لو أجبتموني بغير هذا القول لقلت: صدقتم لو قلتم ألم تأتنا طريدا فآويناك؟ ومكذبا فصدقناك؟ ومخذولا فنصرناك وقبلنا ما رد الناس عليك لصدقتم، قالوا: بل لله تعالى ولرسوله المن والفضل علينا وعلى غيرنا»
‘Eğer bana bu sözden başkasıyla cevap verseydiniz ben de derdim ki: Doğru söylediniz; şayet 'Bize kovulmuş olarak gelmedin mi, seni barındırmadık mı? Yalanlanmış olarak gelmedin mi, seni doğrulamadık mı? Yalnız bırakılmış olarak gelmedin mi, sana yardım etmedik mi? İnsanların seni reddettiği şeyi biz kabul etmedik mi?' deseydiniz elbette doğru söylemiş olurdunuz.’ Bunun üzerine onlar: ‘Hayır, lütuf ve minnet bize ve başkalarına karşı sadece Allah Teâlâ’ya ve Resûlü’ne aittir’ dediler.”
فانظر كيف قال لهم رسول الله ﷺ وكيف أجابوه رضي الله تعالى عنهم وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ أي هيأ لهم ذلك في الآخرة. وقرأ ابن كثير من تحتها وأكثر ما جاء في القرآن موافق لهذه القراءة خالِدِينَ فِيها أَبَداً من غير انتهاء ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ أي الذي لا فوز وراءه، وما في ذلك من معنى البعد قيل لبيان بعد منزلتهم في الفضل وعظم الدرجة من مؤمني الأعراب، ولا يخفى أن هذا لا يكاد يصح إلا بتكلف ما إذا أريد من الذين اتبعوهم صنف آخر غير الصحابة لأن الظاهر أن مؤمني الأعراب صحابة ولا يفضل غير صحابي صحابيا كما يدل عليه
Bak, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara nasıl hitap etti ve onlar (radıyallâhu anhüm) ona nasıl cevap verdiler! { وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ } “ve onlar için altlarından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır”, yani ahirette onlar için bunu hazırlamıştır. İbn Kesîr bunu { مِنْ تَحْتِهَا } şeklinde okumuştur; Kur’an’da geçenlerin çoğu da bu kıraate uygundur. { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “içinde ebedî kalacaklardır”, yani sonu olmaksızın. { ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur”, yani ötesinde başka bir kurtuluş olmayan kurtuluştur. { ذلِكَ } lafzındaki uzaklık anlamının, onların faziletteki makamlarının ve derecelerinin yüceliğinin bedevî müminlerden olan mesafesini/üstünlüğünü açıklamak için olduğu söylenmiştir. Ancak bu açıklamanın, kendilerine tabi olanlardan sahabe dışındaki başka bir zümre kastedilmediği sürece bir zorlama olmaksızın pek sahih olmayacağı açıktır. Çünkü bedevî müminlerin de sahabe olduğu zahirdir ve sahabe olmayan hiç kimse bir sahabeden üstün olamaz; nitekim buna şunlar delalet eder:
قوله ﷺ: «لا تسبوا أصحابي فلو أن أحدكم أنفق مثل أحد ذهبا ما بلغ مد أحدهم ولا نصيفه» ،
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in şu sözü: “Ashabıma sövmeyiniz! Sizden biri Uhud dağı kadar altın infak etse, onların ne bir müddüne ne de yarısına ulaşabilir.”
وقوله ﷺ: «أمتي كالمطر لا يدرى أوله خير أم آخره»
Ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in: “Ümmetim yağmur gibidir; evvelinin mi yoksa sonunun mu hayırlı olduğu bilinmez” sözü ise
من باب المبالغة.
mübalağa kabilindendir.
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ شروع في بيان منافقي أهل المدينة ومن حولها من الأعراب بعد بيان حال أهل البادية منهم أي وممن حول بلدكم مُنافِقُونَ والمراد بالموصول كما أخرج ابن المنذر عن عكرمة: جهينة، ومزينة، وأشجع، وأسلم، وغفار، وكانت منازلهم حول المدينة، وإلى هذا ذهب جماعة من المفسرين كالبغوي،
{ وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } “Çevrenizdeki bedevîlerden...” ifadesi, bedevîlerin durumunun açıklanmasının ardından Medine ehlinin ve onların çevresindeki bedevîlerin münafıklarını açıklamaya bir giriştir; yani 'Şehrinizin etrafındakilerden de { مُنافِقُونَ } münafıklar vardır'. İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre mevsûl ile kastedilenler; Cüheyne, Müzeyne, Eşca‘, Eslem ve Gıfâr kabileleridir. Onların yurtları Medine'nin etrafındaydı. Begavî,
والواحدي، وابن الجوزي، وغيرهم. واستشكل ذلك بأن النبي ﷺ مدح هذه القبائل ودعا لبعضها.
