعون منه، وما أحسن ما قيل:
Şöyle de denilebilir: Rükû ve secde edenler; Sevgili'yi müşahede eden ve O'ndan işiten kimselerdir. Şu ne güzel söylenmiştir:
لو يسمعون كما سمعت كلامها ... خروا لعزة ركعا وسجودا
Benim onun kelâmını işittiğim gibi işitselerdi ... İzzet sahibine rükû ve secde ederek kapanırlardı
الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ أي الداعون الخلق إلى الحق والدافعون لهم عما سواه، فإن المعروف على الإطلاق هو الحق سبحانه والكل بالنسبة إليه عز شأنه منكر وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ أي المراعون أوامره ونواهيه سبحانه في جوارحهم وأسرارهم وأرواحهم أو الذين حفظوا حدود الله المعلومة فأقاموها على أنفسهم وعلى غيرهم، وقيل: هم القائمون في مقام العبودية بعد كشف صفات الربوبية لهم فلا يتجاوزون ذلك وإن حصل لهم ما حصل فهم في مقام التمكين والصحو لا يقولون ما يقوله سكارى المحبة ولا يهيمون في أودية الشطحات.
{ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emredenler ve kötülükten menedenler”; yani mahlûkatı Hakk'a davet eden ve onları O'ndan gayrısından uzaklaştıranlardır. Zira mutlak anlamda maruf (iyilik), Hak Teâlâ'dır; O'na nispetle diğer her şey ise münkerdir (kötülüktür). { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyanlar”; yani uzuvlarında, sırlarında ve ruhlarında Sübhânehu'nun emir ve yasaklarını gözetenler yahut Allah'ın bilinen sınırlarını koruyup bunları hem kendi nefislerinde hem de başkaları üzerinde ikame edenlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar, kendilerine rubûbiyet sıfatları keşfedildikten sonra ubûdiyet makamında duran, başlarına ne gelirse gelsin bu sınırı aşmayan kimselerdir. Dolayısıyla onlar temkin ve sahv (uyanıklık) makamındadırlar; muhabbet sarhoşlarının söylediklerini söylemez ve şatahat vadilerinde başıboş dolaşmazlar.
وفي الآية نعي على أناس ادعوا الانتظام في سلك حزب الله تعالى وزمرة أوليائه وهم قد ضيعوا الحدود وخرقوا سفينة الشريعة وتكلموا بالكلمات الباطلة عند المسلمين على اختلاف فرقهم حتى عند السادة الصوفية فإنهم أوجبوا حفظ المراتب، وقالوا: إن تضييعها زندقة.
Bu ayette; sınırları zayi etmiş, şeriat gemisini delmiş, sûfî efendiler de dahil olmak üzere bütün fırkalarıyla Müslümanlar katında batıl sayılan sözler sarf etmiş oldukları halde, Allah Teâlâ'nın taraftarları safına ve O'nun velileri zümresine intizam ettiklerini iddia eden birtakım insanlara bir kınama vardır. Çünkü sûfîler mertebeleri korumayı vacip görmüş ve: 'Onları zayi etmek zındıklıktır' demişlerdir.
وقد خالطتهم فرأيت منهم ... خبائث بالمهيمن نستجير
Onlarla bir arada bulundum ve kendilerinden öyle çirkinlikler gördüm ki ... Müheymin olan Allah'a sığınırız
ولعمري إن المؤمن من ينكر على أمثالهم فإياك أن تغتر بهم وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بالإيمان الحقّ المقيمين في مقام الاستقامة واتباع الشريعة ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ أي ما صح منهم ذلك ولا استقام فإن الوقوف عند القدر من شأن الكاملين.
Ömrüme yemin olsun ki mümin, böylesi kimseleri inkâr eden kimsedir; sakın onlara aldanma! { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele”; hakiki iman üzere olup istikamet ve şeriata uyma makamında duranları! { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Cehennem ehli oldukları kendilerine açıklandıktan sonra, akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz.” Yani onlardan böyle bir şeyin sâdır olması doğru ve istikametli değildir; zira kadere razı olup onun sınırında durmak kâmil zatların şiarıdır.
