وأجاب بعض المعاصرين أن إبراهيم ﵊ كان عالما بكفر أبيه ومتيقنا بأن الله تعالى لا يغفر أن يشرك به إلا أن الشفقة والرأفة الطبيعية غلبت عليه حين رأى أباه في عرصات يوم القيامة وعلى وجهه قترة فلم يملك نفسه أن طلب ما طلب، ونظير ذلك من وجه قول نوح ﵊ لربه سبحانه: رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ [هود: ٤٥] ولا يخفى أنه من الفساد بمكان ومثله ما قيل: إنه ظن استثناء أبيه من عموم إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨، ١١٦] لأن الله وعده أن لا يخزيه فقدم على الشفاعة له، ولعمري لا يقدم عليه إلا جاهل بجهله.
Çağdaşlardan bazıları şöyle cevap vermiştir: İbrahim (aleyhisselâm) babasının küfrünü biliyor ve Allah Teâlâ'nın kendisine ortak koşulmasını bağışlamayacağını kesin olarak biliyordu. Ancak kıyamet gününün mahşer yerinde babasını yüzü kapkara bir halde görünce tabii olan şefkat ve merhameti galebe çaldı da istediği şeyi istemekten kendini alamadı. Bunun bir bakıma benzeri Nuh'un (aleyhisselâm) Yüce Rabbine: { رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “Rabbim! Şüphesiz oğlum da ailemdendir ve senin vaadin elbette haktır” sözüdür. Bunun son derece tutarsız olduğu açıktır. Tıpkı bunun gibi: 'Allah'ın kendisini rüsvay etmeyeceğini vaad etmesinden dolayı, babasının { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz” ayetinin umumundan istisna kılındığını zannederek ona şefaat etmeye yeltendi' şeklindeki söz de böyledir. Ömrüme andolsun ki buna ancak cehaletinin farkında olmayan bir cahil cüret eder.
أما الأول فلأن الأنبياء ﵈ أجل قدرا من أن تغلبهم أنفسهم على الإقدام على ما فيه تكذيب الله تعالى نفسه، وأما الثاني فلأنه لو كان لذلك الظن أصل ما كان يتبرأ منه ﵇ في الدنيا بعد أن تبين له أنه عدو لله وهو الأواه الحليم.
Birincisine gelince; zira peygamberler (aleyhimüsselâm), bizzat Allah Teâlâ'yı yalanlama içeren bir işe girişmelerine nefislerinin galebe çalmasından çok daha yüce bir mertebededirler. İkincisine gelince; şayet bu zannın bir aslı olsaydı, [İbrahim] (aleyhisselâm) son derece duygulu ve yumuşak huylu biri olduğu halde, babasının Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olduktan sonra dünyada iken ondan beri olmazdı.
وقيل: إن الأحسن في الجواب التزام أن ما في الخبرين ليس من الشفاعة في شيء ويقال: إن إبراهيم ﵊ ظن أن خزي أبيه في معنى الخزي له فطلب بحكم وعد الله سبحانه إياه أن لا يخزيه تخليصه من ذلك حسبما يمكن فخلصه منه بمسخ ذيخا، ولعل ذلك مما يعده إبراهيم ﵇ تخليصا له من الخزي لاختلاف النوع وعدم معرفة العارفين لأبيه بعد أنه أبوه فكأن الأبوة انقطعت من البين ويؤذن بذلك أنه بعد المسخ يأخذ سبحانه بأنفه فيقول له ﵇: يا عبدي هذا أبوك؟ فيقول: لا وعزتك، ولعل المراد من التبري في الرواية السابقة في الخبر الأول هو هذا القول، وتوسيط حديث تحريم الجنة على الكافرين ليس لأن إبراهيم ﵇ كان طالبا إدخال أبيه فيها بل لإظهار عدم إمكان هذا الوجه من التخليص إقناطا لأبيه وإعلاما له بعظم ما أتى به، ويحمل
Şöyle de denilmiştir: En güzel cevap, geçen iki rivayetteki durumun hiçbir şekilde şefaat türünden olmadığını kabul etmektir. Şöyle ki: İbrahim (aleyhisselâm) babasının rüsvaylığının kendisi için de rüsvaylık anlamına geleceğini zannetti ve Allah Teâlâ'nın kendisini rüsvay etmeyeceğine dair vaadi gereğince, mümkün mertebe babasının bu durumdan kurtarılmasını talep etti; Allah da onu erkek bir sırtlan suretine çevirerek bundan kurtardı. Türün değişmesi ve babasını tanıyanların artık onun İbrahim'in babası olduğunu bilemeyecek olmaları sebebiyle, belki de bu durum İbrahim (aleyhisselâm) tarafından rüsvaylıktan kurtulma sayılmıştır; zira böylece aradaki babalık bağı fiilen kopmuş gibi olmaktadır. Nitekim suret değiştikten sonra Cenâb-ı Hakk'ın onun burnundan tutup İbrahim'e (aleyhisselâm): 'Ey kulum! Bu senin baban mıdır?' buyurması ve onun da: 'Hayır, izzetine andolsun ki [değildir]' demesi buna işaret etmektedir. Birinci rivayetin önceki aktarımında geçen teberrî (uzaklaşma) ifadesinden muradın da bu söz olması muhtemeldir. Cennetin kâfirlere haram kılındığına dair hadisin araya girmesi ise İbrahim'in (aleyhisselâm) babasını cennete sokmak istemesinden ötürü değil; babasını ümitsizliğe düşürmek ve işlediği cürmün büyüklüğünü ona bildirmek üzere kurtuluşun bu şeklinin imkânsızlığını ortaya koymak içindir. Yine bu doğrultuda yorumlanır;
قوله ﵇ في خبر الحاكم حين يقال له: يا عبدي ادخل من أي أبواب الجنة شئت أي رب وأبي معي
Hâkim'in rivayetinde kendisine: 'Ey kulum! Cennetin dilediğin kapısından gir' denildiğinde onun (aleyhisselâm): 'Ey Rabbim! Babam da benimle iken mi?' sözü,
على معنى أأدخل وأبي واقف معي، والمراد لا أدخل وأبي في هذه الحال وإنما أدخل إذا تغيرت، ويكون قوله ﵇: فإنك وعدتني أن لا تخزيني تعليلا للنفي المدلول عليه بالاستفهام المقدر وحينئذ يرجع الأمر إلى طلب التخليص عما ظنه خزيا له أيضا فيمسخ ضبعا لذلك. ولا يرد أن التخليص ممكن بغير المسخ المذكور لأنا نقول: لعل اختيار ذلك المسخ دون غيره من الأمور الممكنة ما عدا دخول الجنة لحكمة لا يعلمها إلا هو سبحانه، وقد ذكروا أن حكمة مسخه ضبعا دون غيره من الحيوانات أن الضبع أحمق الحيوانات ومن حمقه أنه يغفل عما يجب له التيقظ ولذلك
'Babam yanımda [bu halde] dururken mi gireyim?' manasına hamledilir. Murad: 'Babam bu halde iken ben girmem, ancak [onun hali] değişirse girerim' demektir. Onun (aleyhisselâm): 'Zira sen beni rüsvay etmeyeceğini bana vaad etmiştin' sözü ise takdir edilen soru cümlesinin delalet ettiği olumsuzlamanın gerekçesidir. Bu takdirde mesele, kendisi için rüsvaylık zannettiği durumdan kurtarılma talebine döner ve bu sebeple babası sırtlana dönüştürülür. 'Bahsedilen kurtuluş söz konusu suret değişimi (mesh) dışındaki bir yolla da mümkündü' şeklinde bir itiraz ileri sürülemez; zira biz deriz ki: Cennete giriş müstesna, mümkün olan diğer hususlar arasından bu suret değişiminin seçilmesi, ancak Sübhânehu'nun bileceği bir hikmetten ötürüdür. Ulema, diğer hayvanlar değil de sırtlan suretine dönüştürülmesindeki hikmetin, sırtlanın hayvanların en ahmağı olması ve ahmaklığından ötürü uyanık bulunması gereken durumlardan bile gafil kalması olduğunu zikretmişlerdir. Bundan dolayıdır ki
قال علي كرم الله تعالى وجهه: لا أكون كالضبع يسمع الكدم فيخرج له حتى يصاد
Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh): «Avlanıncaya kadar taş sesini dinleyip [ininin ağzına] çıkan sırtlan gibi olmam» demiştir.
وآزر لما لم يقبل النصيحة من أشفق الناس عليه زمان إمكان نفعها له وأخذ بإزرته حين لا ينفعه ذلك شيئا كان أشبه الخلق بالضبع فمسخ ضبعا دون غيره لذلك، ولم يذكروا حكمة اختيار المسخ دون غيره وهو لا يخلو عن حكمة والجهل بها لا يضر انتهى.
Âzer de kendisine fayda sağlayabileceği bir zamanda insanların en şefkatlisinin nasihatini kabul etmeyip, artık hiçbir fayda vermeyeceği bir anda eteğine tutunduğu için mahlûkat içinde sırtlana en çok benzeyen kişi olmuş ve bundan ötürü başka bir hayvana değil sırtlana dönüştürülmüştür. Başka bir şeyin değil de suret değişiminin seçilme hikmetini zikretmemişlerdir; fakat bu da bir hikmetten hâli değildir ve onu bilmemek bir zarar vermez, [ifade burada] bitti.
ولا يخفى ما في هذا الجواب من التكلف، وأولى منه التزام كون فاعل وعد ضمير الأب وضمير إِيَّاهُ راجعا إلى إبراهيم ﵊ وكون التبين والتبري واقعين في الآخرة حسبما تضمنه الخبران السابقان، فحينئذ لا يبعد أن يكون إبراهيم مستغفرا لأبيه بعد وعده إياه بالإيمان طالبا له الجنة لظن أنه وفى بوعده حتى يمسخ ذيخا، لكن لا يساعد عليه ظاهر الآية ولا المأثور عن سلف الأمة وإن صح كون الآية عليه دفعا لما يرد على الآية الأولى من النقض أيضا بالعناية، ولعل أخف الأجوبة مؤنة كون مراد إبراهيم ﵊ من تلك المحاورة التي تصدر منه في ذلك الموقف إظهار العذر فيه لأبيه وغيره على أتم وجه لا طلب المغفرة حقيقة، وهذا كما قال المعتزلة في سؤال موسى ﵇ رؤية الله تعالى مع العلم بامتناعها في زعمهم، والقول بأن أهل الموقف الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وغيرهم من سائر المؤمنين والكفار سواء في العلم بامتناع المغفرة للمشرك مثلا في حيز المنع، وربما يدعى عدم المساواة لظاهر طلب الكفار العفو والإخراج من النار ونحو ذلك بل في الخبرين السابقين ما يدل على عدم علم الأب بحقيقة الحال وأنه لا يغفر له فتأمل ذاك والله سبحانه يتولى هداك «وبقي أيضا» أنه استشكل القول بأن استغفار إبراهيم ﵊ لأبيه حتى تبين له أنه عدو لله كان في حياته بما في سورة الممتحنة من قوله سبحانه:
Bu cevaptaki zorlama gizli değildir. Bundan daha evlâ olanı, 'vaad etti' fiilinin failinin babaya ait zamir, 'ona' zamirinin ise İbrahim'e (aleyhisselâm) raci olduğunu ve geçen iki rivayetin ihtiva ettiği üzere durumu anlama (tebeyyün) ile teberrînin (ilişiği kesmenin) ahirette vuku bulduğunu kabul etmektir. Bu takdirde İbrahim'in, babasının kendisine iman etmeyi vaad etmesinden sonra onun vaadini yerine getirdiğini zannederek sırtlan suretine çevrilinceye kadar babası için mağfiret dileyip onun cennete girmesini istemiş olması uzak bir ihtimal değildir. Fakat ayetin zahiri ve ümmetin selefinden nakledilenler buna yardımcı olmamaktadır; gerçi ayetin bu anlama gelmesi birinci ayete yöneltilen nakzı (çelişki itirazını) da güzel bir tevülle savuşturmaktadır. Belki de cevapların en külfetsizi; İbrahim'in (aleyhisselâm) o mevkıfta sergilediği bu mükâlemeden muradının, hakiki anlamda bir mağfiret talebi olmayıp, babası ve diğerleri nezdinde mazereti en mükemmel şekilde ortaya koymak olduğunu kabul etmektir. Bu durum, Mutezile'nin Musa'nın (aleyhisselâm) -kendi iddialarınca imkânsız olduğunu bildiği halde- Allah Teâlâ'yı görmeyi talep etmesi hakkında söylediklerine benzer. Mahşer ehlinden peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm), diğer müminlerin ve kâfirlerin müşrike mağfiret edilmesinin imkânsızlığını bilme hususunda eşit oldukları sözü ise men edilmiştir (kabul edilmez). Hatta kâfirlerin af dilemelerinin, cehennemden çıkarılmayı istemelerinin ve benzeri durumların zahiri sebebiyle eşit olmadıkları bile iddia edilebilir; bilakis geçen iki rivayette de babanın hakiki durumu ve kendisinin bağışlanmayacağını bilmediğine delalet eden unsurlar vardır. Bunu iyi düşün; hidayeti verecek olan Allah Sübhânehu'dur. «Geriye şu da kalmaktadır ki»: İbrahim'in (aleyhisselâm), babasının Allah'ın düşmanı olduğu kendisine apaçık belli oluncaya kadar onun için istiğfar etmesinin dünyadaki hayatında olduğu şeklindeki görüş, Mümtehine Suresi'ndeki şu ilahi buyruk ile müşkül görülmüştür:
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ [الممتحنة: ٤] إلى قوله سبحانه: إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الممتحنة: ٤] حيث منع من الاقتداء به فيه ولو كان في حياته لم يمنع منه لأنه يجوز الاستغفار بمعنى طلب الإيمان لأحياء المشركين. وأجيب بأنه إنما منع من الاقتداء بظاهره وظن أنه جائز مطلقا كما وقع لبعض الصحابة رضي الله تعالى عنهم وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك بإذن الله تعالى الهادي.
{ قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ } “İbrahim'de sizin için güzel bir örnek vardır” ayetinden Yüce Allah'ın: { إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “İbrahim'in babasına: 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' demesi müstesna” buyruğuna kadar olan kısımdır; zira burada bu hususta ona uyulması yasaklanmıştır. Şayet bu durum babasının hayatında iken olsaydı yasaklanmazdı; çünkü hayattaki müşrikler için iman talebi manasında istiğfarda bulunmak caizdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Yasaklama, zahirine uyulmasından ve tıpkı bazı sahabilerin (radıyallâhu teâlâ anhüm) başına geldiği gibi bunun mutlak olarak caiz zannedilmesinden dolayı yapılmıştır. Hidayet veren Allah Teâlâ'nın izniyle bunun tahkiki inşallah ileride gelecektir.
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً أي ما يستقيم من لطف الله تعالى وأفضاله أن يصف قوما بالضلال عن طريق
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً } “Allah bir kavmi saptıracak değildir” yani Allah Teâlâ'nın lütfuna ve ihsanına yakışmaz ki bir topluluğu hak yoldan sapmakla vasıflasın,
الحق ويذمهم ويجري عليهم أحكامه بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ للإسلام حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ بالوحي صريحا أو دلالة ما يَتَّقُونَ أي ما يجب اتقاؤه من محذورات الدين فلا ينزجروا عما نهوا عنه، وكأنه تسلية للذين استغفروا للمشركين قبل البيان حيث أفاد أنه ليس من لطفه تعالى أن يذم المؤمنين ويؤاخذهم في الاستغفار قبل أن يبين أنه غير جائز لمن تحقق شركه لكنه سبحانه يذم ويؤاخذ من استغفر لهم بعد ذلك. والآية على ما
onları yersin ve aleyhlerine hükümlerini tatbik etsin; { بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } “kendilerini hidayete erdirdikten”, İslâm'a ulaştırdıktan { حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ } “onlara açıkça bildirmedikçe”, vahiy yoluyla açıkça veya delaletle [bildirmedikçe], { ما يَتَّقُونَ } “sakınacakları şeyleri”, yani dinin yasaklarından sakınılması vacip olan şeyleri [bildirip de] onlar yasaklandıkları şeylerden vazgeçmemiş olmadıkça [onları cezalandırmaz]. Bu [ayet], beyandan önce müşrikler için istiğfar eden kimselere bir teselli gibidir; zira şirki kesinleşen kimse için bunun caiz olmadığı açıklanmadan önce müminleri yermenin ve istiğfar sebebiyle onları muaheze etmenin Allah'ın lütfundan olmadığını ifade etmiştir. Ancak O Sübhânehu, bundan sonra onlar için istiğfar edenleri yerer ve hesaba çeker. Ayet,
روي عن الحسن نزلت حين مات بعض المسلمين قبل أن تنزل الفرائض فقال إخوانهم: يا رسول الله إخواننا الذين ماتوا قبل نزول الفرائض ما منزلتهم وكيف حالهم؟
Hasan'dan rivayet edildiğine göre, farzlar inmeden önce bazı Müslümanlar vefat ettiğinde inmiştir. Kardeşleri: 'Ey Allah'ın Resulü! Farzlar inmeden önce ölen kardeşlerimizin mertebesi nedir ve durumları nasıldır?' demişlerdi.
وعن مقاتل والكلبي أن قوما قدموا على النبي ﷺ قبل تحريم الخمر وصرف القبلة إلى الكعبة ثم رجعوا إلى قومهم فحرمت الخمر وصرفت القبلة ولم يعلموا ذلك حتى قدموا بعد زمان إلى المدينة فعلموا ذلك فقالوا: يا رسول الله قد كنت على دين ونحن على غيره فنحن في ضلال فأنزل الله تعالى الآية،
Mukâtil ve Kelbî'den rivayet edildiğine göre; içki haram kılınmadan ve kıble Kâbe'ye çevrilmeden önce bir kavim Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelmiş, sonra kavimlerine dönmüşlerdi. Ardından içki haram kılındı ve kıble çevrildi; fakat bir müddet sonra Medine'ye gelinceye kadar bundan haberleri olmadı. Durumu öğrenince: 'Ey Allah'ın Resulü! Sen bir din üzerindeydin, biz ise başka bir din üzerindeydik; bu durumda biz dalalet içindeyiz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وحمل الإضلال فيها على ما ذكرنا هو الظاهر وليس من الاعتزال في شيء كما توهم وكأنه لذلك عدل عنه الواحدي حيث زعم أن المعنى ما كان الله لوقع في قلوبهم الضلالة: واستدل بها على أن الغافل وهو من لم يسمع النص والدليل السمعي غير مكلف، وخص ذلك المعتزلة بما لم يعلم بالعقل كالصدق في الخبر ورد الوديعة فإنه غير موقوف على التوقيف عندهم وهو تفريع على قاعدة الحسن والقبح العقليين ولأهل السنة فيها مقال إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تعليل لما سبق أي إن الله تعالى عليم بجميع الأشياء التي من جملتها حاجتهم إلى البيان فيبين لهم، وقيل: إنه استئناف لتأكيد الوعيد المفهوم مما قبله، وكذا قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من غير شريك له فيه.
Buradaki 'ıdlâl' (saptırma) kelimesini zikrettiğimiz manaya hamletmek zahir olan görüştür ve vehmedildiği gibi Mutezile mezhebiyle hiçbir ilgisi yoktur. Sanki Vâhidî bu vehimden ötürü bu manadan yüz çevirmiş ve mananın: 'Allah kalplerine dalaleti sokacak değildir' şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Bu ayetle gafil olanın -yani nassı ve naklî delili işitmemiş kimsenin- mükellef olmadığına istidlal edilmiştir. Mutezile ise bunu, haberde doğruluk ve emaneti iade etmek gibi akılla bilinemeyecek hususlarla tahsis etmiştir; zira onlara göre bu gibi şeyler nassa bağlı değildir ve bu, aklî hüsün ve kubuh kaidesinin bir fer'idir. Ehl-i Sünnet'in bu hususta söyleyecek sözleri vardır. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” cümlesi öncekine gerekçedir; yani Allah Teâlâ her şeyi, bu meyanda onların beyana olan ihtiyaçlarını da bilmektedir ve bu sebeple onlara açıklamaktadır. Bunun, öncesinden anlaşılan tehdidi teyit eden bir istînâf olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır” buyruğu da O'nun hiçbir ortağı olmadığını ifade eder.
يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ وقال غير واحد: إنه سبحانه لما منعهم عن الاستغفار للمشركين وإن كانوا أولي قربى وتضمن ذلك وجوب التبري عنهم رأسا بين لهم أن الله سبحانه مالك كل موجود ومتولي أمره والغالب عليه ولا يتأتى لهم ولاية ولا نصر إلا منه تعالى ليتوجهوا إليه جل شأنه بشراشرهم متبرئين عما سواه غير قاصدين إلا إياه لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ قال أصحاب المعاني المراد ذكر التوبة على المهاجرين والأنصار إلا أنه جيء في ذلك بالنبي ﷺ تشريفا لهم وتعظيما لقدرهم، وهذا كما قالوا في ذكره تعالى في قوله سبحانه: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ [الأنفال: ٤١] إلخ أي عفا سبحانه عن زلات سبقت منهم يوم أحد ويوم حنين، وقيل: المراد ذكر التوبة عليه ﵊ وعليهم، والذنب بالنسبة إليه ﷺ من باب خلاف الأولى نظرا إلى مقامه الجليل، وفسر هنا على ما روي عن ابن عباس بالإذن للمنافقين في التخلف، وبالنسبة إليهم رضي الله تعالى عنهم لا مانع من أن يكون حقيقيا إذ لا عصمة عندنا لغير الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ويفسر بما فسر أولا.
{ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır”. Pek çok âlim şöyle demiştir: Allah Sübhânehu, akraba bile olsalar müşrikler için istiğfar etmelerini yasaklayıp bu da onlardan tamamen teberrî etmeyi (ilişiği kesmeyi) gerektirince; Allah Sübhânehu'nun var olan her şeyin mâliki, işlerinin idarecisi ve mutlak galibi olduğunu, O'ndan başka kendilerine hiçbir dostluk ve yardımın ulaşamayacağını açıkladı ki, bütün varlıklarıyla O Yüceler Yücesi'ne yönelsinler, O'ndan gayrısından teberrî edip yalnız O'nu kastetsinler. { لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, muhacirlerin ve ensarın tevbelerini kabul etti”. Meânî âlimleri dediler ki: Murad, muhacirler ve ensarın tevbelerinin kabul edildiğini zikretmektir; ancak onların şanını yüceltmek ve değerlerini ta'zîm etmek için aralarında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de zikredilmiştir. Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } “şüphesiz onun beşte biri Allah'a ve Resul'e aittir” buyruğunda O'nun zikredilmesi hakkında söyledikleri gibi. Yani Sübhânehu, Uhud ve Huneyn günlerinde onlardan sâdır olan sürçmeleri bağışladı. Şöyle de denilmiştir: Murad, hem onun (aleyhisselâm) hem de onların tevbelerinin zikredilmesidir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) açısından günah, onun yüce makamı nazara alındığında evlâ olanı terk kabilindendir. Burada İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre münafıklara savaştan geri kalmaları için izin vermesi şeklinde tefsir edilmiştir. Onlara (radıyallâhu teâlâ anhüm) nispetle ise gerçek manada günah olmasına bir mâni yoktur; zira bize göre peygamberler (aleyhimüssalâtü vesselâm) dışındakiler için ismet (masumluk) söz konusu değildir ve bu da ilk yapılan tefsirle açıklanır.
وجوز أيضا أن يكون من باب خلاف الأولى بناء على ما قيل: إن ذنبهم كان الميل إلى القعود عن غزوة تبوك حيث وقعت في وقت شديد، وقد تفسر التوبة بالبراءة عن الذنب والصون عنه مجازا حيث إنه لا مؤاخذة في كل وظاهر الإطلاق الحقيقة، وفي الآية ما لا يخفى من التحريض والبعث على التوبة للناس كلهم الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ ولم يتخلفوا عنه ﷺ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ أي في وقت الشدة والضيق، والتعبير عنه بالساعة لزيادة تعيينه وكانت تلك الشدة حالهم في غزوة تبوك فإنهم كانوا في شدة من الظهر يعتقب العشرة على بعير واحد وفي شدة من الزاد تزودوا التمر المدود والشعير المسوس والإهالة الزنخة وبلغت بهم الشدة أن قسم التمرة اثنان، وربما مصها الجماعة ليشربوا عليها الماء كما روي عن قتادة، وفي شدة من الماء حتى نحروا الإبل واعتصروا فروثها كما روي عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه، وفي شدة زمان من حمارة القيظ ومن الجدب والقحط، ومن هنا قيل لتلك الغزوة غزوة العسرة ولجيشها جيش العسرة.
Onların günahının, Tebük Gazvesi'nin çok çetin bir zamanda vuku bulması sebebiyle savaşa gitmeyip oturmaya meyletmek olduğu görüşüne binaen bunun da evlâ olanı terk kabilinden olması caiz görülmüştür. Tevbe, her iki durumda da bir muaheze (sorumluluk) bulunmaması sebebiyle mecazen günahtan berî kılınmak ve günahtan korunmak şeklinde de tefsir edilebilir; ancak mutlak ifadenin zahiri hakiki manasıdır. Ayette, bütün insanları tevbeye teşvik ve sevk etme manası bulunduğu açıktır. { الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “ona uyanların”, yani Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalmayanların, { فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } “o zorluk vaktinde”, yani şiddet ve darlık anında. Ondan 'saat' (vakit) diye bahsedilmesi, belirliliğini pekiştirmek içindir. Bu zorluk, Tebük Gazvesi'ndeki durumlarıydı; zira binek sıkıntısı içindeydiler, on kişi bir deveye nöbetleşe biniyordu. Azık sıkıntısı içindeydiler, kurtlanmış hurma, güvelenmiş arpa ve kokmuş don yağı azık edinmişlerdi. Sıkıntı o raddeye varmıştı ki bir hurmayı iki kişi paylaşıyordu; Katâde'den rivayet edildiğine göre, bazen bir topluluk üzerine su içebilmek için tek bir hurmayı sırayla emerdi. Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet edildiğine göre, develeri kesip işkembelerindeki suyu sıkacak kadar şiddetli su darlığı içindeydiler. Şiddetli yaz sıcağı, kuraklık ve kıtlık gibi zamanın zorlukları içindeydiler. Bu sebeple o gazveye Gazvetü'l-Usre (Zorluk Gazvesi), ordusuna da Ceyşü'l-Usre (Zorluk Ordusu) denilmiştir.
ووصف المهاجرين والأنصار بالاتباع في هذه الساعة للإشارة إلى أنهم حريون بأن يتوب الله عليهم لذلك وفيه أيضا تأكيد لأمر التحريض السابق مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ بيان لتناهي الشدة وبلوغها الغاية القصوى وهو إشراف بعضهم إلى أن يميلوا إلى التخلف عن النبي ﷺ، وقيل: هو إشراف بعضهم إلى أن يميلوا عن الثبات على الإيمان وحمل ذلك على مجرد الهم والوسوسة، وقيل: كان ميلا من ضعفائهم وحديثي عهدهم بالإسلام.
Muhacir ve Ensar'ın bu zorluk vaktinde tâbi olmakla nitelenmesi, bu sebeple Allah'ın onların tevbelerini kabul etmesine ne kadar lâyık olduklarına işaret etmek içindir ve bunda önceki teşvik emrinin teyidi de vardır. { مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ } “içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kayacak olduktan sonra”, zorluğun son noktaya ulaşıp zirveye vardığının beyanıdır ki bu da bazılarının Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalmaya meyletme raddesine gelmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Bazılarının imanda sebat etmekten sapma raddesine gelmeleridir ve bu da sadece içten geçen bir arzu ve vesveseye hamledilmiştir. Bunun, aralarındaki zayıfların ve İslâm'a henüz yeni girmiş olanların bir meyli olduğu da söylenmiştir.
وفي كادَ ضمير الشأن وقُلُوبُ فاعل يَزِيغُ والجملة في موضع الخبر لكاد ولا تحتاج إلى رابط لكونها خبرا عن ضمير الشأن وهو المنقول عن سيبويه وإضمار الشأن على ما نقل عن الرضى ليس بمشهور في أفعال المقاربة إلا في كاد وفي الناقصة إلا في كان وليس، وجوز أن يكون اسم كاد ضمير القوم والجملة في موضع الخبر أيضا والرابط عليه الضمير في مِنْهُمْ وهذا على قراءة يَزِيغُ بالياء التحتانية وهي قراءة حمزة، وحفص، والأعمش وأما على قراءة «تزيغ» بالتاء الفوقانية وهي قراءة الباقين فيحتمل أن يكون قُلُوبُ اسم كاد و «تزيغ» خبرها وفيه ضمير يعود على اسمها ولا يصح هذا على القراءة الأولى لتذكير ضمير يزيغ، وتأنيث ما يعود إليه وقد ذكر هذا الوجه منتخب الدين الهمداني وأبو طالب المكي وغيرهما. وتعقبه في الكشف بأن في جعل القلوب اسم كاد خلاف وضعه من وجوب تقديم اسمه على خبره كما ذكره الشيخ ابن الحاجب في شرح المفصل. وفي البحر أن تقديم خبر كاد على اسمها مبني على جواز تركيب كان يقوم زيد وفيه خلاف والأصح المنع، وأجاب بعض فضلاء الروح بأن أبا علي جوز ذلك وكفى به حجة، وبأن عليه كلام ابن مالك في التسهيل وكذا كلام شراحه ومنهم أبو حيان وجرى عليه في ارتشافه أيضا، ولا يعبأ بمخالفته في البحر إذ مبني ذلك القياس على باب كان وهو لا يصادم النص عن أي علي، على أن في كون أبي حيان من أهل القياس منعا ظاهرا فألحق الجواز، ويحتمل أن يكون اسم كاد ضميرا يعود على جمع المهاجرين والأنصار أي من بعد ما كاد الجمع، وقدر ابن عطية مرجع الضمير القوم أي من بعد ما كاد القوم. وضعف بأنه أضمر في كاد ضمير لا يعود إلا على متوهم، وبأن خبرها يكون قد رفع سببيا وقد قالوا: إنه لا يرفع إلا ضميرا عائدا على اسمها وكذا خبر سائر أخواتها ما عدا عسى في رأى، ولا يخفى ورود هذا أيضا على توجيهي القراءة الأولى لكن الأمر على التوجيه الأول سهل. وجوز الرضى تخريج الآية على التنازع وهو ظاهر على القراءة الثانية ويتعين حينئذ إعمال الأول إذ لو أعمل الثاني لوجب أن يقال في الأول «كادت» كما قرأ به أبي رضي الله تعالى عنه.
{ كادَ } fiilinde şan zamiri müstetirdir; { قُلُوبُ } kelimesi { يَزِيغُ } fiilinin failidir ve cümle, 'kâde'nin haber mahallindedir. Şan zamirinden haber olduğu için bir rabıta (bağlaç zamiri) gerektirmez; bu Sîbeveyh'ten nakledilen görüştür. Radî'den nakledildiğine göre mukârebe fiillerinde şan zamiri takdiri, 'kâde' hariç meşhur değildir; nakıs fiillerde de 'kâne' ve 'leyse' hariç [meşhur değildir]. 'Kâde'nin isminin kavmin zamiri olması ve cümlenin yine haber mahallinde bulunması da caiz görülmüştür; bu durumda rabıt { مِنْهُمْ } içindeki zamirdir. Bu durum { يَزِيغُ } kelimesinin 'yâ' ile okunduğu kıraate göredir ki bu Hamza, Hafs ve A'meş'in kıraatidir. Diğerlerinin kıraati olan üstten 'tâ' ile «تزيغ» kıraatine göre ise { قُلُوبُ } kelimesinin 'kâde'nin ismi, «تزيغ» fiilinin de onun haberi olması muhtemeldir ve içinde ismine dönen bir zamir bulunur. Birinci kıraatte ise 'yezîğu' zamirinin müzekker, ona dönen şeyin ise müennes olması sebebiyle bu caiz olmaz. Bu vechi Müntehabüddîn el-Hemedânî, Ebû Tâlib el-Mekkî ve başkaları zikretmiştir. Keşşâf hâşiyesinde buna, 'kulûb' kelimesini 'kâde'nin ismi kılmanın, Şeyh İbnü'l-Hâcib'in Şerhu'l-Mufassal'da zikrettiği üzere ismin haberden önce gelmesinin gerekliliği kaidesine aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. el-Bahr'da ise 'kâde'nin haberinin isminin önüne geçirilmesinin, caiz olup olmadığı tartışmalı olan ve en sahih görüşe göre caiz olmayan 'kâne yekûmu Zeydün' terkibine dayandığı belirtilmiştir. Rûhu'l-Meânî'nin bazı faziletli âlimleri buna şöyle cevap vermiştir: Ebû Ali buna cevaz vermiştir ve bu hüccet olarak yeterlidir. Ayrıca İbn Mâlik'in et-Teshîl'deki kelâmı ve aralarında Ebû Hayyân'ın da bulunduğu şarihlerinin kelâmı bu doğrultudadır; Ebû Hayyân el-İrtişâf'ında da bunu benimsemiştir. el-Bahr'daki muhalefetine itibar edilmez; zira bu kıyas 'kâne' bâbına dayanmaktadır ve Ebû Ali'den gelen nassa toslayamaz. Kaldı ki Ebû Hayyân'ın kıyas ehlinden sayılması hususunda açık bir engel vardır; dolayısıyla cevaz görüşünü tercih etmiştir. 'Kâde'nin isminin Muhacir ve Ensar topluluğuna dönen bir zamir olması da muhtemeldir; yani 'topluluk neredeyse [meyledecekti]' demektir. İbn Atıyye zamirin merciini 'el-kavm' (topluluk) olarak takdir etmiştir; yani 'kavim neredeyse [meyledecekti]' demektir. Bu görüş, 'kâde' fiilinde yalnızca vehmedilen bir merciye dönen zamir takdir edilmesi ve haberinin sebebî bir ismi ref etmiş olması sebebiyle zayıf görülmüştür; zira onlar demişlerdir ki: Haberi, bir görüşe göre 'asâ' müstesna, ismine dönen bir zamirden başkasını ref etmez; diğer kardeşlerinin haberi de böyledir. Bu itirazın birinci kıraatin iki tevcihine de vârit olduğu gizli değildir; ancak birinci tevcihe göre mesele kolaydır. er-Radî, ayetin tenâzu' (fiillerin amel çekişmesi) kuralına göre açıklanmasını da caiz görmüştür ki bu ikinci kıraatte gayet açıktır; bu durumda birincinin amel etmesi tayin olunur, zira ikinci amel ettirilseydi Übeyy'in (radıyallâhu teâlâ anh) okuduğu gibi birincide «كادت» denmesi vacip olurdu.
ولا يجوز كاد إلا عند الكسائي فإنه يحذف الفاعل، وكأن الرضي لم يبال بما لزم على هذا التخريج من تقديم خبر كاد على اسمه لما عرفت من أنه ليس بمحذور على ما هو الحق. وذهب أبو حيان إلى أن كادَ زائدة ومعناها مراد ككان ولا عمل لها في اسم ولا خبر ليخلص من القيل والقال، ويؤيده قراءة ابن مسعود «من بعد ما زاغت» بإسقاط كاد، وقد ذهب الكوفيون إلى زيادتها في نحو لم يكد مع أنها عاملة معمولة فهذا أولى.
Faili hazfettiği için Kisâî hariç 'kâde' caiz olmaz. Sanki er-Radî, bu tahriç sebebiyle 'kâde'nin haberinin isminden öne geçmesini umursamamıştır; zira hak olan görüşe göre bunun mahzurlu bir tarafı olmadığını öğrenmiş bulunmaktasın. Ebû Hayyân ise dedikodulardan kurtulmak için, { كادَ } kelimesinin tıpkı 'kâne' gibi zâit olduğunu, manasının kastedildiğini ve isminde de haberinde de hiçbir amelinin bulunmadığını benimsemiştir. İbn Mes'ûd'un 'kâde'yi hazfederek okuduğu «من بعد ما زاغت» kıraati de bunu desteklemektedir. Nitekim Kûfeliler 'lem yeked' gibi yerlerde âmil ve mamul olmasına rağmen zâit olduğunu benimsemişlerdir; buradaki ise buna daha lâyıktır.
وقرأ الأعمش «تزيغ» بضم التاء، وجعلوا الضمير على قراءة ابن مسعود للمتخلفين سواء كانوا من المنافقين أم لا كأبي لبابة ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ تكرير للتأكيد بناء على أن الضمير للنبي ﷺ والمهاجرين والأنصار رضي الله تعالى عنهم، والتأكيد يجوز عطفه بثم كما صرح به النحاة وإن كان كلام أهل المعاني يخالفه ظاهرا، وفيه تنبيه على أن توبته سبحانه في مقابلة ما قاسوه من الشدائد كما دل عليه التعليق بالموصول، ويحتمل أن يكون الضمير للفريق، والمراد أنه تاب عليهم لكيدودتهم وقربهم من الزيغ لأنه جرم محتاج إلى التوبة عليه فلا تكرار لما سبق، وقوله: إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ استئناف تعليلي فإن صفة الرأفة والرحمة من دواعي التوبة والعفو، وجوز كون الأول عبارة عن إزالة الضرر والثاني عن إيصال النفع، وأن يكون أحدهما للسوابق والآخر للواحق وَعَلَى الثَّلاثَةِ عطف على النَّبِيِّ، وقيل:
A'meş 'tâ'nın zammesiyle «تُزِيغُ» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd kıraatinde zamiri, ister münafıklardan olsun ister Ebû Lübâbe gibi münafık olmayanlardan olsun savaştan geri kalanlara raci kılmışlardır. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu” ifadesi, zamirin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), Muhacirlere ve Ensar'a (radıyallâhu teâlâ anhüm) ait olduğu görüşüne binaen tekit için tekrarlanmıştır. Tekit, Meânî âlimlerinin kelâmı zahiren buna muhalif olsa da, nahivcilerin açıkça belirttiği üzere 'sümme' ile atfedilebilir. Bunda, Cenâb-ı Hakk'ın tevbesinin, sıla cümlesine bağlanmasının da gösterdiği üzere onların çektikleri meşakkatlerin bir karşılığı olduğuna dikkat çekme vardır. Zamirin o gruba ait olması da muhtemeldir; murad, onların meyledişleri ve sapmaya yaklaşmaları sebebiyle tevbelerinin kabul edilmiş olmasıdır; çünkü bu da üzerine tevbe edilmesi gereken bir günahtır, dolayısıyla öncekine bir tekrar söz konusu olmaz. { إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğu gerekçe bildiren bir istînâftır; zira şefkat ve merhamet sıfatları tevbenin ve affın gereklerindendir. Birincisinin zararın giderilmesinden, ikincisinin ise menfaatin ulaştırılmasından ibaret olması; yahut birinin geçmişe, diğerinin ise geleceğe yönelik olması da caiz görülmüştür. { وَعَلَى الثَّلاثَةِ } “ve o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]” ifadesi { النَّبِيِّ } kelimesine matuftur. Şöyle de denilmiştir:
إن تابَ مقدر في نظم الكلام لتغاير هذه التوبة والتوبة السابقة وفيه نظر، أي وتاب على الثلاثة الَّذِينَ خُلِّفُوا أي خلف أمرهم وأخر عن أمر أبي لبابة وأصحابه حيث لم يقبل منهم معذرة مثل أولئك ولا ردت ولم يقطع في شأنهم بشيء إلى أن نزل الوحي بهم، فالإسناد إليهم إما مجاز أو بتقدير مضاف في النظم الجليل، وقد يفسر المتعدي باللازم أي الذين تخلفوا عن الغزو وهم: كعب بن مالك من بني سلمة، وهلال بن أمية من بني واقف، ومرارة بن الربيع من بني عمرو بن عوف، ويقال فيه ابن ربيعة، وفي مسلم، وغيره وصفه بالعامري وصوب كثير من المحدثين العمري بدله.
Bu tevbe ile önceki tevbe farklı olduğu için kelâmın dizilişinde 'tâbe' fiili takdir edilmiştir; ancak bu görüşte tutarsızlık vardır. Yani: { الَّذِينَ خُلِّفُوا } “o geride bırakılan”, yani haklarında vahiy ininceye kadar Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının durumu gibi ne mazeretleri kabul edilen, ne geri çevrilen ve ne de haklarında kesin bir hüküm verilen, işleri sonraya bırakılan ve ertelenen üç kişinin de tevbesini kabul etti. Bu durumda isnat ya mecazdır ya da bu yüce dizilişte takdirî bir muzâf bulunmaktadır. Müteaddî (geçişli) fiil bazen lâzım (geçişsiz) manasında tefsir edilir; yani savaştan geri kalanlar demektir. Onlar şunlardır: Selimeoğulları'ndan Kâ'b b. Mâlik, Vâkıfoğulları'ndan Hilâl b. Ümeyye ve Amr b. Avfoğulları'ndan Murâre b. er-Rebî'dir; ona İbn Rebîa da denir. Müslim ve diğerlerinde o el-Âmirî olarak nitelenmiştir; muhaddislerin çoğu ise bunun yerine el-Ömerî olmasını doğru kabul etmiştir.
وقرأ عكرمة، وزر بن حبيش وعمرو بن عبيد «خلفوا» بفتح الخاء واللام خفيفة أي خلفوا الغازين بالمدينة أو فسدوا من الخالفة وخلوف الفم،
İkrime, Zirr b. Hubeyş ve Amr b. Ubeyd 'hâ' ve 'lâm'ın fethası ve lâm'ın şeddesiz haliyle «خَلَفُوا» şeklinde okumuşlardır; yani gazaya gidenlerin ardından Medine'de kaldılar yahut 'hâlife' (arkada kalan) ve ağız kokusunun bozulması manasından hareketle bozulup fesada uğradılar demektir.
وقرأ علي بن الحسين ومحمد الباقر وجعفر الصادق رضي الله تعالى عنهم وأبو عبد الرحمن السلمي «خالفوا» ،
Ali b. el-Hüseyin, Muhammed el-Bâkır, Ca'fer es-Sâdık (radıyallâhu teâlâ anhüm) ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî «خَالَفُوا» şeklinde okumuşlardır.
وقرأ الأعمش: «وعلى المخلفين» وظاهر قوله تعالى: حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ أنه غاية للتخليف بمعنى تأخير الأمر أي أخر أمرهم إلى أن ضاقت عليهم الأرض بِما رَحُبَتْ أي برحبها وسعتها لإعراض الناس عنهم وعدم مجالستهم ومحادثتهم لهم لأمر النبي ﷺ لهم بذلك وهو مثل لشدة الحيرة، والمراد أنهم لم يقروا في الدنيا مع سعتها وهو كما قيل:
A'meş ise «وعلى المخلفين» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ } “nihayet yeryüzü onlara dar geldiğinde” buyruğunun zahiri, bunun işin tehir edilmesi manasındaki 'tahlîf'in gayesi (son noktası) olduğudur; yani Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) emri sebebiyle insanların onlardan yüz çevirmesi, onlarla oturup konuşmaması yüzünden yeryüzü { بِما رَحُبَتْ } “bütün genişliğine rağmen”, alabildiğine geniş olmasına rağmen onlara dar gelinceye kadar işleri ertelendi. Bu, şiddetli şaşkınlık ve çaresizlik için bir meseldir; murad, genişliğine rağmen dünyada rahat ve huzur bulamamış olmalarıdır. Nitekim şöyle denilmiştir:
كأن بلاد الله وهي فسيحة ... على الخائف المطلوب كفة حابل
Sanki Allah'ın geniş yeryüzü... Avcının tuzağı gibidir korkup kaçan kimseye.
وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ أي قلوبهم وعبر عنها بذلك مجازا لأن قيام الذوات بها، ومعنى ضيقها غمها وحزنها كأنها لا تسع السرور لضيقها، وفي هذا ترق من ضيق الأرض عليهم إلى ضيقهم في أنفسهم وهو في غاية البلاغة وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ أي علموا أن لا ملجأ من سخطه إلا إلى استغفاره والتوبة إليه سبحانه، وحمل الظن على العلم لأنه المناسب لهم ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ أي وفقهم للتوبة لِيَتُوبُوا أو أنزل قبول توبتهم في القرآن وأعلمهم بها ليعدهم المؤمنون في جملة التائبين أو رجع عليهم بالقبول والرحمة مرة بعد أخرى ليستقيموا على التوبة ويستمروا عليها، وقيل: التوبة ليست هي المقبولة، والمعنى قبل توبتهم من التخلف ليتوبوا في المستقبل إذ صدرت منهم هفوة ولا يقنطوا من كرمه سبحانه إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ المبالغ في قبول التوبة لمن تاب ولو عاد في اليوم مائة مرة الرَّحِيمُ المتفضل عليهم بفنون الآلاء مع استحقاقهم لأفانين العقاب.
{ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } “ve kendi canları da kendilerine dar geldiğinde”, yani kalpleri daraldığında. Varlıklar kalplerle ayakta durduğu için mecazen böyle ifade edilmiştir. Daralmasının manası, sanki darlığından dolayı içine hiçbir sevinç sığmayacak derecede gam ve hüzünle dolmasıdır. Bunda, yeryüzünün onlara dar gelmesinden kendi iç dünyalarının daralmasına doğru bir terakkî (anlam derecelenmesi) vardır ki bu son derece belîğdir. { وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } “ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anladıklarında”, yani O'nun gazabından ancak O'na istiğfar edip tevbe etmekle kurtulunabileceğini bildiklerinde. 'Zan' kelimesi onların durumuna uygun düştüğü için 'ilim' (kesin bilgi) manasına hamledilmiştir. { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ } “Sonra onların tevbelerini kabul buyurdu”, yani tevbeye muvaffak kıldı { لِيَتُوبُوا } “tevbe etsinler diye”; yahut müminlerin onları tevbe edenler zümresinden saymaları için tevbelerinin kabul edildiğini Kur'an'da indirdi ve onlara bildirdi; yahut tevbede sebat edip onu sürdürsünler diye onlara tekrar tekrar kabul ve rahmetiyle yöneldi. Şöyle de denilmiştir: [Buradaki] tevbe kabul edilen tevbenin kendisi değildir; mana: Bir kusur işlediklerinde ileride de tevbe etsinler ve O'nun kereminden ümit kesmesinler diye savaştan geri kalma konusundaki tevbelerini kabul etti demektir. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ } “Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul edendir”, günde yüz defa dönse bile tevbe edenin tevbesini ziyadesiyle kabul edendir, { الرَّحِيمُ } “çok merhametlidir”, türlü türlü azapları hak etmiş olmalarına rağmen onlara çeşit çeşit nimetlerle lütufta bulunandır.
أخرج عبد الرزاق، وابن أبي شيبة، وأحمد، والبخاري، ومسلم، والبيهقي من طريق الزهري قال: أخبرني عبد الرحمن بن عبد الله بن كعب بن مالك أن عبد الله بن كعب بن مالك وكان قائد كعب من بنيه حين عمي قال: «سمعت كعب بن مالك يحدث حديثه حين تخلف عن رسول الله ﷺ في غزاة تبوك قال كعب: لم أتخلف عن رسول الله ﷺ في غزاة غزاها قط إلا في غزوة تبوك غير أني كنت تخلفت في غزاة بدر ولم يعاتب أحدا تخلف عنها إنما خرج رسول الله ﷺ يريد عير قريش حتى جمع الله تعالى بينهم وبين عدوّهم على غير ميعاد ولقد شهدت مع رسول الله ﷺ ليلة العقبة حين تواثقنا على الإسلام وما أحب أن لي بها مشهد بدر وإن كانت بدر أذكر في الناس منها وأشهر، وكان من خبري حين تخلفت عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك أني لم أكن قط أقوى ولا أيسر مني حين تخلفت عنه في تلك الغزاة، والله ما جمعت قبلها راحلتين قط حتى جمعتهما في تلك الغزاة، وكان رسول الله ﷺ قلما يريد غزاة إلا ورى بغيرها حتى كانت الغزوة فغزاها رسول الله ﷺ في حر شديد، واستقبل سفرا بعيدا ومفاوز، واستقبل عدوا كثيرا فجلى للمسلمين أمرهم ليتأهبوا أهبة عدوهم وأخبرهم بوجهه الذي يريد والمسلمون مع رسول الله ﷺ كثير لا يجمعهم كتاب حافظ- يريد الديوان- قال كعب فقل رجل يريد أن يتغيب إلا ظن أن ذلك سيخفى له ما
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Müslim ve Beyhakî Zührî tarikiyle rivayet etmişlerdir; o dedi ki: Bana Abdurrahman b. Abdullah b. Kâ'b b. Mâlik haber verdi; Abdullah b. Kâ'b b. Mâlik -ki Kâ'b'ın gözleri kör olduğunda oğulları arasından ona kılavuzluk edeniydi- şöyle dedi: «Kâ'b b. Mâlik'i, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kaldığı sıradaki hadisesini anlatırken işittim; Kâ'b dedi ki: Tebük Gazvesi müstesna, katıldığı hiçbir gazvede Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) asla geri kalmamıştım; gerçi Bedir Gazvesi'nde de geri kalmıştım fakat ondan geri kalan hiç kimse kınanmamıştı. Çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece Kureyş'in kervanını yakalamak için çıkmıştı, nihayet Allah Teâlâ onları düşmanlarıyla kararlaştırılmış bir vakit olmaksızın karşı karşıya getirdi. İslâm üzere sözleştiğimiz Akabe gecesinde de Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydım; Bedir insanlar arasında ondan daha çok anılan ve daha meşhur olan bir hadise olsa da Akabe yerine Bedir'de bulunmuş olmayı arzu etmem. Tebük Gazvesi'nde Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kaldığım zamanki halime gelince; o gazvede ondan geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha kuvvetli ve daha varlıklı olmamıştım. Vallahi bundan önce hiçbir zaman iki binek devesini bir araya getirememiştim, nihayet bu gazvede ikisini birden tedarik ettim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gazveye gitmek istediğinde mutlaka başka bir yeri kastediyormuş gibi tevriye yapardı; nihayet bu gazve geldi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şiddetli bir sıcakta bu sefere çıktı. Uzak bir yolculuk ve çölleri göğüsledi, kalabalık bir düşmanı karşıladı. Bu sebeple Müslümanların düşmanlarına karşı tam hazırlık yapabilmeleri için durumlarını kendilerine açıkça bildirdi ve gitmek istediği yönü onlara haber verdi. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) maiyetindeki Müslümanlar pek çoktu; onları koruyucu bir kitap -yani divan defteri- bir araya getirip sayamazdı. Kâ'b dedi ki: Savaştan geri kalmak isteyen pek az adam vardı ki, hakkında Allah Teâlâ'dan bir vahiy
لم ينزل فيه وحي من الله ﷿ وغزا رسول الله ﷺ تلك الغزاة حين طابت الثمار والظل وأنا إليها أصغرهم فتجهز إليها رسول الله ﷺ والمؤمنون معه وطفقت أغدو لكي أتجهز معهم فأرجع ولا أقضي شيئا فأقول لنفسي أنا قادر على ذلك إذا أردت فلم يزل ذلك يتمادى بي حتى استمر بالناس الجد فأصبح رسول الله ﷺ غاديا والمسلمون معه ولم أقض من جهازي شيئا وقلت أتجهز بعد يوم أو يومين ثم ألحقه فغدوت يوم ما فصلوا لا تجهز فرجعت ولم أقض من جهازي شيئا ثم غدوت فرجعت ولم أقض شيئا فلم يزل ذلك يتمادى بي حتى انتهوا وتفارط الغزو فهممت أن أرتحل فأدركهم وليت أني فعلت ثم لم يقدر ذلك لي وطفقت إذا خرجت في الناس بعد رسول الله ﷺ يحزنني أن لا أرى إلا رجلا مغموصا عليه في النفاق أو رجلا ممن عذره الله تعالى ولم يذكرني رسول الله ﷺ حتى بلغ تبوك فقال وهو جالس في القوم بتبوك: ما فعل كعب بن مالك قال رجل من بني سلمة: حبسه يا رسول الله برداه والنظر في عطفيه فقال له معاذ بن جبل: بئسما قلت والله يا رسول الله ما علمنا عليه إلا خيرا فسكت رسول الله ﷺ فلما بلغني أن رسول الله ﷺ قد توجه قافلا من تبوك حضرني شيء فطفقت أتفكر الكذب، وأقول: بماذا أخرج من سخطه غدا أستعين على ذلك بكل ذي رأي من أهلي فلما قيل: إن رسول الله ﷺ قد أظل قادما زاح عني الباطل وعرفت أني لم أنج منه بشيء أبدا فأجمعت صدقة فأصبح رسول الله ﷺ قادما، وكان إذا قدم من سفر بدأ بالمسجد فركع ركعتين ثم جلس للناس فلما فعل ذلك جاء المتخلفون فطفقوا يعتذرون إليه ويحلفون له، وكانوا بضعة وثمانين رجلا فقبل رسول الله ﷺ علانيتهم واستغفر لهم ووكل سرائرهم إلى الله تعالى حتى جئت فلما سلمت عليه ﵊ تبسم تبسم المغضب ثم قال لي: تعال فجئت أمشي حتى جلست بين يديه فقال لي: ما خلفك ألم تكن قد اشتريت ظهرك؟
inmedikçe bu durumun gizli kalacağını zannetmesin. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu gazveye meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin güzelleştiği bir zamanda çıktı; ben ise bunlara pek düşkündüm. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve beraberindeki müminler hazırlıklarını yaptılar; ben de onlarla birlikte hazırlanmak için sabahleyin evden çıkıyor, fakat hiçbir iş görmeden geri dönüyordum. Kendi kendime de: 'İstediğim zaman buna gücüm yeter' diyordum. İnsanlar işi ciddiye alıp yola koyuluncaya kadar bu durum bende böylece uzayıp gitti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve beraberindeki Müslümanlar bir sabah erkenden yola çıktılar; ben ise hazırlığımdan hiçbir şeyi tamamlamamıştım. Yine: 'Bir iki gün sonra hazırlanır, sonra onlara yetişirim' dedim. Onlar ayrıldıkları günün sabahında hazırlanmak için çıktım, yine hiçbir şey yapamadan geri döndüm; sonraki sabah çıktım, yine hiçbir şey yapamadan döndüm. Bu hal bende öylece uzayıp gitti ki sonunda ordu hedefine ulaştı ve gazve benden geçti. Yola çıkıp onlara yetişmeyi kastettim -keşke yapsaydım!- fakat bu da bana takdir olunmadı. Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra insanların arasına çıktığımda, yalnızca nifakla itham edilmiş bir kimseyi veya Allah Teâlâ'nın mazur saydığı kimselerden birini görüyor olmam beni son derece üzmeye başladı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük'e varıncaya kadar beni hiç anmamıştı. Nihayet Tebük'te cemaatin içinde otururken: 'Kâ'b b. Mâlik ne yaptı?' diye sordu. Selimeoğulları'ndan bir adam: 'Ey Allah'ın Resulü! Onu güzel iki hırkası ve omuzlarına gururla bakması alıkoydu' dedi. Bunun üzerine Muâz b. Cebel ona: 'Ne kötü söyledin! Vallahi ey Allah'ın Resulü, biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise sustu. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük'ten dönmek üzere yola çıktığı haberi bana ulaşınca içimi bir keder kapladı; yalan düşünmeye başladım ve: 'Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulabilirim?' diyerek ailemden görüş sahibi olan herkesin fikrine başvuruyordum. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelmek üzere olduğu söylenince bâtıl düşünceler benden zail oldu ve anladım ki yalanla hiçbir şeyden asla kurtulamam. Böylece doğruyu söylemeye karar verdim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabahleyin geldi. O, bir seferden döndüğünde önce mescide uğrar, iki rekât namaz kılar, sonra halkın arasına otururdu. Yine böyle yaptığında savaştan geri kalanlar geldiler; özür beyan etmeye ve ona yeminler etmeye başladılar. Bunlar seksen küsur adamdı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların zahirdeki mazeretlerini kabul etti, onlara istiğfarda bulundu ve gizli hallerini Allah Teâlâ'ya havale etti. Nihayet ben geldim; ona (aleyhisselâm) selam verdiğimde öfkeli kimsenin tebessümüyle tebessüm etti, sonra bana: 'Gel' dedi. Yürüyüp geldim ve huzurunda oturdum. Bana: 'Seni geride bırakan neydi? Bineğini satın almamış mıydın?' buyurdu.
فقلت: يا رسول الله لو جلست عند غيرك من أهل الدنيا لرأيت أن أخرج من سخطه بعذر لقد أعطيت جدلا ولكن والله لقد علمت لئن حدثتك اليوم بحديث كذب ترضى عني به ليوشكن الله تعالى بسخطك علي ولئن حدثتك حديث صدق تجد علي فيه أني لأرجو فيه عقبى من الله تعالى، والله ما كان لي عذر والله ما كنت قط أفرغ ولا أيسر مني حين تخلفت عنك فقال رسول الله ﷺ: أما هذا فقد صدق فقم حتى يقضي الله تعالى فيك فقمت وبادرني رجال من بني سلمة واتبعوني فقالوا لي: والله ما علمناك كنت أذنبت ذنبا قبل هذا ولقد عجزت أن لا تكون اعتذرت إلى رسول الله ﷺ بما اعتذر به المتخلفون ولقد كان كافيك من ذنبك استغفار رسول الله ﷺ قال: فو الله ما زالوا يرايبوني حتى أردت أن أرجع فأكذب نفسي، ثم قلت: هل لقي هذا معي أحد؟ قالوا: نعم لقيه معك رجلان قالا ما قلت وقيل لهما مثل ما قيل لك فقلت: من هما؟ قالوا: مرارة بن الربيع وهلال بن أمية فذكروا لي رجلين صالحين قد شهدا بدرا لي فيهما أسوة فمضيت حين ذكروهما لي قال: ونهى رسول الله ﷺ عن كلامنا أيها الثلاثة من بين من تخلف عنه فاجتنبنا الناس وتغيروا لنا حتى تنكرت لي في نفسي الأرض فما هي بالأرض التي كنت أعرف فلبثنا على ذلك خمسين ليلة فأما صاحباي فاستكانا وقعدا في بيوتهما وأما أنا فكنت أشد القوم وأجلدهم فكنت أشهد الصلاة مع المسلمين وأطوف بالأسواق فلا يكلمني أحد وآتي رسول الله ﷺ وهو في مجلسه بعد الصلاة فأسلم وأقول في نفسي هل حرك شفتيه برد السلام أم لا ثم أصلي قريبا منه وأسارقه النظر فإذا أقبلت على صلاتي أقبل إلي فإذا التفت نحوه أعرض حتى إذا طال عليّ ذلك من هجر المسلمين مشيت حتى تسورت حائط أبي قتادة- وهو ابن عمي وأحب الناس إلي- فسلمت عليه فو الله ما رد السلام علي فقلت له: أبا قتادة أنشدك الله تعالى هل تعلم أني أحب الله تعالى ورسوله ﷺ؟
Ben de: 'Ey Allah'ın Resulü! Vallahi dünya ehlinden senin dışındaki birinin yanında oturmuş olsaydım, bir özür beyan ederek onun öfkesinden kurtulabileceğimi görürdüm; zira bana tartışma yeteneği verilmiştir. Fakat vallahi kesinlikle bildim ki, bugün sana kendisiyle benden razı olacağın yalan bir söz söylesem, çok geçmeden Allah Teâlâ seni bana karşı öfkelendirir. Eğer sana bana kızacağın doğru bir söz söylersem, bunun neticesinde Allah Teâlâ'dan hayırlı bir akıbet umarım. Vallahi hiçbir mazeretim yoktu; vallahi senden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha boş ve daha varlıklı olmamıştım' dedim. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'İşte bu doğru söyledi; kalk git, Allah Teâlâ senin hakkında hükmedinceye kadar bekle' buyurdu. Ben de kalktım; Selimeoğulları'ndan bazı adamlar aceleyle peşime takılıp beni takip ettiler ve bana: 'Vallahi bundan önce senin bir günah işlediğini bilmiyorduk. Savaştan geri kalanların özür dilediği gibi Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir özür beyan etmekten âciz kaldın; oysa Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) senin için istiğfar etmesi günahına kâfi gelirdi' dediler. [Kâ'b] dedi ki: Vallahi beni o kadar kınayıp durdular ki geri dönüp kendimi yalanlamayı bile düşündüm. Sonra onlara: 'Bu durumda benimle beraber olan başka biri var mı?' dedim. 'Evet, seninle beraber iki adam var; onlar da senin söylediğin gibi söylediler ve sana denilenin misli onlara da söylendi' dediler. 'Onlar kimdir?' dedim. 'Murâre b. er-Rebî' ve Hilâl b. Ümeyye'dir' dediler. Bana Bedir'e katılmış, kendilerinde bana güzel bir örnek bulunan iki salih adamı zikretmişlerdi; onları bana zikrettiklerinde yoluma devam ettim. [Kâ'b] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) savaştan geri kalanlar arasından biz üçümüzle konuşulmasını yasakladı. İnsanlar bizden uzak durdular ve bize karşı tavır değiştirdiler; hatta içimde yeryüzü bana tamamen yabancılaştı, artık tanıdığım yeryüzü değildi. Bu minval üzere elli gece kaldık. İki arkadaşıma gelince; onlar boyun eğip evlerinde oturdular [ve ağladılar]. Bana gelince; ben kavmin en genci ve en dayanıklısı idim. Müslümanlarla birlikte namaza çıkar, çarşılarda dolaşırdım; fakat kimse benimle konuşmazdı. Namazdan sonra meclisinde oturan Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) varır, selam verir ve kendi kendime: 'Selamımı almak için dudaklarını kıpırdattı mı kıpırdatmadı mı?' derdim. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılar, gizlice ona bakardım; namazıma yöneldiğimde bana doğru yönelir, ona doğru baktığımda ise benden yüz çevirirdi. Müslümanların bu dışlaması bana uzun gelip ağırlaşınca, yürüyüp Ebû Katâde'nin -ki amcamın oğludur ve insanların bana en sevgilisidir- bahçe duvarına tırmandım. Ona selam verdim; vallahi selamımı almadı. Ona: 'Ey Ebû Katâde! Allah aşkına söyle, benim Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) sevdiğimi biliyor musun?' dedim.
فسكت فعدت فنشدته فسكت فعدت فنشدته فقال: الله تعالى ورسوله أعلم ففاضت عيناي وتوليت حتى تسورت الجدار، فبينا أنا أمشي بسوق المدينة إذا نبطي من أنباط الشام ممن قدم بطعام يبيعه بالمدينة يقول: من يدل على كعب بن مالك؟ فطفق الناس يشيرون له إلي حتى جاء فدفع إلي كتابا من ملك غسان وكنت كاتبا فإذا فيه: أما بعد
Sustu; tekrar Allah aşkına and verdim, yine sustu; tekrar Allah aşkına and verdim; bunun üzerine: 'Allah Teâlâ ve Resûlü daha iyi bilir' dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı; geri dönüp duvardan aştım. Medine çarşısında yürüdüğüm sırada, Medine'ye satmak üzere yiyecek getirmiş olan Şamlı Nabatîlerden birinin: 'Kâ'b b. Mâlik'i bana kim gösterir?' dediğini duydum. İnsanlar ona beni işaret etmeye başladılar; nihayet yanıma geldi ve bana Gassân melikinden bir mektup verdi. Ben yazı okuyup yazabilirdim; mektubu açtım, içinde şöyle yazıyordu: 'Emmâ ba'd;
فقد بلغنا أن صاحبك قد جفاك ولم يجعلك الله تعالى بدار هوان ولا مضيعة فالحق بنا نواسيك. فقلت حين قرأتها:
Duyduk ki efendin sana cefa etmiş. Allah Teâlâ seni hor görüleceğin ve hakkının zayi edileceği bir yurtta bırakmamıştır; bize katıl, sana ikram edip sahip çıkalım.' Onu okuduğumda dedim ki:
وهذه أيضا من البلاء فتيممت بها التنور فسجرته فيها حتى إذا مضت أربعون ليلة من الخمسين إذا برسول رسول الله ﷺ يأتيني فقال: إن رسول الله ﷺ يأمرك أن تعتزل امرأتك قلت: أطلقها أم ماذا أفعل؟ قال: بل اعتزلها ولا تقربها وأرسل إلي صاحبي مثل ذلك فقلت لامرأتي: الحقي بأهلك لتكوني عندهم حتى يقضي الله تعالى في هذا الأمر، فجاءت امرأة هلال بن أمية رسول الله ﷺ فقالت: يا رسول الله إن هلالا شيخ ضائع، وليس له خادم فهل تكره أن أخدمه؟ فقال: لا ولكن لا يقربنك قالت: وإنه والله ما به حركة إلى شيء والله ما زال يبكي من لدن أن كان من أمره ما كان إلى يومه هذا. فقال لي بعض أهلي: لو استأذنت رسول الله ﷺ في امرأتك فقد أذن لامرأة هلال أن تخدمه فقلت: والله لا أستأذن فيها رسول الله ﷺ وما أدري ماذا يقول إذا استأذنته وأنا رجل شاب قال: فلبثت عشر ليال فكمل لنا خمسون ليلة من حين نهى عن كلامنا ثم صليت صلاة الفجر صباح خمسين ليلة على ظهر بيت من بيوتنا فبينا أنا جالس على الحال التي ذكر الله تعالى عنا قد ضاقت عليّ الأرض بما رحبت سمعت صارخا أوفى على جبل سلع يقول بأعلى صوته: يا كعب بن مالك أبشر فخررت ساجدا وعرفت أن قد جاء فرج فآذن رسول الله ﷺ بتوبة الله تعالى علينا حين صلى الفجر فذهب الناس يبشروننا وذهب قبل صاحبي مبشرون وركض إليّ رجل فرسا وسعى ساع من أسلم وأوفى على الجبل فكان الصوت أسرع من الفرس فلما جاءني الذي سمعت صوته يبشرني نزعت له ثوبي وكسوتهما إياه ببشارته والله ما أملك غيرهما يومئذ فاستعرت ثوبين فلبستهما فانطلقت أؤم رسول الله ﷺ فتلقاني الناس فوجا بعد فوج يهنئونني بالتوبة يقولون: ليهنك توبة الله تعالى عليك حتى دخلت المسجد فإذا رسول الله ﷺ جالس في المسجد حوله الناس فقام إلى طلحة بن عبيد الله يهرول حتى صافحني وهنأني والله ما قام إلى رجل من المهاجرين غيره قال: فكان كعب لا ينساها لطلحة قال كعب: فلما سلمت على رسول الله ﷺ قال وهو يبرق وجهه من السرور: ابشر بخير يوم مر عليك منذ ولدتك أمك قلت: أمن عندك يا رسول الله أم من عند الله؟ قال: لا بل من عند الله تعالى، وكان رسول الله ﷺ إذا سر استنار وجهه حتى كأنه قطعة قمر، فلما جلست بين يديه قلت: يا رسول الله إن من توبتي أن أنخلع من مالي صدقة إلى الله تعالى ورسوله ﷺ قال: أمسك بعض مالك فهو خير لك قلت: إني أمسك سهمي الذي بخيبر وقلت: يا رسول الله إنما نجاني الله تعالى بالصدق وإن من توبتي أن لا أحدث إلا صدقا ما بقيت، فو الله ما أعلم أحدا من المسلمين أبلاه الله تعالى في الصدق بالحديث منذ ذكرت ذلك لرسول الله ﷺ أحسن مما أبلاني الله تعالى، والله ما تعمدت كذبة منذ قلت ذلك إلى يومي هذا وإني لأرجو أن يحفظني الله تعالى فيما بقي قال: وأنزل الله تعالى لَقَدْ تابَ الآية فو الله ما أنعم الله تعالى عليّ من نعمة قط بعد أن هداني الله سبحانه للإسلام أعظم في نفسي من صدقي رسول الله ﵊ يومئذ أن لا أكون كذبته فأهلك كما هلك الذين كذبوه فإن الله تعالى قال للذين كذبوه حين أنزل الوحي شر ما قال لأحد فقال: سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إلى قوله سبحانه: الْفاسِقِينَ [التوبة: ٩٥، ٩٦] » .
