Binûn

Tevbe Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وثانيها: أنه لما أمر بتخريبه ظنوا أن ذلك للحسد فارتفع أمانهم عنه ﷺ وعظم خوفهم فارتابوا في أنهم هل يتركون على حالهم أو يؤمر بقتلهم ونهب أموالهم. وثالثها: أنهم اعتقدوا أنهم كانوا محسنين في البناء فلما أمر بتخريبه بقوا شاكين مرتابين في أنه لأي سبب أمر ذلك والصحيح هو الأول. ويمكن كما قال العلامة الطيبي أن يرجح الثاني بأن تحمل الريبة على أصل موضوعها ويراد منها قلق النفس واضطرابها.

İkincisi: Yıkılmasını emrettiğinde, bunun hasetten kaynaklandığını sandılar; böylece O'ndan (sallallâhu aleyhi ve sellem) yana olan güvenlikleri kalktı ve korkuları büyüdü. Kendi hallerine mi bırakılacakları, yoksa öldürülmeleri ve mallarının yağmalanması mı emredileceği hususunda şüpheye düştüler. Üçüncüsü: Onlar [bu] binayı yapmakla iyilik ettiklerine inanıyorlardı; yıkılması emredilince, bunun hangi sebepten dolayı emredildiği konusunda şüphe ve tereddüt içinde kaldılar. Sahih olan ise birinci [görüştür]. Allâme et-Tîbî'nin dediği gibi, rîbe (şüphe) kelimesinin asıl lügat vaz'ına hamledilip ondan nefsin endişe ve tedirginliğinin kastedilmesiyle ikinci görüşün tercih edilmesi de mümkündür.

وحاصل المعنى لا يزال هدم بنيانهم الذي بنوا سببا للقلق والاضطراب والوجل في القلوب ووصف بنيانهم بما وصف للإيذان بكيفية بنائهم له وتأسيسه على ما عليه تأسيسه مما علمت وللإشعار بعلة الحكم، وقيل: وصف بذلك للدلالة على أن المراد بالبنيان ما هو المبنى حقيقة لا ما دبروه من الأمور فإن البناء قد يطلق على تدبير الأمر وتقديره كما في قولهم كم أبني وتهدم وعليه قوله:

Mananın özü şudur: Yaptıkları binalarının yıkılması, kalplerde sürekli bir endişe, tedirginlik ve korku sebebi olmaya devam eder. Binalarının bu şekilde nitelenmesi; onu nasıl bina ettiklerini ve öğrendiğin üzere neyin üzerine kurduklarını bildirmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Bununla nitelenmesi, bünyân ile kastedilenin -işleri çekip çevirme değil- hakiki anlamda bina edilen şey olduğuna delalet etmek içindir; zira 'binâ' kelimesi, 'Ben ne kadar bina etsem de sen yıkıyorsun' sözünde olduğu gibi, işi çekip çevirme ve planlama anlamında da kullanılabilir. Şairin şu sözü de buna göredir:

متى يبلغ البنيان يوما تمامه ... إذا كنت تبنيه وغيرك يهدم

Bir gün olsun bina kemale erer mi hiç... Sen onu bina ederken başkası yıkıyorsa?

وحاصله أن الوصف للتأكيد وفائدته دفع المجاز، وهذا نظير ما قالوا في قوله سبحانه: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النساء: ١٦٤] وفيه بحث.

Özetle, bu niteleme tekit içindir ve faydası mecazı defetmektir. Bu, Sübhânehu'nun: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Musa ile gerçekten konuştu” [en-Nisâ: 164] kavlinde söylediklerinin bir benzeridir. Bunda [ise] bir inceleme vardır.

والاستثناء في قوله تعالى: إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ من أعم الأوقات أو أعم الأحوال وما بعد إلا في محل النصب على الظرفية أي لا يزال بنيانهم ريبة في كل وقت إلا وقت تقطع قلوبهم أو في كل حال إلا حال تقطعها أي تفرقها وخروجها عن قابلية الإدراك وهذا كناية عن تمكن الريبة في قلوبهم التي هي محل الإدراك وإضمار الشرك بحيث لا يزول منها ما داموا أحياء إلا إذا تقطعت وفرقت وحينئذ تخرج منها الريبة وتزول، وهو خارج مخرج التصوير والفرض، وقيل: المراد بالتقطع ما هو كائن بالموت من تفرق أجزاء البدن حقيقة وروي ذلك عن بعض السلف. وأخرج ابن المنذر وغيره عن أيوب قال: كان عكرمة يقرأ «إلا أن تقطع قلوبهم في القبور» وقيل: المراد إلا أن يتوبوا ويندموا ندامة عظيمة تفتت قلوبهم وأكبادهم فالتقطع كناية أو مجاز عن شدة الأسف. وروي ذلك عن ابن أبي حاتم عن سفيان، وتقطع من التفعل بإحدى التاءين والبناء للفاعل أي تتقطع. وقرىء «تقطّع» على بناء المجهول من التفعيل وعلى البناء للفاعل منه على أن الخطاب للرسول ﷺ أي إلا أن تقطع أنت قلوبهم بالقتل، وقرىء على البناء للمفعول من الثلاثي مذكرا ومؤنثا.

Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “Meğer ki kalpleri parça parça olsun” kavlindeki istisna, vakitlerin en genelinden yahut hallerin en genelindendir. 'İllâ'dan sonrası zarfiyet üzere nasb mahallindedir; yani binaları, kalplerinin parça parça olduğu vakit hariç her vakitte yahut kalplerinin parçalanması -yani dağılıp idrak kabiliyetinden çıkması- hali hariç her halde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir. Bu, idrak mahalli olan kalplerinde şüphenin ve şirk gizlemenin iyice yerleştiğine, hayatta oldukları müddetçe kalpleri parça parça edilip dağıtılmadıkça bundan zail olmayacağına, ancak o zaman şüphenin onlardan çıkıp yok olacağına kinayedir. Bu, tasvir ve varsayım kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Parçalanmaktan maksat, hakikatte beden uzuvlarının dağılmasıyla ölüm anında meydana gelen durumdur; bu, selefin bazısından rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Eyyûb'dan, onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: İkrime 'illâ en tükatta'a kulûbuhum fi'l-kubûr' (meğer ki kalpleri kabirlerde parça parça edilsin) şeklinde okurdu. Şöyle de denilmiştir: Maksat, kalplerini ve ciğerlerini parçalayacak büyük bir nedametle tövbe edip pişman olmalarıdır; dolayısıyla parçalanma, üzüntünün şiddetinden kinaye yahut mecazdır. Bu, İbn Ebî Hâtim tarafından Süfyân'dan rivayet edilmiştir. 'Tekattaa', tefe'ul babından iki tâ'dan biriyle ve etken (malum) yapıyla yani 'tetakattaa'dır. Tef'il babından meçhul bina ile 'tukattı'a' şeklinde ve hitabın Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik olması üzere etken olarak 'tukattı'a' (yani meğer ki sen onları öldürerek kalplerini parçalayasın) şeklinde de okunmuştur. Sülâsîden müzekker ve müennes olarak meçhul de okunmuştur.

وقرأ الحسن «إلى أن تقطع» على الخطاب، وفي قراءة عبد الله «ولو قطعت قلوبهم» على إسناد الفعل مجهولا إلى قلوبهم. وعن طلحة ولو قطعت قلوبهم على خطاب رسول الله ﵊، ويصح أن يعني بالخطاب كل مخاطب، وكذا يصح أن يجعل ضمير تقطع مع نصب قلوبهم للريبة وَاللَّهُ عَلِيمٌ بجميع الأشياء التي من جملتها ما ذكر من أحوالهم حَكِيمٌ وفي جميع أفعاله التي من جملتها أمره سبحانه الوارد في حقهم. هذا ومن باب الإشارة في الآيات: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ إشارة إلى وصف المغرورين الذين ما ذاقوا طعم المحبة ولا هب عليهم نسيم العرفان، ومن هنا صححوا لأنفسهم أفعالا فقالوا: لنصدقن فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ أي إنهم نقضوا العهد لما ظهر لهم ما سألوه، والبخل كما قال أبو حفص: ترك

Hasan hitap ile 'ilâ en tukattı'a' şeklinde okumuştur. Abdullah'ın kıraatinde ise fiilin meçhul kılınıp kalplerine isnadıyla 've lev kutti'at kulûbuhüm' şeklindedir. Talha'dan ise Resûlullah'a (aleyhisselâm) hitaben 've lev kata'te kulûbehum' şeklinde nakledilmiştir. Hitap ile her bir muhatabın kastedilmesi de sahihtir. Aynı şekilde 'kulûbehum' lafzının nasbı ile 'tekattaa' fiilinin zamirini rîbeye kılmak da sahihtir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”, aralarında durumlarından zikredilenlerin de bulunduğu her şeyi; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, aralarında onlar hakkında vârid olan emrinin de bulunduğu bütün fiillerinde. Bu ayetlerdeki işarî nükteler cümlesindendir: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İçlerinden kimi de: 'Eğer bize lütfundan verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmiştir”; bu, muhabbetin tadını tatmamış ve üzerlerine irfan nesimi esmemiş mağrurların vasfına bir işarettir. Bundan dolayı nefislerine birtakım fiilleri yakıştırdılar da 'mutlaka sadaka vereceğiz' dediler. { فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ } “Fakat lütfundan kendilerine verince, onda cimrilik ettiler”, yani istedikleri şey kendilerine zahir olunca ahdi bozdular. Ebû Hafs'ın dediği gibi cimrilik: ihtiyaç anında

الإيثار عند الحاجة إليه أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وهو ما لا يعلمونه من أنفسهم وَنَجْواهُمْ أي ما يعلمونه منها دون الناس، وقيل: السر ما لا يطلع عليه إلا عالم الأسرار والنجوى ما يطلع عليه الحفظة وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا أرادوا التثبيط على المؤمنين ببيان بعض شدائد الغزو وما دروا أن المحب يستعذب المر في طلب وصال محبوبه ويرى الحزن سهلا والشدائد لذائذ في ذلك، ولا خير فيمن عاقه الحر والبرد، ورد عليهم بأنهم آثروا بمخالفتهم النار التي هي أشد حرا ويشبه هؤلاء المنافقين في هذا التثبيط أهل البطالة الذين يثبطون السالكين عن السلوك ببيان شدائد السلوك وفوات اللذائذ الدنيوية لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فأفنوا كل ذلك في طلب مولاهم ﷻ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ المشاهدات والمكاشفات والقربات وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفائزون بالبغية.

isârı (başkalarını kendine tercih etmeyi) terk etmektir. { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ } “Bilmediler mi ki Allah onların sırlarını bilir”, ki bu, kendilerinden dahi bilmedikleri şeylerdir; { وَنَجْواهُمْ } “ve gizli fısıltılarını”, yani insanlardan gizleyip kendilerince bildikleri şeyleri. Şöyle de denilmiştir: Sır, gizlilikleri bilenden başkasının muttali olamadığı şeydir; fısıltı ise hafaza meleklerinin muttali olduğu şeydir. { وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا } “'Sıcakta savaşa çıkmayın' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi daha sıcaktır'”; gazvenin bazı zorluklarını beyan ederek müminleri yıldırmak istediler. Oysa seven kimsenin, sevgilisine kavuşma yolunda acıyı tatlı bulduğunu, bu uğurda hüznü kolay, zorlukları ise lezzet saydığını bilemediler. Sıcağın ve soğuğun engellediği kimsede hayır yoktur. Muhalefet etmekle sıcağı daha şiddetli olan ateşi tercih ettikleri bildirilerek onlara cevap verilmiştir. Müminleri yıldırmada bu münafıklara benzeyenler, seyrüsülukun zorluklarını ve dünyevi lezzetlerin kaçacağını beyan ederek sâlikleri yollarından alıkoyan atalet ehlidir. { لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Fakat Peygamber ve onunla beraber inananlar, mallarıyla ve canlarıyla cihat ettiler”; böylece bütün bunları Mevlâları (celle celâluh) yolunda feda ettiler. { وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ } “İşte hayırlar onlaradır”, yani müşahedeler, mükâşefeler ve yakınlıklar; { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “ve işte onlar kurtuluşa erenlerdir”, maksatlarına kavuşanlardır.

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ أي الذين أضعفهم حمل المحبة وَلا عَلَى الْمَرْضى بداء الصبابة حتى ذابت أجسامهم بحرارة الفكر وشدائد الرياضة وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ وهم المتجردون من الأكوان حَرَجٌ إثم في التخلف عن الجهاد الأصغر إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ بأن أرشدوا الخلق إلى الحق وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً غرامة وخسرانا، قيل: كل من يرى الملك لنفسه يكون ما ينفق غرامة عنده وكل من يرى الأشياء لله تعالى وهي عارية عنده يكون ما ينفق غنما عنده وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ أي الذين سبقوا إلى الوحدة من أهل الصنف الأول مِنَ الْمُهاجِرِينَ وهم الذين هجروا مواطن النفس وَالْأَنْصارِ وهم الذين نصروا القلب بالعلوم الحقيقية على النفس وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ في الاتصاف بصفات الحق بِإِحْسانٍ أي بمشاهدة من مشاهدات الجمال والجلال ﵃ بما أعطاهم من عنايته وتوفيقه وَرَضُوا عَنْهُ بقبول ما أمر به سبحانه وبذل أموالهم ومهجهم في سبيله عز شأنه وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ من جنات الأفعال والصفات تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ وهي أنهار علوم التوكل والرضا ونحوهما ووراء هذه الجنات المشتركة بين المتعاطفات جنة الذات وهي مختصة بالسابقين وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ وهم الذين لم ترسخ فيهم ملكة الذنب وبقي منهم فيهم نور الاستعداد ولهذا لانت شكيمتهم واعترفوا بذنوبهم ورأوا قبحها وأما من رسخت فيه ملكة الذنب واستولت عليه الظلمة فلا يرى ما يفعل من القبائح إلا حسنا خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً حيث كانوا في رتبة النفس اللوامة التي لم يصر اتصالها بالقلب وتنورها بنوره ملكة لها ولهذا تنقاد له تارة وتعمل أعمالا صالحة وذلك إذا استولى القلب عليها وتنفر عنه أخرى وتفعل أفعالا سيئة إذا احتجبت عنه بظلمتها وهي دائما بين هذا وذاك حتى يقوى اتصالها بالقلب ويصير ذلك ملكة لها وحينئذ يصلح أمرها وتنجو من المخالفات، ولعل قوله سبحانه: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إشارة إلى ذلك وقد تتراكم عليها الهيئات المظلمة فترجع القهقرى ويزول استعدادها وتحجب عن أنوار القلب وتهوي إلى سجين الطبيعة فتهلك مع الهالكين، وترجح أحد الجانبين على الآخر يكون بالصحبة فإن أدركها التوفيق صحبت الصالحين فتحلت بأخلاقهم وعملت أعمالهم فكانت منهم، وإن لحقها الخذلان صحبت المفسدين واختلطت بهم فتدنست بخلالهم وفعلت أفاعيلهم فصارت من الخاسرين أعاذنا الله تعالى من ذلك، ولله در من قال:

{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ } “Güçsüzlere sorumluluk yoktur”, yani muhabbet yükünün zayıf düşürdüğü kimselere; { وَلا عَلَى الْمَرْضى } “hastalara da”, sevdalanma derdiyle düşünce hararetinden ve riyazet meşakkatlerinden bedenleri erimiş olanlara; { وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ } “harcayacak bir şey bulamayanlara da”, yani masivadan tecerrüd etmiş kimselere; { حَرَجٌ } “bir vebal yoktur”, küçük cihattan geri kalmakta bir günah yoktur; { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah ve Resulü için samimi davrandıkları takdirde”, halkı Hakk'a irşad ettiklerinde. { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً } “Bedevilerden kimi de var ki harcadığını bir cereme sayar”, bir zarar ve ziyan kabul eder. Denildi ki: Mülkü kendine ait gören herkesin harcadığı şey onun katında ceremedir; eşyayı Yüce Allah'a ait ve kendi yanında emanet gören herkesin harcadığı ise onun katında ganimettir. { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } “İlk öne geçenler”, yani birinci sınıf ehlinden vahdete ilk erenler; { مِنَ الْمُهاجِرِينَ } “Muhacirlerden”, ki onlar nefis makamlarını terk edenlerdir; { وَالْأَنْصارِ } “ve Ensar'dan”, ki onlar hakiki ilimlerle kalbe nefse karşı yardım edenlerdir; { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ } “ve onlara uyanlar”, Hakk'ın sıfatlarıyla bezenmede; { بِإِحْسانٍ } “ihsan ile”, yani cemâl ve celâl müşahedelerinden bir müşahede ile; { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur”, onlara inayeti ve muvaffakiyetinden verdiği şeyler sebebiyle; { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır”, Sübhânehu'nun emrettiğini kabul etmek ve mallarını ve canlarını O'nun şânı yüce yolunda feda etmek suretiyle. { وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } “Ve onlar için cennetler hazırlamıştır”, fiil ve sıfat cennetlerinden; { تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ } “altlarından ırmaklar akan”, bunlar tevekkül, rıza ve benzeri ilimlerin ırmaklarıdır. Birbirine atfedilenler arasında müşterek olan bu cennetlerin ötesinde ise zât cenneti vardır ki o yalnızca sâbikûna (önde gelenlere) mahsustur. { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Diğerleri de günahlarını itiraf ettiler”; onlar, günah melekesinin kendilerinde kökleşmediği ve istidat nurlarının kendilerinde baki kaldığı kimselerdir. Bu sebeple serkeşlikleri kırılmış, günahlarını itiraf etmiş ve onun çirkinliğini görmüşlerdir. Kendisinde günah melekesi kökleşen ve üzerine karanlık galip gelen kimseye gelince, o işlediği çirkinlikleri ancak güzel görür. { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } “İyi bir ameli başka kötü bir amelle karıştırdılar”; çünkü onlar, kalple irtibatı ve onun nuruyla aydınlanması kendisinde bir meleke haline gelmemiş olan levvâme nefis mertebesindedirler. Bu sebeple bazen kalbe boyun eğer ve salih ameller işlerler -ki bu, kalbin nefse galip geldiği zamandır-, bazen de ondan nefret edip kaçar ve kötü ameller işlerler -ki bu da karanlığıyla kalpten perdelendiği zamandır-. O, kalple irtibatı güçlenip bu bir meleke haline gelene kadar daima bu ikisi arasındadır. İşte o vakit hali düzelir ve muhalefetlerden kurtulur. Belki de Sübhânehu'nun: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” kavli buna işarettir. Bazen de onun üzerine karanlık haller yığılır, gerisin geri döner, istidadı zail olur, kalp nurlarından perdelenir ve tabiat siccînine düşerek helak olanlarla birlikte helak olur. İki taraftan birinin diğerine galip gelmesi ise sohbet iledir; şayet muvaffakiyet ona yetişirse salihlerle sohbet eder, onların ahlakıyla ahlaklanır ve onların amellerini işleyerek onlardan olur. Şayet yardımsızlık ona ulaşırsa bozguncularla sohbet eder, onlara karışır, onların huylarıyla kirlenir ve onların yaptıklarını yaparak hüsrana uğrayanlardan olur. Yüce Allah bizleri bundan korusun. Ne güzel söylemiş şu sözün sahibi:

عليك بأرباب الصدور فمن غدا ... مضافا لأرباب الصدور تصدرا

Baş köşede oturanlara yapış; zira kim... Baş köşedekilere izafe edilirse baş köşeye geçer.