Vâhidî, İbnü'l-Cevzî ve başkaları gibi bir grup müfessir bu görüşe meyletmiştir. Fakat bu durum, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu kabileleri övmüş ve bazılarına dua etmiş olması sebebiyle müşkil görülmüştür.
فقد أخرج الشيخان، وغيرهما عن أبي هريرة عنه ﵊ أنه قال: «قريش، والأنصار، وجهينة، ومزينة، وأشجع، وأسلم، وغفار موالي الله تعالى ورسوله لا موالي لهم غيره» وجاء عنه أيضا أنه ﷺ قال: «أسلم سالمها الله تعالى وغفار غفر الله لها أما إني لم أقلها لكن قالها الله تعالى» .
Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ile diğerleri Ebû Hureyre'den Hz. Peygamber (aleyhisselâm)'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Kureyş, Ensar, Cüheyne, Müzeyne, Eşca‘, Eslem ve Gıfâr; Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün dostlarıdır, onların O'ndan başka dostu yoktur.” Yine ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Eslem'i Allah selametli kılsın, Gıfâr'ı da Allah bağışlasın. Dikkat edin, bunu ben söylemedim, bunu Allah Teâlâ söyledi.”
وأجيب بأن ذلك باعتبار الأغلب منهم وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عطف على مِمَّنْ حَوْلَكُمْ فيكون كالمعطوف عليه خبرا عن- المنافقون- كأنه قيل: المنافقون من قوم حولكم ومن أهل المدينة، وهو من عطف مفرد على مفرد ويكون قوله سبحانه: مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ جملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب مسوقة لبيان غلوهم في النفاق إثر بيان اتصافهم به أو صفة لمنافقون، واستبعده أبو حيان بأن فيه الفصل بين الصفة وموصوفها، وجوز أن يكون مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ خبر مقدم والمبتدأ بعده محذوف قامت صفته مقامه والتقدير ومن أهل المدينة قوم مردوا، وحذف الموصوف وإقامة صفته مقامه إذا كان بعض اسم مجرور بمن أوفى مقدم عليه مقيس شائع نحو- منا أقام ومنا ظعن. وفي غير ذلك ضرورة أو نادر، ومنه قول سحيم:
Buna, ayetteki nitelemenin onların çoğunluğu dikkate alınarak yapıldığı şeklinde cevap verilmiştir. { وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ } “Medine halkından da...” ifadesi, { مِمَّنْ حَوْلَكُمْ } ifadesine matuftur; dolayısıyla matufun aleyh gibi { مُنافِقُونَ } kelimesinin haberi (yüklemi) olur; sanki 'Münafıklar çevrenizdeki bir topluluktan ve Medine ehlindendir' denilmiş gibi olur. Bu, müfredin müfrede atfıdır. Bu durumda Allah Sübhânehu'nun { مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ } “nifakta direnenler vardır” buyruğu, onların nifakla vasıflanışlarının açıklanmasının ardından nifaktaki taşkınlıklarını beyan etmek üzere sevk edilmiş îrabdan mahalli olmayan müste'nefe (başlangıç) bir cümle veya { مُنافِقُونَ } kelimesinin sıfatı olur. Ebû Hayyân sıfat ile mevsûfu arasının ayrılmış olacağı gerekçesiyle bunu uzak görmüş ve { مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ } ifadesinin öne geçmiş haber (mukaddem haber), ondan sonraki mübtedanın (öznenin) ise hazfedilip sıfatının onun yerine geçmiş olmasını caiz görmüştür; takdiri de 'Ve Medine ehlinden nifakta direnen bir topluluk vardır' şeklindedir. Mevsûfun hazfedilip sıfatının onun yerine ikame edilmesi, 'min' veya 'fî' ile mecrur olan ismin bir kısmı öne geçtiğinde kıyasa uygun ve yaygındır; nitekim 'Bizden ikamet eden de oldu, bizden göç eden de' sözünde olduğu gibidir. Bunun dışındaki yerlerde ise zarurettir veya nadirdir; Süheym'in şu sözü de bundandır:
أنا ابن جلا وطلاع الثنايا ... متى أضع العمامة تعرفوني
“Ben apaçık ortaya çıkan ve zorlukları aşan biriyim... Sarığımı çıkardığım zaman beni tanırsınız.”