ومن هنا قيل: لا تؤثر همة العارف بعد كمال عرفانه أي إذا تيقن وقوع كل شيء بقدره تعالى الموافق للحكمة البالغة وأن ما شاء الله ما كان ولم يشأ لم يكن ولم يتهم الله سبحانه في شيء من الفعل والترك سكن تحت كهف
Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Ârifin himmeti, irfanı kemale erdikten sonra artık [kaderi değiştirme yönünde] tesir etmez. Yani her şeyin Allah Teâlâ'nın kusursuz hikmetine uygun olan takdiriyle meydana geldiğini, Allah'ın dilediğinin olduğunu, dilemediğinin olmadığını yakînen bildiğinde ve fiil ile terk hususunda Allah Sübhânehu'yu hiçbir şeyle itham etmediğinde,
الأقدار وسلم لمدعي الإرادة وأنصت لمنادي الحكمة وترك مراده لمراد الحبيب بل لا يريد إلا ما يريده، وهو الذي يقتضيه مقام العبودية المحضة الذي هو أعلى المقامات ودون ذلك مقام الإدلال، ولقد كان حضرة مولانا القطب الرباني الشيخ عبد القادر الكيلاني قدس سره في هذا المقام وله كلمات تشعر بذلك لكن لم يتوف قدس سره حتى انتقل منه إلى مقام العبودية المحضة كما نقل مولانا عبد الوهاب الشعراني في الدرر واليواقيت، وقد ذكر أن هذا المقام كان مقام تلميذه حضرة مولانا أبي السعود الشبلي قدس سره وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً أي ليصفهم بالضلال عن طريق التسليم والانقياد لأمره والرضا بحكمه بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ إلى التوحيد العلمي ورؤية وقوع كل شيء بقضائه وقدره حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ أي ما يجب عليهم اتقاؤه في كل مقام من مقامات سلوكهم وكل مرتبة من مراتب وصولهم فإذا بين لهم ذلك فإن أقدموا في بعض المقامات على ما تبين لهم وجوب اتقائه أضلهم لارتكابهم ما هو ضلال في دينهم وإلا فلا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فيعلم دقائق ذنوبهم وإن لم يتفطن لها أحد.
kaderlerin mağarasına sığınır; irade davacısına teslim olur, hikmet münadisine kulak verir ve kendi muradını Sevgili'nin muradı uğruna terk eder; hatta O'nun dilediğinden başkasını istemez. En yüce makam olan sırf ubûdiyet makamının gerektirdiği de budur; bundan aşağısı ise idlâl (nazlanma) makamıdır. Efendimiz Kutb-i Rabbânî Şeyh Abdülkadir Geylânî (kaddesallâhu sırrah) bu makamda bulunmaktaydı ve bu mânâyı hissettiren kelamları vardı; lâkin (kaddesallâhu sırrah) oradan sırf ubûdiyet makamına geçmeden vefat etmemiştir, nitekim Efendimiz Abdülvehhâb eş-Şa'rânî ed-Dürer ve'l-Yevâkît'te bunu nakletmiştir. Yine o makamın, onun talebesi Efendimiz Ebû Suûd eş-Şiblî'nin (kaddesallâhu sırrah) makamı olduğunu da zikretmiştir. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً } “Allah bir topluluğu saptıracak değildir”; yani O'nun emrine teslim olup boyun eğme ve hükmüne rıza gösterme yolundan sapmakla onları niteleyecek değildir; { بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } “kendilerini hidayete erdirdikten sonra”; ilmî tevhide ve her şeyin O'nun kazası ve kaderiyle meydana geldiğini görmeye ulaştırdıktan sonra, { حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ } “sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça”; yani seyr ü sülûklerinin her bir makamında ve vuslat mertebelerinin her birinde sakınmaları vacip olan hususları kendilerine açıklamadıkça. Bunlar kendilerine açıklandığı halde, sakınmaları vacip olduğu beyan edilen şeyleri bazı makamlarda işlemeye kalkışırlarsa, dinlerinde dalâlet olan fiili irtikâp etmelerinden ötürü onları saptırır; aksi takdirde saptırmaz. { أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; hiç kimse farkına varmasa bile onların günahlarının en ince ayrıntılarını bilir.