'Bu da imtihanın bir parçasıdır.' Hemen tandıra yönelip mektubu içine atarak yaktım. Elli geceden kırkı geçtiğinde bir de baktım ki Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) elçisi bana gelip: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşinden ayrılmanı emrediyor' dedi. 'Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?' dedim. 'Hayır, bilakis ondan uzak dur ve ona yaklaşma' dedi. Diğer iki arkadaşıma da bunun benzerini gönderdi. Eşime: 'Bu mesele hakkında Allah Teâlâ bir hüküm verinceye kadar ailene katıl ve onların yanında kal' dedim. Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelerek: 'Ey Allah'ın Resulü! Hilâl bakıma muhtaç yaşlı bir adamdır, hizmetçisi de yoktur; ona hizmet etmemi hoş görmez misin?' dedi. 'Hayır [hizmet edebilirsin], ancak sana asla yaklaşmasın' buyurdu. Kadın: 'Vallahi onda hiçbir şeye mecal kalmamıştır; vallahi bu durum başına geldiğinden beri bugüne kadar durmadan ağlamaktadır' dedi. Ailemden bazıları bana: 'Hilâl'in hanımına ona hizmet etmesi için izin verdiği gibi sen de hanımın hakkında Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) izin istesen ya' dediler. Ben de: 'Vallahi bu hususta Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) izin istemem; ben genç bir adamım, izin istediğim takdirde bana ne diyeceğini bilemem' dedim. [Kâ'b] dedi ki: Böylece on gece daha kaldım; bizimle konuşmanın yasaklandığı andan itibaren elli gece tamamlanmış oldu. Elli gecenin sabahında evlerimizden birinin damı üzerinde sabah namazını kıldım. Allah Teâlâ'nın hakkımızda zikrettiği o hal üzere, yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar gelmiş vaziyette otururken, Sel' dağının tepesine çıkmış olan bir münadinin var gücüyle: 'Ey Kâ'b b. Mâlik! Müjde!' diye bağırdığını işittim. Hemen secdeye kapandım ve bir kurtuluşun geldiğini anladım. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazını kıldırdığında Allah Teâlâ'nın tevbemizi kabul ettiğini ilan etmişti. İnsanlar bizi müjdelemeye koştular; iki arkadaşıma da müjdeciler gitti. Bir adam bana doğru atını koşturdu, Eslem kabilesinden bir koşucu ise koşarak dağa çıktı; ses attan daha hızlı ulaştı. Sesini işittiğim müjdeci yanıma geldiğinde, getirdiği müjdeden ötürü iki elbisemi çıkarıp ona giydirdim; vallahi o gün onlardan başka elbisem yoktu. İki elbise ödünç alıp onları giydim ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelerek yola çıktım. İnsanlar bölük bölük beni karşılıyor, tevbem sebebiyle beni tebrik ederek: 'Allah Teâlâ'nın tevbeni kabulü sana kutlu olsun!' diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de baktım ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) etrafında insanlarla birlikte mescidde oturuyor. Talha b. Ubeydullah koşarak ayağa kalktı, nihayet benimle musafaha etti ve beni tebrik etti; vallahi Muhacirlerden ondan başka hiç kimse ayağa kalkmadı. -[Ravi] dedi ki: Kâ'b, Talha'nın bu davranışını hiç unutmazdı.- Kâ'b dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) selam verdiğimde, yüzü sevinçten parıldayarak: 'Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı günün müjdesiyle sevin!' buyurdu. 'Senin katından mı ey Allah'ın Resulü, yoksa Allah katından mı?' dedim. 'Hayır, bilakis Allah Teâlâ'nın katından' buyurdu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sevindiği zaman yüzü ay parçası gibi nurlanırdı. Huzurunda oturduğumda: 'Ey Allah'ın Resulü! Tevbemin bir şükranı olarak bütün malımı Allah ve Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolunda sadaka olarak bağışlamak istiyorum' dedim. 'Malının bir kısmını elinde tut, bu senin için daha hayırlıdır' buyurdu. 'Hayber'deki hissemi elimde tutuyorum' dedim ve ekledim: 'Ey Allah'ın Resulü! Allah Teâlâ beni ancak doğrulukla kurtardı; tevbemin bir gereği olarak da hayatta kaldığım müddetçe doğrudan başka bir şey söylemeyeceğim.' Vallahi Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu söylediğim andan itibaren Müslümanlardan hiçbir kimse bilmiyorum ki sözde doğruluk hususunda Allah Teâlâ onu benim imtihan edildiğimden daha güzel bir şekilde imtihan etmiş (ve muvaffak kılmış) olsun. Vallahi bunu söylediğim günden bu günüme kadar bilerek hiçbir yalan söylemedim ve geriye kalan ömrümde de Allah Teâlâ'nın beni muhafaza edeceğini umuyorum. [Kâ'b] dedi ki: Allah Teâlâ: { لَقَدْ تابَ } “Andolsun ki [Allah] tevbeyi kabul etti” ayetini indirdi. Vallahi Allah Sübhânehu beni İslâm'a hidayet ettikten sonra üzerime bahşettiği hiçbir nimet, nefsimde o gün Resûlullah'a (aleyhisselâm) doğruyu söylememden, böylece yalan söyleyenlerin helak olduğu gibi helak olmamış bulunmamdan daha büyük olmamıştır. Zira Allah Teâlâ, vahiy indirdiği zaman yalan söyleyenler hakkında bir kimseye söylenebilecek en ağır sözü söyleyerek: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Kendilerine döndüğünüz zaman, onlardan vazgeçesiniz diye Allah'a yemin edecekler; siz de onlardan yüz çevirin” ayetinden Yüce Allah'ın: { الْفاسِقِينَ } “yoldan çıkmışlar” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi.»
وجاء في رواية عن كعب رضي الله تعالى عنه قال: «نهى رسول الله ﷺ عن كلامي وكلام صاحبي فلبثت كذلك حتى طال علي الأمر وما من شيء أهم إلي من أن أموت فلا يصلي علي رسول الله ﷺ أو يموت رسول الله ﷺ فأكون من الناس بتلك المنزلة فلا يكلمني أحد منهم ولا يصلى علي فأنزل الله تعالى توبتنا على نبيه ﷺ حين بقي الثلث الأخير من الليل ورسول الله ﷺ عند أم سلمة، وكانت محسنة في شأني معينة في أمري، فقال رسول الله ﷺ: يا أم سلمة تيب على كعب بن مالك قالت: أفلا أرسل إليه أبشره؟ قال إذا تحطمكم الناس فيمنعونكم النوم
Kâ'b'dan (radıyallâhu teâlâ anh) gelen bir rivayette şöyle dediği nakledilmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) benimle ve iki arkadaşımla konuşulmasını yasakladı. Bu durum üzerime uzayıp gidinceye kadar böyle kaldım; benim için ölüp de Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) cenaze namazımı kılmaması veya Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat edip de insanlar arasında bu mevkide kalmam, kimsenin benimle konuşmaması ve cenaze namazımın kılınmaması ihtimalinden daha mühim hiçbir şey yoktu. Nihayet gecenin son üçte biri kaldığında, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ümmü Seleme'nin yanında iken Allah Teâlâ tevbemizi Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdi. Ümmü Seleme benim durumuma karşı iyiliksever ve işimde yardımcı idi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Ey Ümmü Seleme! Kâ'b b. Mâlik'in tevbesi kabul edildi' buyurdu. O: 'Ona haber gönderip müjdeleyeyim mi?' dedi. [Resûlullah]: 'O takdirde insanlar üzerinize hücum eder ve
سائر الليل حتى إذا صلى ﷺ صلاة الفجر آذن بتوبة الله تعالى علينا» .
gecenin kalanında uyumanıza engel olurlar' buyurdu. Nihayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazını kıldırdığında Allah Teâlâ'nın tevbemizi kabul ettiğini ilan etti.»
هذا وفي وصفه سبحانه هؤلاء بما وصفهم به دلالة وأية دلالة على قوة إيمانهم وصدق توبتهم، وعن أبي بكر الوراق أنه سئل عن التوبة النصوح فقال: أن تضيق على التائب الأرض بما رحبت وتضيق عليه نفسه كتوبة كعب بن مالك وصاحبيه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ فيما لا يرضاه وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ أي مثلهم في صدقهم:
İşte Sübhânehu'nun onları bu vasıflarla nitelemesinde, onların imanlarının kuvvetine ve tevbelerinin sıdkına açık ve pek büyük bir delil vardır. Ebû Bekir el-Varrâk'tan rivayet edildiğine göre kendisine Tevbe-i Nasûh (samimi tevbe) sorulduğunda: 'Tıpkı Kâ'b b. Mâlik ve iki arkadaşının tevbesinde olduğu gibi, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen tevbe edene dar gelmesi ve canının da kendisine daralmasıdır' demiştir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun”, O'nun razı olmayacağı hususlarda [sakının] { وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “ve doğru olanlarla beraber bulunun”, yani sadakatlerinde onlar gibi olun demektir.
وأخرج ابن الأنباري عن ابن عباس أنه كان يقرأ «وكونوا من الصادقين» وكذا روى البيهقي وغيره عن ابن مسعود أنه كان يقرأ كذلك، والخطاب قيل: لمن آمن من أهل الكتاب وروي ذلك عن ابن عباس فيكون المراد بالصادقين الذين صدقوا في إيمانهم ومعاهدتهم الله تعالى ورسوله ﷺ على الطاعة: وجوز أن يكون عاما لهم ولغيرهم فيكون المراد بالصادقين الذين صدقوا في الدين نية وقولا وعملا، وأن يكون خاصا بمن تخلف وربط نفسه بالسواري، فالمناسب أن يراد بالصادقين الثلاثة أي كونوا مثلهم في الصدق وخلوص النية. وأخرج ابن المنذر وابن جرير عن نافع أن الآية نزلت في الثلاثة الذين خلفوا، والمراد بالصادقين محمد ﷺ وأصحابه، وبذلك فسره ابن عمر كما أخرجه ابن أبي حاتم وغيره، وعن سعيد بن جبير أن المراد كونوا مع أبي بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما.
İbnü'l-Enbârî İbn Abbas'tan onun «وكونوا من الصادقين» (doğrulardan olun) şeklinde okuduğunu nakletmiştir; aynı şekilde Beyhakî ve başkaları da İbn Mes'ûd'dan onun bu şekilde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Hitabın Ehl-i Kitap'tan iman edenlere yönelik olduğu söylenmiş ve bu İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir; bu takdirde sâdıklardan murat, imanlarında ve Allah Teâlâ ile Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaat hususundaki ahitlerinde sâdık olanlardır. Onlara ve başkalarına umumi olması da caiz görülmüştür; bu takdirde sâdıklardan murat, niyet, söz ve amel bakımından dinde sâdık olanlardır. Savaştan geri kalıp kendilerini direklere bağlayanlara özel olması da caizdir; bu durumda sâdıklardan muradın o üç kişi olması uygundur; yani doğruluk ve niyet ihlasında onlar gibi olun demektir. İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr Nâfi'den bu ayetin geride bırakılan o üç kişi hakkında indiğini rivayet etmişlerdir; sâdıklardan murat ise Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabıdır. İbn Ebî Hâtim ve başkalarının naklettiği üzere İbn Ömer de böyle tefsir etmiştir. Saîd b. Cübeyr'den ise muradın 'Ebû Bekir ve Ömer (radıyallâhu teâlâ anhümâ) ile beraber olun' manasında olduğu nakledilmiştir.
وأخرج ابن عساكر وآخرون عن الضحاك أنه قال: أمروا أن يكونوا مع أبي بكر، وعمر، وأصحابهما.
İbn Asâkir ve başkaları Dahhâk'ten onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlara Ebû Bekir, Ömer ve onların ashabıyla beraber olmaları emredilmiştir.'
وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس وابن عساكر عن أبي جعفر أن المراد كونوا مع علي كرم الله تعالى وجهه.
İbn Merdûye İbn Abbas'tan, İbn Asâkir de Ebû Ca'fer'den muradın 'Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ile beraber olun' şeklinde olduğunu rivayet etmişlerdir.
وبهذا استدل بعض الشيعة على أحقيته كرم الله تعالى وجهه بالخلافة، وفساده على فرض صحة الرواية ظاهر. وعن السدي أنه فسر ذلك بالثلاثة ولم يتعرض للخطاب، والظاهر عموم الخطاب ويندرج فيه التائبون اندراجا أوليا، وكذا عموم مفعول اتَّقُوا ويدخل فيه المعاملة مع رسول الله ﷺ في أمر المغازي دخولا أوليا أيضا، وكذا عموم الصَّادِقِينَ ويراد بهم ما تقدم على احتمال عموم الخطاب.
Şîa'dan bazıları bununla Ali'nin (kerremallâhu teâlâ vecheh) hilafete daha lâyık olduğuna delil getirmişlerdir; fakat rivayetin sıhhati farzedilse bile bu istidlalin tutarsızlığı açıktır. Süddî'den ise hitaba değinmeksizin bunu o üç kişiyle tefsir ettiği nakledilmiştir. Zahir olan, hitabın umumi olmasıdır ve tevbe edenler buna öncelikle dâhildir. Aynı şekilde { اتَّقُوا } fiilinin mef'ulü de umumidir ve gazveler hususunda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile olan muamele de buna öncelikle girer. Keza { الصَّادِقِينَ } kelimesi de umumidir ve hitabın umumi olması ihtimaline göre onlardan murat daha önce zikredilenlerdir.
وفي الآية ما لا يخفى من مدح الصدق، واستدل بها كما قال الجلال السيوطي من لم يبح الكذب في موضع من المواضع لا تصريحا ولا تعريضا. وأخرج غير واحد عن ابن مسعود أنه قال: لا يصلح الكذب في جد ولا هزل ولا أن يعد أحدكم صبيته شيئا ثم لا ينجزه وتلا الآية، والأحاديث في ذمه أكثر من أن تحصى، والحق إباحته في مواضع،
Ayette doğruluğun övüldüğü açıktır; Celâleddin es-Süyûtî'nin belirttiği üzere, açıkça veya tariz yoluyla hiçbir yerde yalana cevaz vermeyenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Pek çok muhaddis İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ciddide de şakada da yalan uygun düşmez; keza birinizin çocuğuna bir şey vaad edip sonra onu yerine getirmemesi de uygun olmaz' dedi ve bu ayeti okudu. Yalanın yerilmesine dair hadisler sayılamayacak kadar çoktur; hak olan ise bazı durumlarda cevaz verilmiş olmasıdır.
فقد أخرج ابن أبي شيبه وأحمد عن أسماء بنت يزيد عن النبي ﷺ قال: «كل الكذب يكتب على ابن آدم إلا رجل كذب في خديعة حرب أو إصلاح بين اثنين أو رجل يحدث امرأته ليرضيها» ،
Nitekim İbn Ebî Şeybe ve Ahmed Esmâ bint Yezîd'den rivayet etmişlerdir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Şu üç durum hariç bütün yalanlar Âdemoğlunun aleyhine yazılır: Harp hilesi olarak söylenen yalan, iki kişinin arasını düzeltmek için söylenen yalan veya erkeğin hanımını razı etmek için ona söylediği söz.»
وكذا إباحة المعاريض.
Aynı şekilde ta'rîz (kinayeli ve üstü kapalı sözler) de mubahtır.
فقد أخرج ابن عدي عن عمران بن حصين قال: «قال رسول الله ﷺ إن في المعاريض لمندوحة عن الكذب»
Nitekim İbn Adiy İmrân b. Husayn'dan Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Şüphesiz ta'rîzli sözlerde yalandan kaçınacak geniş bir imkân vardır.»
ما كانَ أي ما صح ولا استقام لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ كمزينة، وجهينة، وأشجع، وغفار، وأسلم. وإضرابهم أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ عند توجهه ﵊ إلى الغزو وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ أي لا يصرفوها عن نفسه الكريمة ولا يصونوها عما لم يصنها عنه بل يكابدون ما يكابده من الشدائد، وأصله لا يترفعوا بأنفسهم عن نفسه بأن يكرهوا لأنفسهم المكاره ولا يكرهوها له ﵊ بل عليهم أن يعكسوا القضية، وإلى هذا يشير كلام الواحدي حيث قال: يقال رغبت بنفسي عن هذا الأمر أي ترفعت عنه. وفي النهاية يقال: رغبت بفلان عن هذا الأمر أي كرهت له ذلك.
{ ما كانَ } “Yakışık almaz / hakları değildir”, yani doğru ve uygun olmaz { لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere” -Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Gıfâr, Eslem ve benzerleri gibi-, { أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ } “Resûlullah'tan geri kalmaları”, o (aleyhisselâm) gazveye yöneldiği vakit, { وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ } “ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları”, yani kendi nefislerini onun yüce nefsinden esirgememeleri, onun kendini korumadığı zorluklardan kendilerini korumaya kalkışmayıp, bilakis onun göğüslediği meşakkatleri göğüslemeleridir. Aslı şudur: Kendi nefisleri için zorlukları çirkin görüp, onun (aleyhisselâm) için bunu reva görerek nefislerini onun nefsinden üstün tutmamaları, bilakis meseleyi tam tersine çevirmeleridir. Vâhidî'nin şu sözü de buna işaret eder: 'Kendimi bu işten üstün tuttum' denildiğinde, 'Ondan yüce kaldım, tenezzül etmedim' manası kastedilir. en-Nihâye'de şöyle denir: 'Filan kimseyi bu işe reva görmedim' denildiğinde, 'Onun için bu durumu hoş görmedim' demektir.
وجوز في يَرْغَبُوا النصب بعطفه على يَتَخَلَّفُوا المنصوب بأن وإعادة لا لتذكير النفي وتأكيده وهو الظاهر والجزم على النهي وهو المراد من الكلام إلا أنه عبر عنه بصيغة النفي للمبالغة، وخص أهل المدينة بالذكر لقربهم منه عليه ﵊ وعلمهم بخروجه، وظاهر الآية وجوب النفير إذا خرج رسول الله ﷺ إلى الغزو بنفسه.
{ يَرْغَبُوا } kelimesinin, 'en' ile mansup olan { يَتَخَلَّفُوا } fiiline matuf olarak nasbı ve nefyi hatırlatıp tekit etmek için 'lâ'nın tekrarlanmış olması caiz görülmüştür ki zahir olan budur. Nehiy manasında cezm olması da caizdir ki kelâmın muradı da budur; ancak mübalağa için nehiy nefy sıygasıyla ifade edilmiştir. Medine ehli, ona (aleyhisselâm) yakınlıkları ve sefere çıktığını bizzat bildikleri için tahsisen zikredilmiştir. Ayetin zahiri, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizzat gazveye çıktığı zaman sefere katılmanın (nefîr) farz olduğuna delalet eder.
وذكر بعضهم أنه استدل بها على أن الجهاد كان فرض عين في عهده ﵊ وبه قال ابن بطال:
Bazıları bu ayetle, onun (aleyhisselâm) asrında cihadın farz-ı ayn olduğuna delil getirildiğini zikretmişlerdir; İbn Battâl da bunu söylemiştir.
وعلله بأنهم بايعوه عليه ﵊ فلا يجب النفير مع أحد من الخلفاء ما لم يلم العدو ولم يمكن دفعه بدونه، وقدر بعضهم في الآية مضافا إلى رسول الله أي أن يتخلفوا عن حكم رسول الله ﷺ وهو خلاف الظاهر وعليه يكون الحكم عاما وفيه بحث.
Bunu da ona (aleyhisselâm) cihad üzerine biat etmiş olmalarıyla gerekçelendirmiştir; dolayısıyla düşman hücum etmedikçe ve seferberlik olmaksızın düşmanı defetmek mümkün oldukça halifelerden hiçbiriyle sefere çıkmak [farz-ı ayn olarak] vacip olmaz. Bazıları ayette Resûlullah'a muzâf olan bir kelime takdir etmişlerdir; yani 'Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükmünden geri kalmaları' demektir; fakat bu zahire aykırıdır ve buna göre hüküm umumi olur ki bu da tartışmaya açıktır.
وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن زيد أن حكم الآية حين كان الإسلام قليلا فلما كثر وفشا قال الله تعالى: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً، وأنت تعلم أن الإسلام كان فاشيا عند نزول هذه السورة، ولا يخفى ما في الآية من التعريض بالمتخلفين رغبة باللذائذ وسكونا إلى الشهوات غير مكثرين بما يكابد ﵊، وقد كان تخلف جماعة عنه ﷺ كما علمت لذلك، وجاء أن أناسا من المسلمين تخلفوا ثم إن منهم من ندم وكره مكانه فلحق برسول الله ﷺ غير مبال بالشدائد كأبي خيثمة
İbn Cerîr ve başkaları İbn Zeyd'den bu ayetin hükmünün İslâm'ın [mensuplarının] az olduğu zamana ait olduğunu, İslâm çoğalıp yayıldığında ise Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkması uygun değildir” buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Sen bilirsin ki bu sure indiğinde İslâm zaten yayılmış bulunuyordu. Ayette, onun (aleyhisselâm) çektiği meşakkatleri umursamayarak lezzetlere meyletmek ve şehvetlere dalmak suretiyle savaştan geri kalanlara yönelik bir tariz bulunduğu açıktır. Bildiğin gibi bir grup insan bu sebeple ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalmıştı. Rivayete göre Müslümanlardan bazı kimseler savaştan geri kalmış, sonra içlerinden pişman olup bulunduğu yeri çirkin görerek, Ebû Hayseme gibi zorluklara aldırmadan Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişenler olmuştur.
فقد روي «أنه رضي الله تعالى عنه بلغ بستانه وكانت له امرأة حسناء فرشت له في الظل وبسطت له الحصير وقربت إليه الرطب والماء البارد فنظر فقال: ظل ظليل ورطب يانع وماء بارد وامرأة حسناء ورسول الله ﷺ في الضح والريح ما هذا بخير مقام فرحل ناقته وأخذ سيفه ورمحه ومر كالريح فمد رسول الله ﷺ طرفه إلى الطريق فإذا براكب يزهاه السراب فقال ﵊: كن أبا خيثمة فكانه ففرح به رسول الله ﷺ واستغفر له»
Nitekim rivayet edildiğine göre «O (radıyallâhu teâlâ anh) bahçesine varmıştı; güzel bir hanımı vardı, onun için gölgelikte yer hazırlamış, hasır sermiş, taze hurma ve soğuk su getirmişti. Ebû Hayseme duruma bakıp dedi ki: 'Koyu bir gölge, olgun taze hurma, soğuk su ve güzel bir kadın; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise kavurucu sıcak ve rüzgâr altında! Bu hiç de adil ve hayırlı bir durak değil!' Hemen devesini hazırladı, kılıcını ve mızrağını alıp rüzgâr gibi geçti gitti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gözünü yola dikmiş bakıyordu; serap içinde hızla ilerleyen bir süvari gördü. O (aleyhisselâm): 'Ebû Hayseme ol!' buyurdu; nitekim o çıktı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun gelişine çok sevindi ve ona istiğfar etti.»
ذلِكَ إشارة إلى ما دل عليه الكلام من وجوب المشايعة بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ أي شيء من العطش. وقرىء بالمد والقصر وَلا نَصَبٌ ولا تعب ما وَلا مَخْمَصَةٌ ولا مجاعة ما فِي سَبِيلِ اللَّهِ في جهاد أعدائه أو في طاعته سبحانه مطلقا وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ أي يغضبهم ويضيق صدورهم والوطء والدوس بالأقدام ونحوها كحوافر الخيل وقد يفسر بالإيقاع والمحاربة. ومنه
{ ذلِكَ } “Bu”, kelâmın delalet ettiği sefere katılma ve Peygamber'e uyma vücubiyetine işarettir. { بِأَنَّهُمْ } “onların ... sebebiyledir”, yani şundan ötürüdür ki; { لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ } “onlara bir susuzluk isabet etmez”, yani en ufak bir susuzluk bile dokunmaz. [Kelime] med ile de kasr ile de okunmuştur. { وَلا نَصَبٌ } “ne bir yorgunluk”, ne de herhangi bir zahmet, { وَلا مَخْمَصَةٌ } “ne de bir açlık”, ne de herhangi bir darlık, { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda”, O'nun düşmanlarıyla cihadda yahut mutlak olarak Sübhânehu'ya itaatte [dokunmaz]; { وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ } “ve kâfirleri öfkelendirecek”, onları kızdırıp göğüslerini daraltacak { bir yere ayak basmazlar } -'vat'' kelimesi ayaklarla ve at toynakları gibi şeylerle çiğnemek, basmaktır; bazen baskın yapmak ve savaşmak manasında da tefsir edilir; nitekim bundan hareketle-
قوله ﷺ «آخر وطأة وطأها الله تعالى بوج»
Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah Teâlâ'nın bastığı (fethe mazhar kıldığı) son yer Vecc'dir» hadisi [buna bir örnektir].
والموطئ اسم مكان على الأشهر الأظهر، وفاعل يَغِيظُ ضميره بتقدير مضاف أي يغيظ وطؤه لأن المكان نفسه لا يغيظ، ويحتمل أن يكون ضميرا عائدا إلى الوطء الذي في ضمنه، وإذا جعل الموطئ مصدرا كالمورد فالأمر ظاهر وَلا يَنالُونَ أي ولا يأخذون مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا أي شيئا من الأخذ فهو مصدر كالقتل والأسر والفعل نال ينيل. وقيل: نال ينول فأصل نيلا نولا فأبدلت الواو ياء على غير القياس، ويجوز أن يكون بمعنى المأخوذ فهو مفعول به لينالون أي لا ينالون شيئا من الأشياء إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ أي بالمذكور وهو جميع ما تقدم ولذا وحد الضمير، ويجوز أن يكون عائدا على كل واحد من ذلك على البدل: قال النسفي: وحد الضمير لأنه لما تكررت لا صار كل واحد منها على البدل مفردا بالذكر مقصودا بالوعد، ولذا قال فقهاؤنا: لو حلف لا يأكل خبزا ولا لحما حنث بواحد منهما ولو حلف لا يأكل لحما وخبزا لم يحنث إلا بالجمع بينهما، والجملة في محل نصب على الحال من ظَمَأٌ وما عطف عليه أي لا يصيبهم ظمأ ولا كذا إلا مكتوبا لهم به عَمَلٌ صالِحٌ أي ثواب ذلك فالكلام بتقدير مضاف، وقد يجعل كناية عن الثواب وأول به لأنه المقصود من كتابة الأعمال، والتنوين للتفخيم، والمراد أنهم يستحقون ذلك استحقاقا لازما بمقتضى وعده تعالى لا بالوجوب عليه سبحانه. واستدل بالآية على أن من قصد خيرا كان سعيه فيه مشكورا من قيام وقعود ومشي وكلام وغير ذلك، وعلى أن المدد يشارك الجيش في الغنيمة بعد انقضاء الحرب لأن وطء ديارهم مما يغيظهم. ولقد أسهم النبي ﷺ لا بني عامر وقد قدما بعض تقضي الحرب، واستدل بها- على ما نقل الجلال السيوطي- أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه على جواز الزنا بنساء أهل الحرب في دار الحرب إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ على إحسانهم، والجملة في موضع التعليل للكتب، والمراد بالمحسنين إما المبحوث عنهم ووضع المظهر موضع المضمر لمدحهم والشهادة
Mevtı' (مَوْطِئ) kelimesi en meşhur ve açık görüşe göre ism-i mekândır. { يَغِيظُ } “öfkelendirecek” fiilinin fâili (öznesi), takdir edilen bir muzâf sebebiyle ona dönen zamirdir; yani [mecazen] 'oraya ayak basılması öfkelendirir', zira mekânın kendisi başlı başına öfke vermez. Ya da onun içinde zımnen bulunan basma (vat') eylemine dönen bir zamir olması da muhtemeldir. Mevtı' kelimesi 'mevrid' gibi masdar kabul edilirse durum zaten açıktır. { وَلا يَنالُونَ } “ne de ... elde ederler”, yani almazlar { مِنْ عَدُوٍّ } “düşmandan” { نَيْلًا } “bir şey”, yani ele geçirme kabilinden herhangi bir şeyi. Bu, öldürmek ve esir almak gibi bir masdardır; fiili 'nâle yenîlu' (نَالَ يَنِيلُ) şeklindedir. Bir rivayete göre 'nâle yenûlu' (نَالَ يَنُولُ) olup 'neylen' masdarının aslı 'nevlen' idi, kural dışı olarak vâv harfi yâ'ya dönüştürüldü. Bunun 'meful' (alınan/elde edilen şey) anlamında olması da caizdir ki o takdirde 'yenâlûne' fiilinin mef'ûlün bihi olur; yani düşmandan hiçbir şeyi elde etmezler. { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ } “mutlaka bunun karşılığında kendilerine yazılmış olmasın”; yani bu zikredilen şey sebebiyle ki o da geçenlerin tümüdür, zamirin tekil gelmesi bu yüzdendir. Yahut bedel yoluyla bunlardan her birine dönmesi de caizdir. Nesefî şöyle demiştir: 'Lâ (لا) nefy edatı tekrarlandığı için bunlardan her biri bedel yoluyla müstakil olarak zikredilmiş ve vaade konu edilmiştir, zamir de bu sebeple tekil kılınmıştır.' Fakihlerimizin: 'Eğer bir kimse ne ekmek ne de et yemeyeceğine yemin etse, ikisinden birini yemekle yemini bozulur; fakat et ve ekmek yemeyeceğine [birlikte] yemin etse, ikisini bir arada yemedikçe yemini bozulmaz' demeleri de bundandır. Cümle, { ظَمَأٌ } ve ona atfedilenlerden hâl konumunda olup mahallen mansubdur; yani 'onlara hiçbir susuzluk ve benzeri şey isabet etmez ki, mutlaka bunun karşılığında kendilerine yazılmış olmasın'. { عَمَلٌ صالِحٌ } “salih bir amel”, yani bunun sevabı [yazılır]; dolayısıyla sözde takdir edilmiş bir muzâf vardır. Ya da sevaptan kinaye yapılmış olabilir; amellerin yazılmasından asıl maksat bu olduğu için böyle tevil edilmiştir. Tenvin tazim (büyütme) içindir. Maksat, Allah Teâlâ'ya [bunu yapmak] vacip olduğundan değil, O'nun vaadi gereğince bunu kesin bir hak edişle hak etmeleridir. Bu ayetten, ayakta durmak, oturmak, yürümek, konuşmak ve benzeri şekilde hayrı kasteden kimsenin bu yoldaki gayretinin mükâfatlandırılacağına; ayrıca düşman yurduna ayak basılması onları öfkelendiren bir durum olduğu için, savaş bittikten sonra gelen yardımcı birliğin (imdadın) de ganimete ortak olacağına delil getirilmiştir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) savaş bittikten sonra gelen Âmir oğullarına ganimetten pay vermiştir. Celâleddin es-Süyûtî'nin naklettiğine göre Ebû Hanîfe (radıyallâhu teâlâ anh) dârülharbde harbî kadınlarla zinanın caiz olduğuna [had cezasının düşmesine] bu ayetle delil getirmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez”, yani ihsanlarının [karşılığını boşa çıkarmaz]. Bu cümle, amellerin yazılmasının gerekçesi (ta'lil) konumundadır. 'Muhsinler' ile kastedilenler; ya haklarında konuşulan kimselerdir ki onları övmek, muhsinler zümresine dâhil olduklarına ve amellerinin ihsan türünden olduğuna şahitlik etmek ve ayrıca vasfın hükmün gerekçesi olduğunu hissettirmek amacıyla zamir yerine açık isim kullanılmıştır; ya da muhsinler cinsidir ki bu kimseler o cinse öncelikli olarak dâhildir.
لهم بالانتظام في سلك المحسنين وأن أعمالهم من قبيل الإحسان وللإشعار بعلية المأخذ للحكم وإما الجنس وهم داخلون فيه دخولا أوليا وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً ولو تمرة أو علاقة سوط وَلا كَبِيرَةً كما أنفق عثمان رضي الله تعالى عنه في جيش العسرة، وذكر الكبيرة بعد الصغيرة وإن علم من الثواب على الأولى الثواب على الثانية لأن المقصود التعميم لا خصوص المذكور إذ المعنى ولا ينفقون شيئا ما فلا يتوهم أن الظاهر العكس، وفي إرشاد العقل السليم أن الترتيب باعتبار كثرة الوقوع وقلته، وتوسيط لا للتنصيص على استبداد كل منهما بالكتب والجزاء لا لتأكيد النفي كما في قوله تعالى شأنه: وَلا يَقْطَعُونَ أي ولا يتجاوزون في سيرهم لغزو وادِياً وهو في الأصل اسم فاعل من ودى إذا سال فهو بمعنى السيل نفسه ثم شاع في محله وهو المنعرج من الجبال والآكام التي يسيل فيها الماء ثم صار حقيقة في مطلق الأرض ويجمع على أودية كناد على أندية وناج على أنجية ولا رابع لهذه على ما قيل في كلام العرب إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ أي أثبت لهم أو كتب في الصحف أو اللوح ولا يفسر الكتب بالاستحقاق لمكان التعليل بعد، وضمير كُتِبَ على طرز ما سبق أي المذكور أو كل واحد، وقيل: هو للعمل وليس بذاك، وفصل هذا وآخر لأنه أهون مما قبله لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ بذلك أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي أحسن جزاء أعمالهم على معنى أن لأعمالهم جزاء حسنا وأحسن وهو سبحانه اختار لهم أحسن جزاء فانتصاب أَحْسَنَ على المصدرية لإضافته إلى مصدر محذوف.
[onların muhsinler zümresine dâhil olduklarına ve amellerinin ihsan türünden olduğuna şahitlik etmek] ve hükmün dayanağının illetini hissettirmek içindir; ya da genel olarak [muhsinler] cinsidir ki onlar buna öncelikle dâhildirler. { وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً } “Küçük ... hiçbir harcama yapmazlar”, bir hurma veya bir kamçı ipi kadar bile olsa, { وَلا كَبِيرَةً } “ne de büyük”, nitekim Osman'ın (radıyallâhu teâlâ anh) Zorluk Ordusu (Ceyşü'l-Usre) için yaptığı harcama gibi. Birincisinin sevabından ikincisinin sevabı anlaşılacağı halde küçüğün ardından büyüğün zikredilmesi, maksadın zikredilenin özeline değil genellemeye yönelik olmasındandır; zira mana 'onlar hiçbir şey harcamazlar' demektir. Dolayısıyla zahirin bunun tersi olduğu zannedilmemelidir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de, bu sıralamanın [harcamanın] çok ve az vuku bulması dikkate alınarak yapıldığı belirtilmiştir. 'Lâ' (لا) edatının araya girmesi ise nefyi pekiştirmek için değil, her birinin tek başına yazılmaya ve mükâfata konu olduğunu açıkça belirtmek içindir. Şanı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَلا يَقْطَعُونَ } “ne de ... geçerler”, yani gazveye giderken { وادِياً } “bir vadiyi” aşmazlar. Vadi, aslen 'vedâ' (aktı) fiilinden fâil ismi olup bizzat 'akıntı' manasındadır; daha sonra suyun aktığı dağ ve tepelerin kıvrımlı yerleri için yaygınlaşmış, ardından mutlak olarak yeryüzü parçası için hakikat olmuştur. Çoğulu 'nâdî-endiye' ve 'nâcî-enciye' gibi 'evdiye' gelir; Arap kelâmında söylenene göre bunun dördüncüsü yoktur. { إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ } “mutlaka kendilerine yazılmış olmasın”, yani lehlerine kaydedilmiş yahut sahifelere veya Levh-i Mahfuz'a yazılmış olmasın. Buradaki yazma fiili, sonrasındaki gerekçelendirmeden dolayı 'hak ediş' olarak tefsir edilmez. 'Kütibe'nin zamiri daha önce geçen tarz üzeredir; yani zikredilen şey yahut her biridir. Bunun amele ait olduğu da söylenmiştir ancak bu isabetli değildir. Bu kısmın müstakil bir ayet olarak ayrılması ve sona bırakılması, kendisinden öncekilerden daha hafif olmasındandır. { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları mükâfatlandırsın diye”, bunun karşılığında { أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarının en güzeliyle”; yani amellerinin en güzel karşılığıyla. Bu, amelleri için güzel ve en güzel mükâfat bulunduğu ve Sübhânehu'nun onlar için en güzel karşılığı seçtiği manasındadır. 'Ahsene' (أَحْسَنَ) kelimesinin mansub olması, hazfedilmiş bir masdara muzâf olmasından ötürü mef'ûl-i mutlak olmasındandır.
وقال الإمام: فيه وجهان: الأول أن الأحسن صفة عملهم وفيه الواجب، والمندوب، والمباح فهو يجزيهم على الأولين دون الأخير، والظاهر أن نصب أَحْسَنَ حينئذ على أنه بدل اشتمال من ضمير يجزيهم كما قيل. وأورد عليه أنه ناء عن المقام مع قلة فائدته لأن حاصله أنه تعالى يجزيهم على الواجب والمندوب وأن ما ذكر منه ولا يخفى ركاكته وأنه غير خفي على أحد وكونه كناية عن العفو عما فرط منهم في خلاله أن وقع لأن تخصيص الجزاء به يشعر بأنه لا يجازى على غيره خلاف الظاهر، ثم قال: الثاني أن الأحسن صفة للجزاء أي ليجزيهم جزاء هو أحسن من أعمالهم وأفضل وهو الثواب. واعترضه أبو حيان بأنه إذا كان الأحسن صفة الجزاء كيف يضاف إلى الأعمال وليس بعضا منها وكيف يفضل عليهم بدون من، ولا وجه لدفعه بأن أصله مما كانوا إلخ فحذف من مع بقاء المعنى على حاله كما قيل لأنه لا محصل له. هذا ووصف النفقة بالصغيرة والكبيرة دون القليلة والكثيرة مع أن المراد ذلك قيل حملا للطاعة على المعصية فإنها إنما توصف بالصغيرة والكبيرة في كلامهم دون القليلة والكثيرة فتأمل وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً أي ما استقام لهم أن يخرجوا إلى الغزو جميعا. روى الكلبي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه تعالى لما شدد على المتخلفين قالوا: لا يتخلف منا أحد عن جيش أو سرية أبدا ففعلوا ذلك وبقي رسول الله ﷺ وحده فنزل وَما كانَ إلخ والمراد نهيهم عن النفير جميعا لما فيه من الإخلال بالتعلم فَلَوْلا نَفَرَ لولا هنا تحضيضية، وهي مع الماضي تفيد التوبيخ على ترك الفعل ومع المضارع تفيد طلبه والأمر به لكن اللوم على الترك فيما يمكن تلافيه قد يفيد الأمر به في المستقبل أي فهلا نفر مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ أي جماعة كثيرة مِنْهُمْ كأهل بلدة أو قبيلة عظيمة طائِفَةٌ أي جماعة قليلة، وحمل الفرقة والطائفة على ذلك مأخوذ من السياق ومن التبعيضية لأن البعض في الغالب أقل من الباقي وإلا فالجوهري لم يفرق بينهما، وذكر بعضهم أن الطائفة قد تقع على الواحد، وآخرون أنها لا تقع وأن أقلها اثنان، وقيل: ثلاثة لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ أي ليتكلفوا الفقاهة فيه فصيغة التفعل للتكلف، وليس المراد به معناه المتبادر بل مقاساة الشدة في طلب ذلك لصعوبته فهو لا يحصل بدون جد وجهد وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ أي عما ينذرون منه وضمير يتفقوا وينذروا عائد إلى الفرقة
İmam [Râzî] şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, 'en güzel' ifadesinin onların amelinin sıfatı olmasıdır; nitekim amelin içinde vacip, mendup ve mubah vardır ve O, sonuncuya değil ilk ikisine karşılık verir. Bu durumda 'ahsene' kelimesinin mansub oluşunun, söylendiği üzere 'yecziyehum'daki zamirden bedel-i iştimal olması zahirdir. Ancak buna karşı, faydasının azlığıyla birlikte makamdan uzak olduğu itirazı getirilmiştir; zira neticesi, Allah Teâlâ'nın vacip ve menduba karşılık verdiği ve zikredilenin bundan ibaret olduğudur. Bunun zayıflığı ve hiç kimseye kapalı olmadığı ortadadır. Bunun, -şayet vuku bulduysa- bu esnada kendilerinden sadır olan kusurların affedilmesinden kinaye olması da zayıftır; çünkü mükâfatın ona tahsis edilmesi, zahirin aksine diğerlerine mükâfat verilmeyeceğini hissettirir. Sonra şöyle demiştir: İkincisi, 'en güzel' ifadesinin mükâfatın sıfatı olmasıdır; yani 'onları amellerinden daha güzel ve daha üstün bir mükâfatla ödüllendirsin diye' ki o da sevaptır. Ebû Hayyân buna, 'En güzel mükâfatın sıfatı olursa, amellerin bir parçası olmadığı halde amellere nasıl muzâf kılınabilir ve 'min' (مِنْ) edatı olmaksızın onlardan nasıl üstün tutulabilir?' diyerek itiraz etmiştir. Söylendiği gibi, 'Aslı mimmâ kânû (مِمَّا كَانُوا) idi, mana olduğu gibi kalarak min hazfedildi' denilerek bu itirazın savuşturulmasının bir dayanağı yoktur; çünkü bunun bir geçerliliği bulunmamaktadır. Nafakanın, 'az' ve 'çok' manası kastedildiği halde az ve çok yerine 'küçük' ve 'büyük' olarak nitelendirilmesinin, itaatin masiyete kıyas edilmesinden ileri geldiği söylenmiştir; zira günahlar onların kelâmında az ve çok değil, küçük ve büyük olarak nitelenir; iyi düşün! { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları uygun değildir”, yani savaşa toptan çıkmaları doğru ve münasip olmaz. Kelbî'nin İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet ettiğine göre, Allah Teâlâ savaştan geri kalanları şiddetle azarlayınca müminler: 'Artık hiçbir ordu ve seriyyeden asla hiçbirimiz geri kalmayacağız' dediler, böyle yaptılar ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalnız kaldı. Bunun üzerine { وَما كانَ } “uygun değildir” ayeti indi. Maksat, ilim öğrenmeyi aksatacağı için hepsinin birden savaşa çıkmasını nehyetmektir. { فَلَوْلا نَفَرَ } “çıkmalı değiller miydi?”; buradaki 'levlâ' (لَوْلا) teşvik (tahzîz) bildirir. Mazi fiille geldiğinde eylemin terk edilmesini kınamayı (tevbih), muzari fiille geldiğinde ise talep ve emri ifade eder. Ancak telafisi mümkün olan şeylerde terki kınamak, gelecekte onu emretmeyi de ifade edebilir; yani 'çıkmalı değiller miydi?' { مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ } “her fırkadan”, yani büyük bir topluluktan { مِنْهُمْ } “onlardan”, bir şehrin ahalisi veya büyük bir kabile gibi; { طائِفَةٌ } “bir topluluk”, yani küçük bir grup. Fırka ve taifenin bu şekilde yorumlanması siyak ve teb'îz (kısmîlik) bildiren ifadeden anlaşılmaktadır; zira parça çoğunlukla bütünden daha azdır. Yoksa Cevherî bu ikisi arasında bir fark gözetmemiştir. Bazıları 'taife' kelimesinin bir kişiye de söylenebileceğini, diğerleri ise söylenemeyeceğini ve en azının iki kişi olduğunu belirtmiş; üç kişi olduğu da söylenmiştir. { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “dinde derinleşip fıkıh sahibi olsunlar”, yani dinde fıkıh elde etmek için külfete katlansınlar; 'tefa''ul' (تَفَعُّل) kalıbı tekellüf (külfete katlanma) içindir. Maksat ilk akla gelen manası değil, zorluğundan ötürü onu talep ederken meşakkatlere göğüs germektir; zira o, gayret ve çaba olmaksızın hâsıl olmaz. { وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ } “ve kavimleri kendilerine döndükleri zaman onları uyarsınlar”, { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “umulur ki sakınırlar”, yani kendisinden uyarıldıkları şeyden çekinirler. Dinde fakih olma ve uyarma fiillerinin zamirleri,
الباقية المفهومة من الكلام، وقيل: لا بد من إضمار وتقدير، أي فلولا نفر من كل فرقة طائفة وأقام طائفة ليتفقهوا إلخ.
kelâmın gelişinden anlaşılan geride kalan fırkaya dönmektedir. Şöyle bir takdir ve gizli tutmanın zorunlu olduğu da söylenmiştir: Yani her fırkadan bir taife sefere çıksın, bir taife de dinde fıkıh sahibi olmak için geride kalsın...