وإياك أن ترضى صحابة ناقص ... فتنحط قدرا عن علاك وتحقرا

Sakın nakıs birinin arkadaşlığına rıza gösterme... Yoksa yüceliğinden mertebece düşer ve hakir olursun.

فرفع أبو من ثم خفض مزمل ... يبين قولي مغريا ومحذرا

'Ebû'nun ref'i, sonra 'Müzemmil'in cerri... Teşvik ve sakındırma olarak sözümü açıklamaktadır.

وقد يكون ترجح جانب الاتصال بأسباب أخر كما يشير إليه قوله ﷾: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً

İrtibat tarafının üstün gelmesi başka sebeplerle de olabilir; nitekim O'nun (azze ve celle): { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” kavli buna işaret etmektedir.

تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها لأن المادة مادة الشهوات فأمر النبي ﷺ بالأخذ من ذلك ليكون أول حالهم التجرد لتنكسر قوى النفس وتضعف أهواؤها وصفاتها فتتزكى من الهيئات المظلمة وتتطهر من خبث الذنوب ورجس دواعي الشيطان وَصَلِّ عَلَيْهِمْ بإمداد الهمة وإفاضة أنوار الصحبة إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ أي سبب لنزول السكينة فيهم، وفسروا السكينة بنور يستقر في القلب وبه يثبت على التوجه إلى الحق ويتخلص عن الطيش لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ لأن النفس تتأثر فيه بصفاء الوقت وطيب الحال وذوق الوجدان بخلاف ما إذا كان مبنيا على ضد ذلك فإنها تتأثر فيه بالكدورة والتفرقة والقبض.

{ تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “Onunla kendilerini temizleyip arındıracağın”; zira madde, şehvetlerin maddesidir. Bu sebeple Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ondan alması emredildi ki ilk halleri tecerrüd olsun, böylece nefsin kuvvetleri kırılsın, hevaları ve sıfatları zayıflasın, karanlık heyetlerden arınsın, günahların pisliğinden ve şeytanın çağrılarının murdarlığından temizlensin. { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Ve onlar için dua et”, himmet yardımıyla ve sohbet nurlarını akıtmakla. { إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur”, yani onlara sekinetin inmesine bir sebeptir. Sekineti; kalbe yerleşen, onunla Hakk'a yönelmede sebat bulunan ve hafifmeşreplikten kurtulunan bir nur olarak tefsir etmişlerdir. { لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “İlk günden takva üzerine kurulan mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır”; çünkü nefis orada vaktin safiyeti, halin güzelliği ve vicdan zevki ile etkilenir. Bunun zıddı üzerine inşa edilen yerde ise durum aksinedir; zira nefis orada bulanıklık, dağınıklık ve kabz (sıkıntı) ile etkilenir.

وأصل ذلك أن عالم الملك تحت قهر عالم الملكوت وتسخيره فيلزم أن يكون لنيات النفوس وهيئاتها تأثير فيما تباشره من الأعمال، ألا ترى الكعبة كيف شرفت وعظمت وجعلت محلا للتبرك لما أنها كانت مبنية بيد خليل الله تعالى ﵊ بنية صادقة ونفس شريفة، ونحن نجد أيضا أثر الصفاء والجمعية في بعض المواضع والبقاع وضد ذلك في بعضها، ولست أعني إلا وجود ذوي النفوس الحساسة الصافية لذلك وإلا فالنفوس الخبيثة تجد الأمر على عكس ما تجده أرباب تلك النفوس، والصفراوي يجد السكر مرا، والجعل يستخبث رائحة الورد: ومن هنا كان المنافق في المسجد كالسمك في اليبس والمخلص فيه كالسمكة في الماء فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا أي أهل إرادة وسعي في التطهر عن الذنوب، وهو إشارة إلى أن صحبة الصالحين لها أثر عظيم، ويتحصل من هذا وما قبله الإشارة إلى أنه ينبغي رعاية المكان والإخوان في حصول الجمعية، وجاء عن القوم أنه يجب مراعاة ذلك مع مراعاة الزمان في حصول ما ذكر وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ولولا محبته إياهم لما أحبوا ذلك. وعن سهل: الطهارة على ثلاثة أوجه: طهارة العلم من الجهل، وطهارة الذكر من النسيان، وطهارة الطاعة من المعصية. وقال بعضهم: الطهارة على أقسام كثيرة: فطهارة الأسرار من الخطرات، وطهارة الأرواح من الغفلات، وطهارة القلوب من الشهوات وطهارة العقول من الجهالات، وطهارة النفوس من الكفريات، وطهارة الأبدان من الزلات. وقال آخر: الطهارة الكاملة طهارة الأسرار من دنس الأغيار والله تعالى هو الهادي إلى سواء السبيل.

Bunun aslı şudur: Mülk âlemi, melekût âleminin kahrı ve teshiri altındadır; dolayısıyla nefislerin niyetlerinin ve heyetlerinin, doğrudan giriştikleri ameller üzerinde bir tesiri olması kaçınılmazdır. Görmez misin Kâbe, Yüce Allah'ın Halili (aleyhisselâm) eliyle, sadık bir niyet ve şerefli bir nefis ile bina edildiğinde nasıl şereflenmiş, yücelmiş ve bereketlenme mahalli kılınmıştır. Biz de bazı yer ve mekânlarda safiyet ve cem'iyyet (huzur ve toparlanma) eserini, bazılarında ise bunun zıddını buluruz. Ben bununla sadece hassas ve saf nefis sahiplerinin bunu bulmasını kastediyorum; aksi takdirde habis nefisler, o nefis sahiplerinin bulduğunun tam aksini bulur. Safra hastası şekeri acı bulur, bok böceği ise gül kokusunu pis sayar. Bundan dolayıdır ki mescitte münafık karadaki balık gibi, ihlaslı kimse ise sudaki balık gibidir. { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır”, yani günahlardan temizlenme hususunda irade ve gayret sahibi kimselerdir. Bu, salihlerle sohbetin büyük bir tesiri olduğuna bir işarettir. Bundan ve öncesinden çıkan netice, cem'iyyetin (kalp huzurunun) hâsıl olmasında mekân ve ihvanın gözetilmesi gerektiğine işarettir. Tasavvuf ehlinden, zikredilen şeyin husûlünde bununla birlikte zamanın da gözetilmesinin vacip olduğu nakledilmiştir. { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } “Ve Allah çok temizlenenleri sever”; şayet O'nun onlara olan sevgisi olmasaydı, onlar bunu sevmezlerdi. Sehl'den nakledildiğine göre: Taharet üç vecih üzeredir: İlmin cehaletten temizlenmesi, zikrin nisyan/unutmaktan temizlenmesi ve taatin masiyetten temizlenmesi. Bazıları dedi ki: Taharet birçok kısma ayrılır: Sırların vesveselerden temizlenmesi, ruhların gafletlerden temizlenmesi, kalplerin şehvetlerden temizlenmesi, akılların cehaletlerden temizlenmesi, nefislerin küfür alametlerinden temizlenmesi ve bedenlerin zellelerden temizlenmesi. Bir başkası dedi ki: Kâmil taharet, sırların ağyârın kirinden temizlenmesidir. Doğru yola ileten ancak Yüce Allah'tır.

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ إلخ ترغيب للمؤمنين في الجهاد ببيان حال المتخلفين عنه، ولا ترى كما نقل الشهاب ترغيبا في الجهاد أحسن ولا أبلغ مما في هذه الآية لأنه أبرز في صورة عقد عاقده رب العزة ﷻ، وثمنه ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، ولم يجعل المعقود عليه كونهم مقتولين فقط بل كونهم قاتلين أيضا لإعلاء كلمة الله تعالى ونصرة دينه سبحانه، وجعله مسجلا في الكتب السماوية وناهيك به من صك، وجعل وعده حقا ولا أحد أوفى من واعده فنسيئته أقوى من نقد غيره، وأشار

{ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah müminlerden, cennet kendilerinin olmak üzere canlarını ve mallarını satın almıştır” ayeti, cihaddan geri kalanların halini beyan etmek suretiyle müminleri cihada teşviktir. Şihâb'ın naklettiği gibi, cihada teşvik hususunda bu ayettekinden daha güzel ve daha beliğ bir ifade göremezsin; çünkü bu, akdi yapanın Rabbu'l-İzze (celle celâluh) olduğu bir akit suretinde ortaya konmuştur. Semeni (bedeli) ise ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir beşer kalbine gelen bir şeydir. Üzerine akit yapılan hususu sadece öldürülmeleri kılmamış, Allah Teâlâ'nın kelimesini yüceltmek ve O'nun dinine yardım etmek için öldürmeleri olarak da kılmıştır. Bunu semavi kitaplarda tescil edilmiş kılmıştır ki bir senet olarak bu sana yeter! O'nun vaadini hak kılmış ve vaad edenden daha vefalı kimse yoktur; dolayısıyla O'nun veresiye vaadi, başkasının peşininden daha kuvvetlidir. İşaret etti

إلى ما فيه من الرحب والفوز العظيم وهو استعارة تمثيلة.

ondaki genişliğe ve büyük kurtuluşa; bu da temsîlî istiaredir.

صور جهاد المؤمنين وبذل أموالهم وأنفسهم فيه وإثابة الله تعالى لهم على ذلك الجنة بالبيع والشراء، وأتى بقوله سبحانه: يُقاتِلُونَ إلخ بيانا لمكان التسليم وهو المعركة، وإليه الإشارة

Müminlerin cihadını, mallarını ve canlarını bu yolda feda etmelerini ve Allah Teâlâ'nın buna karşılık onlara cenneti mükâfat olarak vermesini alım-satım şeklinde tasvir etti. Sübhânehu'nun: { يُقاتِلُونَ } [Savaşırlar...] kavlini ise teslim yerini beyan etmek üzere getirdi ki orası savaş meydanıdır. İşaret de bunadır

بقوله ﷺ: «الجنة تحت ظلال السيوف»

O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu kavliyle: «Cennet kılıçların gölgeleri altındadır.»

ثم أمضاه جل شأنه بقوله ذلك الفوز العظيم، ومن هنا أعظم الصحابة رضي الله تعالى عنهم أمر هذه الآية.

Sonra şânı yüce olan Allah, 'işte büyük kurtuluş budur' kavliyle bunu onayladı. Bundan dolayı Sahabe (radıyallâhu Teâlâ anhüm) bu ayetin şânını pek büyük görmüştür.

فقد أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن جابر بن عبد الله قال: نزلت هذه الآية على رسول الله ﷺ وهو في المسجد إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى إلخ فكثر الناس في المسجد فأقبل رجل من الأنصار ثانيا طرفي ردائه على عاتقه فقال: يا رسول الله أنزلت هذه الآية؟ قال: نعم. فقال الأنصاري: بيع ربيح لا نقيل ولا نستقيل.

Nitekim İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى } “Şüphesiz Allah satın almıştır...” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescitte iken indi. Mescitte insanlar çoğaldı. Ensardan bir adam ridasının iki ucunu omzuna dolamış olarak geldi ve: 'Ey Allah'ın Resulü, bu ayet indi mi?' dedi. 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine Ensârî: 'Kazançlı bir alışveriş! Ne bozarız ne de bozulmasını isteriz' dedi.

ومن الناس من قرر وجه المبالغة بأنه سبحانه عبر عن قبوله من المؤمنين أنفسهم وأموالهم التي بذلوها في سبيله تعالى وإثابته إياهم بمقابلتها الجنة بالشراء على طريقة الاستعارة التبعية ثم جعل المبيع الذي هو العمدة والمقصد في العقد أنفس المؤمنين وأموالهم والثمن الذي هو الوسيلة في الصفقة الجنة، ولم يعكس بأن يقال: إن الله باع الجنة من المؤمنين بأنفسهم وأموالهم ليدل على أن المقصد بالعقد هو الجنة وما بذله المؤمنون في مقابلتها وسيلة إليها بكمال العناية بهم وبأموالهم ثم إنه تعالى لم يقل بالجنة بل قال عز شأنه: بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ مبالغة في تقرير وصول الثمن إليهم واختصاصه بهم كأنه قيل: بالجنة الثابتة لهم المختصة بهم، ومن هنا يعلم أن هذه القراءة أبلغ من قراءة الأعمش ونسبت أيضا إلى عبد الله رضي الله تعالى عنه بالجنة على أنها أوفق بسبب النزول.

İnsanlardan bir kısmı mübalağa vechini şöyle açıklamıştır: Sübhânehu Teâlâ, müminlerin O'nun yolunda feda ettikleri canlarını ve mallarını kabul etmesini ve buna karşılık onlara cenneti mükâfat olarak vermesini tebeî istiare yoluyla 'satın alma' olarak ifade etmiş; sonra akitte asıl dayanak ve maksat olan mebî'i (satılan malı) müminlerin canları ve malları, alışverişte vesile olan semeni (bedeli) ise cennet kılmıştır. Kendilerine ve mallarına olan tam inayetten ötürü akitteki asıl maksadın cennet, müminlerin buna karşılık feda ettiklerinin ise ona bir vesile olduğunu göstermek için 'Allah müminlere cenneti canları ve malları karşılığında sattı' denilerek tersine çevrilmemiştir. Sonra Yüce Allah sadece 'cennet ile' dememiş; bedelin kendilerine ulaşmasını ve onlara tahsisini teyitte mübalağa için şânı yüce olarak: { بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “cennet kendilerinin olmak üzere” buyurmuştur; sanki 'onlar için sabit ve onlara mahsus olan cennet ile' denilmiş gibidir. Buradan anlaşılır ki bu kıraat, A'meş'in -ve nüzul sebebine daha muvafık olmak üzere Abdullah'a (radıyallâhu Teâlâ anh) da nispet edilen- 'bi'l-cenneti' şeklindeki kıraatinden daha beliğdir.

فقد أخرج ابن جرير عن محمد بن كعب القرظي وغيره أنهم قالوا: «قال عبد الله بن رواحة لرسول الله ﷺ: اشترط لربك ولنفسك ما شئت. قال: أشترط لربي أن تعبدوه ولا تشركوا به شيئا وأشترط لنفسي أن تمنعوني مما تمنعون منه أنفسكم وأموالكم قالوا: فما لنا؟ قال: الجنة قالوا: ربح البيع لا نقيل ولا نستقيل فنزلت إن الله اشترى الآية» .

Nitekim İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarından şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Abdullah b. Revâha, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Rabbin ve kendin için dilediğin şartı koş' dedi. Buyurdu ki: 'Rabbim için O'na kulluk etmenizi ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı şart koşuyorum; kendim için ise canlarınızı ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum.' Dediler ki: 'Bunu yaparsak bize ne var?' Buyurdu ki: 'Cennet.' Dediler ki: 'Alışveriş kâr etti; ne bozarız ne de bozulmasını isteriz.' Bunun üzerine { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى } ayeti indi.»