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ لا يخفى أن توبة الله سبحانه على كل من النبي ﵊ ومن معه بحسب مقامه، وذكر بعضهم أن التوبة إذا نسبت إلى العبد كانت بمعنى الرجوع من الزلات إلى الطاعات وإذا نسبت إلى الله سبحانه كانت بمعنى رجوعه إلى العباد بنعت الوصال وفتح الباب ورفع الحجاب وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وذلك لاستشعار سخط المحبوب وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ أي تحققوا ذلك فانقطعوا إليه سبحانه ورفعوا الوسائط ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ حيث رأى سبحانه انقطاعهم إليه وتضرعهم بين يديه، وقد جرت عادته تعالى مع أهل محبته إذا صدر منهم ما ينافي مقامهم بأدبهم بنوع من الحجاب حتى إذا ذاقوا طعم الجناية واحتجبوا عن المشاهدة وعراهم ما عراهم مما أنساهم دنياهم وأخراهم أمطر عليهم وابل سحاب الكرم وأشرق على آفاق أسرارهم أنوار القدم فيؤنسهم بعد يأسهم ويمن عليهم بعد قنوطهم وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا، وما أحلى قوله:
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in ve o güçlük zamanında ona uyan Muhacirler ile Ensar'ın tövbesini kabul etti.” Gizli değildir ki Allah Sübhânehu'nun Peygamber'in (aleyhisselâm) ve beraberindekilerin her birinin tövbesini kabulü, kendi makamına göredir. Bazıları şöyle zikretmiştir: Tövbe kula nispet edildiğinde sürçmelerden taatlere dönmek anlamına gelir; Allah Sübhânehu'ya nispet edildiğinde ise visâl sıfatıyla, kapıyı açmakla ve hicabı kaldırmakla kullara yönelmesi manasına gelir. { وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } “Ve [sefere katılmayıp] geride bırakılan o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]. Hatta yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş ve canları kendilerini sıkmıştı”; bu da Sevgili'nin öfkesini hissetmelerinden ötürüydü. { وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } “ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anlamışlardı”; yani bunu yakînen anlayıp sırf Sübhânehu'ya yöneldiler ve vasıtaları aradan kaldırdılar. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra onların tövbelerini kabul etti”; çünkü Sübhânehu onların sırf Kendisine yönelişlerini ve huzurunda tezellülle yalvarışlarını gördü. Allah Teâlâ'nın sevdiği kullarına karşı âdeti şudur: Kendilerinden makamlarına yakışmayan bir durum sâdır olduğunda, onları bir nevi perde ile edeplendirir; nihayet cürmün tadını tadıp müşahededen perdelendiklerinde ve kendilerine dünyalarını da âhiretlerini de unutturacak haller gelip çattığında, üzerlerine kerem bulutunun sağanağını yağdırır ve sırlarının ufuklarında ezeliyet nurlarını parlatır; böylece ümitsizliklerinden sonra onlara ünsiyet verir ve yeislerinden sonra onlara lütufta bulunur. { وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا } “O, onlar ümitlerini kestikten sonra yağmuru indirendir.” Şu beyit ne kadar da hoştur:
هجروا والهوى وصال وهجر ... هكذا سنّت الغرام الملاح
Terk edip gittiler, oysa aşk vuslat ve hicrandır ... Güzeller sevdâyı işte böyle kanun kıldılar
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ في جميع الرذائل بالاجتناب عنها وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ نية وقولا وفعلا أي اتصفوا بما اتصفوا به من الصدق وقيل: خالطوهم لتكونوا مثلهم فكل قرين بالمقارن يقتدي.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan sakının”; bütün kötülüklerden kaçınarak, { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğrularla beraber olun”; niyet, söz ve fiilde. Yani onların büründüğü sıdk vasfıyla vasıflanın. Şöyle de denilmiştir: Onlar gibi olabilmek için onlarla düşüp kalkın; zira her arkadaş arkadaşına uyar.
وفسر بعضهم الصادقين بالذين لم يخلفوا الميثاق الأول فإنه أصدق كلمة، وقد يقال: الأصل الصدق في عهد الله كما قال تعالى: رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ [الأحزاب: ٢٣] ثم في عقد العزيمة ووعد الخليقة كما قال سبحانه في إسماعيل: إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مريم: ٥٤] وإذا روعي الصدق في المواطن كلها كالخاطر والفكر والنية والقول والعمل صدقت المنامات والواردات والأحوال والمقامات والمواهب والمشاهدات فهو أصل شجرة الكمال وبذر ثمرة الأحوال وملاك كل خير وسعادة وضده الكذب فهو أسوأ الرذائل وأقبحها وهو منافي المروءة كما قالوا: لا مروءة لكذوب وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ إشارة إلى أنه يجب على كل مستعد من جماعة سلوك طريق طلب العلم إذ لا يمكن لجميعهم أما ظاهرا فلفوات المصالح وأما باطنا فلعدم الاستعداد للجميع.