وكان الظاهر أن يقال: ليعلموا بدل لِيُنْذِرُوا ويفقهون بدل يَحْذَرُونَ لكنه اختير ما في النظم الجليل للإشارة إلى أنه ينبغي أن يكون غرض المعلم الإرشاد والإنذار وغرض المتعلم اكتساب الخشية لا التبسط والاستكبار.
Zahire göre { لِيُنْذِرُوا } yerine 'öğretsinler' (li-yu'allimû) ve { يَحْذَرُونَ } yerine de 'anlasınlar' (yefkahûn) denilmesi beklenirdi; ancak bu yüce nazımda öğreticinin gayesinin irşad ve uyarma, öğrenicinin gayesinin ise serbestçe yayılmak ve kibirlenmek değil saygı dolu bir korku (haşyet) kazanmak olması gerektiğine işaret etmek üzere bu lafızlar seçilmiştir.
قال حجة الإسلام الغزالي عليه الرحمة: كان اسم الفقه في العصر الأول اسما لعلم الآخرة ومعرفة دقائق آفات النفوس ومفسدات الأعمال وقوة الإحاطة بحقارة الدنيا وشدة التطلع إلى نعيم الآخرة واستيلاء الخوف على القلب وتدل عليه هذه الآية فما به الإنذار والتخويف هو الفقه دون تعريفات الطلاق واللعان والسلم والإجارات، وسأل فرقد السنجي الحسن عن شيء فأجابه فقال: إن الفقهاء يخالفونك فقال الحسن: ثكلتك أمك هل رأيت فقيها بعينك؟ إنما الفقيه الزاهد في الدنيا الراغب في الآخرة البصير بدينه المداوم على عبادة ربه الورع الكاف عن أعراض المسلمين العفيف عن أموالهم الناصح لجماعتهم، ولم يقل في جميع ذلك الحافظ لفروع الفتاوى اه وهو من الحسن بمكان، لكن الشائع إطلاق الفقيه على من يحفظ الفروع مطلقا سواء كانت بدلائلها أم لا كما في التحرير. وفي البحر عن المنتقى ما يوافقه، واعتبر في القنية الحفظ مع الأدلة فلا يدخل في الوصية للفقهاء من حفظ بلا دليل. وعن أبي جعفر أنه قال: الفقيه عندنا من بلغ في الفقه الغاية القصوى، وليس المتفقه بفقيه وليس له من الوصية نصيب، والظاهر أن المعتبر في الوصية ونحوها العرف وهو الذي يقتضيه كلام كثير من أصحابنا، وذكر غير واحد أن تخصيص الإنذار بالذكر لأنه الأهم وإلا فالمقصود والإرشاد الشامل لتعليم السنن والآداب والواجبات والمباحات والإنذار أخص منه، ودعوى أنهما متلازمان وذكر أحدهما مغن عن الآخر غفلة أو تغافل، وذهب كثير من الناس إلى أن المراد من النفر النفر والخروج لطلب العلم فالآية ليست متعلقة بما قبلها من أمر الجهاد بل لما بين سبحانه وجوب الهجرة والجهاد وكل منهما سفر لعبادة فبعد ما فضل الجهاد ذكر السفر الآخر وهو الهجرة لطلب العلم فضمير يتفقهوا وينذروا للطائفة المذكورة وهي النافرة وهو الذي يقتضيه كلام مجاهد. فقد أخرج عنه ابن جرير. وابن المنذر. وغيرهما أنه قال: إن ناسا من أصحاب رسول الله ﷺ خرجوا في البوادي فأصابوا من الناس معروفا ومن الخصب ما ينتفعون به ودعوا من وجدوا من الناس إلى الهدى فقال لهم الناس: ما نراكم إلا قد تركتم أصحابكم وجئتمونا فوجدوا في أنفسهم من ذلك تحرجا وأقبلوا من البادية كلهم حتى دخلوا على النبي ﷺ فنزلت هذه الآية وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ إلخ أي لولا خرج بعض وقعد بعض يبتغون الخير ليتفقهوا في الدين وليسمعوا ما أنزل ولينذروا الناس إذا رجعوا إليهم.
Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî (aleyhirrahme) şöyle demiştir: 'İlk asırda fıkıh ismi; âhiret ilminin, nefsin ince afetlerini ve amelleri bozan şeyleri bilmenin, dünyanın değersizliğini tam olarak kavramanın, âhiret nimetlerine şiddetle yönelmenin ve kalbe korkunun hâkim olmasının adıydı. Bu ayet de buna delalet etmektedir. Zira uyarı ve korkutma içeren şey fıkıhtır; yoksa talak, liân, selem ve icare tarifleri değildir.' Farked es-Sencî, Hasan[-ı Basrî]'ye bir şey sormuş, o da cevap vermişti. Farked: 'Fakihler sana muhalefet ediyor' deyince Hasan şöyle dedi: 'Anan seni kaybetsin! Sen hiç gözünle bir fakih gördün mü? Fakih ancak dünyadan yüz çeviren, âhirete rağbet eden, dininde basiret sahibi olan, Rabbine ibadete devam eden, vera sahibi olup Müslümanların ırzlarından el çeken, onların mallarına karşı iffetli duran ve cemaatlerine nasihat eden kimsedir.' Bütün bunlarda 'fetva füruatını ezberleyen kimsedir' demedi. Bu söz son derece güzeldir; ancak yaygın olan, et-Tahrîr'de geçtiği gibi delilleriyle olsun veya olmasın füruatı mutlak olarak ezberleyen kimseye fakih denilmesidir. el-Bahr'da el-Müntakâ'dan nakledilen de buna uygundur. el-Kunye'de ise delilleriyle birlikte ezberlemek şart koşulmuştur; dolayısıyla delilsiz ezberleyen kimse fakihlere yapılan vasiyete dâhil olmaz. Ebû Ca'fer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bizim katımızda fakih, fıkıhta en ileri dereceye ulaşandır. Fıkıh öğrenmekte olan (mütefakkıh) fakih değildir ve vasiyetten payı yoktur.' Zahir olan, vasiyet ve benzerlerinde örfün muteber olduğudur ki ashâbımızın (Hanefî âlimlerinin) çoğunun kelâmının gerektirdiği de budur. Birçok âlim, uyarmanın tahsis edilerek zikredilmesinin daha önemli olmasından kaynaklandığını belirtmiştir; aksi takdirde asıl maksat sünnetleri, edepleri, vacipleri ve mubahları öğretmeyi de kapsayan irşaddır; uyarma ise bundan daha özeldir. Bunların birbirini gerektirdiği ve birinin zikredilmesinin diğerine ihtiyaç bırakmadığı iddiası bir gaflet veya görmezden gelmedir. İnsanlardan birçoğu, buradaki 'nefir'den maksadın ilim talep etmek için yola çıkmak olduğu görüşüne varmıştır. Buna göre ayet kendisinden önceki cihad emriyle irtibatlı değildir; bilakis Allah Teâlâ hicret ve cihadın vücubiyetini beyan ettiğinde -ki her ikisi de ibadet için yapılan yolculuktur- cihadı üstün kıldıktan sonra diğer yolculuğu, yani ilim talep etmek için yapılan hicreti zikretmiştir. Dolayısıyla dinde fıkıh sahibi olma ve uyarma zamirleri mezkûr taifeye, yani [ilim için] sefere çıkanlara aittir; Mücâhid'in sözünün gerektirdiği de budur. Nitekim İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları ondan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından bazı kimseler çöllere çıktılar, insanlardan iyilik ve faydalanacakları bolluk gördüler ve karşılaştıkları insanları hidayete davet ettiler. İnsanlar onlara: 'Görüyoruz ki siz arkadaşlarınızı bırakıp bize gelmişsiniz' dediler. Onlar da içlerinde bundan ötürü bir sıkıntı duyup çöllerden toptan dönerek Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna vardılar. Bunun üzerine bu { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ } ayeti indi; yani hayrı arayarak dinde fıkıh sahibi olmak, indirilenleri işitmek ve döndükleri zaman insanları uyarmak üzere bir kısmı çıksaydı, bir kısmı da otursaydı ya!
واستدل بذلك على أن التفقه في الدين من فروض الكفاية. وما
Bununla dinde fıkıh elde etmenin (derinleşmenin) farz-ı kifâye olduğuna delil getirilmiştir.
في كشف الحجاب عن أبي سعيد «طلب العلم فريضة على كل مسلم»
Keşfü'l-Hicâb'da Ebû Saîd'den rivayet edilen «İlim talep etmek her Müslümana farzdır» hadisinde,
على تضعيف الصغاني له ليس المراد من العلم فيه إلا ما يتوقف عليه أداء الفرائض ولا شك في أن تعلمه فرض على كل مسلم. وذكر بعضهم أن في الآية دلالة على أن خبر الآحاد حجة لأن عموم كل فرقة يقتضي أن ينفر من كل ثلاثة تفردوا بقرية طائفة إلى التفقه لتنذر قومها كي يتذكروا ويحذروا فلو لم يعتبر الأخبار ما لم تتواتر لم يفد ذلك، وقرر بعضهم وجه الدلالة بأمرين: الأول أنه تعالى أمر الطائفة بالإنذار وهو يقتضي فعل المأمور به وإلا لم يكن إنذارا. والثاني أمره سبحانه القوم بالحذر عند الإنذار لأن معنى قوله تعالى: لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ ليحذروا وذلك أيضا يتضمن لزوم العمل بخبر الواحد، وهذه الدلالة قائمة على أي تفسير شئت من التفسيرين، ولا يتوقف الاستدلال بالآية على ما ذكر على صدق الطائفة على الواحد الذي هو مبدأ الإعداد بل يكفي فيه صدقها على ما لم يبلغ حد التواتر وإن كان ثلاثة فأكثر، وكذا لا يتوقف على أن لا يكون الترجي من المنذرين بل يكون من الله سبحانه ويراد منه الطلب مجازا كما لا يخفى.
Sâgānî onu zayıf saysa da, buradaki ilimden maksat ancak farzların edasının kendisine bağlı olduğu ilimdir; bunu öğrenmenin her Müslümana farz olduğunda ise şüphe yoktur. Bazıları ayette haber-i vâhidin hüccet olduğuna delalet bulunduğunu zikretmiştir; çünkü 'her fırka' genellemesi, bir köyde tek başına kalan her üç kişiden bir grubun kavmini uyarmak ve onların düşünüp sakınmalarını sağlamak için fıkıh öğrenmeye gitmesini gerektirir. Şayet haberler mütevatir olmadıkça muteber sayılmasaydı, bu bir fayda vermezdi. Bazıları bu delaletin yönünü iki hususla açıklamıştır: Birincisi, Allah Teâlâ'nın taifeye uyarmayı emretmesidir ki bu emredilenin yapılmasını gerektirir, aksi halde uyarı olmazdı. İkincisi, Sübhânehu'nun uyarı anında kavme sakınmayı emretmesidir; zira Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } sözünün manası 'sakınsınlar diye' demektir ve bu da tek kişinin haberiyle amel etmenin gerekliliğini tazammun eder. Bu delalet, iki tefsirden hangisini dilersen onun üzerinde geçerlidir. Ayetle yapılan bu istidlal, taife lafzının sayıların başlangıcı olan tek kişiye delalet etmesine bağlı değildir; bilakis üç veya daha fazla olsa bile tevatür derecesine ulaşmayan sayıya delalet etmesi bunun için yeterlidir. Aynı şekilde bu, ümit etmenin (teraccî) uyaranlardan olmamasına, bilakis Allah Sübhânehu'dan olup kapalı olmadığı üzere mecazen talep manasında olmasına da bağlı değildir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ أي الذين يقربون منكم قربا مكانيا وخص الأمر به مع قوله سبحانه في أول السورة: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التوبة: ٥] ونحوه قيل: لأنه من المعلوم أنه لا يمكن قتال جميع الكفار وغزو جميع البلاد في زمان واحد فكان من قرب أولى ممن بعد، ولأن ترك الأقرب والاشتغال بقتال الأبعد لا يؤمن معه من الهجوم على الذراري والضعفاء، وأيضا الأبعد لا حد له بخلاف الأقرب فلا يؤمر به، وقد لا يمكن قتال الأبعد قبل قتال الأقرب، وقال بعضهم: المراد قاتلوا الأقرب فالأقرب حتى تصلوا إلى الأبعد فالأبعد وذلك يحصل الغرض من قتال المشركين كافة، فهذا إرشاد إلى طريق تحصيله على الوجه الأصلح.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın”, yani mekân bakımından size yakın bulunanlarla. Surenin başında yer alan: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri nerede bulursanız öldürün” ve benzeri genel ifadelere rağmen emrin buraya tahsis edilmesinin sebebi olarak şöyle denilmiştir: Çünkü bütün kâfirlerle savaşmanın ve bütün beldelere aynı anda gazve düzenlemenin mümkün olmadığı bilinmektedir; bu sebeple yakın olanla savaşmak uzak olandan daha öncelikli kılınmıştır. Ayrıca yakındakini bırakıp uzaktakiyle savaşmakla meşgul olmak, çoluk çocuğa ve zayıflara baskın yapılması tehlikesine karşı güven vermez. Bir de uzaktakinin bir sınırı yoktur, yakındakinin aksine bu yüzden onunla doğrudan emredilmez; bazen de yakındakini alt etmeden uzaktakiyle savaşmak mümkün olmaz. Bazıları da şöyle demiştir: Maksat, en yakından başlayarak kademe kademe savaşmanız ve nihayet en uzaktakilere ulaşmanızdır; böylece müşriklerin hepsiyle savaşma gayesi hâsıl olur. Dolayısıyla bu, hedefe en uygun yolla ulaşma yöntemini gösteren bir irşaddır.
ومن هنا قاتل ﷺ أولا قومه ثم انتقل إلى قتال سائر العرب ثم إلى قتال قريظة، والنضير، وخيبر. وأضرابهم ثم إلى قتال الروم فبدأ ﵊ بقتال الأقرب فالأقرب وجرى أصحابه على سننه ﷺ إلى أن وصلت سراياهم وجيوشهم إلى ما شاء الله تعالى وعلى هذا فلا نسخ، وروي عن الحسن أن الآية منسوخة بما تقدم والمحققون على أنه لا وجه له، وزعم الخازن تبعا لغيره أن المراد من الولي ما يعم القرب المكاني والنسبي وهو خلاف الظاهر، وقيل: إنه خاص بالنسبي لأنها نزلت لما تحرج الناس من قتل أقربائهم، ولا يخفى ضعفه. وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً أي شدة كما قال ابن عباس وهي مثلثة الغين، وقرىء بذلك لكن السبعة على الكسر، والمراد من الشدة ما يشمل الجزاءة والصبر على القتال والعنف في القتل والأسر ونحو ذلك، ومن هنا قالوا: إنها كلمة جامعة والأمر على حد- لا أرينك هاهنا- فليس المقصود أمر الكفار بأن يجدوا في المؤمنين ذلك بل أمر المؤمنين بالاتصاف بما ذكر حتى يجدهم الكفار متصفين به وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ بالعصمة والنصرة، والمراد بهم إما المخاطبون والإظهار للتنصيص على أن الإيمان والقتال على الوجه المذكور من باب التقوى والشهادة بكونهم من زمرة المتقين، وإما الجنس وهم داخلون فيه دخولا أوليا، وأيا ما كان فالكلام تعليل وتأكيد لما قبله وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ من سور القرآن فَمِنْهُمْ أي من المنافقين كما روي عن قتادة وغيره مَنْ يَقُولُ على سبيل الإنكار والاستهزاء لإخوانه ليثبتهم على النفاق أو لضعفة المؤمنين ليصدهم عن الإيمان أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ السورة إِيماناً وقرأ عبيد بن عمير «أيكم» بالنصب على تقدير فعل يفسره المذكور ويقدر مؤخرا لأن الاستفهام له الصدر أي أيكم زادت زادته إلخ.
Bundan dolayı o (sallallâhu aleyhi ve sellem) önce kendi kavmiyle savaştı, sonra diğer Araplarla, ardından Kurayza, Nadîr, Hayber ve benzerleriyle, daha sonra da Rumlarla savaşa geçti. O (aleyhisselâm) en yakından başlayarak savaştı; ashâbı da seriyyeleri ve orduları Allah Teâlâ'nın dilediği yerlere ulaşıncaya kadar onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sünneti üzere yürüdü. Buna göre herhangi bir nesh söz konusu değildir. Hasan'dan bu ayetin daha önceki ayetlerle neshedildiği rivayet edilmişse de muhakkik âlimler bunun hiçbir dayanağının bulunmadığı görüşündedirler. Hâzin, başkalarına uyarak buradaki yakınlıktan (velî) maksadın hem mekân hem de nesep yakınlığını kapsadığı zannına kapılmıştır ki bu zahire aykırıdır. İnsanlar akrabalarını öldürmekten çekindikleri zaman indiği için sadece nesebe mahsus olduğu da söylenmiştir ancak zayıflığı ortadadır. { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “ve onlar sizde bir sertlik bulsunlar”, yani İbn Abbas'ın dediği gibi şiddet [bulsunlar]. Gayn (غ) harfi üç harekeyle de (gılza, galza, gulza) okunur; böyle de okunmuştur fakat Yedi Kıraat imamı kesre ile okumuştur. Sertlikten maksat; cesaret, savaşa sabır, öldürme ve esir almada kararlılık ve benzeri hususları kapsayan durumdur. Bundan dolayı âlimler bunun kapsamlı bir kelime olduğunu söylemişlerdir. Bu emir 'seni burada görmeyeyim' kabilindendir; maksat kâfirlere müminlerde bunu bulmalarını emretmek değil, kâfirlerin kendilerini bu vasıfla bulacakları şekilde müminlere bu vasıfla nitelenmelerini emretmektir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir”; koruma ve yardımıyla beraberdir. Takvâ sahipleriyle kastedilenler; ya muhataplardır ki bu durumda açık isim zikredilmesi, söz konusu şekilde iman edip savaşmanın takvâ kabilinden olduğunu açıkça belirtmek ve onların takvâ sahipleri zümresinden olduğuna şahitlik etmek içindir; ya da genel olarak [takvâ sahipleri] cinsidir ki onlar buna öncelikle dâhildirler. Her iki halde de bu söz, kendisinden öncekini gerekçelendirme ve pekiştirmedir. { وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “Bir sure indirildiği zaman”, Kur'an surelerinden biri [indiğinde], { فَمِنْهُمْ } “onlardan ... vardır”, yani Katâde ve başkalarından rivayet edildiği üzere münafıklardan [öyleleri vardır ki], { مَنْ يَقُولُ } “şöyle der”; inkâr ve alay yollu, onları nifak üzere sabit kılmak için nifak kardeşlerine yahut onları imandan alıkoymak için zayıf müminlere [der ki]: { أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ } “Bu” sure “hanginizin” { إِيماناً } “imanını artırdı?” Ubeyd b. Umeyr, 'Eyyeküm' (أَيَّكُمْ) kelimesini mansub olarak okumuştur; bu, mezkûr fiilin tefsir ettiği gizli bir fiilin takdiriyle olup soru başa geleceği için bu fiil sonda takdir edilir; yani 'hanginizi artırdı, [bu sure] onu artırdı...' demektir.
واعتبار الزيادة على أول الاحتمالين في المخاطبين باعتبار اعتقاد المؤمنين فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا جواب من جهته تعالى شأنه وتحقيق للحق وتعيين لحالهم عاجلا وآجلا. وقال بعض المدققين: إن الآية دلت على أنهم مستهزئون وأن استهزاءهم منكر فجاء قوله تعالى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ إلخ تفصيلا لهذين القسمين، وجعل ذلك الطيبي تفصيلا لمحذوف وبينه بما لا يميل القلب إليه، وأيا ما كان فجواب إِذا جملة فَمِنْهُمْ إلخ، وليس هذا وما بعده عطفا عليه أي فأما الذين آمنوا بالله سبحانه وبما جاء من عنده فَزادَتْهُمْ إِيماناً أي تصديقا لأن ذلك هو المتبادر من الإيمان كما قرر في محله.