على أحد التأويلات فيه، وأصل المرود على ما ذكره علي بن عيسى الملاسة ومنه صرح ممرد، والأمرد الذي لا شعر على وجهه، والمرداء الرملة التي لا تنبت شيئا، وقال ابن عرفة: أصله الظهور ومنه قولهم: شجرة مرداء إذا تساقط ورقها وأظهرت عيدانها، وفي القاموس مرد كنصر وكرم مرودا ومرودة ومرادة فهو مارد ومريد ومتمرد أقدم وعتا أو هو أن يبلغ الغاية التي يخرج بها من جملة ما عليه ذلك الصنف، وفسروه بالاعتياد والتدرب في الأمر حتى يصير ماهرا فيه وهو قريب مما ذكره في القاموس من بلوغ الغاية، ولا يكاد يستعمل إلا في الشر.
[Bu beytin mezkûr kaideye delil getirilmesi] oradaki tevil şekillerinden birine göredir. Merûd (مُرُود) kelimesinin aslı, Ali b. Îsâ'nın belirttiğine göre pürüzsüzlüktür; { صَرْحٌ مُمَرَّدٌ } 'pürüzsüz köşk' ifadesi de bundandır. Emred (أمرد), yüzünde kıl olmayan kimsedir; merdâ (مرداء) ise üzerinde hiçbir şey bitmeyen kum tepeciğidir. İbn Arefe şöyle demiştir: 'Aslı ortaya çıkmaktır; nitekim yaprakları dökülüp dalları ortaya çıkan ağaca 'ağaç merdâ oldu' denir.' Kâmûs'ta şöyle geçer: 'Merede (مَرَدَ), nasara ve kerume bablarından olup merûd, merûdet ve merâdet masdarlarıyla gelir. Mârid, merîd ve mütemerrid; ileri giden, azgınlaşan yahut o sınıfın içinde bulunduğu halin sınırından dışarı çıkacak dereceye varan kimsedir.' Müfessirler bunu, bir işte mahir hale gelecek derecede alışkanlık ve deneyim kazanmak şeklinde açıklamışlardır ki bu da Kâmûs'ta geçen sınıra/gayeye ulaşma açıklamasına yakındır. Bu kelime neredeyse sadece şer hakkında kullanılır.
وهو على الوجهين الأولين شامل للفريقين حسب شمول النفاق وعلى الوجه الأخير خاص بمنافقي أهل المدينة واستظهر ذلك، وقيل: إنه الأنسب بذكر منافقي أهل البادية أولا ثم ذكر منافقي الأعراب المجاورين ثم ذكر منافقي أهل المدينة ويبقى على هذا أنه لم يبين مرتبة المجاورين في النفاق بخلافه على تقدير شموله للفريقين ثم لا يخفى أن التمرد على النفاق إذا اقتضى الأشدية فيه أشكل عليه تفسيرهم المفضل في قوله سبحانه: الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً بأهل الحضر، ولعل المراد تفضيل المجموع على المجموع أو يلتزم عدم الاقتضاء.
Bu ifade, ilk iki veche göre nifakın kapsamına uygun olarak her iki grubu da içine almaktadır. Son veche göre ise Medine ehlinin münafıklarına mahsustur ve bu görüş daha belirgin görülmüştür. Ayrıca önce çöl ehli münafıklarının, ardından çevrelerindeki bedevî münafıkların, sonra da Medine ehli münafıklarının zikredilmesine en uygun olanın bu olduğu söylenmiştir. Buna göre çevredekilerin nifaktaki derecesi açıklanmamış kalır; her iki grubu kapsaması takdirinde ise durum böyle değildir. Ayrıca nifakta temerrüt göstermenin (diretmenin) onda daha şiddetli olmayı gerektirmesi halinde, Allah Sübhânehu'nun { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } “Bedevîler, inkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir” ayetindeki üstünlük kıyaslamasının şehir ehline göre yapıldığı şeklindeki tefsirleriyle bu durumun müşkil hale geleceği gizli değildir. Belki de kastedilen, topluluğun topluluğa üstün kılınmasıdır yahut bu gerekliliğin bulunmadığı kabul edilir.