وقيل: عبر بذلك مدحا للمؤمنين بأنهم بذلوا أنفسهم وأموالهم بمجرد الوعد لكمال ثقتهم بوعده تعالى مع أن تمام الاستعارة موقوف على ذلك إذ لو قيل بالجنة لاحتمل كون الشراء على حقيقته لأنها صالحة للعوضية بخلاف الوعد بها، واعترض بأن مناط دلالة ما عليه النظم الجليل على الوعد ليس كونه جملة ظرفية مصدرة بأن فإن ذلك بمعزل من الدلالة على الاستقبال بل هو الجنة التي يستحيل وجودها في عالم الدنيا ولو سلم ذلك بكون العوض الجنة الموعود بها لأنفس الوعد بها، على أن حديث احتمال كون الشراء حقيقة لو قيل بالجنة لا يخلو عن نظر كما قيل لأن حقيقة الشراء مما لا يصح منه تعالى لأنه جل شأنه مالك الكل والشراء إنما يكون ممن لا يملك، ولهذا قال الفقهاء:

Şöyle de denilmiştir: Bununla ifade edilmesi, müminlerin Allah Teâlâ'nın vaadine olan tam güvenleri sebebiyle sadece vaad ile canlarını ve mallarını feda ettiklerini övmek içindir. Bununla birlikte istiarenin tamamlanması buna bağlıdır; zira 'cennet ile' denilseydi, satın almanın hakikati üzere olma ihtimali bulunurdu; çünkü o ivaz (bedel) olmaya elverişlidir, oysa vaad böyle değildir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Yüce nazmın üzerinde bulunduğu yapının vaade delaletinin dayanağı, 'en' ile başlayan zarf cümlesi olması değildir; çünkü bu, istikbale delalet etmekten uzaktır; bilakis o, dünya âleminde bulunması imkânsız olan cennettir. Bu kabul edilse bile, ivaz vaad edilen cennettir, vaadin kendisi değildir. Kaldı ki 'cennet ile' denildiği takdirde satın almanın hakikat olma ihtimali sözü de denildiği üzere incelemeye muhtaçtır; zira satın almanın hakikati Allah Teâlâ hakkında sahih olmaz, çünkü şânı yüce olan Allah her şeyin sahibidir, satın alma ise ancak malik olmayan kimseden olur. Bundan dolayı fakihler şöyle demişlerdir:

طلب الشراء يبطل دعوى الملكية، نعم قد لا يبطل في بعض الصور كما إذا اشترى الأب دارا لطفله من نفسه فكبر الطفل ولم يعلم ثم باعها الأب وسلمها للمشتري ثم طلب الابن شراءها منه ثم علم بما صنع أبوه فادعى الدار فإنه تقبل دعواه ولا يبطلها ذلك الطلب كما يقتضيه كلام الأستروشني لكن هذا لا يضرنا فيما نحن فيه، ومن المحققين من وجه دلالة ما في النظم الكريم على الوعد بأنه يقتضي بصريحه عدم التسليم وهو عين الوعد لأنك إذا قلت: اشتريت منك كذا بكذا احتمل النقد بخلاف ما إذا قلت: بأن لك كذا فإنه في معنى لك على كذا وفي ذمتي، واللام هنا ليست للملك إذ لا يناسب شراء ملكه بملكه كالممهورة إحدى خدمتيها فهي للاستحقاق وفيه إشعار بعدم القبض، وأما كون تمام الاستعارة موقوفا على ذلك فله وجه أيضا حيث كان المراد بالاستعارة الاستعارة التمثيلية إذ لولاه لصح جعل الشراء مجازا عن الاستبدال مثلا وهو مما لا ينبغي الالتفات إليه مع تأتّي التمثيل المشتمل من البلاغة واللطائف على ما لا يخفى، لكن أنت خبير بأن الكلام بعد لا يخلو عن بحث، ومما أشرنا إليه من فضيلة التمثيل يعلم انحطاط

Satın almayı talep etmek mülkiyet iddiasını iptal eder. Evet, bazı suretlerde iptal etmeyebilir; mesela babanın küçük çocuğu için kendi nefsinden bir ev satın alması, çocuğun büyüyüp bunu bilmemesi, sonra babanın evi satıp alıcıya teslim etmesi, ardından oğlunun evi ondan satın almak istemesi, sonra babasının yaptığını öğrenip ev üzerinde hak iddia etmesi halinde Üstrûşenî'nin sözünün gerektirdiği üzere davası kabul edilir ve bu talep onu iptal etmez. Fakat bunun konumuz açısından bir zararı yoktur. Muhakkiklerden bazıları, kerîm nazımdaki yapının vaade delaletini şöyle açıklamışlardır: O, açık ifadesiyle teslimin yokluğunu gerektirir ki bu vaadin ta kendisidir. Çünkü sen 'senden şunu şunun karşılığında satın aldım' dediğinde peşin olma ihtimali vardır; 'şunun senin olması karşılığında' dediğinde ise bu, 'üzerime sana şu kadar borç olsun ve zimmetimdedir' manasındadır. Buradaki lâm harfi mülkiyet için değildir; zira mehir olarak verilen kadının iki hizmetçisinden birinde olduğu gibi kendi mülkünü kendi mülküyle satın alması uygun düşmez; dolayısıyla istihkak (hak ediş) içindir ve bunda kabzın (teslim almanın) henüz gerçekleşmediğine bir hissettirme vardır. İstiarenin tamamlanmasının buna bağlı olmasına gelince; istiare ile temsîlî istiare kastedildiği sürece bunun da bir vechi vardır. Çünkü bu olmasaydı, mesela satın almayı tebdilden mecaz kılmak sahih olurdu; oysa gizli kalmayacak derecede belagat ve incelikleri içeren temsil mümkün iken buna iltifat edilmemelidir. Fakat sen bilirsin ki bu kelam üzerinde yine de tartışma vardır. Temsilin üstünlüğüne dair işaret ettiğimiz hususlardan,

القول باعتبار الاستعارة أو المجاز المرسل في اشْتَرى وحده كما ذهب إليه البعض، وقوله تعالى: يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قيل بيان لمكان التسليم كما أشير إليه فيما تقدم، وذلك لأن البيع سلم كما قال الطيبي، وغيره، وقيل:

bazılarının gittiği gibi sadece { اشْتَرى } lafzında istiare veya mecâz-ı mürsel kabul etme görüşünün düşüklüğü anlaşılır. Yüce Allah'ın: { يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşırlar” kavlinin, daha önce işaret edildiği üzere teslim mahallini beyan olduğu söylenmiştir; çünkü et-Tîbî ve başkalarının dediği gibi satış teslim etmiştir. Şöyle de denilmiştir:

بيان لما لأجله الشراء كأنه لما قال سبحانه: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى إلخ، قيل: لماذا فعل ذلك؟ فقيل: ليقاتلوا في سبيله تعالى وقيل: بيان للبيع الذي يستدعيه الاشتراء المذكور كأنه قيل: كيف يبيعون أنفسهم وأموالهم بالجنة، فقيل:

Satın almanın ne için olduğunun beyanıdır; sanki Sübhânehu: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى } buyurduğunda 'Bunu niçin yaptı?' denilmiş, 'Allah yolunda savaşsınlar diye' denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Zikredilen satın almanın gerektirdiği satışın beyanıdır; sanki 'Cennet karşılığında canlarını ve mallarını nasıl satarlar?' denilmiş, şöyle denilmiştir:

يقاتلون في سبيله عز شأنه وذلك بذل منهم لأنفسهم وأموالهم إلى جهته تعالى وتعريض لهما للهلاك، وقيل: بيان لنفس الاشتراء وقيل: ذكر لبعض ما شمله الكلام السابق اهتماما به على أن معنى ذلك أنه تعالى اشترى من المؤمنين أنفسهم بصرفها في العمل الصالح وأموالهم ببذلها فيما يرضيه وهو في جميع ذلك خبر لفظا ومعنى ولا محل له من الإعراب، وقيل: إنه في معنى الأمر كقوله سبحانه: تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ [الصف: ١١] ووجه ذلك بأنه أتى بالمضارع بعد الماضي لإفادة الاستمرار كأنه قيل: اشتريت منكم أنفسكم في الأزل وأعطيت ثمنها الجنة فسلموا المبيع واستمروا على القتال، ولا يخفى ما في بعض هذه الأقوال من النظر. وانظر هل ثم مانع من جعل الجملة في موضع الحال كأنه قيل: اشترى منهم ذلك حال كونهم مقاتلين في سبيله فإني لم أقف على من صرح بذلك مع أنه أوفق الأوجه بالاستعارة التمثيلية تأمل.

O'nun şânı yüce yolunda savaşırlar; bu da onların canlarını ve mallarını Allah Teâlâ yönüne feda etmeleri ve ikisini de helake arz etmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Satın almanın bizzat kendisinin beyanıdır. Şöyle de denilmiştir: Önemine binaen önceki kelamın içerdiği şeylerin bazısının zikridir; şu manada ki, Allah Teâlâ müminlerden canlarını salih amele sarf etmekle, mallarını ise O'nu razı edecek şeylere harcamakla satın almıştır. Bütün bunlarda lafzen ve manen haberdir ve iraptan mahalli yoktur. Şöyle de denilmiştir: Sübhânehu'nun: { تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } [es-Saff: 11] kavli gibi emir manasındadır. Bunun vechi şudur: Devamlılık bildirmek için maziden sonra muzari getirilmiştir; sanki 'Ezelde sizden canlarınızı satın aldım ve bedeli olarak cenneti verdim; artık satılan malı teslim edin ve savaşa devam edin' denilmiştir. Bu görüşlerin bazısındaki tartışma gizli değildir. Bu cümlenin hâl mevkiinde olmasına bir engel bulunup bulunmadığına bak; sanki 'Onlardan bunu, Allah yolunda savaşır oldukları halde satın aldı' denilmiş gibidir. Nitekim bunu açıkça ifade eden birine rastlamadım; oysa temsîlî istiareye en uygun vecih budur, tefekkür et.

وقوله سبحانه: فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ بيان لكون القتال في سبيل الله تعالى بذلا للنفس وأن المقاتل في سبيله تعالى باذل لها وإن كانت سالمة غانمة، فإن الإسناد في الفعلين ليس بطريق اشتراط الجمع بينهما ولا اشتراط الاتصاف بأحدهما البتة بل بطريق وصف الكل بحال البعض، فإنه يتحقق القتال من الكل سواء وجد الفعلان أو أحدهما منهم أو من بعضهم بل يتحقق ذلك وإن لم يصدر منهم أحدهما أيضا كما إذا وجد المضاربة ولم يوجد القتل في أحد الجانبين، ويفهم كلام بعضهم أنه يتحقق الجهاد بمجرد العزيمة والنفير وتكثير السواد وإن لم توجد مضاربة وليس بالبعيد لما أن في ذلك تعريض النفس للهلاك أيضا، والظاهر أن أجور المجاهدين مختلفة قلة وكثرة وإن كان هناك قدر مشترك بينهم.

Sübhânehu'nun: { فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ } “Öldürürler ve öldürülürler” kavli, Allah Teâlâ yolunda savaşın canı feda etmek olduğuna ve O'nun yolunda savaşanın -sağ ve ganimet elde etmiş olsa bile- onu feda etmiş sayıldığına bir beyandır. İki fiildeki isnat, kesinlikle ikisinin arasını birleştirme şartı veya ikisinden biriyle nitelenme şartı yoluyla değil; bilakis bazısının haliyle hepsini niteleme yoluyladır. Nitekim iki fiil yahut ikisinden biri hepsinden veya bazılarından sadır olsun hepsinden savaş gerçekleşmiş olur; hatta iki taraftan birinde vuruşma olup öldürme olmasa bile ikisi de sadır olmasa dahi bu gerçekleşir. Bazılarının kelamından, vuruşma olmasa bile sırf azim, sefere çıkma ve kalabalığı artırma ile cihadın gerçekleştiği anlaşılmaktadır; bu da uzak değildir, zira bunda da canı helake arz etmek vardır. Zahir olan odur ki, aralarında ortak bir miktar bulunsa bile mücahidlerin ecirleri azlık ve çokluk bakımından farklıdır.

ففي صحيح مسلم قال رسول الله ﷺ: «ما من غازية تغزو في سبيل الله فيصيبون الغنيمة ألا تعجلوا ثلثي أجرهم من الآخرة ويبقى لهم الثلث وإن لم يصيبوا غنيمة تم لهم أجرهم» . وفي رواية أخرى «ما من غازية أو سرية تغزو فتغنم وتسلم إلا كانوا قد تعجلوا ثلثي أجورهم وما من غازية أو سرية تحنق وتصاب إلا أتم أجورهم» .

Sahîh-i Müslim'de Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Allah yolunda gazaya çıkıp da ganimet elde eden hiçbir müfreze yoktur ki, ahiretteki ecirlerinin üçte ikisini peşin almış ve geriye kendilerine üçte biri kalmış olmasın. Eğer ganimet elde etmezlerse ecirleri kendileri için tam olur.» Diğer bir rivayette: «Gaza edip ganimet alan ve sağ salim dönen hiçbir gazi topluluğu veya seriyye yoktur ki, ecirlerinin üçte ikisini peşin almış olmasınlar. Zarara uğrayan ve musibete maruz kalan hiçbir gazi topluluğu veya seriyye de yoktur ki ecirleri tastamam verilmiş olmasın.»

وزعم بعضهم أنهم في الأجر سواء ولا ينقص أجرهم بالغنيمة، واستدلوا عليه بما في الصحيحين من أن المجاهد يرجع بما نال من أجر وغنيمة، وبأن أهل بدر غنموا وهم- هم- ويرد عليه أن خبر الصحيحين مطلق وخبر مسلم مقيد فيجب حمله عليه، وبأنه لم يجىء نص في أهل بدر أنهم لو لم يغنموا لكان أجرهم على قدر أجرهم وقد غنموا فقط، وكونهم هم- هم- لا يلزم منه أن لا يكون وراء مرتبتهم مرتبة أفضل منها، والقول بأن في السند أبا هانىء وهو مجهول فلا يعول على خبره غلط فاحش فإنه ثقة مشهور روى عنه الليث بن سعد، وحيوة، وابن وهب. وخلائق من الأئمة، ويكفي في توثيقه احتجاج مسلم به في صحيحه، ومثل هذا ما حكاه القاضي عن بعضهم من أن تعجل ثلثي الأجر إنما هو في غنيمة أخذت على غير وجهها إذ لو كانت كذلك لم يكن ثلث الأجر، وكذا ما قيل: من أن الحديث محمول على من خرج بنية الغزو والغنيمة معا فإن ذلك ينقص ثوابه لا محالة، فالصواب أن أجر من لم يغنم أكثر من أجر من غنم لصريح ما ذكرناه الموافق لصرائح الأحاديث الصحيحة المشهورة عن الصحابة رضي الله تعالى عنهم. ويعلم من ذلك أن أجر من قتل أكثر من أجر من قتل لكون الأول من الشهداء دون الثاني، وظاهر ما

Bazıları onların ecirde eşit olduğunu ve ganimet sebebiyle ecirlerinin eksilmeyeceğini iddia etmişler; Sahîhayn'da geçen 'Mücahid elde ettiği ecir ve ganimetle döner' hadisiyle ve Bedir ehlinin ganimet elde etmelerine rağmen yine de o yüce makamda olmalarıyla istidlal etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilir: Sahîhayn'daki haber mutlaktır, Müslim'in haberi ise mukayyeddir, dolayısıyla ona hamledilmesi vaciptir. Ayrıca Bedir ehli hakkında, şayet ganimet elde etmeselerdi ecirlerinin sadece ganimet elde ettikleri zamanki ecirleri kadar olacağına dair bir nass gelmemiştir. Onların o yüce mertebede olmaları, bu mertebelerinin ötesinde daha faziletli bir mertebe bulunmamasını gerektirmez. Senette Ebû Hânî'nin bulunduğu, onun da meçhul olduğu ve haberine itimat edilemeyeceği sözü ise fahiş bir hatadır; zira o meşhur bir sikadır (güvenilirdir), kendisinden Leys b. Sa'd, Hayve ve İbn Vehb ile imamlardan nice topluluklar rivayette bulunmuştur. Onun tevsikinde (güvenilirliğinde), Müslim'in Sahîh'inde onunla ihticac etmesi yeterlidir. Kâdı'nın bazılarından naklettiği, ecirden üçte ikisinin peşin alınmasının ancak meşru olmayan yoldan alınan ganimette olduğuna dair sözü de bunun gibidir; zira öyle olsaydı ecirden üçte bir de kalmazdı. Aynı şekilde hadisin, hem gaza hem ganimet niyetiyle çıkan kimseye hamledileceği sözü de böyledir; zira bu durum şüphesiz sevabını eksiltir. Doğru olan şudur ki, ganimet elde etmeyenin ecri, zikrettiğimiz açık nass gereğince ganimet elde edenin ecrinden daha çoktur; bu da Sahabe'den (radıyallâhu Teâlâ anhüm) gelen meşhur ve sahih hadislerin açık ifadelerine uygundur. Buradan bilinir ki öldürülenin ecri öldürenin ecrinden daha çoktur; çünkü birincisi şehitlerdendir, ikincisi ise değildir. Zahir olan ise

أخرجه مسلم من رواية أبي هريرة «من قتل في سبيل الله تعالى فهو شهيد ومن مات في سبيل الله تعالى فهو شهيد»

Müslim'in Ebû Hüreyre rivayetinden çıkardığı: «Allah yolunda öldürülen şehittir, Allah yolunda ölen de şehittir» hadisidir;

أن القتل في سبيل الله تعالى والموت فيها سواء

Allah Teâlâ yolunda öldürülmek ile o yolda ölmek eşittir

في الأجر وهو الموافق لمعنى قوله تعالى: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [النساء: ١٠٠] واستدل له أيضا بعض العلماء بغير ذلك مما لا دلالة فيه عليه كما نص عليه النووي رحمه الله تعالى، وتقديم حالة القاتلية في الآية على حالة المقتولية للإيذان بعدم الفرق بينهما في كونهما مصداقا لكون القتال بذلا للنفس، وقرأ حمزة. والكسائي بتقديم المبني للمفعول رعاية لكون الشهادة عريقة في هذا الباب إيذانا بعدم مبالاتهم بالموت في سبيل الله تعالى بل بكونه أحب إليهم من السلامة كما قال كعب بن زهير في حقهم:

ecir bakımından; bu da Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim evinden Allah'a ve Resulüne hicret ederek çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a düşmüştür” [en-Nisâ: 100] kavlinin manasına uygundur. Bazı âlimler buna, Nevevî'nin -rahimehullâhu Teâlâ- belirttiği gibi buna delaleti olmayan başka şeylerle de delil getirmişlerdir. Ayette öldürenlik halinin öldürülenlik haline takdim edilmesi, savaşın canı feda etmek olmasının birer tezahürü kılınmasında ikisi arasında fark olmadığını bildirmek içindir. Hamza ve Kisâî, şehadetin bu bâbda köklü oluşunu gözeterek meçhul fiili öne alarak okumuşlardır; bu da onların Allah yolunda ölümü umursamadıklarını, bilakis bunun kendilerine selametten daha sevimli olduğunu bildirmek içindir. Nitekim Ka'b b. Züheyr onlar hakkında şöyle demiştir:

لا يفرحون إذا نالت رماحهم ... قوما وليسوا مجازيعا إذا نيلوا

Mızrakları bir kavme ulaştığında sevinmezler... Kendilerine ulaşıldığında da feryat figan etmezler.