Muhataplar hakkındaki iki ihtimalden birincisine göre artışın dikkate alınması, müminlerin inancı açısından değerlendirilmesidir. { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere gelince”; Şânı Yüce Allah tarafından bir cevap, hakkın tespiti ve onların dünyada ve âhiretteki hallerinin belirlenmesidir. Bazı müdakkik âlimler şöyle demiştir: Ayet onların alay ettiklerine ve bu alaylarının çirkin olduğuna delalet etmiştir; ardından Allah Teâlâ'nın: 'İman edenlere gelince... Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince...' buyruğu bu iki grubun tafsilatı olarak gelmiştir. Tîbî bunu hazfedilmiş bir sözün tafsilatı kılmış ve gönlün yatışmayacağı şekilde açıklamıştır. Her ne olursa olsun, 'izâ'nın (إِذا) cevabı { فَمِنْهُمْ } cümlesidir; bu ve sonraki cümleler ona matuf değildir; yani Allah Teâlâ'ya ve O'nun katından gelenlere iman eden kimselere gelince; { فَزادَتْهُمْ إِيماناً } “[bu sure] onların imanını artırmıştır”, yani tasdikini artırmıştır; zira yerinde açıklandığı üzere imandan ilk anlaşılan mana tasdiktir.
وقبول التصديق نفسه الزيادة والنقص والشدة والضعف مما قال به جمع من المحققين وبه أقول لظواهر الآيات والأخبار ولو كشف لي الغطاء ما ازددت يقينا، ومن لم يقبل قبوله للزيادة ولم يدخل الأعمال في الإيمان قال: إن زيادته بزيادة متعلقة والمؤمن به، وإليه يشير كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، قيل: ويلزمه أن لا زيادته بزيادة متعلقة والمؤمن به، وإليه يشير كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، قيل: ويلزمه أن لا يزيد اليوم لإكمال الدين وعدم تجدد متعلق وفيه نظر وإن قاله من تعقد عليه الخناصر وتعتقد بكلامه الضمائر، ومن لم يقبل وأدخل الأعمال فالزيادة وكذا مقابلها ظاهرة عنده وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ بنزولها لأنه سبب لزيادة كما لهم ورفع درجاتهم بل هو لعمري أجدى من تفاريق العصا.
Bizzat tasdikin artmayı, eksilmeyi, kuvvetlenmeyi ve zayıflamayı kabul etmesi muhakkik bir cemaatin savunduğu görüştür; ayetlerin ve haberlerin zahirinden dolayı ben de bunu söylüyorum: [Nitekim denilmiştir ki:] 'Perde kaldırılsa bile yakînim artmazdı.' İmanın artmasını kabul etmeyip amelleri imana dâhil etmeyen kimse ise şöyle demiştir: 'Onun artması, taalluk ettiği hususların ve inanılan şeylerin artmasıyladır.' İbn Abbas'ın (radıyallâhu teâlâ anhümâ) kelâmı da buna işaret etmektedir. Denildi ki: Dinin kemale ermesi ve inanılacak yeni bir hükmün gelmemesi sebebiyle günümüzde imanın artmaması gerekirdi ki; parmakla gösterilen ve sözlerine itimat edilen âlimler söylese de bu görüşte tartışılacak yönler vardır. [İmanın bizzat artmasını] kabul etmeyip amelleri imana dâhil eden kimseye göre ise imanın artması da eksilmesi de gayet açıktır. { وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “ve onlar sevinip müjdelenirler”, onun inmesiyle sevinirler; zira bu, kemallerinin artmasına ve derecelerinin yükselmesine bir sebeptir; hatta ömrüme andolsun ki bu, parça parça dağıtılan maldan çok daha faydalıdır.
وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أي نفاق فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ أي نفاقا مضموما إلى نفاقهم فالزيادة متضمنة معنى الضم ولذا عديت بإلى، وقيل: إلى بمعنى مع ولا حاجة إليه وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ واستحكم ذلك فيهم إلى أن يموتوا عليه أَوَلا يَرَوْنَ يعني المنافقين، والهمزة للإنكار والتوبيخ، والكلام في العطف شهير. وقرأ حمزة، ويعقوب، وأبي بن كعب بالتاء الفوقانية على أن الخطاب للمؤمنين والهمزة للتعجيب أي أو لا يعلمون وقيل أو لا يبصرون أَنَّهُمْ أي المنافقين يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ من الأعوام مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ بأفانين البليات من المرض والشدة مما يذكر الذنوب والوقوف بين يدي علام الغيوب فيؤدي إلى الإيمان به تعالى والكف عما هم عليه،
{ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık”, yani nifak “bulunanlara gelince”, { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “[bu sure] onların pisliğine pislik katmıştır”, yani nifaklarına eklenen bir nifak artırmıştır; zira artırma ekleme manasını tazammun eder, bu yüzden 'ilâ' (إِلَى) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır. 'İlâ'nın 'maa' (ile/beraber) manasında olduğu da söylenmiştir fakat buna gerek yoktur. { وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ } “ve onlar kâfir olarak ölüp gittiler”; bu durum üzerlerinde yerleşmiş ve bu hal üzere ölünceye kadar sürmüştür. { أَوَلا يَرَوْنَ } “Görmüyorlar mı?”, yani münafıklar; hemze inkâr ve kınama içindir, atıf hakkındaki kural ise meşhurdur. Hamza, Ya'kûb ve Übey b. Ka'b, muhatabın müminler olması ve hemzenin taaccüp (hayret) bildirmesi üzere üstteki te (ت) ile [everâ tevne] okumuşlardır; yani 'Bilmiyorlar mı?' veya 'Görmüyorlar mı?' [demektir]. { أَنَّهُمْ } “kendilerinin”, yani münafıkların { يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ } “her yıl” seneler içinde { مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “bir veya iki kez imtihan edildiklerini”, günahları ve gaybları hakkıyla bilen Allah'ın huzurunda durmayı hatırlatan, dolayısıyla Allah Teâlâ'ya imana ve bulundukları durumdan vazgeçmeye sevk eden hastalık ve meşakkat gibi türlü musibetlerle [sınandıklarını görmüyorlar mı?]
وفي الخبر «إذا مرض العبد ثم عوفي ولم يزدد خيرا قالت الملائكة: هو الذي داويناه فلم ينفعه الدواء»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kul hastalanıp sonra iyileştiğinde hayrını artırmazsa melekler derler ki: 'İşte bu, kendisine ilaç verdiğimiz halde ilacın fayda vermediği kimsedir.'»
فالفتنة هنا بمعنى البلية والعذاب، وقيل: هي بمعنى الاختبار، والمعنى أولا يرون أنهم يختبرون بالجهاد مع رسول الله ﷺ فيعاينون ما ينزل عليه من الآيات لا سيما الآيات الناعية عليهم قبائحهم ثُمَّ لا يَتُوبُونَ عما هم فيه وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ ولا يعتبرون.
Buradaki fitne bela ve azap manasındadır; imtihan manasında olduğu da söylenmiştir. Mana şudur: Görmüyorlar mı ki onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte cihada çıkarak imtihan ediliyorlar ve ona inen ayetleri, bilhassa onların çirkinliklerini yüzlerine vuran ayetleri bizzat müşahede ediyorlar; { ثُمَّ لا يَتُوبُونَ } “sonra yine de tövbe etmiyorlar”, içinde bulundukları durumdan vazgeçmiyorlar { وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } “ve ibret de almıyorlar”, öğüt almıyorlar.
والجملة على قراءة الجمهور عطف على يَرَوْنَ داخل تحت الإنكار والتوبيخ، وعلى القراءة الأخرى عطف على يُفْتَنُونَ والمراد من المرة والمرتين على ما صرح به بعضهم مجرد التكثير لا بيان الوقوع على حسب العدد المزبور. وقرأ عبد الله «أولا يرون أنهم يفتنون في كل عام مرة أو مرتين وما يتذكرون» .
Cumhurun kıraatine göre cümle, { يَرَوْنَ } fiiline matuf olup inkâr ve kınama altına girmektedir. Diğer kıraate göre ise { يُفْتَنُونَ } fiiline matuftur. Bazılarının açıkça ifade ettiğine göre 'bir veya iki defa' ifadesinden maksat, söz konusu sayının bizzat gerçekleştiğini bildirmek değil, sadece çokluğu ifade etmektir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise: «Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa fitneye uğratılıyorlar da ibret almıyorlar» şeklinde okumuştur.
وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ بيان لأحوالهم عند نزولها وهم في محفل تبليغ الوحي كما أن الأول بيان لمقالاتهم وهم غائبون عنه نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ ليتواطؤوا على الهرب كراهة سماعها قائلين إشارة: هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ أي هل يراكم أحد من المسلمين إذا قمتم من المجلس أو تغامزوا بالعيون إنكارا وسخرية بها قائلين هل يراكم أحد لننصرف مظهرين أنهم لا يصطبرون على استماعها ويغلب عليهم الضحك فيفتضحون، والسورة على هذا مطلقة، وقيل: إن نظر بعضهم إلى بعض وتغامزهم كان غيظا لما في السورة من مخازيهم وبيان قبائحهم، فالمراد بالسورة سورة مشتملة على ذلك، والإطلاق هو الظاهر، وأيا ما كان فلا بد من تقدير القول قبل الاستفهام ليرتبط الكلام، فإن قدر اسما كان نصبا على الحال كما أشرنا إليه، وإن قدر فعلا كانت الجملة في موضع الحال أيضا، ويجوز جعلها مستأنفة، وإيراد ضمير الخطاب لبعض المخاطبين على الجزم فإن المرء بشأنه أكثر اهتماما منه في شأن أصحابه كما في قوله تعالى: وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً [الكهف: ١٩] ثُمَّ انْصَرَفُوا عطف على نَظَرَ بَعْضُهُمْ والتراخي باعتبار وجود الفرصة والوقوف على عدم رؤية أحد من المؤمنين، أي ثم انصرفوا جميعا عن محفل الوحي لعدم تحملهم سماع ذلك لشدة كراهتهم أو مخافة الفضيحة بغلبة الضحك أو الاطلاع على تغامزهم. أو انصرفوا عن المجلس بسبب الغيظ، وقيل: المراد انصرافهم عن الهداية والأول أظهر.
{ وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “Bir sure indirildiği zaman”; ilk ayet onlar vahiy tebliği meclisinde yokken söyledikleri sözleri beyan ettiği gibi, bu da sure indiğinde o meclisteyken sergiledikleri hallerin beyanıdır. { نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “birbirlerine bakarlar”; onu dinlemekten hoşlanmadıkları için kaçmak üzere gizlice anlaşmak maksadıyla işaret yoluyla: { هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Sizi birisi görüyor mu?” derler; yani meclisten kalktığınızda Müslümanlardan sizi gören var mı [diye sorarlar]. Yahut inen sureyi inkâr ve onunla alay etmek amacıyla göz kırpışarak: 'Çıkıp gitmemizi görecek biri var mı?' derler; böylece onu dinlemeye sabredemediklerini ve gülmelerinin üstün gelip rezil olacaklarını ima ederler. Bu açıklamaya göre sure mutlak anlamdadır. Birbirlerine bakıp göz kırpmalarının, surede onların rezillikleri ve kötülüklerinin açıklanmasından duydukları öfkeden kaynaklandığı da söylenmiştir ki buna göre sureden maksat bunları içeren bir suredir; fakat mutlak olması daha zahirdir. Her halükarda kelâmın bağlanabilmesi için soru edatından önce 'kavl' (söz) takdir edilmesi gerekir. Şayet isim [kāilîne] olarak takdir edilirse işaret ettiğimiz gibi hâl olarak mansub olur; şayet fiil olarak takdir edilirse cümle yine hâl konumunda olur, istînâf (başlangıç) cümlesi kılınması da caizdir. Hitap zamirinin muhataplardan bazılarına kesin bir dille yöneltilmesi şundandır: Zira insan kendi durumuna arkadaşlarının durumundan daha çok önem verir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir: { وَلْيَتَلَطَّفْ وَلا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَداً } “Çok nazik davransın ve sizi sakın hiç kimseye hissettirmesin” [Kehf, 19]. { ثُمَّ انْصَرَفُوا } “Sonra dönüp giderler”; { نَظَرَ بَعْضُهُمْ } ifadesine matuftur; aradaki gecikme (terâhî) fırsat bulma ve müminlerden kimsenin görmediğini anlama durumuna göredir. Yani aşırı hoşnutsuzlukları sebebiyle onu dinlemeye tahammül edemediklerinden, yahut gülmelerinin galebe çalması veya göz kırpmalarının fark edilmesiyle rezil olma korkusundan dolayı, ya da duydukları öfke sebebiyle hepsi birden vahiy meclisinden dönüp gittiler. Maksadın hidayetten yüz çevirmeleri olduğu da söylenmiştir ancak birincisi daha zahirdir.
صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ عن الإيمان حسب انصرافهم عن ذلك المجلس، والجملة تحتمل الأخبار والدعاء، واختار الثاني أبو مسلم وغيره من المعتزلة، ودعاؤه تعالى على عباده وعيد لهم وإعلام بلحوق العذاب بهم وقوله سبحانه: بِأَنَّهُمْ قيل متعلق بصرف على الاحتمال الأول وبانصرفوا على الثاني، والباء للسببية أي بسبب أنهم قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ لسوء فهمهم أو لعدم تدبرهم فهم إما حمقى أو غافلون لَقَدْ جاءَكُمْ الخطاب للعرب رَسُولٌ أي رسول عظيم القدر مِنْ أَنْفُسِكُمْ أي من جنسكم ومن نسبكم عربي مثلكم، أخرج عبد بن حميد وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ليس من العرب قبيلة إلا وقد ولدت النبي ﷺ مضريها وربيعتها ويمانيها، وقيل:
{ صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Allah onların kalplerini çevirmiştir”; o meclisten dönüp gittikleri gibi Allah da kalplerini imandan çevirmiştir. Cümle haber bildirmeye de dua olmaya da muhtemeldir; Ebû Müslim ve diğer Mutezilîler ikinciyi tercih etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın kullarına bedduası onlar için bir tehdit ve azabın kendilerine ulaşacağını bildirmedir. Şânı Yüce Allah'ın: { بِأَنَّهُمْ } “... sebebiyle” buyruğu; birinci ihtimale göre 'sarafe' (çevirdi) fiiline, ikinci ihtimale göre ise 'insarafû' (döndüler) fiiline taalluk etmektedir. Bâ (ب) harfi sebebiyet içindir; yani şundan dolayıdır ki { قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “onlar anlamayan bir kavimdir”; anlayışlarının kötülüğünden veya düşünmemelerinden ötürüdür; dolayısıyla onlar ya ahmaktırlar ya da gafildirler. { لَقَدْ جاءَكُمْ } “Andolsun, size geldi”; hitap Araplaradır; { رَسُولٌ } “bir elçi”, yani kadrü kıymeti pek yüce bir elçi, { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “kendi içinizden”; yani sizin cinsinizden ve sizin nesebinizden, sizin gibi bir Arap [geldi]. Abd b. Humeyd ve başkaları İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Mudar'ı, Rebîa'sı ve Yemenlisiyle Arap kabilelerinden Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğurmamış (onunla soy bağı bulunmayan) hiçbir kabile yoktur.' Şöyle de denilmiştir:
الخطاب للبشر على الإطلاق ومعنى كونه ﵊ من أنفسهم أنه من جنس البشر، وقرأ ابن عباس رضي
Hitap mutlak olarak tüm insanlığadır; onun (aleyhisselâm) onların kendi içlerinden olmasının manası ise insan cinsinden olmasıdır. İbn Abbas (radıyallâhu teâlâ anhümâ),
الله تعالى عنهما وابن محيصن والزهري «أنفسكم» أفعل تفضيل من النفاسة، والمراد الشرف فهو ﷺ من أشرف العرب،
İbn Muhaysın ve Zührî, 'enfesiküm' (أَنْفَسِكُمْ) [şeklinde fe harekesiyle] okumuşlardır; bu, nefâset kökünden ism-i tafdildir; maksat şereftir, yani o (sallallâhu aleyhi ve sellem) Arapların en şereflisindendir.
أخرج الترمذي وصححه والنسائي عن المطلب بن ربيعة قال: «قال رسول الله ﷺ وقد بلغه بعض ما يقول الناس فصعد المنبر فحمد الله تعالى وأثنى عليه وقال: «من أنا» ؟ قالوا: أنت رسول الله قال: «أنا محمد بن عبد الله بن عبد المطلب إن الله تعالى خلق الخلق فجعلني في خير خلقه، وجعلهم فرقتين فجعلني في خير فرقة، وجعلهم قبائل فجعلني في خيرهم قبيلة، وجعلهم بيوتا فجعلني في خيرهم بيتا فأنا خيركم بيتا وخيركم نفسا»
Tirmizî (ve sahih olduğunu belirtmiştir) ve Nesâî, Muttalib b. Rebîa'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «İnsanların söylediği bazı sözler kendisine ulaştığında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) minbere çıktı, Allah Teâlâ'ya hamd edip O'nu övdü ve: 'Ben kimim?' buyurdu. 'Sen Allah'ın Resûlüsün' dediler. Şöyle buyurdu: 'Ben, Abdülmuttalib oğlu Abdullah'ın oğlu Muhammed'im. Şüphesiz Allah Teâlâ mahlukatı yarattı ve beni yaratıklarının en hayırlısı kıldı; sonra onları iki fırkaya ayırdı ve beni en hayırlı fırkada kıldı; sonra onları kabilelere ayırdı ve beni onların en hayırlı kabilesinde kıldı; sonra onları evlere (ailelere) ayırdı ve beni onların en hayırlı evinde kıldı. Dolayısıyla ben soy/ev bakımından da sizin en hayırlınızım, nefis (şahsiyet) bakımından da sizin en hayırlınızım.'»
وأخرج البخاري والبيهقي في الدلائل عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «بعثت من خير قرون بني آدم قرنا فقرنا حتى كنت من القرن الذي كنت فيه»
Buhârî ve Delâil'de Beyhakî, Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Âdemoğullarının asırlarından çağlar boyunca hep en hayırlılarından gönderildim, nihayet içinde bulunduğum şu çağda ortaya çıktım.»
وأخرج مسلم وغيره عن واثلة بن الأسقع قال: «قال رسول الله ﷺ إن الله تعالى اصطفى من ولد إبراهيم- إسماعيل، واصطفى من ولد إسماعيل بني كنانة، واصطفى من بني كنانة قريشا، واصطفى من قريش بني هاشم، واصطفاني من بني هاشم» .
Müslim ve başkaları Vâsile b. Eskā'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah Teâlâ İbrâhim'in evlatlarından İsmâil'i seçti; İsmâil'in evlatlarından Kinâne oğullarını seçti; Kinâne oğullarından Kureyş'i seçti; Kureyş'ten Hâşim oğullarını seçti; beni de Hâşim oğullarından seçti.'»
وروى البيهقي عن أنس «أن رسول الله ﷺ قال: ما افترق الناس فرقتين إلا جعلني الله تعالى في خيرهما فأخرجت من بين أبوي فلم يصبني شيء من عهر الجاهلية وخرجت من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم حتى انتهيت إلى أبي وأمي فأنا خيركم نفسا وخيركم أبا»
Beyhakî Enes'ten rivayet etmiştir ki: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: İnsanlar ne zaman iki fırkaya ayrıldıysa Allah Teâlâ beni mutlaka onların en hayırlısında kıldı. Ben anne ve babamdan dünyaya geldim; Câhiliye fuhşiyatından bana hiçbir şey bulaşmadı. Âdem'den başlayıp nihayet anne ve babama ulaşıncaya kadar hep nikâhtan doğdum, zinadan doğmadım. Dolayısıyla ben şahsiyetçe de sizin en hayırlınızım, baba (soy) bakımından da sizin en hayırlınızım.»
عَزِيزٌ عَلَيْهِ أي شديد شاق من عز عليه بمعنى صعب وشق ما عَنِتُّمْ أي عنتكم، وهو بالتحريك ما يكره، أي شديد عليه ما يلحقكم من المكروه كسوء العاقبة والوقوع في العذاب، ورفع عَزِيزٌ على أنه صفة سببية لرسول وبه يتعلق عَلَيْهِ، وفاعله المصدر وهو الذي يقتضيه ظاهر النظم الجليل، وقيل: إن عَزِيزٌ عَلَيْهِ خبر مقدم وما عَنِتُّمْ مبتدأ مؤخر والجملة في موضع الصفة، وقيل: إن عَزِيزٌ نعت حقيقي لرسول وعنده تم الكلام وعَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ ابتداء كلام أي يهمه ويشق عليه عنتكم حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أي على إيمانكم وصلاح شأنكم لأن الحرص لا يتعلق بذواتهم بِالْمُؤْمِنِينَ منكم ومن غيركم رَؤُفٌ رَحِيمٌ قيل: قدم الأبلغ منهما وهو الرأفة التي هي عبارة عن شدة الرحمة رعاية للفواصل وهو أمر مرعي في القرآن، وهو مبني على ما فسر به الرأفة، وصحح أن الرأفة الشفقة، والرحمة الإحسان، وقد يقال: تقديم الرأفة باعتبار أن آثارها دفع المضار وتأخير الرحمة باعتبار أن آثارها جلب المنافع والأول أهم من الثاني ولهذا قدمت في قوله سبحانه: رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها [الحديد: ٢٧] ولا يجري هنا أمر الرعاية كما لا يخفى، وكأن الرأفة على هذا مأخوذة من رفو الثوب لإصلاح شقه، فيكون في وصفه ﷺ بما ذكر وصف له بدفع الضرر عنهم وجلب المصلحة لهم، ولم يجمع هذان الاسمان لغيره ﵊، وزعم بعضهم أن المراد رؤوف بالمطيعين منهم رحيم بالمذنبين، وقيل: رؤوف بأقربائه رحيم بأوليائه، وقيل: رؤوف بمن يراه رحيم بمن لم يره ولا مستند لشيء من ذلك فَإِنْ تَوَلَّوْا تلوين للخطاب وتوجيه له إليه ﷺ تسلية له، أي فإن أعرضوا عن الإيمان بك فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ فإنه يكفيك معرتهم ويعينك عليهم لا إِلهَ إِلَّا هُوَ استئناف كالدليل لما قبله لأن المتوحد بالألوهية هو الكافي المعين عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ فلا أرجو ولا أخاف إلا منه سبحانه وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ أي الجسم المحيط بسائر الأجسام ويسمى بفلك الأفلاك وهو محدد الجهات الْعَظِيمِ الذي لا يعلم مقدار عظمته إلا الله تعالى.