Bazıları sâdıkları (doğruları), ilk misakı bozmayanlar diye tefsir etmiştir; zira o en doğru sözdür. Şöyle de denilebilir: Asıl olan, Allah'ın ahdine sadakat göstermektir; nitekim Allah Teâlâ: { رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ } “Allah'a verdikleri söze sadık kalan nice erler vardır” buyurmuştur. Sonra azim bağında ve yaratılmışlara verilen sözde sadakat gelir; nitekim Sübhânehu İsmâil hakkında: { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözünde duran biriydi” buyurmuştur. Şayet sadakat hatıra, düşünce, niyet, söz ve amel gibi bütün durumlarda gözetilirse rüyalar, vâridâtlar, haller, makamlar, mevhibeler ve müşahedeler de doğru çıkar. Sadakat, kemalat ağacının aslı, haller meyvesinin tohumu ve her hayır ile saadetin esasıdır. Zıddı ise yalandır ki o rezilliklerin en kötüsü ve en çirkinidir; mürüvvete aykırıdır; nitekim: 'Yalancının mürüvveti olmaz' demişlerdir. { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “Müminlerin hepsinin birden [sefere] çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından bir taife dinde derin bilgi sahibi olmak için [seferber] olmalı değil miydi?” Bu, topluluktan istidatlı olan her ferdin ilim talep etme yoluna girmesinin vacip olduğuna işarettir; zira hepsinin birden bunu yapması mümkün değildir: Zâhirî açıdan maslahatların fevt olması, bâtınî açıdan ise herkeste aynı istidadın bulunmaması sebebiyledir.
والفقه من علوم القلب وهي إنما تحصل بالتزكية والتصفية وترك المألوفات واتباع الشريعة. فالمراد من النفر السفر المعنوي وهذا هو العلم النافع، وعلامة حصوله عدم خشية أحد سوى الله تعالى، ألا ترى كيف نفي الله عمن
Fıkıh kalp ilimlerindendir; bu da ancak tezkiye, tasfiye, alışılmış şeyleri terk etme ve şeriata uyma ile elde edilir. Buradaki seferden (nefr) maksat mânevî seferdir ve faydalı ilim de işte budur. Bunun elde edildiğinin alâmeti ise Allah Teâlâ'dan başkasından korkmamaktır. Görmez misin Allah, kendisinden başkasından
خشي غيره سبحانه الفقه فقال: لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ [الحشر: ١٣] وعلى هذا فحق لمثلي أن ينوح على نفسه، وقد صرح بعض الأكابر أن الفقه علم راسخ في القلب، ضاربة عروقه في النفس، ظاهر أثره على الجوارح لا يمكن لصاحبه أن يرتكب خلاف ما يقتضيه إلا إذا غلب القضاء والقدر، وقد أنزل الله تعالى كما قيل على بعض أنبياء بني إسرائيل ﵈: لا تقولوا العلم بالسماء من ينزل به ولا في تخوم الأرض من يصعد به ولا من وراء البحر من يعبر ويأتي به، العلم مجعول في قلوبكم تأدبوا بين يدي بآداب الروحانيين وتخلقوا بأخلاق الصديقين، أظهر العلم من قلوبكم حتى يغمركم ويغطيكم.
korkan kimseden fıkhı nefyederek şöyle buyurmuştur: { لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “Onların kalplerinde sizin korkunuz, Allah korkusundan daha fazladır. Bu, onların fıkıh (derin anlayış) sahibi olmayan bir kavim olmalarındandır.” Buna göre benim gibisinin kendi nefsi için ağlayıp inlemesi pek haklıdır. Büyüklerden bazıları açıkça belirtmiştir ki fıkıh; kalpte kökleşen, damarları nefse işleyen ve eseri uzuvlarda zâhir olan bir ilimdir; kaza ve kader galebe çalmadıkça sahibinin bunun gerektirdiğinin aksine bir davranışta bulunması mümkün değildir. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ İsrâiloğulları peygamberlerinden birine (aleyhimüsselâm) şöyle vahyetmiştir: 'İlim göktedir, onu kim indirecek; ya da yerin derinliklerindedir, onu kim çıkaracak; yahut denizin ötesindedir, kim geçip getirecek demeyin! İlim kalplerinize konulmuştur; huzurumda ruhanîlerin edepleriyle edeplenin ve sıddîkların ahlâkıyla ahlâklanın ki kalplerinizden ilmi açığa çıkarayım, öyle ki sizi bürüyüp sarsın.'