لا يقع الطعن إلا في نحورهم ... وما لهم عن حياض الموت تهليل

Darbe ancak onların boğazlarına iner... Ölüm havuzlarından geri duruşları da yoktur.

وفيه على ما قيل دلالة على جراءتهم حيث لم ينكسروا لأن قتل بعضهم، ومن الناس من دفع السؤال بعدم مراعاة الترتيب في هذه القراءة بأن الواو لا تقتضيه، وتعقب بأن ذلك لا يجدي لأن تقديم ما حقه التأخير في أبلغ الكلام لا يكون بسلامة الأمير كما لا يخفى وَعْداً عَلَيْهِ مصدر مؤكد لمضمون الجملة لأن معنى الشراء بأن لهم الجنة وعد لهم بها على الجهاد في سبيله سبحانه، وقوله تعالى: حَقًّا نعت له وعَلَيْهِ في موضع الحال من حَقًّا لتقدمه عليه، وقوله سبحانه: فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ متعلق بمحذوف وقع نعتا لوعدا أيضا أي وعدا مثبتا في التوراة والإنجيل كما هو مثبت في القرآن فالمراد إلحاق ما لا يعرف مما يعرف إذ من المعلوم ثبوت هذا الحكم في القرآن، ثم إن ما في الكتابين إما أن يكون أن أمة محمد ﷺ اشترى الله تعالى منهم أنفسهم وأموالهم بذلك أو أن من جاهد بنفسه وماله له ذلك، وفي كلا الأمرين ثبوت موافق لما في القرآن، وجوز تعلق الجار باشترى ووعدا وحقا وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ اعتراض مقرر لمضمون ما قبله من حقية الوعد، والمقصود من مثل هذا التركيب عرفا نفي المساواة أي لا أحد مثله تعالى في الوفاء بعهده، وهذا كما يقال: ليس في المدينة أفقه من فلان فإنه يفيد عرفا أنه أفقه أهلها، ولا يخفى ما في جعل الوعد عهدا وميثاقا من الاعتناء بشأنه فَاسْتَبْشِرُوا التفات إلى خطابهم لزيادة التشريف والاستبشار إظهارا لسرورهم، وليست السين فيه للطلب، والفاء لترتيبه أو ترتيب الأمر به على ما قبله أي فإذا كان كذلك فاظهروا السرور بما فزتم من الجنة، وإنما قال سبحانه: بِبَيْعِكُمُ مع أن الابتهاج به باعتبار أدائه إلى الجنة لأن المراد ترغيبهم في الجهاد الذي عبر عنه بالبيع، ولم يذكر العقد بعنوان الشراء لأن ذلك من قبله سبحانه لا من قبلهم والترغيب على ما قيل إنما يتم فيما هو من قبلهم، وقوله تعالى: الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ لزيادة تقرير بيعهم وللإشعار بتميزه على غيره فإنه بيع الفاني بالباقي ولأن كلا البدلين له ﷾، ومن هنا كان الحسن إذا قرأ الآية يقول: أنفس هو خلقها وأموال هو رزقها وَذلِكَ أي البيع الذي أمرتم به هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ الذي لا فوز أعظم منه، وما في ذلك من البعد إشارة إلى بعد منزلة المشار إليه وسمو رتبته في الكمال والجملة تذييل مقرر لمضمون الأمر السابق، ويجوز أن يكون تذييلا للآية الكريمة والإشارة إلى الجنة التي جعلت ثمنا بمقابلة ما بذلوا من أنفسهم وأموالهم، وفي ذلك إعظام للثمن ومنه يعلم حال المثمن، ونقل عن الأصمعي أنه أنشد للصادق رضي الله تعالى عنه:

Bunda, denildiğine göre, bazılarının öldürülmesiyle yılgınlığa düşmedikleri için onların cesaretlerine delalet vardır. İnsanlardan bazıları bu kıraatteki tertibin gözetilmeyişine dair soruyu vâv harfinin sıra gerektirmediği gerekçesiyle savuşturmuştur. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu bir fayda sağlamaz; çünkü en beliğ sözde tehir edilmesi gerekenin takdimi, gizli kalmayacağı üzere rastgele olmaz. { وَعْداً عَلَيْهِ } “Kendi üzerine bir vaad olarak”, cümlenin mazmununu tekit eden bir masdardır; zira cennetin onların olması karşılığında satın alma manası, O'nun yolunda cihad etmelerine karşılık onlar için cennet vaadidir. Yüce Allah'ın: { حَقًّا } “hak olarak” kavli onun sıfatıdır; { عَلَيْهِ } ise takdim edildiğinden ötürü 'hakkan'dan hâl mevkiindedir. Sübhânehu'nun: { فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da” kavli, yine 'va'den'in sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'Kur'an'da sabit olduğu gibi Tevrat ve İncil'de de sabit kılınmış bir vaad olarak'. Maksat, bilinmeyeni bilinene katmaktır; zira bu hükmün Kur'an'da sabit olduğu malumdur. Sonra o iki kitaptaki husus; ya Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden Allah Teâlâ'nın canlarını ve mallarını bunun karşılığında satın aldığıdır yahut canıyla ve malıyla cihad eden kimseye bunun verileceğidir. Her iki durumda da Kur'an'dakine uygun bir sabitlik vardır. Câr-mecrûrun 'işterâ', 'va'den' ve 'hakkan' lafızlarına taalluku da caiz görülmüştür. { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır?”, vaadin hak oluşuna dair öncesinin mazmununu teyit eden bir itiraz cümlesidir (ara cümledir). Örfen böyle bir terkipten maksat eşitliği nefyetmektir; yani ahdine vefada Yüce Allah gibi hiç kimse yoktur. Bu tıpkı 'Şehirde falandan daha fakihi yoktur' denilmesine benzer ki örfen onun şehir halkının en fakihi olduğunu ifade eder. Vaadin bir ahit ve misak kılınmasında onun şânına ne denli itina gösterildiği açıktır. { فَاسْتَبْشِرُوا } “O halde sevinin”, şereflerini artırmak için onlara hitaba iltifattır; istibşâr ise sevinçlerini izhar etmeleridir. Buradaki sîn harfi talep için değildir; fâ ise onun yahut onunla emredilmenin öncesine terettübü içindir. Yani durum böyle olunca, cennetten kazandığınız şeyle sevinç izhar edin. Sübhânehu sevinç duymak cennete ulaştırması hasebiyle olduğu halde: { بِبَيْعِكُمُ } “yaptığınız alışverişle” buyurmuştur; zira maksat, 'satış' olarak ifade edilen cihada onları teşviktir. Akdi 'satın alma' unvanıyla zikretmemiştir; çünkü bu onların tarafından değil, Sübhânehu tarafındandır; teşvik ise denildiği gibi ancak onların tarafından olan şeyde tam olur. Yüce Allah'ın: { الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “kendisiyle akitleştiğiniz” kavli, satışlarını daha da teyit etmek ve onun başkalarından üstünlüğünü hissettirmek içindir; zira o, faninin baki olanla satışıdır ve her iki bedel de O'na (azze ve celle) aittir. Bundan dolayı Hasan [el-Basrî] bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: 'Canlar O'nun yarattığı, mallar O'nun rızık olarak verdiğidir.' { وَذلِكَ } “Ve işte bu”, yani emrolunduğunuz satış; { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir”, kendisinden daha büyük bir kurtuluş bulunmayan [kurtuluştur]. 'Zâlike'deki uzaklık, işaret edilenin makamının yüceliğine ve kemaldeki rütbesinin yüksekliğine işarettir. Cümle, önceki emrin mazmununu teyit eden bir fezlekedir (tâkibdir). Kerîm ayetin fezlekesi olması ve canlarından ve mallarından feda ettiklerine karşılık semen kılınan cennete işaret olması da caizdir. Bunda semenin yüceltilmesi vardır ki buradan mebî'in (satılanın) hali de bilinir. Asmaî'den nakledildiğine göre o, es-Sâdık (radıyallâhu Teâlâ anh) için şu beyitleri inşad etmiştir:

أثامن بالنفس النفيسة ربها ... فليس لها في الخلق كلهم ثمن

Paha biçilmez nefsi Rabbiyle pazarlık ederim... Zira bütün yaratılmışlar içinde onun bir bedeli yoktur.

بها أشتري الجنات إن أنا بعتها ... بشيء سواها إن ذلكم غبن

Onunla cennetleri satın alırım; şayet ben onu... Ondan başka bir şeye satarsam şüphesiz bu bir aldanıştır.

إذا ذهبت نفسي بدنيا أصبتها ... فقد ذهبت مني وقد ذهب الثمن

Nefsim elde ettiğim bir dünya uğruna giderse... Hem benden gitmiş olur hem de semen (bedel) gitmiş olur.

والمشهور عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: ليس لأبدانكم ثمن إلا الجنة فلا تبيعوها إلا بها، وهو ظاهر في أن المبيع هو الأبدان، وبذلك صرح بعض الفضلاء في حواشيه على تفسير البيضاوي حيث قال: إن الله تعالى اشترى من

Ondan (radıyallâhu Teâlâ anh) meşhur olan rivayet şudur: 'Bedenlerinizin cennetten başka bir bedeli yoktur; sakın onları ondan başkasına satmayın.' Bu, satılan malın bedenler olduğu hususunda açıktır. Fazilet sahiplerinden biri de Beyzâvî Tefsiri haşiyesinde bunu açıkça ifade ederek şöyle demiştir: Yüce Allah satın almıştır

المؤمن الذي هو عبارة عن الجوهر الباقي بدنه الذي هو مركبه وآلته، والظاهر أنه أراد بالجوهر الباقي الجوهر المجرد المخصوص وهو النفس الناطقة، ولا يخفى أن جمهور المتكلمين على نفي المجردات وإنكار النفس الناطقة وأن الإنسان هو هذا الهيكل المحسوس، وبذلك أبطل بعض أجلّة المتأخرين من أفاضل المعاصرين القول بخلق الأفعال لما يلزم عليه من كون الفاعل والقابل واحدا، وقد قالوا: بامتناع اتحادهما، والإنصاف إثبات شيء مغاير للبدن والهيكل المحسوس في الإنسان، والمبيع أما ذاك ومعنى بيعه تعريضه للمهالك والخروج عن التعلق الخاص بالبدن وإما البدن ومعنى بيعه ظاهر إلا أنه ربما يدعي أن المتبادر من النفس غير ذلك كما لا يخفى على ذوي النفوس الزكية النبيون نعت للمؤمنين، وقطع لأجل المدح أي هم التائبون ويدل على ذلك قراءة عبد الله. وأبي «التائبين» بالياء على أنه منصوب على المدح أو مجرور على أنه صفة للمؤمنين.

baki cevherden ibaret olan müminden, onun bineği ve aleti olan bedenini. Zahir olan odur ki o, baki cevher ile hususi mücerred cevheri yani nefs-i nâtıkayı kastetmiştir. Gizli değildir ki mütekellimînin cumhuru mücerredâtı nefyetmekte, nefs-i nâtıkayı inkâr etmekte ve insanın bu hissedilen heykelden ibaret olduğunu savunmaktadır. Bununla çağdaş fazilet erbabından müteahhirînin bazı büyükleri, fail ile kâbilin (kabul edenin) bir olmasını gerektirdiğinden ötürü ef'âl-i ibâdın halkı görüşünü iptal etmişlerdir; zira onlar ikisinin ittihadının imkânsız olduğunu söylemişlerdir. İnsaf şudur ki, insanda bedenden ve hissedilen heykelden başka bir şeyin varlığı sabittir. Satılan şey ise ya odur -ki onun satılmasının manası tehlikelere maruz bırakılması ve bedene olan hususi bağlılıktan çıkılmasıdır- yahut bedendir -ki onun satılmasının manası zahirdir-. Ne var ki temiz nefis sahiplerine gizli kalmayacağı üzere nefisten ilk akla gelenin bundan başkası olduğu iddia edilebilir. { التَّائِبُونَ } “O tövbe edenler”, müminlerin sıfatıdır; medih için munkatı' kılınmıştır (yani 'onlar tövbe edenlerdir'). Buna Abdullah ve Übeyy'in 'et-tâibîne' şeklinde yâ ile okumaları delalet eder; bu da medih üzere mansub yahut müminlere sıfat olarak mecrurdur.

وجوز أن يكون التَّائِبُونَ مبتدأ والخبر محذوف أي من أهل الجنة أيضا وإن لم يجاهدوا لقوله تعالى:

{ التَّائِبُونَ } lafzının mübteda, haberinin ise mahzuf olması caiz görülmüştür; yani Yüce Allah'ın şu kavlinden ötürü cihad etmeseler bile 'onlar da cennet ehlindendirler':

وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى فإن كلا فيه عام، والحسنى بمعنى الجنة.

{ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Allah hepsine en güzeli vaat etmiştir”; zira buradaki 'küllen' umûm ifade eder, 'el-hüsnâ' ise cennet manasındadır.

وقيل: الخبر قوله تعالى: الْعابِدُونَ وما بعده خبر بعد خبر، وقيل: خبره الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وقيل: إنه بدل من ضمير يُقاتِلُونَ والأول أظهر إلا أن يكون الموعود بالجنة عليه هو المجاهد المتصف بهذه الصفات لا كل مجاهد وبذلك يشعر ما أخرجه ابن أبي شيبة. وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: الشهيد من كان فيه الخصال التسع وتلا هذه الآية.

Şöyle de denilmiştir: Haberi Yüce Allah'ın: { الْعابِدُونَ } kavlidir, sonrası ise haber üstüne haberdir. Şöyle de denilmiştir: Haberi { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } kavlidir. Şöyle de denilmiştir: { يُقاتِلُونَ } fiilinin zamirinden bedeldir. Birincisi daha zahirdir; meğerki cennet vaad edilen kimse her mücahid değil de bu sıfatlarla muttasıf olan mücahid olsun. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) rivayet ettiği şu söz de bunu hissettirmektedir: 'Şehit, kendisinde dokuz haslet bulunan kimsedir' dedi ve bu ayeti okudu.