وقوله تعالى: لا تَعْلَمُهُمْ بيان لتمردهم أي لا تعرفهم أنت بعنوان نفاقهم يعني أنهم بلغوا من المهارة في النفاق والتنوق في مراعاة التقية والتحامي عن مواقع التهم إلى حيث يخفى عليك مع كمال فطنتك وصدق فراستك حالهم، وفي تعليق نفي العلم بهم مع أنه متعلق بحالهم مبالغة في ذلك وإيماء إلى أن ما هم عليه من صفة النفاق لعراقتهم ورسوخهم فيها صارت بمنزلة ذاتياتهم أو مشخصاتهم بحيث لا يعد من لا يعرفهم بتلك الصفة عالما بهم، ولا حاجة في هذا المعنى إلى حمل العلم على المتعدي لمفعولين وتقدير المفعول الثاني أي لا تعلمهم منافقين، وقيل:
Allah Teâlâ'nın { لا تَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin” buyruğu, onların temerrüdünün beyanıdır; yani 'Sen onları nifak vasıflarıyla tanımazsın.' Demek isteniyor ki onlar nifakta maharet kazanmada, takiyye gözetmede son derece titiz davranmada ve töhmet mahallerinden sakınmada öyle bir dereceye ulaşmışlardır ki üstün anlayışın ve dosdoğru ferasetinle birlikte onların hali sana gizli kalır. Bilginin onların durumuna taalluk etmesine rağmen doğrudan onların zatlarına taalluk ettirilerek nefyedilmesinde bu hususta bir mübalağa vardır; ayrıca nifak vasfında derinleşip kökleşmeleri sebebiyle bunun neredeyse onların zatî veya ayırt edici nitelikleri haline geldiğine, dolayısıyla onları bu sıfatla bilmeyenin onları tam anlamıyla bilmiş sayılmayacağına bir ima bulunmaktadır. Bu manayı vermek için 'ilim' fiilini iki mef'ûl alan fiil kabul edip ikinci mef'ûlü 'onları münafık olarak bilmezsin' şeklinde takdir etmeye gerek yoktur. Şöyle de denilmiştir:
المراد لا تعرفهم بأعيانهم وإن عرفتهم إجمالا، وما ذكرناه لما فيه من المبالغة ما فيه أولى وحاصله لا تعرف نفاقهم نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ أي نعرفهم بذلك العنوان وإسناد العلم بمعنى المعرفة إليه تعالى مما لا ينبغي أن يتوقف فيه وإن وهم فيه من وهم لا سيما إذا خرج ذلك مخرج المشاكلة، وقد فسر العلم هنا بالمعرفة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما أخرجه عنه أبو الشيخ. نعم لا يمتنع حمله على معناه المتبادر كما لا يمتنع حمله على ذلك فيما تقدم لكنه محوج إلى التقدير وعدم التقدير أولى من التقدير.
Kastedilen, genel olarak bilsen de onları şahıs şahıs tanımamandır. Fakat bizim zikrettiğimiz görüş, içerdiği mübalağa sebebiyle daha evladır; neticesi de 'Onların nifakını bilmezsin' demektir. { نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Onları biz biliriz”, yani onları bu nitelikleriyle biz tanırız. İlim fiilinin marifet (tanıma) manasında Allah Teâlâ'ya isnad edilmesi, vehme kapılanlar vehmetse bile tereddüt edilmemesi gereken bir husustur; bilhassa bu ifade müşâkele (söz uygunluğu) yoluyla varid olduğunda. Nitekim buradaki ilim lafzını İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ), Ebû’ş-Şeyh’in kendisinden rivayet ettiği üzere 'marifet' ile tefsir etmiştir. Evet, ilim fiilini daha önce geçtiği gibi zahiri manasına hamletmek caiz olduğu gibi burada da ilk akla gelen manasına hamletmek caizdir; ancak bu durum takdir yapmayı gerektirir, takdir yapmamak ise takdir yapmaktan daha evladır.
والجملة تقرير لما سبق من مهارتهم في النفاق أي لا يقف على سرائرهم المركوزة فيهم إلا ما لا تخفى عليه
Bu cümle, onların nifaktaki maharetlerine dair daha önce geçen hususun bir teyididir; yani içlerine yerleşmiş gizli hallerine, kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Zât'tan başkası muttali olamaz;
خافية لما هم عليه من شدة الاهتمام بإبطال الكفر وإظهار الإخلاص، وأمر تعليق العلم هنا كأمر تعليق نفيه فيما مر.
çünkü onlar küfrü gizlemeye ve ihlası göstermeye son derece özen göstermektedirler. Burada ilmin taalluku meselesi, daha önce geçen nefyin taalluku meselesi gibidir.