وجاء «من اتقى الله أربعين صباحا تفجرت ينابع الحكمة من قلبه»
Haberde şöyle gelmiştir: «Kim kırk sabah Allah için ihlâsla amel ederse, kalbinden hikmet pınarları fışkırır.»
وإذا تحققت ذلك علمت أن دعوى قوم اليوم الفقه بالمعنى الذي ذكرناه مع تهافتهم على المعاصي تهافت الفراش على النار وعقدهم الحلقات عليها دعوى كاذبة مصادمة للعقل والنقل وهيهات أن يحصل لهم ذلك الفقه ما داموا على تلك الحال ولو ضربوا رؤوسهم بألف صخرة صماء، وعطف سبحانه قوله: وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ على قوله تعالى: لِيَتَفَقَّهُوا إشارة إلى أن الإنذار بعد التفقه والتحلي بالفضائل إذ هو الذي يرجى نفعه:
Bunu tahkik ettiğinde anlarsın ki günümüzde bir topluluğun, pervanelerin ateşe atılması gibi günahlara üşüşmelerine ve bunun üzerine meclisler kurmalarına rağmen zikrettiğimiz mânâda fıkıh iddia etmeleri, akla ve nakle toslayan yalan bir iddiadır. Onlar bu hâl üzere bulundukları müddetçe, başlarını binlerce sarp kayaya vursalar dahi o fıkhı elde etmeleri heyhât [imkânsızdır]! Sübhânehu'nun: { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ } “ve döndüklerinde kavimlerini uyarsınlar” kavlini Teâlâ'nın { لِيَتَفَقَّهُوا } “dinde derinleşsinler diye” kavline atfetmesi; uyarmanın ancak fıkıh elde edildikten ve faziletlerle bezendikten sonra olacağına işarettir; zira faydası umulan uyarı işte budur:
ابدأ بنفسك فانهها عن غيها ... فإذا انتهت عنه فأنت حكيم
Önce kendi nefsinden başla ve onu azgınlığından men et ... Şayet o vazgeçerse, işte o zaman sen bir hakîmsin
فهناك يسمع ما تقول ويقتدى ... بالقول منك وينفع التعليم
İşte o vakit söylediğin dinlenir ve senin sözüne ... Uyulur, verdiğin ders de fayda verir
ولذا قال جل وعلا: لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ إشارة إلى الجهاد الأكبر ولعله تعليم لكيفية النفر المطلوب وبيان لطريق تحصيل الفقه أي قاتلوا كفار قوى نفوسكم بمخالفة هواها.
Bu sebeple Celle ve Alâ: { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “Umulur ki sakınırlar” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” kavli, cihad-ı ekbere (büyük cihada) işarettir; belki de bu, talep edilen seferin keyfiyetini öğretmek ve fıkhı elde etme yolunu beyan etmektir; yani nefislerinizin kuvvetlerinden olan kâfirlerle, onların hevalarına muhalefet ederek savaşın!
وفي الخبر «أعدى عدوك نفسك التي بين جنبيك»
Haberde şöyle gelmiştir: «En azılı düşmanın, iki yanının arasındaki nefsindir.»
وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً أي قهرا وشدة حتى تبلغوا درجة التقوى وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ بالولاية والنصر أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أي يصيبهم بالبلاء ليتوبوا ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ وفي الأثر البلاء سوط من سياط الله تعالى يسوق به عباده إليه ويرشد إلى ذلك قوله تعالى: وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [لقمان:
{ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “Sizde bir sertlik bulsunlar”; yani takva derecesine ulaşıncaya kadar bir galebe ve şiddet bulsunlar. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir”; velâyet ve nusret ile. { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar?” Yani tövbe etsinler diye kendilerine bela isabet ettiriliyor; { ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Sonra da ne tövbe ediyorlar ne de ibret alıyorlar.” Eserde şöyle gelmiştir: Bela, Allah Teâlâ'nın kullarını Kendisine sevk ettiği kırbaçlarından bir kırbaçtır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna delalet eder: { وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Onları gölgeler gibi dalgalar bürüdüğü zaman dini Allah'a has kılarak O'na yalvarırlar”
٣٢] وقوله تعالى: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً [يونس: ١٢] وبالجملة إن البلاء يكسر سورة النفس فيلين القلب فيتوجه إلى مولاه إلا أن من غلبت عليه الشقاوة ذهب منه ذلك الحال إذا صرف عنه البلاء كما يشير إليه قوله تعالى: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ [العنكبوت: ٦٥] وقوله سبحانه: فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ [يونس: ١٢] لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أي من جنسكم لتقع الإلفة بينكم وبينه فإن الجنس إلى الجنس يميل وحينئذ يسهل عليكم الاقتباس من أنواره ﷺ. وقرىء كما قدمنا «من أنفسكم» أي أشرافكم في كل شيء ويكفيه شرفا أنه ﵊ أول التعينات وأنه كما وصفه الله تعالى على خلق عظيم:
ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً } “İnsana bir darlık dokunduğu zaman yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize dua eder.” Hülasa bela nefsin kabarmasını kırar, böylece kalp yumuşar ve Mevlâ'sına yönelir; ancak şekavet (kötülük) galebe çalmış kimseden bela kaldırılınca bu hâl gider; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret eder: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Onları karaya çıkarıp kurtardığı zaman ise bir de bakarsın ki ortak koşuyorlar” ve Sübhânehu'nun şu kavli: { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ } “Fakat ondan sıkıntısını kaldırdığımız zaman, sanki kendisine dokunan bir sıkıntıdan ötürü bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider.” { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir”; yani aranızda ülfet hâsıl olsun diye sizin kendi cinsinizden gelmiştir; zira aynı cins kendi cinsine meyleder ve o vakit onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) nurlarından iktibas etmeniz kolaylaşır. Daha önce zikrettiğimiz üzere [kelime] «min enfesikum» (en nefisinizden/en şereflinizden) şeklinde de okunmuştur; yani her hususta en şereflinizden gelmiştir. Ona şeref olarak ilk taayyün olması ve Allah Teâlâ'nın vasfettiği üzere yüce bir ahlâk üzerinde bulunması (aleyhisselâm) kâfidir:
وعلى تفنن واصفيه بوصفه ... يفنى الزمان وفيه ما لم يوصف
Onu vasfedenler çeşit çeşit vasıflarını saysalar da ... Zaman tükenir, onda ise henüz vasfedilmemiş şeyler kalır
عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ أي يشق عليه ﵊ مشقتكم فيتألم ﷺ لما يؤلمكم كأن يتألم الشخص إذا عرا بعض أعضائه مكروه، وعن سهل أنه قال: المعنى شديد عليه غفلتكم عن الله تعالى ولو طرفة عين فإن العنت ما يشق ولا شيء أشق في الحقيقة من الغفلة عن المحبوب حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أي على صلاح شأنكم أو على حضوركم وعدم غفلتكم عن مولاكم جل شأنه بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ يدفع عنهم ما يؤذيهم رَحِيمٌ يجلب لهم ما ينفعهم، ومن آثار الرأفة تحذيرهم من الذنوب والمعاصي ومن آثار الرحمة إضافته ﷺ عليهم العلوم والمعارف
{ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir”; yani sizin meşakkat çekmeniz ona (aleyhisselâm) pek güç gelir; dolayısıyla bir kimsenin organlarından birine hoşa gitmeyen bir şey isabet ettiğinde acı duyması gibi, o da (sallallâhu aleyhi ve sellem) sizi inciten şeyden ötürü elem duyar. Sehl'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mânâ; bir göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa Allah Teâlâ'dan gafil kalmanız ona pek ağır gelir; zira 'anet' kişiye meşakkat veren şeydir ve hakikatte Sevgili'den gafil kalmaktan daha ağır bir şey yoktur. { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “Size çok düşkündür”; yani durumunuzun ıslahına yahut Mevlâ'nızın -celle şânuh- huzurunda bulunup O'ndan gafil kalmamanıza çok düşkündür. { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ } “Müminlere çok şefkatlidir”; onlardan eziyet verici şeyleri defeder; { رَحِيمٌ } “çok merhametlidir”; onlara fayda verecek şeyleri celbeder. Şefkatinin eserlerinden biri onları günahlardan ve masiyetlerden sakındırmasıdır; merhametinin eserlerinden biri de onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara ilimleri, marifetleri
والكمالات،
ve kemalatı feyzetmesidir.