وأورد عليه أنه ينافي ذلك ما

Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum,

صح من حديث مسلم من أن من قتل في سبيل الله تعالى وهو صابر محتسب مقبل غير مدبر كفرت خطاياه إلا الدين

Müslim'in sahih hadisinde yer alan: 'Allah yolunda sabrederek, ecrini umarak, arkasını dönmeyip ilerleyerek öldürülen kimsenin kul borcu hariç bütün günahları bağışlanır'

فإنه ظاهر في أن المجاهد قد لا يكون متصفا بجميع ما في الآية من الصفات وإلا لا يبقى لتكفير الخطايا وجه، وكأنه من هنا اختار الزجاج كونه مبتدأ والخبر محذوف كما سمعت إذ في الآية عليه تبشير مطلق المجاهدين بما ذكر وهو المفهوم من ظواهر الأخبار. نعم دل كثير منها على أن الفضل الوارد في المجاهدين مختص بمن قاتل لتكون كلمة الله تعالى هي العليا وأن من قاتل للدنيا والسمعة استحق النار. وفي صحيح مسلم ما يقتضي ذلك فليفهم، والمراد من التائبين على ما أخرجه ابن جرير، وابن المنذر، وغيرهما عن الحسن وقتادة الذين تابوا عن الشرك ولم ينافقوا. وأخرج ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن الضحاك أنهم الذين تابوا عن الشرك والذنوب، وأيد ذلك بأن التائبين في تقدير الذين تابوا وهو من ألفاظ العموم يتناول كل تائب فتخصيصه بالتائب عن بعض المعاصي تحكم. وأجيب بأن ذكرهم بعد ذكر المنافقين ظاهر في حمل التوبة على التوبة عن الكفر والنفاق، وأيضا لو حملت التوبة على التوبة عن المعاصي يكون ما ذكر بعد من الصفات غير تام الفائدة مع أن من اتصف بهذه الصفات الظاهر اجتنابه للمعاصي، والمراد من العابدين الذين أتوا بالعبادة على وجهها، وقال الحسن: هم الذين عبدوا الله تعالى في أحايينهم كلها أما والله ما هو بشهر ولا شهرين ولا سنة ولا سنتين ولكن كما قال العبد الصالح: وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا [مريم: ٣١] وقال قتادة: هم قوم أخذوا من أبدانهم في ليلهم ونهارهم، الْحامِدُونَ أي الذين يحمدون الله تعالى على كل حال كما روي عن غير واحد من السلف، فالحمد بمعنى الوصف بالجميل مطلقا، وقيل: هو بمعنى الشكر فيكون في مقابلة النعمة أي الحامدون لنعمائه تعالى وأنت تعلم أن الحمد في كل حال أولى وفيه تأس برسول الله ﷺ:

ifadesiyle çelişir; zira bu hadis, mücahidin ayetteki bütün sıfatlarla muttasıf olmayabileceği hususunda açıktır, aksi takdirde günahların kefaretine bir vecih kalmazdı. Sanki bundan ötürü Zeccâc, işittiğin üzere bunun mübteda olup haberinin mahzuf olmasını tercih etmiştir; zira buna göre ayette mutlak olarak mücahidlerin zikredilen şeyle müjdelenmesi vardır ki haberlerin zahirinden anlaşılan da budur. Evet, bu haberlerin birçoğu mücahidler hakkında vârid olan faziletin sadece Allah Teâlâ'nın kelimesi en yüce olsun diye savaşan kimseye mahsus olduğuna, dünya ve şöhret için savaşanın ise ateşi hak ettiğine delalet etmiştir. Sahîh-i Müslim'de bunu gerektiren rivayetler vardır, iyi anlaşılsın. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Hasan ve Katâde'den rivayet ettiğine göre 'Tövbe edenler'den maksat; şirkten tövbe edip nifaka düşmeyenlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayetine göre ise onlar şirkten ve günahlardan tövbe edenlerdir. Bu görüş, 'et-tâibîn' lafzının 'tövbe edenler' takdirinde olması ve umumi lafızlardan olup her tövbe edeni kapsamasıyla desteklenmiştir; dolayısıyla onu bazı günahlardan tövbe edenlere tahsis etmek delilsiz bir hükümdür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların münafıkların zikrinden sonra zikredilmesi, tövbenin küfür ve nifaktan tövbeye hamledilmesinde zahirdir. Ayrıca şayet tövbe günahlardan tövbeye hamledilirse, sonrasında zikredilen sıfatların faydası tam olmaz; oysa bu sıfatlarla nitelenen kimsenin günahlardan kaçınacağı açıktır. 'İbadet edenler'den maksat, ibadeti hakkıyla yerine getirenlerdir. Hasan dedi ki: Onlar her anlarında Allah Teâlâ'ya ibadet edenlerdir; Allah'a yemin olsun ki bu bir ay, iki ay, bir yıl veya iki yıl değildir, bilakis salih kulun dediği gibidir: { وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا } “Hayatta kaldığım müddetçe bana namazı ve zekâtı emretti” [Meryem: 31]. Katâde dedi ki: Onlar gece ve gündüzlerinde bedenlerinden [ibadet için pay] alan bir kavimdir. { الْحامِدُونَ } “Hamdedenler”, yani selefin pek çoğundan rivayet edildiği üzere her halde Allah Teâlâ'ya hamdedenlerdir. Dolayısıyla hamd, mutlak surette güzellikle niteleme manasındadır. Şöyle de denilmiştir: O şükür manasındadır ve nimete karşılık olur; yani Allah Teâlâ'nın nimetlerine hamdedenlerdir. Sen bilirsin ki her halde hamdetmek daha evladır ve bunda Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) iktida vardır:

فقد أخرج ابن مردويه وأبو الشيخ والبيهقي في الشعب عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ أول من يدعى إلى الجنة الحمادون الذين يحمدون على السراء والضراء»

Nitekim İbn Merdûye, Ebû'ş-Şeyh ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Cennete ilk çağrılacak olanlar, bollukta da darlıkta da hamdeden hammâdûn (çokça hamdedenler) zümresidir.»

وجاء عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «كان النبي ﷺ إذا أتاه الأمر يسره قال: الحمد لله الذي بنعمته

Âişe'den (radıyallâhu Teâlâ anhâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisini sevindiren bir iş geldiğinde: 'Nimetiyle

تتم الصالحات وإذا أتاه الأمر يكرهه قال: الحمد لله على كل حال»

salih amellerin tamamlandığı Allah'a hamdolsun' derdi; hoşlanmadığı bir iş geldiğinde ise: 'Her halükârda Allah'a hamdolsun' derdi.»

السَّائِحُونَ أي الصائمون، فقد أخرج ابن مردويه عن ابن مسعود وأبي هريرة رضي الله تعالى عنهم «أن النبي ﷺ سئل عن ذلك فأجاب بما ذكر» وإليه ذهب جلة من الصحابة والتابعين.

{ السَّائِحُونَ } “Oruç tutanlar” yani oruçlulardır. Nitekim İbn Merdûye, İbn Mes‘ûd ve Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu Teâlâ anhüm) şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan soruldu da zikredilen şekilde cevap verdi.» Sahabe ve tâbiînin önde gelenlerinin çoğu da bu görüşe meyletmiştir.

وجاء عن عائشة «سياحة هذه الأمة الصيام» ، وهو من باب الاستعارة لأن الصوم يعوق عن الشهوات كما إن السياحة تمنع منها في الأكثر، أو لأنه رياضة روحانية ينكشف بها كثير من أحوال الملك والملكوت فشبه الاطلاع عليها بالاطلاع على البلدان والأماكن النائية إذ لا يزال المرتاض يتوصل من مقام إلى مقام ويدخل من مدائن المعارف إلى مدينة بعد أخرى على مطايا الفكر. وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أن السائحين هم المهاجرون وليس في أمة محمد ﷺ سياحة إلا الهجرة.

Âişe'den [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: «Bu ümmetin seyahati oruçtur.» Bu, istiare kabilindendir; zira seyahat çoğunlukla şehvetlerden alıkoyduğu gibi oruç da şehvetlere engel olur. Yahut oruç, mülk ve melekût hallerinin birçoğunun kendisiyle inkişaf ettiği ruhani bir riyazet olduğu için, bunlara muttali olmak uzak beldelere ve mekânlara muttali olmaya benzetilmiştir; zira riyazet ehli, tefekkür binekleri üzerinde makamdan makama ulaşmaya ve marifet şehirlerinden bir şehirden diğerine girmeye devam eder. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre seyahat edenler muhacirlerdir ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinde hicretten başka seyahat yoktur.

وأخرج هو وأبو الشيخ عن عكرمة أنهم طلبة العلم لأنهم يسيحون في الأرض لطلبه، وقيل: هم المجاهدون لما

O [İbn Ebî Hâtim] ve Ebû'ş-Şeyh İkrime'den, onların ilim talebeleri olduğunu rivayet etmişlerdir; çünkü onlar ilim tahsili için yeryüzünde seyahat ederler. Şöyle de denilmiştir: Onlar, şu rivayetten ötürü mücahidlerdir:

أخرج الحاكم وصححه والطبراني وغيرهما «عن أبي أمامة أن رجلا استأذن رسول الله ﷺ في السياحة فقال: إن سياحة أمتي الجهاد في سبيل الله تعالى»

Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Taberânî ve başkaları Ebû Ümâme'den rivayet etmişlerdir: «Bir adam Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) seyahat için izin istedi, bunun üzerine [Allah Resûlü] buyurdu ki: Şüphesiz ümmetimin seyahati Allah Teâlâ yolunda cihattır.»

والمختار ما تقدم كما أشرنا إليه، وإنما لم تحمل السياحة على المعنى المشهور لأنها نوع من الرهبانية، وقد نهى عنها وكانت كما أخرج ابن جرير عن وهب بن منبه في بني إسرائيل الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ أي في الصلوات المفروضات كما روي عن الحسن، فالركوع والسجود على معناهما الحقيقي، وجعلهما بعضهم عبارة عن الصلاة لأنهما أعظم أركانها فكأنه قيل: المصلون الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ أي الإيمان وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ أي الشرك كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في الأمرين، ولو أبقى لفظ النظم الجليل على عمومه لكان له وجه بل قيل إنه الأولى، والعطف هنا على ما في المغني إنما كان من جهة إن الأمر والنهي من حيث هما أمر ونهي متقابلان بخلاف بقية الصفات لأن الآمر بالمعروف ناه عن المنكر وهو ترك المعروف والناهي عن المنكر آمر بالمعروف فأشير إلى الاعتداد بكل من الوصفين وأنه لا يكفي فيه ما يحصل في ضمن الآخر، وحاصله على ما قيل: إن العطف لما بينهما من التقابل أو لدفع الإيهام.

Tercih edilen, işaret ettiğimiz üzere daha önce geçen görüştür. Seyahatin meşhur anlamına hamledilmemesinin sebebi, onun bir tür ruhbanlık olması ve ruhbanlığın da yasaklanmış bulunmasıdır; nitekim İbn Cerîr'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre bu, İsrâiloğulları'nda vardı. { الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ } “Rükû edenler, secde edenler”, yani Hasan'dan rivayet edildiği üzere farz namazlarda [rükû ve secde edenlerdir]. Dolayısıyla rükû ve secde hakiki anlamlarındadır. Bazıları ise bu ikisini namazdan ibaret kılmıştır; çünkü namazın en büyük rükünleridir, sanki 'namaz kılanlar' denilmiş gibidir. { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emredenler”, yani imanı, { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “ve kötülükten sakındıranlar”, yani şirkten [sakındıranlar], nitekim her iki hususta da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) böyle rivayet edilmiştir. Yüce nazmın lafzı umumiliği üzere bırakılsaydı elbette bir vechi olurdu, hatta evla olanın bu olduğu söylenmiştir. el-Muğnî'deki açıklamaya göre buradaki atıf, emretme ve nehyetmenin -emir ve nehiy olmaları bakımından- diğer sıfatların aksine birbirine mukabil olmasındandır; zira marufu emreden, münkerden -ki o marufun terkidir- nehyetmiş olur; münkerden nehyeden de marufu emretmiş olur. Böylece her iki vasfın da müstakilen dikkate alındığına ve birinin zımnında hâsıl olanın yeterli olmadığına işaret edilmiştir. Denildiğine göre bunun hâsılı: Atfın aralarındaki mukabele sebebiyle veya vehmi defetmek için olduğudur.

ووجه بعض المحققين ذلك بأن بينهما تلازما في الذهن والخارج لأن الأوامر تتضمن النواهي ومنافاة بحسب الظاهر لأن أحدهما طلب فعل والآخر طلب ترك فكانا بين كمال الاتصال والانقطاع المقتضي للعطف بخلاف ما قبلهما، وقيل: إن العطف للدلالة على أنهما في حكم خصلة واحدة كأنه قيل: الجامعون بين الوصفين، ويرد على ظاهره أن الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ في حكم خصلة واحدة أيضا فكان ينبغي فيهما العطف على ما ذكر إذ معناه الجامعون بين الركوع والسجود ويدفع بأدنى التفات، وأما العطف في قوله سبحانه: وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ أي فيما بينه وعينه من الحقائق والشرائع فقيل للإيذان بأن العدد قد تم بالسابع من حيث إن السبعة هو العدد التام والثامن ابتداء تعداد آخر معطوف عليه ولذلك يسمى واو الثمانية، وإليه مال أبو البقاء وغيره ممن أثبت واو الثمانية وهو قول ضعيف لم يرضه النحاة كما فصله ابن هشام وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه، وقيل: إنه للتنبيه على أن ما قبله مفصل الفضائل وهذا مجملها، يعني أنه من ذكر أمر عام شامل لما قبله وغيره، ومثله يؤتى به معطوفا نحو زيد وعمرو وسائر قبيلته كرماء فلمغايرته بالإجمال والتفصيل والعموم والخصوص عطف عليه، وقيل: هو عطف عليه، وقيل: هو عطف على ما قبله من الأمر والنهي لأن من لم يصدق فعله قوله لا يجدي أمره نفعا ولا يفيد نهيه منعا.

Muhakkiklerden bazıları bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Zihinde ve hariçte aralarında bir telâzüm (birbirini gerektirme) vardır; çünkü emirler nehiyleri tazammun eder, zahire göre ise bir zıtlık vardır; zira biri bir fiili talep etmek, diğeri ise bir terk talebidir. Dolayısıyla önceki [sıfatların] aksine atfı gerektiren tam ittisal ile tam inkıta arasında kalmışlardır. Şöyle de denilmiştir: Atıf, bu ikisinin tek bir haslet hükmünde olduğuna delalet etmek içindir; sanki 'iki vasfı kendinde toplayanlar' denilmiştir. Bunun zahirine şu itiraz edilir: { الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ } da tek bir haslet hükmündedir, dolayısıyla zikredilen gerekçeye göre bu ikisinde de atıf yapılması gerekirdi; zira manası rükû ile secdeyi birleştirenlerdir. Ancak bu itiraz en küçük bir dikkatle defedilir. Sübhânehu Teâlâ'nın { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } “ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar”, yani beyan edip belirlediği hakikatler ve şeriatler hususunda [koruyanlar] buyruğundaki atfa gelince; bunun, yedinin tam sayı olması ve sekizincinin ona matuf başka bir sayımın başlangıcı olması hasebiyle sayının yedinci ile tamamlandığını bildirmek için olduğu söylenmiştir; bu yüzden buna 'sekiz vavı' (vâvu's-semâniye) denir. Ebü'l-Bekâ ve vâvu's-semâniyeyi kabul eden diğer kimseler buna meyletmiştir. Bu, İbn Hişâm'ın ayrıntılı olarak açıkladığı üzere nahivcilerin razı olmadığı zayıf bir görüştür ve inşâallâhu Teâlâ tahkiki gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Bu, önceki kısımların faziletlerin tafsili, bunun ise onların mücmeli olduğuna dikkat çekmek içindir; yani kendisinden öncekileri ve başkalarını kapsayan umumi bir hususun zikridir. Bunun benzeri matuf olarak getirilir; tıpkı 'Zeyd, Amr ve kabilesinin geri kalanı cömerttir' denilmesi gibi. Dolayısıyla icmal-tafsil ve umum-husus bakımından farklılaştığı için ona atfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kendisinden önceki emir ve nehy üzerine atfedilmiştir; çünkü fiili sözünü tasdik etmeyen kimsenin emri fayda vermez, nehyi de bir men sağlamaz.

وقال بعض المحققين: إن المراد بحفظ الحدود ظاهره وهي إقامة الحد كالقصاص على من استحقه والصفات الأول إلى قوله سبحانه: والْآمِرُونَ صفات محمودة للشخص في نفسه وهذه له باعتبار غيره فلذا تغاير

Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Hududun korunmasından maksat onun zahiri manasıdır; o da kısas gibi haddi hak edene haddi tatbik etmektir. Sübhânehu'nun { والْآمِرُونَ } buyruğuna kadar olan ilk sıfatlar, kişinin bizzat kendi nefsindeki övülmüş sıfatlarıdır; bu ise başkası itibarıyla onun [sıfatı]dır. Bu sebeple farklılaşmıştır.

تعبير الصنفين فترك العاطف في القسم الأول وعطف في الثاني، ولما كان لا بد من اجتماع الأول في شيء واحد ترك فيها العطف لشدة الاتصال بخلاف هذه فإنه يجوز اختلاف فاعلها ومن تعلقت به، وهذا هو الداعي لإعراب التَّائِبُونَ مبتدأ موصوفا بما بعده والْآمِرُونَ خبره فكأنه قيل: الكاملون في أنفسهم المكملون لغيرهم وقدم الأول لأن المكمل لا يكون مكملا حتى يكون كاملا في نفسه، وبهذا يتسق النظم أحسن اتساق من غير تكلف وهو وجه وجيه للعطف في البعض وترك العطف في الآخر، خلا أن المأثور عن السلف كابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

İki grubun ifadesi farklılaştığı için birinci kısımda atıf harfi terk edilmiş, ikinci kısımda ise atfedilmiştir. İlk sıfatların tek bir kimsede toplanması zorunlu olduğundan, irtibatın kuvvetinden ötürü onlarda atıf terk edilmiştir; bunların aksine bunda failin ve taalluk ettiği kimsenin farklı olması caizdir. { التَّائِبُونَ } kelimesinin sonrasıyla sıfatlanmış mübteda (özne), { والْآمِرُونَ } ifadesinin ise onun haberi (yüklemi) olarak irab edilmesinin gerekçesi budur; sanki 'kendilerinde kâmil olup başkalarını olgunlaştıranlar' denilmiştir. Birincisi öne alınmıştır; zira mükemmil (başkalarını olgunlaştıran), kendi nefsinde kâmil olmadıkça mükemmil olamaz. Bununla nazım, hiçbir tekellüfe düşülmeksizin en güzel şekilde intizam bulur; bir kısmında atıf yapılıp diğerinde atfın terk edilmesi için bu güçlü bir vecihtir. Ne var ki İbn Abbâs (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) gibi seleften rivayet edilen,