{ عَزِيزٌ عَلَيْهِ } “Ona ağır gelir”; yani 'azze aleyhi' (ona ağır ve güç geldi) ifadesinden hareketle son derece şiddetli ve zor gelir; { ما عَنِتُّمْ } “sizin sıkıntıya uğramanız”; yani başınıza gelen zorluk. 'Anat' (عَنَت) harekeli olarak hoşlanılmayan şey demektir; yani akıbetin kötülüğü ve azaba düşmek gibi başınıza gelen nahoş şeyler ona pek ağır gelir. 'Azîzün' kelimesinin merfu olması, 'rasûlün' kelimesinin sıfat-ı sebebiyyesi olmasındandır ve 'aleyhi' ona taalluk eder; fâili ise [mevsûl ve sılasından oluşan] masdardır ki yüce nazmın zahirinin gerektirdiği de budur. 'Azîzün aleyhi'nin öne geçmiş haber, 'mâ anittüm'ün ise sona kalmış mübteda olduğu ve cümlenin sıfat makamında bulunduğu da söylenmiştir. 'Azîzün' kelimesinin 'rasûlün' için hakiki sıfat olduğu, kelâmın orada tamamlanıp 'aleyhi mâ anittüm' ifadesinin yeni bir cümle başlangıcı olduğu, yani 'sizin sıkıntıya düşmeniz onu üzer ve ona ağır gelir' manasında olduğu da söylenmiştir. { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “size çok düşkündür”; yani iman etmenize ve durumunuzun düzelmesine çok düşkündür, çünkü hırs bizzat onların şahıslarına değil bu duruma taalluk eder; { بِالْمُؤْمِنِينَ } “müminlere”, sizden olsun veya başkalarından olsun [bütün müminlere] { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “çok şefkatlidir, çok merhametlidir”. İki vasıftan daha beliğ olanı, yani rahmetin son derecesi demek olan re'fetin fasılalara riayet amacıyla öne geçirildiği söylenmiştir ki bu Kur'an'da gözetilen bir husustur. Bu, re'fetin nasıl tefsir edildiğine dayanır. Tercih edilen görüşe göre re'fet şefkat, rahmet ise ihsandır. Şöyle de denilebilir: Re'fetin öne geçirilmesi eserlerinin zararları defetmeye yönelik olması, rahmetin ertelenmesi ise eserlerinin menfaatleri celbetmeye yönelik olması sebebiyledir; birincisi ikincisinden daha mühimdir, nitekim Şânı Yüce Allah'ın: { رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها } [Hadîd, 27] buyruğunda da öne geçirilmiştir; kapalı olmadığı üzere burada fasıla uyumu da söz konusu değildir. Buna göre re'fet sanki elbisenin yırtığını onarmak (rafvü's-sevb) kökünden alınmış gibidir; dolayısıyla onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu vasıflarla nitelenmesi, onlardan zararı defetmek ve onlara fayda sağlamakla nitelenmesidir. Bu iki isim ondan (aleyhisselâm) başkası için bir arada kullanılmamıştır. Bazıları, itaatkâr olanlarına karşı çok şefkatli, günahkârlarına karşı çok merhametli manasının kastedildiğini öne sürmüştür. Akrabalarına karşı raûf, dostlarına karşı rahîm; yahut kendisini görene karşı raûf, görmeyene karşı rahîm olduğu da söylenmiştir ancak bunların hiçbirinin dayanağı yoktur. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”; hitabın yönünün değiştirilmesi (iltifat) ve onu teselli etmek üzere ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) tevcih edilmesidir; yani sana iman etmekten yüz çevirirlerse, { فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “de ki: 'Allah bana yeter'”; zira O, onların vereceği zarara karşı sana kâfidir ve onlara karşı sana yardım eder. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur”; kendisinden öncekine delil mesabesinde bir başlangıç (istînâf) cümlesidir; zira uluhiyyette tek olan zat yegâne kâfi ve yardımcı olandır. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “O'na tevekkül ettim”; öyle ki Sübhânehu'dan başkasından ne bir şey umar ne de korkarım; { وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ } “ve O, ... Arş'ın Rabbidir”, yani diğer bütün cisimleri kuşatan ve Felekü'l-Eflâk (feleklerin feleği) diye isimlendirilen, yönleri belirleyen cismin Rabbidir; { الْعَظِيمِ } “büyük”; büyüklüğünün miktarını ancak Allah Teâlâ'nın bildiği [Arş'ın].
وفي الخبر «أن الأرض بالنسبة إلى السماء الدنيا كحلقة في فلاة وكذا السماء الدنيا بالنسبة إلى السماء التي فوقها وهكذا إلى السماء السابعة وهي بالنسبة إلى الكرسي كحلقة في فلاة وهو بالنسبة إلى العرش كذلك»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Yeryüzü dünya semasına nispetle uçsuz bucaksız bir çöldeki halka gibidir; dünya seması da üzerindeki semaya nispetle böyledir ve bu durum yedinci semaya kadar böyle devam eder. Yedinci sema da Kürsî'ye nispetle çöle atılmış bir halka gibidir; Kürsî de Arş'a nispetle aynen böyledir.»
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه لا يقدر قدره أحد، وذكر أهل الأرصاد أن بعد مقعر الفلك الأعظم من مركز العالم ثلاثة وثلاثون ألف ألف وخمسمائة وأربعة وعشرون ألفا وستمائة وتسعة فراسخ، وأن بعد محدبه منه قد بلغ مرتبة لا يعلمها إلا الله الذي لا يعزب عنه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء وهو بكل شيء عليم، وقد يفسر العرش هنا بالملك وهو أحد معانيه كما في القاموس، وقرىء «العظيم» بالرفع على أنه صفة الرب، وختم سبحانه هذه السورة بما
İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edildiğine göre onun büyüklüğünü kimse takdir edemez. Rasat ehli (astronomlar), en büyük feleğin iç yüzeyinin (mukarrının) âlemin merkezine olan uzaklığının 33.524.609 fersah olduğunu; dış yüzeyinin (muhaddibinin) ise ne yerde ne de gökte bir zerre ağırlığı dahi kendisinden gizli kalmayan ve her şeyi hakkıyla bilen Allah'tan başkasının bilemeyeceği bir dereceye ulaştığını belirtmişlerdir. Buradaki Arş bazen 'mülk' (hükümranlık) olarak da tefsir edilir ki Kâmûs'ta geçtiği üzere bu onun manalarından biridir. 'el-Azîm' kelimesi Rabbin sıfatı olarak merfu (el-Azîmü) da okunmuştur. Sübhânehu bu sureyi,
ذكر لأنه تعالى ذكر فيها التكاليف الشاقة والزواجر الصعبة فأراد جل شأنه أن يسهل عليهم ذلك ويشجع النبي ﷺ على تبليغه، وقد تضمن من أوصافه ﷺ الكريمة ما تضمن، وقد بدأ سبحانه من ذلك بكونه من أنفسهم لأنه كالأم في هذا الباب، ولا ينافي وصفه ﷺ بالرأفة والرحمة بالمؤمنين تكليفه إياهم في هذه السورة بأنواع من التكاليف الشاقة لأن هذا التكليف أيضا من كمال ذلك الوصف من حيث إنه سبب للتخلص من العقاب المؤبد والفوز بالثواب المخلد، ومن هذا القبيل معاملته ﷺ للثلاثة الذين خلفوا كما علمت، وما أحسن ما قيل:
bu zikredilen hususlarla sona erdirmiştir; çünkü Allah Teâlâ bu surede ağır mükellefiyetleri ve çetin uyarıları zikretmişti. Şânı Yüce Allah bunları onlara kolaylaştırmak ve Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebliğ hususunda cesaretlendirmek istedi. Sure, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ne kadar yüce vasfı varsa hepsini ihtiva etmiştir; Sübhânehu bunlara onun kendi içlerinden oluşuyla başlamıştır, zira bu hususta o adeta bir anne gibidir. Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) müminlere karşı pek şefkatli ve pek merhametli olarak nitelenmesi, bu surede onları ağır mükellefiyet türleriyle yükümlü kılmasına aykırı değildir; çünkü bu mükellefiyet de ebedî azaptan kurtulmaya ve kalıcı sevaba kavuşmaya bir sebep olması hasebiyle söz konusu vasfın kemalindendir. Bildiğin gibi, savaştan geri kalan üç kişiye onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı muamele de bu kabildendir. Şairin şu sözü ne kadar da güzeldir:
فقسا ليزدجروا ومن يك حازما ... فليقس أحيانا على من يرحم
«Vazgeçsinler diye sert davrandı; zira kararlı kimse... Merhamet ettiği kimseye bazen sert davranmalıdır.»
وهاتان الآيتان على ما روي عن أبي بن كعب آخر ما نزل من القرآن. لكن روى الشيخان عن البراء بن عازب رضي الله تعالى عنه أنه قال: آخر آية نزلت يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ [النساء: ١٧٦] وآخر سورة نزلت براءة.
Übey b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre bu iki ayet Kur'an'dan en son inen ayetlerdir. Fakat Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Berâ b. Âzib'in (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'En son inen ayet: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } [Nisâ, 176] ayetidir; en son inen sure ise Berâe (Tevbe) suresidir.'
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما آخر آية نزلت: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ [البقرة: ٢٨١] وكان بين نزولها وموته ﷺ ثمانون يوما، وقيل: تسع ليال، وحاول بعضهم التوفيق بين الروايات في هذا الشأن بما لا يخلو عن كدر. ويبعد ما
İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) nakledildiğine göre ise en son inen ayet: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } [Bakara, 281] ayetidir. Onun inmesi ile Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatı arasında seksen gün, bir rivayete göre dokuz gece vardı. Bazıları bu husustaki rivayetleri uzlaştırmaya çalışmışlarsa da bu zorlamadan uzak kalmamıştır. Şu rivayet ise,
روي عن أبي ما أخرجه ابن مردويه عن سعد بن أبي وقاص قال: لما قدم رسول الله ﷺ المدينة جاءته جهينة فقالوا له: إنك قد نزلت بين أظهرنا فأوثق لنا نأمنك وتأمنا قال: ولم سألتم هذا؟ قالوا: نطلب الأمن فأنزل الله تعالى هذه الآية لَقَدْ جاءَكُمْ إلخ
Übey'den rivayet edilen görüşü uzak kılmaktadır: İbn Merdûye Sa'd b. Ebî Vakkās'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde Cüheyne kabilesi ona gelip: 'Sen bizim aramıza indin; bize bir güvence ver ki sen bizden, biz de senden emin olalım' dediler. O da: 'Bunu niçin istediniz?' dedi. Onlar: 'Güvenlik talep ediyoruz' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu { لَقَدْ جاءَكُمْ } ayetini indirdi...
والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
İşin hakiki mahiyetini Allah Teâlâ en iyi bilendir.
وقد ذكروا لقوله سبحانه: فَإِنْ تَوَلَّوْا الآية ما ذكروا من الخواص،
Âlimler, Şânı Yüce Allah'ın: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } ayeti hakkında birçok fazilet ve havas zikretmişlerdir.
وقد أخرج أبو داود عن أبي الدرداء موقوفا وابن السني عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: من قال حين يصبح وحين يمسي حسبي الله لا إله إلا هو عليه توكلت وهو رب العرش العظيم سبع مرات كفاه الله تعالى ما أهمه من أمر الدنيا والآخرة،
Ebû Dâvûd mevkuf olarak Ebü'd-Derdâ'dan, İbnü's-Sünnî de ondan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: 'Kim sabahladığında ve akşamladığında yedi defa: Hasbiyallâhu lâ ilâhe illâ hû, aleyhi tevekkeltü ve hüve Rabbü'l-Arşi'l-azîm (Allah bana yeter, O'ndan başka ilah yoktur, O'na tevekkül ettim ve O büyük Arş'ın Rabbidir) derse, dünya ve âhiret işlerinden kendisine keder veren şeylere karşı Allah Teâlâ ona yeter.'»
وأخرج ابن النجار في تاريخه عن الحسين رضي الله تعالى عنه قال: من قال حين يصبح سبع مرات حسبي الله لا إله إلا هو إلخ لم يصبه في ذلك اليوم ولا تلك الليلة كرب ولا نكب ولا غرق،
İbnün-Neccâr Târih'inde Hüseyin'den (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Kim sabahladığında yedi defa Hasbiyallâhu lâ ilâhe illâ hû... derse, o gün ve o gece ona hiçbir sıkıntı, musibet ve boğulma isabet etmez.'
وأخرج أبو الشيخ عن محمد بن كعب قال: خرجت سرية إلى أرض الروم فسقط رجل منهم فانكسرت فخذه فلم يستطيعوا أن يحملوه فربطوا فرسه عنده ووضعوا عنده شيئا من ماء وزاد فلما ولوا أتاه آت فقال: ما لك هاهنا؟ قال: انكسرت فخذي فتركني أصحابي فقال: ضع يدك حيث تجد الألم وقل: فَإِنْ تَوَلَّوْا الآية فوضع يده فقرأها فصح وركب فرسه وأدرك أصحابه، وهذه الآية ورد هذا الفقير ولله الحمد منذ سنين نسأل الله تعالى أن يوفق لنا الخير ببركتها إنه خير الموفقين.
Ebû'ş-Şeyh Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etmiştir ki: Rum diyarına bir seriyye çıktı; içlerinden bir adam düşüp uyluk kemiği kırıldı. Onu taşımaya güç yetiremediler; atını yanına bağlayıp yanına da biraz su ve azık bıraktılar. Onlar dönüp gidince bir gelen gelip: 'Burada ne yapıyorsun?' dedi. O da: 'Uyluk kemiğim kırıldı, arkadaşlarım da beni bırakıp gitti' dedi. O zat: 'Ağrıyı hissettiğin yere elini koy ve: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } ayetini oku' dedi. Elini koyup okudu ve hemen iyileşti, atına binip arkadaşlarına yetişti. Bu ayet, Allah'a hamdolsun yıllardır bu fakirin virdidir; O'nun en hayırlı muvaffak kılıcı olması sebebiyle, bereketiyle bize hayırlar nasip etmesini Allah Teâlâ'dan niyaz ederiz.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ لما هداهم سبحانه إلى الإيمان العلمي وهم مفتونون بمحبة الأنفس والأموال استنزلهم لغاية عنايته سبحانه بهم عن ذلك بالمعاملة الرابحة بأن أعطاهم بدل ذلك الجنة، ولعل المراد بها جنة النفس ليكون الثمن من جنس المثمن الذي هو مألوفهم ولكن الفرق بين الأمرين، قال ابن عطاء: نفسك موضع كل شهوة وبلية ومالك محل كل إثم ومعصية فاشترى مولاك ذلك منك ليزيل ما يضرك ويعوضك عليه ما ينفعك ولهذا اشترى سبحانه النفس ولم يشتر القلب، وقد ذكر بعض الأكابر في ذلك أيضا أن النفس محل العيب والكريم يرغب في شراء ما يزهد فيه غيره فشراء الله تعالى ذلك مع اطلاعه سبحانه على العيب بالجنة التي لا عيب فيها نهاية الكرم ويرشد إلى ذلك قول القائل:
Ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } [Tevbe, 111]; Sübhânehu onları ilmî imana hidayet buyurunca, onlar can ve mal sevgisiyle meftun iken, Sübhânehu onlara olan nihai inayeti sebebiyle bu kârlı ticaret ile onların bu sevgiden vazgeçmelerini sağladı ve buna karşılık onlara cenneti verdi. Belki de bundan maksat, semen (fiyat) ile müsemmenin (satılan malın) alışkın oldukları cinsten olması için nefs cennetidir; ancak iki durum arasında fark vardır. İbn Atâ şöyle demiştir: 'Senin nefsin her şehvet ve belanın mahallidir; malın ise her günah ve isyanın yeridir. Rabbin sana zarar vereni gidermek ve yerine sana fayda sağlayacak olanı bedel kılmak için bunları senden satın almıştır; bu sebeple Sübhânehu nefsi satın almış fakat kalbi satın almamıştır.' Büyük zatlardan bazıları bu hususta şunu da belirtmişlerdir: 'Nefis kusur mahallidir; cömert olan ise başkasının yüz çevirdiğini satın almaya rağbet eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın, kusurunu bildiği halde onu kusursuz cennet karşılığında satın alması nihai cömertliktir.' Şairin şu sözü de buna işaret etmektedir:
ولي كبد مقروحة من يبيعني ... بها كبدا ليست بذات قروح
«Yaralı bir ciğerim var benim; kim bana karşılığında... Hiçbir yarası olmayan bir ciğeri satar?»
أباها جميع الناس لا يشترونها ... ومن يشتري ذا علة بصحيح
«Bütün insanlar ondan kaçındı, onu satın almıyorlar... Kim illetli olanı sağlam olanla takas eder ki?»
وعن الجنيد قدس سره قال: إنه سبحانه اشترى منك ما هو صفتك وتحت تصرفك والقلب تحت صفته وتصرفه لم تقع المبايعة عليه، ويشير إلى ذلك
Cüneyd'den (kuddise sırruh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Şüphesiz Sübhânehu senden senin sıfatın ve senin tasarrufun altında olanı satın almıştır; kalp ise O'nun sıfatı ve tasarrufu altındadır, onun üzerine alışveriş vuku bulmamıştır.'
قوله ﷺ: «قلب ابن آدم بين إصبعين من أصابع الرحمن» ،
Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Âdemoğlunun kalbi Rahmân'ın iki parmağı arasındadır» hadisi de buna işaret etmektedir.
وذكر بعض أرباب التأويل أنه تعالى لما اشترى الأنفس منهم فذاقوا بالتجرد عنها حلاوة اليقين ولذة الترك ورجعوا عن مقام لذة النفس وتابوا عن هواها ولم يبق عندهم لجنّة النفس التي كانت ثمنا قدر وصفهم بالتائبين فقال سبحانه: التَّائِبُونَ أي الراجعون عن طلب ملاذ النفس وتوقع الأجر إليه تعالى وبلفظ آخرهم قوم رجعوا من غير الله إلى الله واستقاموا بالله تعالى مع الله تعالى. الْعابِدُونَ أي الخاضعون المتذللون لعظمته وكبريائه تعالى تعظيما وإجلالا له جل شأنه لا رغبة في ثواب ولا رهبة من عقاب وهذه أقصى درجات العبادة ويسميها بعضهم عبودة الْحامِدُونَ بإظهار الكمالات العملية والعلمية حمدا فعليا حاليا وأقصى مراتب الحمد إظهار العجز عنه.
Te'vil ehlinden bazıları şöyle zikretmişlerdir: Allah Teâlâ onlardan nefislerini satın alıp da onlar nefisten tecerrüd ile yakînin tatlılığını ve [masivayı] terk etmenin lezzetini tadınca, nefsin lezzeti makamından dönüp hevasından tövbe ettiler ve katlarında semen olan nefs cennetinin bile bir değeri kalmadı; bu sebeple Sübhânehu onları tövbe edenler olarak vasfedip şöyle buyurdu: { التَّائِبُونَ } “Tövbe edenler”; yani nefsin lezzetlerini talep etmekten ve amel karşılığı ücret beklemekten O'na dönenler. Başka bir ifadeyle onlar; Allah'tan başkasından Allah'a dönen ve Allah Teâlâ ile Allah Teâlâ yolunda istikamet üzere olan bir topluluktur. { الْعابِدُونَ } “İbadet edenler”; yani O'nun azamet ve kibriyasına sevap arzusu veya azap korkusu olmaksızın sırf O'nu tazim ve iclal etmek için boyun eğip tezellül gösterenlerdir ki bu, ibadetin en son derecesidir ve bazısı buna 'ubûdet' adını verir. { الْحامِدُونَ } “Hamd edenler”; fiilî ve hâlî bir hamd ile amelî ve ilmî kemalatı izhar edenlerdir; hamdin en üst mertebesi ise hamd etmekten aciz olduğunu izhar etmektir.
يروى أن داود ﵇ قال: يا رب كيف أحمدك والحمد من آلائك فأوحى الله تعالى إليه الآن حمدتني يا داود.
Rivayet edildiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm): 'Yâ Rabbi! Hamd etmek dahi senin nimetlerinden biri iken sana nasıl hamd edebilirim?' demiş; Allah Teâlâ da ona: 'İşte şimdi bana hakkıyla hamd ettin ey Dâvûd!' diye vahyetmiştir.
وما أعلى
Ve ne kadar da yücedir,
كلمة نبينا ﷺ «اللهم لا أحصي ثناء عليك أنت كما أثنيت على نفسك»
Peygamberimiz'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah'ım! Sana layık senayı sayıp dökmekten acizim; Sen kendini nasıl övdüysen öylesin» sözü!
السَّائِحُونَ إليه تعالى بالهجرة عن مقام الفطرة ورؤية الكمالات الثابتة لهم في مفاوز الصفات ومنازل السبحات، وقال بعض العارفين: السائحون هم السيارون بقلوبهم في الملكوت الطائرون بأجنحة المحبة في هواء الجبروت، وقد يقال: هم الذين صاموا عن المألوفات حين عاينوا هلال جماله تعالى في هذه النشأة ولا يفطرون حتى يعاينوه مرة أخرى في النشأة الأخرى، وقد امتثلوا ما أشار إليه ﷺ
{ السَّائِحُونَ } “Seyahat edenler”; fıtrat makamından hicret ederek ve sıfatlar sahrasında ve nurların menzillerinde kendileri için sabit olan kemalatı müşahede ederek O'na yönelenlerdir. Âriflerden bazıları şöyle demiştir: 'Sâihûn (seyahat edenler); kalpleriyle melekût âleminde seyreden, muhabbet kanatlarıyla ceberût fezâsında uçan kimselerdir.' Şöyle de denilebilir: Onlar, bu dünyada O'nun cemal hilâlini gördüklerinde alışılmış zevklerden oruç tutan ve âhiret âleminde O'nu tekrar görünceye kadar iftar etmeyen kimselerdir; onlar onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu işaretine imtisal etmişlerdir:
بقوله: «صوموا لرؤيته وأفطروا لرؤيته»
Onun: «Onu (hilâli) gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin» buyruğuna.