واستدل بالآية على أنه لا ينبغي الإقدام على دعوى الأمور الخفية من أعمال القلب ونحوها. وقد أخرج عبد الرزاق وابن المنذر وغيرهما عن قتادة أنه قال: ما بال أقوام يتكلفون على الناس يقولون: فلان في الجنة وفلان في النار فإذا سألت أحدهم عن نفسه قال: لا أدري لعمري أنت بنفسك أعلم منك بأعمال الناس ولقد تكلفت شيئا ما تكلفه نبي، قال نوح ﵇: وما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الشعراء: ١١٢] وقال شعيب ﵇: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ [الأنعام: ١٠٤، هود: ٨٦] وقال الله تعالى لمحمد ﷺ: لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ وهذه الآيات ونحوها أقوى دليل على الرد على من يزعم الكشف والاطلاع على المغيبات بمجرد صفاء القلب وتجرد النفس عن الشواغل وبعضهم يتساهلون في هذا الباب جدا سَنُعَذِّبُهُمْ ولا بد لتحقيق المقتضى فيهم عادة مَرَّتَيْنِ
Bu ayetle, kalbin amelleri ve benzeri gizli hususlarda iddiada bulunmaya cüret edilmemesi gerektiğine delil getirilmiştir. Nitekim Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve diğerleri Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bir kısım insanlara ne oluyor ki insanlara karşı tekellüfe girip 'Falan cennettedir, falan cehennemdedir' diyorlar! Onlardan birine kendi halini sorsan 'Bilmiyorum' der. Ömrüme yemin olsun ki sen kendi nefsini insanların amellerinden daha iyi bilirsin. Sen öyle bir şeye giriştin ki hiçbir peygamber buna kalkışmamıştır. Nûh (aleyhisselâm): { وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onların ne yapıyor olduklarına dair benim bir bilgim yoktur” [Şuarâ: 112] dedi. Şuayb (aleyhisselâm): { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” [En'âm: 104, Hûd: 86] dedi. Allah Teâlâ da Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e: { لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz” buyurdu.' Bu ve benzeri ayetler, sırf kalp tasfiyesi ve nefsin meşgalelerden arınmasıyla gayblara muttali olunduğunu ve keşif gerçekleştiğini iddia edenlere karşı en güçlü reddiye delilidir; oysa bazıları bu kapıda son derece müsamahakâr davranmaktadırlar. { سَنُعَذِّبُهُمْ } “Onlara azap edeceğiz”, âdet üzere onlarda gerektirici sebebin tahakkuk etmesi sebebiyle mutlaka azap edeceğiz, { مَرَّتَيْنِ } “iki defa”.
أخرج ابن أبي حاتم والطبراني في الأوسط وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قام رسول الله ﷺ يوم جمعة خطيبا فقال قم يا فلان فاخرج فإنك منافق اخرج يا فلان فإنك منافق فأخرجهم بأسمائهم ففضحهم ولم يك عمر بن الخطاب شهد تلك الجمعة لحاجة كانت له فلقيهم وهم يخرجون من المسجد فاختبأ منهم استحياء أنه لم يشهد الجمعة وظن أن الناس قد انصرفوا واختبؤوا هم منه وظنوا أنه قد علم بأمرهم فدخل المسجد فإذا الناس لم ينصرف فقال له رجل: أبشر يا عمر فقد فضح الله تعالى المنافقين اليوم فهذا العذاب الأول والعذاب الثاني عذاب القبر» . وفي رواية ابن مردويه عن ابن مسعود الأنصاري أنه ﷺ أقام في ذلك اليوم وهو على المنبر ستة وثلاثين رجلا.
İbn Ebî Hâtim ve Taberânî el-Evsat'ta ve diğerleri İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir cuma günü hatip olarak ayağa kalktı ve: ‘Kalk ey falan ve çık, çünkü sen münafıksın! Çık ey falan, çünkü sen münafıksın!’ buyurdu ve onları isimleriyle zikrederek mescitten çıkardı ve rezil etti. Ömer b. el-Hattâb bir işinden ötürü o cuma namazında bulunamamıştı. Onlar mescitten çıkarken onlarla karşılaştı; cumada bulunamadığından ötürü utancından onlardan saklandı ve insanların namazdan ayrıldığını sandı. Onlar da Ömer’den saklandılar ve onun kendi durumlarını öğrendiğini sandılar. Ömer mescide girdiğinde insanların henüz ayrılmadığını gördü. Bir adam ona: ‘Müjde ey Ömer! Allah Teâlâ bugün münafıkları rezil etti’ dedi. İşte bu birinci azaptır; ikinci azap ise kabir azabıdır.” İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd el-Ensârî'den rivayetinde ise Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in o gün minberdeyken otuz altı adamı ayağa kaldırdığı nakledilir.
وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد أنه فسر العذاب مرتين بالجوع والقتل، ولعل المراد به خوفه وتوقعه، وقيل: هو فرضي إذا أظهروا النفاق وفي رواية أخرى عنهم أنهم عذبوا بالجوع مرتين، وعن الحسن أن العذاب الأول أخذ الزكاة والثاني عذاب القبر، وعن ابن إسحاق أن الأول غيظهم من أهل الإسلام والثاني عذاب القبر. وعن ابن إسحاق أن الأول غيظهم من أهل الإسلام والثاني عذاب القبر، ولعل تكرير عذابهم لما فيهم من الكفر المشفوع بالنفاق المؤكد بالتمرد فيه.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den, iki defa azap edilmeyi açlık ve öldürülmek olarak tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir. Belki de kastedilen, öldürülme korkusu ve bunun beklentisidir. Bir görüşe göre bu, nifaklarını açığa vurduklarında gerçekleşecek farazî bir durumdur. Onlardan gelen başka bir rivayette ise açlıkla iki defa azap edildikleri belirtilmiştir. Hasan'dan birinci azabın zekâtın alınması, ikincisinin kabir azabı olduğu nakledilmiştir. İbn İshâk'tan ise birincisinin İslam ehline duydukları öfke, ikincisinin kabir azabı olduğu rivayet edilmiştir. Onların azabının tekrarlanması, belki de kendilerinde nifakla birleşmiş ve onda direnmekle pekişmiş küfrün bulunmasından dolayıdır.
وجوز أن يراد بالمرتين التكثير كما في قوله تعالى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] لقوله سبحانه:
İki defadan maksadın, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözü iki defa (tekrar tekrar) çevir” [Mülk: 4] ve Allah Sübhânehu'nun:
أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ [التوبة: ١٢٦] ثُمَّ يُرَدُّونَ يوم القيامة الكبرى إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ وهو عذاب النار، وتغيير الأسلوب على ما قيل بإسناد عذابهم السابق إلى نون العظمة حسب إسناد ما قبله من العلم وإسناد ردهم إلى العذاب اللاحق إلى أنفسهم إيذان باختلافهما حالا وأن الأول خاص بهم وقوعا وزمانا يتولاه الله ﷾ والثاني شامل لعامة الكفرة وقوعا وزمانا وإن اختلفت طبقات عذابهم، ولا يخفى أنه إذا فسر العذاب العظيم بعذاب الدرك الأسفل من النار لم يكن شاملا لعامة الكفرة نعم هو شامل لعامة المنافقين فقط. وقد يقال: إن في بناء «يردون» لما لم يسم فاعله من التعظيم ما فيه فيناسب العذاب العظيم فلذا غير السبك إليه والله تعالى أعلم وَآخَرُونَ بيان لحال طائفة من المسلمين ضعيفة الهمم في أمر الدين ولم يكونوا منافقين على الصحيح.
{ أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar” [Tevbe: 126] buyruklarında olduğu gibi çokluk olması da caiz görülmüştür. { ثُمَّ يُرَدُّونَ } “Sonra döndürülürler”, büyük kıyamet gününde { إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } “büyük bir azaba”, o da cehennem azabıdır. Denildiğine göre üslubun değiştirilerek önceki azaplarının, kendisinden önceki ilmin isnad edildiği gibi azamet 'nûn'una isnad edilmesi; sonraki azaba döndürülmelerinin ise meçhul kalıpla onların kendilerine isnad edilmesi, bu iki azabın durum bakımından farklı olduğuna bir işarettir. Zira birincisi vuku ve zaman bakımından onlara mahsustur ve onu Allah Azze ve Celle üstlenir; ikincisi ise azap dereceleri farklı olsa da vuku ve zaman bakımından bütün kâfirleri kapsar. Büyük azap cehennemin en alt tabakasının azabı olarak tefsir edildiğinde bunun bütün kâfirleri kapsamayacağı gizli değildir; evet, bu sadece bütün münafıkları kapsar. Şöyle de denilebilir: 'Yuraddûne' fiilinin faili zikredilmeyen (meçhul) kalıpta kurulmasında bir tazim vardır ki bu da büyük azaba uygundur; bu sebeple üslup buna dönüştürülmüştür; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { وَآخَرُونَ } “Diğerleri ise...”, din konusunda gayretleri zayıf olan bir grup Müslümanın halinin beyanıdır; sahih olan görüşe göre bunlar münafık değillerdi.