وغيره تفسير الحافظين لحدود الله بالقائمين على طاعته سبحانه وهو مخالف لما في هذا التوجيه لعل الأمر فيه سهل والله تعالى أعلم بمراده وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ أي هؤلاء الموصوفين بتلك الصفات الجليلة، ووضع المؤمنين موضع ضمير هم للتنبيه على أن ملاك الأمر هو الإيمان وأن المؤمن الكامل من كان كذلك، وحذف المبشر به إشارة إلى أنه أمر جليل لا يحيط به نطاق البيان ما كانَ أي ما صح في حكم الله ﷿ وحكمته وما استقام لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا بالله تعالى على الوجه المأمور به أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ به سبحانه وَلَوْ كانُوا أي المشركون أُولِي قُرْبى أي ذوي قرابة لهم، وجواب لَوْ محذوف لدلالة ما قبله عليه، والجملة معطوفة على جملة أخرى قبلها محذوفة حذفا مطردا أي لو لم يكونوا أولى قربى ولو كانوا كذلك مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أي للنبي ﷺ والمؤمنين أَنَّهُمْ أي المشركين أَصْحابُ الْجَحِيمِ بأن ماتوا على الكفر أو نزل الوحي بأنهم مطبوع على قلوبهم لا يؤمنون أصلا، وفيه دليل على صحة الاستغفار لأحيائهم الذين لا قطع بالطبع على قلوبهم، والمراد منه في حقهم طلب توفيقهم للإيمان، وقيل: إنه يستلزم ذلك بطريق الاقتضاء فلا يقال: إنه لا فائدة في طلب المغفرة للكافر، والآية على الصحيح نزلت في أبي طالب،

ve başkalarından, 'Allah'ın sınırlarını koruyanlar'ın O Sübhânehu'nun itaatini yerine getirenler şeklinde tefsir edilmesidir ki bu, söz konusu tevcihteki açıklamaya aykırıdır; umulur ki bu husustaki mesele kolaydır ve Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele”, yani bu yüce sıfatlarla nitelenenleri [müjdele]. 'Müminler' lafzının onların zamiri yerine konulması, işin esasının iman olduğuna ve kâmil müminin böyle olan kimse olduğuna dikkat çekmek içindir. Kendisiyle müjdelenen şeyin hazfedilmesi, onun beyan sınırlarının kuşatamayacağı kadar yüce bir iş olduğuna işarettir. { ما كانَ } “Yakışmaz / yakışık almaz”, yani Allah Azze ve Celle'nin hükmünde ve hikmetinde caiz olmaz ve doğru düşmez; { لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Peygambere ve iman edenlere”, emredilen vechile Allah Teâlâ'ya [iman edenlere], { أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “müşrikler için mağfiret dilemeleri”, O Sübhânehu'ya [ortak koşanlara bağışlanma dilemeleri], { وَلَوْ كانُوا } “olsalar bile”, yani müşrikler, { أُولِي قُرْبى } “yakın akraba”, yani kendilerine akrabalık bağı bulunan kimseler. Lev (لَوْ) şartının cevabı, öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Cümle, kendisinden önce muttarid bir şekilde hazfedilmiş diğer bir cümleye matuftur; yani 'akraba olmasalar da öyle olsalar da'. { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ } “Kendilerine apaçık belli olduktan sonra”, yani Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere, { أَنَّهُمْ } “onların”, yani müşriklerin, { أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “cehennemlik oldukları”; küfür üzere ölmeleriyle veya kalplerinin mühürlenmiş olup asla iman etmeyeceklerine dair vahyin inmesiyle [belli olduktan sonra]. Bunda, kalpleri üzerine kesin bir mühürleme bulunmayan hayattaki müşrikler için mağfiret dilemenin caiz olduğuna delil vardır; onlar hakkındaki maksat ise imana muvaffak kılınmalarını talep etmektir. Şöyle de denilmiştir: Bu, iktiza yoluyla bunu gerektirir; dolayısıyla kâfir için mağfiret talep etmenin hiçbir faydası yoktur denilemez. Sahih olan görüşe göre ayet Ebû Tâlib hakkında inmiştir.

فقد أخرج أحمد، وابن أبي شيبة، والبخاري، ومسلم، والنسائي، وابن جرير، وابن المنذر، والبيهقي في الدلائل. وآخرون عن المسيب بن حزن قال: لما حضرت أبا طالب الوفاة دخل عليه النبي ﷺ وعنده أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية فقال النبي ﵊: أي عم قل: لا إله إلا الله أحاج لك بها عند الله فقال أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية: يا أبا طالب أترغب عن ملة عبد المطلب فجعل رسول الله ﷺ يعرضها عليه وأبو جهل وعبد الله يعاودانه بتلك المقالة فقال أبو طالب آخر ما كلمهم: هو على ملة عبد المطلب وأبى أن يقول: لا إله إلا الله فقال النبي ﷺ: لأستغفرن لك ما لم أنه عنك فنزلت ما كانَ لِلنَّبِيِّ الآية.

Nitekim Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Delâil'de Beyhakî ve başkaları Müseyyeb b. Hazn'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Tâlib'e ölüm yaklaştığında, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun yanına girdi. Yanında Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye vardı. Peygamber (aleyhisselâm): «Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki, Allah katında bununla senin lehine delil getireyim» buyurdu. Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye ise: «Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?» dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu ona arzetmeye devam etti; Ebû Cehil ile Abdullah da o sözlerini tekrarlayıp durdular. Sonunda Ebû Tâlib onlara söylediği son söz olarak: «O, Abdülmuttalib'in dini üzeredir» dedi ve 'Lâ ilâhe illallâh' demekten kaçındı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bana yasaklanmadığı müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu. Bunun üzerine { ما كانَ لِلنَّبِيِّ } ayeti indi.

واستبعد ذلك الحسين بن الفضل بأن موت أبي طالب قبل الهجرة بنحو ثلاث سنين وهذه السورة من أواخر ما نزل بالمدينة. قال الواحدي: وهذا الاستبعاد مستبعد فأي بأس أن يقال: كان ﵊ يستغفر لأبي طالب من ذلك الوقت إلى وقت نزول الآية فإن التشديد مع الكفار إنما ظهر في هذه السورة، وذكر نحوا من هذا صاحب التقريب، وعليه لا يراد بقوله: فنزلت في الخبر أن النزول كان عقيب القول بل يراد أن ذلك سبب النزول، فالفاء فيه للسببية لا للتعقيب. واعتمد على هذا التوجيه كثير من جلة العلماء وهو توجيه وجيه، خلا أنه يعكر عليه ما

Hüseyin b. el-Fadl, Ebû Tâlib'in ölümünün hicretten yaklaşık üç yıl önce olması ve bu surenin Medine'de en son inenlerden bulunması sebebiyle bunu uzak görmüştür. Vâhidî dedi ki: Bu uzak görme uzak bir ihtimaldir; zira 'O [Peygamber] (aleyhisselâm) o vakitten ayetin indiği vakte kadar Ebû Tâlib için mağfiret diliyordu; nitekim kâfirlere karşı şiddet ancak bu surede tezahür etmiştir' denilmesinde ne sakınca vardır? et-Takrîb sahibi de buna benzer bir görüş zikretmiştir. Buna göre rivayetteki 'bunun üzerine indi' sözüyle nüzulün sözün hemen akabinde gerçekleştiği kastedilmemekte, bilakis bunun nüzul sebebi olduğu kastedilmektedir; dolayısıyla buradaki fâ (فَـ) ta‘kîb için değil sebebiyet içindir. Seçkin âlimlerin birçoğu bu tevcihe dayanmıştır ve bu güçlü bir tevcihtir; ne var ki buna şu rivayet gölge düşürmektedir:

أخرجه ابن سعد وابن عساكر عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: أخبرت رسول الله ﷺ بموت أبي طالب فبكى فقال: «اذهب فغسله وكفنه وواره غفر الله له ورحمه ففعلت وجعل رسول الله ﷺ يستغفر له أياما ولا يخرج من بيته حتى نزل عليه جبريل ﵊ بهذه الآية ما كانَ لِلنَّبِيِّ إلخ»

İbn Sa‘d ve İbn Asâkir'in Ali'den (kerremallâhu Teâlâ vecheh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Tâlib'in ölümünü haber verdim, ağladı ve buyurdu ki: «Git, onu yıka, kefenle ve defnet; Allah onu bağışlasın ve ona merhamet etsin.» Ben de öyle yaptım. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cebrail (aleyhisselâm) kendisine şu { ما كانَ لِلنَّبِيِّ } ayetiyle ininceye kadar günlerce onun için mağfiret diledi ve evinden çıkmadı.

فإنه ظاهر في أن النزول قبل الهجرة لأن عدم الخروج من البيت فيه مغيا به، اللهم إلا أن يقال بضعف الحديث لكن لم نر من تعرض له، والأولى في الجواب عن أصل الاستبعاد أن يقال: إن كون هذه السورة من أواخر ما نزل باعتبار الغالب كما تقدم فلا ينافي نزول شيء منها في المدينة. والآية على هذا دليل على أن أبا طالب مات كافرا وهو المعروف من مذهب أهل السنة والجماعة.

Zira bu, nüzulün hicretten önce olduğuna delalet eder; çünkü evden çıkmama durumu bununla sınırlandırılmıştır. Meğerki hadisin zayıf olduğu söylensin; fakat buna değinen bir kimse görmedik. Asıl uzak görmeye verilecek en uygun cevap ise şöyle denilmesidir: Bu surenin en son inenlerden olması, daha önce geçtiği üzere galip itibarıyladır; dolayısıyla bir kısmının Medine'de [veya Mekke'de] inmesine mani teşkil etmez. Buna göre ayet, Ebû Tâlib'in kâfir olarak öldüğüne delildir ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat mezhebinden bilinen [görüş] de budur.

وروى ابن إسحاق في سيرته عن العباس بن عبد الله بن معبد عن بعض أهله عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من خبر طويل «أن النبي ﷺ قال لأبي طالب في مرض موته وقد طمع فيه: أي عم فأنت فقلها يعني لا إله إلا الله أستحل بها لك الشفاعة يوم القيامة- وحرض عليه ﵊ بذلك- فقال: والله يا ابن أخي لولا مخافة السبة عليك وعلى بني أبيك من بعدي وأن تظن قريش أني إنما قلتها جزعا من الموت لقلتها ولا أقولها إلا لأسرك بها فلما تقارب من أبي طالب الموت نظر العباس إليه يحرك شفتيه فأصغى إليه بإذنه فقال: يا ابن أخي لقد قال أخي الكلمة التي أمرته أن يقولها فقال له ﷺ لم أسمع»

İbn İshâk Sîret'inde Abbâs b. Abdillâh b. Ma‘bed'den, o ailesinden bazılarından, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) uzun bir haberde şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ölüm hastalığında -[imana gelmesini] arzulayarak- Ebû Tâlib'e: 'Ey amca! Sen bari onu, yani Lâ ilâhe illallâh sözünü söyle ki kıyamet gününde senin için şefaati helal kılayım' dedi ve bu hususta onu teşvik etti. Bunun üzerine [Ebû Tâlib]: 'Vallahi ey kardeşimin oğlu! Benden sonra sana ve babanın oğullarına bir leke sürülmesi ve Kureyş'in bunu ölüm korkusundan söylediğimi zannetmesi korkusu olmasaydı, sırf seni sevindirmek için o kelimeyi söylerdim' dedi. Ebû Tâlib'e ölüm yaklaştığında Abbâs onun dudaklarını kımıldattığını gördü, kulağını ona yaklaştırdı ve: 'Ey kardeşimin oğlu! Kardeşim söylemesini emrettiğin kelimeyi söyledi' dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: 'Ben işitmedim' buyurdu.»

واحتج بهذا ونحوه من أبياته المتضمنة للإقرار بحقية ما جاء به ﷺ وشدة حنوه عليه ونصرته له ﷺ الشيعة الذاهبون إلى موته مؤمنا وقالوا: إنه المروي عن أهل البيت وأهل البيت أدرى، وأنت تعلم قوة دليل الجماعة فالاعتماد على ما روي عن العباس دونه مما تضحك منه الثكلى، والأبيات على انقطاع أسانيدها ليس فيها النطق بالشهادتين وهو مدار فلك الإيمان، وشدة الحنو والنصرة مما لا ينكره أحد إلا أنها بمعزل عما نحن فيه، وأخبار الشيعة عن أهل البيت أوهن من بيت العنكبوت وإنه لأوهن البيوت. نعم لا ينبغي للمؤمن الخوض فيه كالخوض في سائر كفار قريش من أبي جهل وأضرابه فإن له مزية عليهم بما كان يصنعه مع رسول الله ﷺ من محاسن الأفعال، وقد روي نفع ذلك له في الآخرة أفلا ينفعه في الدنيا في الكف عنه وعدم معاملته معاملة غيره من الكفار.

Onun mümin olarak öldüğü görüşüne giden Şiiler, bununla ve onun Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiğinin hak olduğunu ikrarını, ona olan aşırı şefkatini ve yardımını içeren şiirleriyle delil getirmiş ve: 'Ehl-i Beyt'ten rivayet edilen budur, Ehl-i Beyt ise [durumu] daha iyi bilir' demişlerdir. Sen cemaatin [Ehl-i Sünnet'in] delilinin gücünü bilirsin; dolayısıyla onu bırakıp Abbâs'tan rivayet edilene dayanmak evladını kaybetmiş kadını bile güldürecek bir şeydir. Şiirler ise, senetlerinin kopukluğuna ilaveten, imanın mihveri olan iki şehadetin telaffuzunu içermemektedir. Aşırı şefkat ve yardımı ise kimsenin inkâr etmediği bir husustur; ancak bu, üzerinde konuştuğumuz konudan tamamen uzaktır. Şiilerin Ehl-i Beyt'ten naklettikleri haberler ise örümcek evinden daha çürüktür; şüphesiz evlerin en çürüğü odur. Evet, müminin Ebû Cehil ve benzeri diğer Kureyş kâfirleri hakkında ileri geri konuştuğu gibi onun hakkında da ileri geri konuşması uygun düşmez; zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yaptığı güzel fiiller sebebiyle onların üzerinde bir meziyeti vardır. Bunun ahirette ona fayda sağladığı rivayet edilmiştir; öyleyse dünyada da onun aleyhinde konuşmaktan geri durulması ve diğer kâfirler gibi muamele görmemesi hususunda ona fayda sağlamaz mı?

فعن أبي سعيد الخدري أنه سمع رسول الله ﷺ قال وقد ذكر عنده عمه: «لعله تنفعه شفاعتي يوم القيامة فيجعل في ضحضاح من نار»

Nitekim Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre o, yanında amcası anıldığında Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Umulur ki kıyamet gününde şefaatim ona fayda verir de ateşin sığ bir yerine konulur.»

وجاء في رواية أنه قيل لرسول الله ﷺ: إن عمك أبا طالب كان يحوطك وينصرك فهل ينفعه ذلك؟ فقال: نعم وجدته في غمرات النار فأخرجته إلى ضحضاح من نار.

Bir rivayette ise şöyle gelmiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Amcan Ebû Tâlib seni korur ve sana yardım ederdi, bu ona fayda sağlar mı?' denildi. O da: «Evet, onu ateşin derinliklerinde buldum da ateşin sığ bir yerine çıkardım» buyurdu.

وسبه عندي مذموم جدا ولا سيما إذا كان فيه إيذاء لبعض العلويين إذ

Bana göre ona sövmek son derece kınanmıştır; bilhassa Alevîlerden [Ehl-i Beyt neslinden] bazılarına eziyet veriyorsa; zira

قد ورد «لا تؤذوا الأحياء بسب الأموات- ومن حسن إسلام المرء تركه ما لا يعنيه» .

«Ölülere söverek dirileri incitmeyiniz» ve «Kişinin kendisini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmesi, Müslümanlığının güzelliğindendir» [hadisleri] varid olmuştur.

وزعم بعضهم أن الآية نزلت في غير ذلك.

Bazıları ise ayetin bundan başka bir hususta indiğini iddia etmiştir.

فقد أخرج البيهقي في الدلائل وغيره عن ابن مسعود قال: «خرج النبي ﷺ يوما إلى المقابر فجاء حتى جلس إلى قبر منها فناجاه طويلا ثم بكى فبكينا لبكائه ثم قام فصلى ركعتين فقام إليه عمر فدعاه ثم دعانا فقال: ما أبكاكم؟ قلنا: بكينا لبكائك قال: إن القبر الذي جلست عنده قبر آمنة وإني استأذنت ربي في زيارتها فأذن لي واستأذنته في الاستغفار لها فلم يأذن لي وأنزل على ما كانَ لِلنَّبِيِّ إلخ فأخذني ما يأخذ الولد للوالدة من الرقة فذاك الذي أبكاني»

Nitekim Beyhakî Delâil'de ve başkaları İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün kabristana çıktı, gelip kabirlerden birinin yanına oturdu ve uzun süre fısıltıyla dua etti; sonra ağladı, onun ağlaması üzerine biz de ağladık. Sonra kalkıp iki rekât namaz kıldı. Ömer ona doğru kalktı, [Peygamber] onu çağırdı, sonra bizi de çağırdı ve: 'Sizi ağlatan nedir?' dedi. Biz: 'Senin ağlamana ağladık' dedik. Buyurdu ki: 'Yanına oturduğum kabir Âmine'nin kabridir. Rabbimden onu ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi; onun için mağfiret dilemek hususunda izin istedim, bana izin vermedi ve bana { ما كانَ لِلنَّبِيِّ } [ayetini] indirdi. Bunun üzerine bir evladın annesine karşı duyduğu şefkat ve rikkat beni kapladı; işte beni ağlatan budur.'»

ولا يخفى أن الصحيح في سبب النزول هو الأول. نعم خبر الاستئذان في الاستغفار لأمه ﵊ وعدم الإذن جاء في رواية صحيحة لكن ليس فيها أن ذلك سبب النزول.

Nüzul sebebi hususunda sahih olanın birincisi olduğu gizli değildir. Evet, annesi için mağfiret dileme izni istemesi ve izin verilmemesi haberi sahih bir rivayette gelmiştir; fakat onda bunun nüzul sebebi olduğuna dair bir ifade yoktur.