قال جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه: علم الله تعالى عجز خلقه عن طاعته فعرفهم ذلك لكي يعلموا أنهم لا ينالون الصفو من خدمته فأقام سبحانه بينه وبينهم مخلوقا من جنسهم في الصورة فقال: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ وألبسه من نعته الرأفة والرحمة وأخرجه إلى الخلق سفيرا صادقا وجعل طاعته طاعته وموافقته موافقته فقال سبحانه: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ
Ca'fer es-Sâdık (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle demiştir: Allah Teâlâ mahlûkatının Kendisine itaatten aciz olduğunu bildi ve O'na kullukta tam bir saflığa ulaşamayacaklarını bilsinler diye bunu onlara tanıttı; bu sebeple Sübhânehu Kendisi ile onlar arasında suret bakımından kendi cinslerinden bir mahlûk ikame edip: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir” buyurdu. Kendi sıfatından olan şefkat ve merhameti ona giydirdi, onu mahlûkata sâdık bir elçi olarak gönderdi; ona itaati Kendisine itaat, ona muvafakati Kendisine muvafakat kıldı ve Sübhânehu şöyle buyurdu: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur.”
[النساء: ٨٠] ثم أفرده لنفسه خاصة وآواه إليه بشهوده عليه في جميع أنفاسه وسلى قلبه عن إعراضهم عن متابعته بقوله جل شأنه: فَإِنْ تَوَلَّوْا
Sonra onu Kendisine has kıldı, bütün nefeslerinde onun üzerindeki şahitliğiyle onu Kendisine sığındırdı ve ona uymaktan yüz çevirmelerinden ötürü Celle Şânuhu şu kavliyle onun kalbini teselli etti: { فَإِنْ تَوَلَّوْا }
وأعرضوا عن قبول ما أنت عليه لعدم الاستعداد وزواله فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا حاجة لي بكم كما لا حاجة للإنسان إلى العضو المتعفن الذي يجب قطعه عقلا فالله تعالى كما في لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فلا مؤثر غيره ولا ناصر سواه عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ لا على غيره من جميع المخلوقات إذ لا أرى لأحد منهم فعلا ولا حول ولا قوة إلا بالله وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ المحيط بكل شيء، وقد ألبسه سبحانه أنوار عظمته وقواه على حمل تجلياته ولولا ذلك لذاب بأقل من لمحة عين، وإذا قرىء «العظيم» بالرفع فهو صفة للرب سبحانه، وعظمته ﷻ مما لا نهاية لها وما قدروا الله حق قدره نسأله بجلاله وعظمته أن يوفقنا لإتمام تفسير كتابه حسبما يحب ويرضى فلا إله غيره ولا يرجى الا خيره.
“Eğer yüz çevirirlerse”; istidatlarının yokluğu ve zevali sebebiyle senin üzerinde bulunduğun hali kabul etmekten yüz çevirirlerse, { فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “de ki: Allah bana yeter!” Aklen kesilmesi vacip olan kokuşmuş bir organa insanın ihtiyaç duymaması gibi benim de size ihtiyacım yoktur; zira Allah Teâlâ bana kâfidir. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur”; O'ndan başka tesir eden de O'ndan başka yardım eden de yoktur. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Ben yalnız O'na tevekkül ettim”; bütün yaratılmışlardan başkasına değil, yalnızca O'na tevekkül ettim; zira onlardan hiçbiri için bir fiil görmüyorum ve güç de kuvvet de ancak Allah iledir. { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Ve O, büyük Arş'ın Rabbidir”; her şeyi kuşatan Arş'ın. Sübhânehu ona azamet nurlarını giydirmiş ve tecellilerini taşımaya onu muktedir kılmıştır; şayet böyle olmasaydı bir göz kırpmasından daha az bir sürede eriyip giderdi. Şayet 'el-Azîm' kelimesi merfû (ötreli) okunursa, Sübhânehu Rabbin sıfatı olur. O'nun (celle celâluhû) azameti ise nihayetsizdir ve Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Celâli ve azameti hürmetine O'ndan, kitabının tefsirini sevip razı olacağı şekilde tamamlamaya bizi muvaffak kılmasını niyaz ederiz; zira O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur ve O'nun hayrından başkası umulmaz.