وقيل: هم طائفة من المنافقين إلا أنهم وفقوا للتوبة فتاب الله عليهم. قيل: وهو مبتدأ خبره جملة خَلَطُوا وهي حال بتقدير- قد- والخبر جملة عَسَى اللَّهُ إلخ، والمحققون على أنه معطوف على مُنافِقُونَ أي ومنهم يعني ممن حولكم أو من أهل المدينة قوم آخرون اعْتَرَفُوا أي أقروا عن معرفة بِذُنُوبِهِمْ التي هي تخلفهم عن الغزو وإيثار الدعة عليه والرضا بسوء جوار المنافقين ولم يعتذروا بالمعاذير الكاذبة المؤكدة بالإيمان الفاجرة وكانوا على ما
Bir görüşe göre onlar münafıklardan bir topluluktu, ancak tövbeye muvaffak kılındılar ve Allah onların tövbesini kabul etti. Bu kelimenin mübteda, haberinin ise takdirî bir 'kad' ile hâl konumunda olan { خَلَطُوا } cümlesi olduğu; asıl haberin ise { عَسَى اللَّهُ } cümlesi olduğu söylenmiştir. Muhakkik âlimlere göre ise bu kelime { مُنافِقُونَ } lafzına matuftur; yani 'Onlardan, çevrenizdekilerden veya Medine ehlinden başka bir topluluk da vardır ki' { اعْتَرَفُوا } “itiraf ettiler”, yani bilerek ikrar ettiler, { بِذُنُوبِهِمْ } “günahlarını”; bu günahları savaştan geri kalmaları, rahatlığı savaşa tercih etmeleri ve münafıkların kötü komşuluğuna razı olmalarıdır. Onlar yalan yere yeminlerle pekiştirilmiş sahte mazeretler ileri sürmediler.
أخرج البيهقي في الدلائل. وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عشرة تخلفوا عن رسول الله ﷺ في غزوة
Beyhakî'nin ed-Delâil'de ve başkalarının İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre bunlar, Tebük gazvesinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den geri kalan
تبوك فلما حضر رجوع رسول الله ﷺ أوثق سبعة منهم أنفسهم بسواري المسجد وكان ممر النبي ﵊ إذا رجع في المسجد عليهم فلما رآهم قال: من هؤلاء الموثقون أنفسهم؟ قالوا: هذا أبو لبابة وأصحاب له تخلفوا عنك يا رسول الله وقد أقسموا أن لا يطلقوا أنفسهم حتى تكون أنت الذي تطلقهم فقال رسول الله ﷺ: وأنا أقسم بالله تعالى لا أطلقهم ولا أعذرهم حتى يكون الله تعالى هو الذي يطلقهم فأنزل الله تعالى الآية فأرسل ﵊ إليهم فأطلقهم وعذرهم.
on kişi idiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dönüş vakti gelince onlardan yedisi kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Peygamber (aleyhisselâm) döndüğünde mescitteki yolu onların yanından geçiyordu. Onları görünce: 'Kendilerini bağlayan bu kimseler kimdir?' diye sordu. 'Bu Ebû Lübâbe ve senden geri kalan arkadaşlarıdır ey Allah'ın Resûlü! Sen onları çözmedikçe kendilerini çözmeyeceklerine yemin ettiler' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Ben de Allah Teâlâ'ya yemin ederim ki Allah Teâlâ onları çözmedikçe ben onları çözmeyecek ve mazeretlerini kabul etmeyeceğim' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; Hz. Peygamber (aleyhisselâm) da onlara [haber] gönderip onları çözdü ve mazeretlerini kabul etti.
وفي رواية أخرى عنه أنهم كانوا ثلاثة، وأخرج ابن أبي حاتم عن زيد أنهم كانوا ثمانية، وروي أنهم كانوا خمسة،
İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette onların üç kişi oldukları zikredilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Zeyd'den rivayetinde sekiz kişi oldukları, diğer bir rivayette ise beş kişi oldukları nakledilmiştir.
والروايات متفقة على أن أبا لبابة بن عبد المنذر منهم خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً خروجا إلى الجهاد مع رسول الله ﷺ وَآخَرَ سَيِّئاً تخلفا عنه ﵊ روي هذا عن الحسن، والسدي، وعن الكلبي أن الأول التوبة والثاني الإثم، وقيل: العمل الصالح يعم جميع البر والطاعة والسيّء ما كان ضده، والخلط المزج وهو يستدعي مخلوطا به والأول هنا هو الأول والثاني هو الثاني عند بعض، والواو بمعنى الباء كما نقل عن سيبويه في قولهم: بعت الشاء شاة ودرهما، وهو من باب الاستعارة لأن الباء للإلصاق والواو للجمع وهما من واد واحد، ونقل شارح اللباب عن ابن الحاجب أن أصل المثال بعت الشاء شاة بدرهم أي مع درهم ثم كثر ذلك فأبدلوا من باء المصاحبة واوا فوجب أن يعرب ما بعدها بإعراب ما قبلها كما في قولهم: كل رجل وضيعته، ولا يخفى ما فيه من التكلف. وذكر الزمخشري أن كل واحد من المتعاطفين مخلوط ومخلوط به لأن المعنى خلط كل واحد منهما بالآخر كقولك: خلطت الماء واللبن تريد خلطت كل واحد منهما بصاحبه، وفيه ما ليس في قولك: خلطت الماء باللبن لأنك جعلت الماء مخلوطا واللبن مخلوطا به وإذا قلته بالواو جعلت الماء واللبن مخلوطين ومخلوطا بهما كأنك قلت خلطت الماء واللبن بالماء، وحاصله أن المخلوط به في كل واحد من الخلطين هو المخلوط في الآخر لأن الخلط لما اقتضى مخلوطا به فهو أما الآخر أو غيره والثاني منتف بالأصل والقرينة لدلالة سياق الكلام إذا قيل: خلطت هذا وذاك على أن كلّا منهما مخلوط ومخلوط به وهو أبلغ من أن يقال خلطت أحدهما بالآخر إذ فيه خلط واحد وفي الواو خلطان.