فقد أخرج مسلم، وأحمد، وأبو داود، وابن ماجه، والنسائي عن أبي هريرة قال: «أتى رسول الله ﷺ قبر أمه فبكى وأبكى من حوله فقال ﵊: استأذنت ربي أن أستغفر لها فلم يأذن لي واستأذنت أن أزور قبرها فأذن لي فزوروا القبور فإنها تذكركم الموت»

Nitekim Müslim, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Nesâî Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) annesinin kabrine geldi, ağladı ve etrafındakileri de ağlattı; sonra buyurdu ki: 'Rabbimden onun için mağfiret dilemek üzere izin istedim, bana izin vermedi; kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi. Kabirleri ziyaret ediniz; zira kabirler size ölümü hatırlatır.'»

واستدل بعضهم بهذا الخبر ونحوه على أن أمه ﵊ ممن لا يستغفر له، وفي ذلك نزاع شهير بين العلماء، ولعل النوبة تفضي إلى تحقيق الحق فيه إن شاء الله تعالى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ آزر بقوله وَاغْفِرْ لِأَبِي [الشعراء: ٨٦] أي بأن توفقه للإيمان وتهديه إليه كما يلوح به تعليله بقوله:

Bazıları bu ve benzeri haberlerle annesinin (aleyhisselâm) kendisi için mağfiret dilenmeyecek kimselerden olduğuna delil getirmiştir. Bu hususta âlimler arasında meşhur bir ihtilaf vardır; inşâallâhu Teâlâ sırası geldiğinde bu konudaki hakkın tahkiki yapılacaktır. { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ } “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi de ancak... idi”, [babası] Âzer için { وَاغْفِرْ لِأَبِي } “Babamı da bağışla” [Şuarâ: 86] sözüyle [mağfiret dilemesi]; yani onu imana muvaffak kılman ve ona hidayet etmen suretiyle [bağışla demesiydi]; nitekim şu sözüyle illetlendirmesi de buna işaret etmektedir:

إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ [الشعراء: ٨٦] والجملة استئناف لتقرير ما سبق ودفع ما يتراءى بحسب الظاهر من المخالفة،

{ إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Çünkü o sapıklardandı” [Şuarâ: 86]. Bu cümle, daha önce geçeni pekiştirmek ve zahiren görünen aykırılığı defetmek için bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır).

وأخرج أبو الشيخ وابن عساكر من طريق سفيان بن عيينة عن عمرو بن دينار قال: لما مات أبو طالب قال له رسول الله ﷺ: رحمك الله وغفر لك لا أزال أستغفر لك حتى ينهاني الله تعالى فأخذ المسلمون يستغفرون لموتاهم الذين ماتوا وهم مشركون فأنزل الله تعالى ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ الآية فقالوا: قد استغفر إبراهيم لأبيه فأنزل سبحانه وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ

Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Süfyân b. Uyeyne tarikiyle Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Tâlib vefat ettiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Allah sana rahmet etsin ve seni bağışlasın! Allah Teâlâ beni yasaklayıncaya kadar senin için mağfiret dilemeye devam edeceğim» dedi. Bunun üzerine Müslümanlar da müşrik olarak ölen ölüleri için mağfiret dilemeye başladılar. Allah Teâlâ da { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Peygambere ve iman edenlere müşrikler için mağfiret dilemek yakışmaz” ayetini indirdi. Müslümanlar: 'İbrahim de babası için mağfiret dilemişti' dediler. Bunun üzerine Sübhânehu Teâlâ { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ } “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak bir sözden dolayı idi” [ayetini] indirdi.

وقرأ طلحة «وما استغفر»

Talha «ve mâstağfera» şeklinde okumuştur.

وعنه «وما يستغفر» على حكاية الحال الماضية لا أن الاستغفار سوف يقع بعد يوم القيامة كما يتوهم مما سيأتي إن شاء الله تعالى، والاستثناء مفرغ من أعم العلل أي لم يكن استغفاره ﵇ لأبيه ناشئا عن شيء من الأشياء إلا عن موعدة وَعَدَها أي إبراهيم ﵇ إِيَّاهُ أي أباه بقوله: لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الممتحنة: ٤] ، وقوله:

Ondan [nakledilen diğer bir kıraatte ise], inşâallâhu Teâlâ ileride gelecek olan kısımdan vehmedilebileceği gibi mağfiret dilemenin kıyamet gününden sonra vuku bulacağı manasında değil, geçmiş halin hikâyesi olarak «ve mâ yestağfiru» şeklinde okumuştur. İstisna, en genel illetlerden müferrağdır; yani onun (aleyhisselâm) babası için mağfiret dilemesi hiçbir şeyden neşet etmemişti, ancak bir sözden dolayı idi; { وَعَدَها } “verdiği”, yani İbrahim'in (aleyhisselâm), { إِيَّاهُ } “ona”, yani babasına şu sözüyle [verdiği bir sözden dolayı idi]: { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim” [Mümtehine: 4] ve şu sözüyle:

سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مريم: ٤٧] فالوعد كان من إبراهيم ﵇.

{ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim” [Meryem: 47]. Dolayısıyla söz, İbrahim'den (aleyhisselâm) [sâdır] olmuştu.

ويدل على ذلك ما روي عن الحسن، وحماد الراوية، وابن السميفع، وابن نهيك، ومعاذ القارئ أنهم قرؤوا «وعدها أباه» بالموحدة، وعد ذلك أحد الأحرف الثلاث التي صحفها ابن المقفع في القرآن مما لا يلتفت إليه بعد قراءة غير واحد من السلف به وإن كانت شاذة. وحاصل معنى الآية ما كان لكم الاستغفار بعد التبين واستغفار إبراهيم ﵊ إنما كان عن موعدة قبل التبين، ومآله أن استغفار إبراهيم ﵇ كان قبل التبين وينبىء عن ذلك قوله تعالى: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أي لإبراهيم ﵇ أَنَّهُ أي إن أباه عَدُوٌّ لِلَّهِ أي مستمر على عداوته تعالى وعدم الإيمان به وذلك بأن أوحى إليه ﵇ أنه مصرّ على الكفر. وأخرج ابن جرير وابن المنذر وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن ذلك التبين كان بموته كافرا وإليه ذهب قتادة، وقيل: والأنسب بوصف العداوة هو الأول والأمر فيه هين.

Buna, Hasan, Hammâd er-Râviye, İbnü's-Sümeyfa‘, İbn Nüheyk ve Muâz el-Kārî'den rivayet edilen «va‘adehâ ebâhu» (b harfiyle) şeklindeki kıraatleri de delalet eder. İbnü'l-Mukaffa‘ın Kur'an'da tahrif ettiği üç harften biri olarak sayılması, şaz da olsa selefin pek çoğunun bu kıraati okumasından sonra iltifat edilmeyecek bir iddiadır. Ayetin hâsıl-ı manası şudur: [Durum] açığa çıktıktan sonra sizin mağfiret dilemeniz doğru olmaz; İbrahim'in (aleyhisselâm) mağfiret dilemesi ise ancak [durum] açığa çıkmadan önceki bir sözden dolayı idi. Netice itibarıyla İbrahim'in (aleyhisselâm) istiğfarı açıklık kazanmadan önceydi; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Fakat onun... olduğu kendisine belli olunca”, yani İbrahim'e (aleyhisselâm), { أَنَّهُ } “onun”, yani babasının, { عَدُوٌّ لِلَّهِ } “Allah'ın bir düşmanı” olduğu; yani Allah Teâlâ'ya düşmanlığı ve O'na iman etmemeyi sürdürdüğü [belli olunca]. Bu da ona küfürde ısrarcı olduğunun vahyedilmesiyle olmuştur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve bir cemaat İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ), bu açıklık kazanmanın onun kâfir olarak ölmesiyle gerçekleştiğini rivayet etmişlerdir; Katâde de bu görüşe meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Düşmanlık vasfına en uygun olanı birincisidir; bu husustaki mesele ise kolaydır.

تَبَرَّأَ مِنْهُ أي قطع الوصلة بينه وبينه، والمراد تنزه عن الاستغفار له وتجانب كل التجانب، وفيه من المبالغة ما ليس في تركه ونظائره إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ أي لكثير التأوه، وهو عند جماعة كناية عن كمال الرأفة ورقة القلب.

{ تَبَرَّأَ مِنْهُ } “Ondan uzaklaştı”, yani kendisiyle onun arasındaki bağı kopardı. Maksat, onun için mağfiret dilemekten beri durması ve tamamen uzaklaşmasıdır. Bunda, 'terk etti' ve benzeri lafızlarda bulunmayan bir mübalağa vardır. { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ } “Şüphesiz İbrahim çok duygulu / çokça ah eden”, yani çokça teavvüh eden (ah çeken, sızlanan). Bu, bir cemaate göre şefkatin kemalinden ve kalp inceliğinden kinayedir.

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم، وغيرهما عن عبد الله بن شداد قال: قال رجل: يا رسول الله ما الأوّاه؟ قال: الخاشع المتضرع الدعاء.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve başkaları Abdullah b. Şeddâd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Evvâh nedir?' dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: «Huzur içinde boyun eğen (hâşi‘), yalvarıp yakaran (mütazarri‘) ve çok dua edendir.»

وأخرج أبو الشيخ عن زيد بن أسلم أنه الدعاء المستكن إلى الله تعالى كهيئة المريض المتأوه من مرضه وهو قريب مما قبله: وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد، وقتادة، وعطاء، والضحاك، وعكرمة إنه الموقن بلغة الحبشة، وعن عمرو بن شرحبيل أنه الرحيم بتلك اللغة وأطلق ابن مسعود تفسيره بذلك، وعن الشعبي أنه المسبح. وأخرج البخاري في تاريخه أنه الذي قلبه معلق عند الله تعالى. وأخرج البيهقي في شعب الإيمان وغيره عن كعب أن إبراهيم وصف بالأواه لأنه كان إذا ذكر النار قال أوه من النار أوه. وأخرج أبو الشيخ عن أبي الجوزاء مثله، وإذا صح تفسير رسول الله ﷺ له لا ينبغي العدول عنه. نعم ما ذهب إليه الجماعة غير مناف له ومناسبته لما نحن فيه ظاهرة كما لا يخفى، وقد صرح غير واحد أنه فعال للمبالغة من التأوه، وقياس فعله أن يكون ثلاثيا لأن أمثلة المبالغة إنما يطرد أخذها منه، وحكى قطرب له فعلا ثلاثيا فقال: يقال آه يؤوه كقام يقوم أوها وأنكره عليه غيره وقال: لا يقال إلا أوه وتأوه قال المثقب العبدي:

Ebû'ş-Şeyh'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o: Hastalığından dolayı inleyen bir hasta gibi Allah Teâlâ'ya çokça dua edip sığınandır; bu da bir öncekinden yakındır. İbn Abbâs (radıyallâhu Teâlâ anhümâ), Mücâhid, Katâde, Atâ, Dahhâk ve İkrime'den nakledildiğine göre Habeş dilinde 'yakîn sahibi' (kesin inanan) demektir. Amr b. Şürahbîl'den ise o dilde 'merhametli' manasında olduğu nakledilmiş, İbn Mes‘ûd da bunu mutlak olarak böyle tefsir etmiştir. Şa‘bî'den ise 'tesbih eden' anlamında olduğu nakledilmiştir. Buhârî Târîh'inde onun kalbi Allah Teâlâ'ya bağlı kimse olduğunu rivayet etmiştir. Beyhakî Şuabu'l-Îmân'da ve başkaları Ka‘b'dan, İbrahim'in cehennem ateşi anıldığında 'Âh ateşten, âh!' dediği için 'evvâh' olarak nitelendiğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh de Ebü'l-Cevzâ'dan benzerini rivayet etmiştir. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu tefsiri sahih olduğunda ondan dönülmemesi gerekir. Evet, cemaatin benimsediği görüş de buna aykırı değildir ve konumuza münasebeti gizli olmayacak derecede açıktır. Pek çok âlim, bunun 'teavvüh' (inlemek, ah etmek) kökünden mübalağa için fa‘‘âl vezninde olduğunu açıkça belirtmiştir. Fiilinin kıyasa göre sülâsî (üç harfli) olması gerekir; çünkü mübalağa kipleri kural olarak sülâsîden türetilir. Kutrub onun için sülâsî bir fiil naklederek: Kâme/yekūmu gibi âhe/yeûhu/evhen denilir demiştir; başkaları ise bunu inkâr edip: Sadece evvehe ve teevvehe denilir demişlerdir. Müsekıkıb el-Abdî şöyle demiştir:

إذا ما قمت أرحلها بليل ... تأوه آهة الرجل الحزين

Geceleyin [deveme] semer vurmaya kalktığımda / Hüzünlü adamın inleyişi gibi inler.

وأصل التأوه قوله آه ونحوه مما يقوله الحزين. وفي الدرة للحريري أن الأفصح أن يقال في التأوه أوه بكسر الهاء وضمها وفتحها والكسر أغلب، وعليه قول الشاعر:

Teavvühün aslı, hüzünlü kişinin söylediği 'âh' ve benzeri sözlerdir. Harîrî'nin ed-Dürre adlı eserinde geçtiğine göre, inlemede en fasih olanı hâ harfinin kesresi, dammesi ve fethasıyla 'evvehi' denilmesidir; kesreli kullanımı en yaygın olanıdır. Şairin şu sözü de buna göredir:

فأوه لذكراها إذا ما ذكرتها ... ومن بعد أرض بيننا وسماء

Onu andığım zaman anısına âh olsun! / Aramızdaki yerin ve göğün uzaklığına da [âh]!

وقد شدد بعضهم الواو وأسكن الهاء فقال أوه، وقلب بعضهم الواو ألفا فقال آه، ومنهم من حذف الهاء وكسر الواو فقال أو ثم ذكر أن تصريف الفعل من ذلك أوه وتأوه وأن المصدر الآهة والأهة وإن من ذلك قول المثقب السابق

Bazıları da vâv harfini şeddeli ve hâ harfini sakin kılarak 'evveh' demiş; bazıları vâvı elife dönüştürerek 'âh' demiş; kimileri de hâ harfini düşürüp vâvı kesreli okuyarak 'evi' demiştir. Ardından, bundan türeyen fiil çekiminin 'evvehe' ve 'teevvehe' olduğunu, masdarının ise 'el-âhe' (الآهة) ve 'el-ehe' (الأهة) şeklinde geldiğini ve el-Müsekkab'ın geçen beytinin de bundan ibaret olduğunu zikretmiştir.

حَلِيمٌ أي صبور على الأذى صفوح عن الجناية،

{ حَلِيمٌ } “Çok yumuşak huylu idi”, yani eziyete karşı sabırlı, suçları bağışlayıcı idi.

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كان من حلمه ﵇ أنه إذا آذاه الرجل من قومه قال له: هداك الله تعالى،

İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) şöyle rivayet etmiştir: Onun (aleyhisselâm) hilminden biri de kavminden bir adam kendisine eziyet ettiğinde ona: «Allah Teâlâ sana hidayet versin» demesiydi.

ولعل تفسيره بالسيد على ما روي عن الحبر مجاز، والجملة استئناف لبيان ما جملة ﵊ على الموعدة بالاستغفار لأبيه مع شكاسته عليه وسوء خلقه معه كما يؤذن بذلك قوله ﵊: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا [مريم: ٦٤] ، وقيل: استئناف لبيان ما حمله على الاستغفار. وأورد عليه أنه يشعر بظاهره أن استغفار إبراهيم ﵇ لأبيه كان عن وفور الرحمة وزيادة الحلم وهو يخالف صدر الآية حيث دل على أنه كان عن موعدة ليس إلا، ولعل المراد أن سبب الاستغفار ليس إلا الموعدة الناشئة عما ذكر فلا إشكال. وفيها تأكيد لوجوب الاجتناب بعد التبين كأنه قيل: إنه ﵊ تبرأ منه بعد التبين وهو في كمال رقة القلب والحلم فلا بد أن يكون غيره أكثر منه اجتنابا وتبرؤا، وجوز بعضهم أن يكون فاعل وعد ضمير الأب وإِيَّاهُ ضمير إبراهيم ﵊ أي إلا عن موعدة وعدها إبراهيم أبوه وهي الوعد بالإيمان.

Habr'den [İbn Abbâs'tan] rivayet edildiğine göre onun 'seyyid' (efendi) olarak tefsir edilmesi muhtemelen mecazdır. Cümle, babasının ona karşı sertliğine ve kötü ahlakına rağmen -nitekim [babasının] { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur!” [Meryem: 46] sözü de buna işaret etmektedir- onu (aleyhisselâm) babasına istiğfar sözü vermeye sevk eden sebebi beyan etmek için bir istînâftır. Şöyle de denilmiştir: İstiğfara sevk eden sebebi beyan için istînâftır. Buna karşı şu itiraz yöneltilmiştir: Zahiri itibarıyla bu, İbrahim'in (aleyhisselâm) babası için mağfiret dilemesinin merhametinin çokluğundan ve hilminin fazlalığından kaynaklandığını hissettirir; bu ise istiğfarın sadece bir sözden ibaret olduğuna delalet eden ayetin baş tarafıyla çelişir. Muhtemelen maksat şudur: İstiğfarın sebebi, zikredilen [şefkat ve hilmden] doğan sözden başkası değildir; dolayısıyla ortada bir müşkil yoktur. Bunda, [durum] açığa çıktıktan sonra uzak durmanın vücubuna bir tekit vardır; sanki şöyle denilmiştir: O (aleyhisselâm) kalp inceliğinin ve hilmin zirvesinde olmasına rağmen durum açığa çıktıktan sonra ondan uzaklaşmıştır; o halde başkasının uzak durması ve beri olması evleviyetle gerekir. Bazıları ise va‘ade (وعد) fiilinin failinin babanın zamiri, 'iyyâhu' (إِيَّاهُ) zamirinin ise İbrahim (aleyhisselâm) olmasını caiz görmüşlerdir; yani babasının İbrahim'e verdiği bir sözden -ki o iman etme sözüdür- dolayı [mağfiret dilemiştir].

قال شيخ مشايخنا صبغة الله أفندي الحيدري: لعل هذا هو الأظهر في التفسير فإن ظاهر هذا السياق أن هذه الآية دفع لما يرد على الآية الأولى من النقض باستغفار إبراهيم لأبيه الكافر ويكفي فيه مجرد كونه في حياة أبيه حيث يحمل ذلك على طلب المغفرة له بالتوفيق للإيمان كما قرر سابقا من غير حاجة إلى حديث الموعدة فيصير إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ كالحشو على التوجيه الأول للضميرين بخلاف هذا التوجيه فإن محصله عليه هو أنه لا يرد استغفار إبراهيم لأبيه نقضا على ما ذكرنا إذ هو إنما صدر عن ظن منه ﵊ بإيمانه حيث سبق وعده به معه ﵊ فظن أنه وفى بالوعد وجرى على مقتضى العهد فاستغفر له فلما تبين له أنه لن يفي ولن يؤمن قط أو لم يف ولم يؤمن تبرأ منه.

Şeyhlerimizin şeyhi Sıbgatullah Efendi el-Haydarî şöyle demiştir: Tefsirde daha zahir olan muhtemelen budur; zira bu siyakın zahiri, bu ayetin birinci ayete İbrahim'in kâfir babası için mağfiret dilemesiyle yöneltilecek nakzı (itirazı) defetmek olduğunu gösterir. Bunun için, vaad meselesine ihtiyaç kalmaksızın -daha önce açıklandığı üzere- babasının hayatta olması ve bunun imana muvaffak kılınması talebine hamledilmesi kâfidir; aksi halde zamirlerin birinci tevcihine göre { إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } kısmı adeta bir haşiv (gereksiz fazlalık) durumuna düşer. Bu ikinci tevcihin hilafına; zira ona göre meselenin hâsılı şudur: İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi zikrettiğimiz hususa bir nakız olarak varid olmaz; çünkü bu istiğfar, babasının ona daha önce iman edeceğine dair söz vermesi sebebiyle kendisinin (aleyhisselâm) onun iman edeceği zannından sâdır olmuştur. Böylece onun sözünde durduğunu ve ahdin gereğine göre hareket ettiğini zannetmiş ve onun için mağfiret dilemiştir; sözünde asla durmayacağı ve hiç iman etmeyeceği yahut durmadığı ve iman etmediği kendisine apaçık belli olunca da ondan uzaklaşmıştır.

ويمكن أن يوجه ذكر الموعدة على التوجيه الأول أيضا بأن يقال: أراد ﷾ تضمين الجواب بكون ذلك الاستغفار في حال حياة المستغفر له وحمله على الطلب المذكور فائدة أخرى هي أنه ﷺ لغاية تصلبه في الدين وفرط تعصبه على اليقين ما كان يستغفر له وإن كان جائزا لكن تأوه وتحلم فاستغفر له وفاء بالموعدة التي وعدها إياه فتفطن انتهى، وأنت تعلم أنه على التوجيه الثاني لا يستقيم ما قالوه في استئناف الجملة من أنه لبيان الحامل وكان عليه أن يذكر وجه ذلك عليه، وأيضا قوله رحمه الله تعالى في بيان الفائدة: لكنه تأوه وتحلم حيث نسب فيه الحلم إلى إبراهيم ﵊ بصيغة التفعل مع وصفه تعالى له ﵊ بالحليم عثرة لا يقال لصاحبها لعا، وحمل ذلك على المشاكلة مع إرادة فعل مما لا يوافق غرضه وسوق كلامه، فالحق الذي ينبغي أن يعول عليه التفسير الأول للآية وهو الذي يقتضيه ما روي عن الحسن، وغيره من سلف الأمة رضي الله تعالى عنهم. وذكر حديث الموعدة لبيان الواقع في نفس الأمر مع ما فيه من الإشارة إلى تأكيد الاجتناب وتقوية الفرق كأنه قيل: فرق بين بين الاستغفار الذي نهيتم عنه واستغفار إبراهيم ﵇ فإن استغفاره كان قبل التبين وكان عن موعدة دعاه إليها فرط رأفته وحلمه وما نهيت عنه ليس كذلك. بقي أن هذه الآية يخالفها ظاهر ما

Birinci tevcihe göre sözün (vaadin) zikredilmesi şöyle de gerekçelendirilebilir: Allah Azze ve Celle, bu mağfiret dilemenin lehine istiğfar edilenin hayatında olmasına ve mezkûr talebe hamledilmesine dayalı cevaba başka bir fayda daha dâhil etmek istemiştir; o da [İbrahim'in] dindeki aşırı hassasiyeti ve yakîn üzerindeki gayreti sebebiyle, caiz olsa bile onun için istiğfarda bulunmayacağı, fakat içlenip duygulandığı (hilm gösterdiği) için ona verdiği söze vefa olarak onun için mağfiret dilediğidir; öyleyse iyi düşün! [Sıbgatullah Efendi'nin sözü] bitti. Sen bilirsin ki ikinci tevcihe göre cümlenin istînâf oluşu hakkında sevk edici sebebi beyan etmek için söyledikleri şey doğru olmaz; [müellifin] buna göre bunun vechini zikretmesi gerekirdi. Ayrıca rahmetullâhi aleyhin faydayı beyan ederken sarf ettiği: 'Fakat teavvüh ve tehallüm etti' sözünde, Allah Teâlâ onu 'Halîm' olarak nitelemişken hilmi İbrahim'e (aleyhisselâm) tefa‘‘ul kipiyle (yapmacık/zorlama hilm manasına gelebilecek şekilde) nispet etmesi, sahibine 'geçmiş olsun' denilemeyecek bir tökezlemedir. Bunun 'fe‘ale' manası kastedilerek müşâkele sanatına hamledilmesi ise onun maksadına ve sözün akışına uygun düşmez. Dolayısıyla dayanılması gereken hakikat, ayetin birinci tefsiridir; Hasan ve ümmetin diğer selefinden (radıyallâhu Teâlâ anhüm) rivayet edilenlerin gerektirdiği de budur. Vaad konusunun zikredilmesi, nefsi'l-emirdeki (vakıadaki) gerçeği beyan etmekle beraber, uzak durmayı tekit etmeye ve farkı güçlendirmeye de işaret içindir; sanki şöyle denilmiştir: Sizin yasaklandığınız istiğfar ile İbrahim'in (aleyhisselâm) istiğfarı arasında büyük fark vardır; zira onun istiğfarı açıklık kazanmadan önceydi ve şefkatinin ve hilminin fazlalığının kendisini sevk ettiği bir sözden kaynaklanıyordu; sizin nehyolunduğunuz ise böyle değildir. Geriye şu kalmaktadır ki, bu ayete zahiren şu rivayet aykırı görünmektedir:

رواه البخاري في الصحيح عن أبي هريرة أن النبي ﷺ قال: يلقى إبراهيم ﵇ أباه يوم القيامة وعلى وجهه قترة وغبرة فيقول إبراهيم ﵊: ألم أقل لك لا تعصني فيقول أبوه: اليوم لا أعصيك فيقول إبراهيم ﵊: يا رب إنك وعدتني أن لا تخزيني يوم يبعثون فأي خزي أخزى من أبي الأبعد فيقول الله تعالى إني حرمت الجنة على الكافرين ثم يقال: يا إبراهيم ما تحت رجليك؟ فينظر فإذا هو بذيخ متلطخ فيؤخذ بقوائمه فيلقى في النار. ورواه غيره بزيادة فيتبرأ منه

Buhârî'nin Sahîh'inde Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «İbrahim (aleyhisselâm) kıyamet gününde babasıyla karşılaşır; babasının yüzünde karanlık ve toz toprak vardır. İbrahim (aleyhisselâm): 'Ben sana bana isyan etme demedim mi?' der. Babası: 'Bugün sana isyan etmem' der. Bunun üzerine İbrahim (aleyhisselâm): 'Ey Rabbim! Şüphesiz sen diriltilecekleri gün beni rezil etmeyeceğini bana vaad etmiştin; rahmetten en uzak babamın [bu halinden] daha büyük hangi rüsvaylık vardır?' der. Allah Teâlâ: 'Şüphesiz ben cenneti kâfirlere haram kıldım' buyurur. Sonra: 'Ey İbrahim! Ayaklarının altındaki nedir?' denilir. Bir bakar ki, pisliğe bulaşmış bir sırtlandır; ayaklarından tutulur da ateşe atılır.» Başkası ise bunu 'ondan uzaklaşır' ziyadesiyle rivayet etmiştir.

فإن

Zira

الآية ظاهرة في انقطاع رجاء إبراهيم ﵇ اتصاف أبيه بالإيمان وجزمه بأنه لا يغفر له ولذلك تبرأ منه وترك الاستغفار له فإن الاستغفار له مع الجزم بأنه لا يغفر له مما لا يتصور وقوعه من العارف لا سيما مثل الخليل ﵊، وقد صرحوا بأن طلب المغفرة للمشرك طلب للتكذيب الله سبحانه نفسه، والحديث ظاهر في أنه ﵊ يطلب ذلك له يوم القيامة ولا ييأس من نجاته إلا بعد المسخ فإذا مسخ يئس منه وتبرأ.

ayet, İbrahim'in (aleyhisselâm) babasının imanla nitelenmesi ümidinin kesildiğine ve onun bağışlanmayacağına kesin kanaat getirdiğine, bu yüzden de ondan uzaklaşıp onun için mağfiret dilemeyi terk ettiğine delalet etmektedir; zira bağışlanmayacağı kesin olarak bilinirken onun için mağfiret dilemek, ârif bir kimseden, bilhassa Halîl (aleyhisselâm) gibi bir zattan vuku bulması tasavvur edilemeyecek bir şeydir. Nitekim âlimler müşrik için mağfiret talep etmenin bizzat Allah Sübhânehu'yu yalanlamayı talep etmek olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Hadis ise onun (aleyhisselâm) kıyamet gününde babası için bunu talep edeceğine ve sureti değiştirilinceye (mesh edilinceye) kadar onun kurtuluşundan ümit kesmeyeceğine, sureti değiştirilince de ondan ümidini kesip uzaklaşacağına delalet etmektedir.

وأجاب الحافظ ابن حجر عن المخالفة بجوابين بحث فيهما بعض فضلاء الروم، ومن الغريب قوله في الجواب الثاني: إن إبراهيم ﵊ لم يتيقن موت أبيه على الكفر لجواز أن يكون آمن في نفسه ولم يطلع ﵊ على ذلك ويكون وقت تبريه منه بعد الحالة التي وقعت في الحديث فإنه مخالف مخالفة ظاهرة لما يفهم من الآية من أن التبين والتبري كان كل منهما في الدنيا، وأجاب ذلك البعض بأنا لا نسلم التخالف بين الآية والحديث، وإنما يكون بينهما ذلك لو كان في الحديث دلالة على وقوع الاستغفار من إبراهيم لأبيه وطلب الشفاعة له وليس فليس، وقوله: يا رب إنك وعدتني إلخ أراد به ﵊ محض الاستفسار عن حقيقة الحال فإنه اختلج في صدره الشريف أن هذه الحال الواقعة على أبيه خزي له وأن خزي الأب خزي الابن فيؤدي ذلك إلى خلف الوعد المشار إليه بقوله: إنك وعدتني أن لا تخزيني يوم يبعثون، وأنت خبير بأن الخبر ظاهر في الشفاعة، وهي استغفار كما يدل عليه كلام المتكلمين في ذلك المقام. ويزيد ذلك وضوحا

Hâfız İbn Hacer bu aykırılığa dair iki cevap vermiştir ki, Rum [Osmanlı] fazıllarından bazıları bu iki cevap üzerine mülahazalarda bulunmuştur. İkinci cevabında İbn Hacer'in: 'İbrahim (aleyhisselâm) babasının küfür üzere öldüğünü kesin olarak bilmemiştir; çünkü içinden iman etmiş olması ve kendisinin (aleyhisselâm) buna muttali olmaması mümkündür; ondan uzaklaşma vakti ise hadiste vuku bulan halden sonradır' demesi garip bir sözdür; zira bu, ayetten anlaşılan açıklığa kavuşmanın ve uzaklaşmanın her ikisinin de dünyada olduğu manasına açıkça aykırıdır. O Osmanlı âlimlerinden biri ise şöyle cevap vermiştir: Biz ayet ile hadis arasında bir çelişki olduğunu kabul etmiyoruz; aralarında bu çelişki ancak hadiste İbrahim'in babası için mağfiret dilediğine ve onun için şefaat talep ettiğine dair bir delalet bulunsaydı söz konusu olurdu, oysa böyle bir şey yoktur. Onun 'Ey Rabbim! Şüphesiz sen bana vaad etmiştin...' sözüyle kastettiği şey, durumun hakikatini sırf istifsardır (sorup anlamaktır); zira babasının başına gelen bu durumun kendisi için bir rüsvaylık olduğu ve babanın rüsvaylığının oğlun rüsvaylığı anlamına geleceği, bunun da 'Beni diriltilecekleri gün rüsvay etmeyeceğini vaad etmiştin' sözüyle işaret edilen vaadin hilafına yol açacağı yüce gönlüne doğmuştur. Sen bilirsin ki rivayet şefaat hususunda açıktır; şefaat ise kelamcıların bu makamdaki sözlerinin delalet ettiği üzere bir istiğfardır (bağışlanma talebidir). Bunu daha da vuzuha kavuşturan husus şudur:

أن الحاكم أخرج عن أبي هريرة أيضا وصححه، وقال على شرط مسلم: إن النبي ﷺ قال: «يلقى رجل أباه يوم القيامة فيقول: يا أبت أي ابن كنت لك؟ فيقول: خير ابن. فيقول: هل أنت مطيعي اليوم؟ فيقول: نعم. فيقول خذ بإزرتي فيأخذ بإزرته ثم ينطلق حتى يأتي الله تعالى وهو يفصل بين الخلق فيقول: يا عبدي ادخل من أي أبواب الجنة شئت فيقول: أي رب وأبي معي فإنك وعدتني أن لا تخزيني قال فيمسخ أباه ضبعا فيهوى في النار فيأخذ بأنفه فيقول سبحانه: يا عبدي هذا أبوك فيقول: لا وعزتك» ، وقال الحافظ المنذري: إنه في صحيح البخاري إلا أنه قال: «يلقى إبراهيم أباه»

Hâkim de Ebû Hüreyre'den rivayet edip sahihlemiş ve Müslim'in şartına göre olduğunu belirterek Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Bir adam kıyamet gününde babasıyla karşılaşır ve: 'Ey babacığım! Ben senin için nasıl bir evlattım?' der. Babası: 'Hayırlı bir evlattın' der. O: 'Bugün bana itaat eder misin?' der. Babası: 'Evet' der. Adam: 'Öyleyse eteğime tutun' der, o da eteğine tutunur. Sonra mahlûkat arasında hüküm vermekte olan Allah Teâlâ'nın huzuruna varıncaya kadar gider. [Allah Teâlâ]: 'Ey kulum! Cennetin dilediğin kapısından gir' buyurur. O da: 'Ey Rabbim! Babam da benimle olsun; zira sen beni rüsvay etmeyeceğini bana vaad etmiştin' der. [Allah] babasının suretini bir sırtlana çevirir de o ateşe yuvarlanır; burnundan tutulur. Sübhânehu: 'Ey kulum! Bu senin baban mıdır?' buyurur. O da: 'Hayır, izzetine andolsun ki [değildir]' der.» Hâfız Münzirî demiştir ki: Bu rivayet Sahîh-i Buhârî'de de vardır; ancak orada «İbrahim babasıyla karşılaşır» demiştir.

وذكر القصة إذ يفهم من ذلك أن الرجل في حديث الحاكم هو إبراهيم ﵊ وطلبه المغفرة لأبيه فيه وإدخاله الجنة أظهر منهما في حديث البخاري وما ذكره الزمخشري مخالفا على ما قيل: لما شاع عن المعتزلة أن امتناع جواز الاستغفار للكافر إنما علم بالوحي لا بالعقل لأن العقل يجوز أن يغفر الله تعالى للكافر، ألا ترى إلى

Ve kıssayı zikretmiştir; zira bundan, Hâkim'in hadisindeki adamın İbrahim (aleyhisselâm) olduğu ve onun babası için bağışlanma ve onu cennete koyma talebinin burada Buhârî'nin hadisindekinden daha açık olduğu anlaşılmaktadır. Zemahşerî'nin -denildiğine göre Mutezile arasında yaygın olan görüşe muhalif olarak- zikrettiği, kâfir için mağfiret dilemenin caiz olmamasının akılla değil ancak vahiyle bilindiği, zira aklın Allah Teâlâ'nın kâfiri bağışlamasını caiz görebileceği hususuna gelince; baksana

قوله ﷺ لأبي طالب: لأستغفرن لك ما لم أنه

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Tâlib'e: «Bana yasaklanmadığı müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» sözü,

لا ينفع في هذا الغرض إلا إذا ضم إليه عدم علم إبراهيم ﵊ ذلك بالوحي إلى يوم القيامة وهو مما لا يكاد يقدم عليه عاقل فضلا عن فاضل.

İbrahim'in (aleyhisselâm) kıyamet gününe kadar bunu vahiyle bilmediği hususu buna eklenmedikçe bu maksat için bir fayda sağlamaz; bu ise faziletli bir kimse şöyle dursun, aklı başında bir kimsenin dahi cüret edemeyeceği bir şeydir.