Rivayetler Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'in onlardan biri olduğu hususunda müttefiktir. { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً } “İyi bir ameli karıştırdılar”, yani Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte cihada çıkmayı; { وَآخَرَ سَيِّئاً } “diğer kötü bir amelle”, yani ondan (aleyhisselâm) geri kalmayı. Bu açıklama Hasan ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Kelbî'den ise birincisinin tövbe, ikincisinin ise günah olduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki: Salih amel bütün iyilik ve taatleri kapsar; kötü amel ise bunun zıddı olan her şeydir. Hılt (karıştırma) meczetmektir (birbirine katmaktır); bu da kendisine karıştırılan bir şeyi (mahlûtun bih) gerektirir. Bazılarına göre buradaki birinci [amel] birincisidir, ikincisi de ikincisidir. Sîbeveyh'ten 'Koyunları bir koyun ve bir dirhem karşılığında sattım' sözünde nakledildiği üzere buradaki vav harfi 'bâ' manasındadır; bu istiare kabilindendir, çünkü 'bâ' bitiştirme (ilsâk), 'vav' ise cem etme içindir ve her ikisi de aynı vadidendir. el-Lübâb şârihi İbnü'l-Hâcib'den nakletmiştir ki misalin aslı 'Koyunları bir dirhem ile birlikte bir koyuna sattım' şeklindedir, sonra bu kullanım çoğalınca musâhabet bildiren bâ harfi yerine vav getirdiler; dolayısıyla 'Her adam ve zanaatı' sözünde olduğu gibi sonrasındakinin öncekine göre îrab edilmesi vacip oldu; bunda ne derece zorlama olduğu ise gizli değildir. Zemahşerî birbirine atfedilen her iki amelin de hem karıştıran hem de kendisine karıştırılan olduğunu zikretmiştir; zira mana, her birini diğeriyle karıştırmaktır; nitekim 'Suyu ve sütü karıştırdım' dediğinde her birini diğeriyle karıştırdığını kastetmiş olursun. Bunda, 'Suyu süte karıştırdım' sözünde olmayan bir mana vardır; çünkü öyle dediğinde suyu karıştırılan, sütü ise kendisine karıştırılan yapmış olursun. Vav ile söylediğinde ise hem suyu hem sütü hem karıştırılan hem de kendilerine karıştırılan yapmış olursun; sanki 'Suyu ve sütü suyla karıştırdım' demiş gibi olursun. Netice şudur: İki karıştırmadan her birinde kendisine karıştırılan şey, diğerinde karıştırılan şeydir; çünkü karıştırma kendisine karıştırılan bir şeyi gerektirdiğinde bu ya diğeridir ya da başkasıdır. İkincisi asıl ve karine gereği menfidir; zira 'Bunu ve şunu karıştırdım' denildiğinde kelamın akışı her ikisinin de hem karıştırılan hem kendisine karıştırılan olduğuna delalet eder. Bu, 'Birini diğeriyle karıştırdım' denilmesinden daha beliğdir; çünkü orada tek bir karıştırma, vav kullanımında ise iki karıştırma vardır.
واعترض بأن خلط أحدهما بالآخر يستلزم خلط الآخر به ففي كل من الواو والباء خلطان فلا فرق، وأجيب بأن الواو تفيد الخلطين صريحا بخلاف الباء فالفرق متحقق، وفيه تسليم حديث الاستلزام ولا يخفى أن فيه خلطا حيث لم يفرق فيه بين الخلط والاختلاط، والحق أن اختلاط أحد الشيئين بالآخر مستلزم لاختلاط الآخر به وأما خلط أحدهما بالآخر فلا يستلزم خلط الآخر به لأن خلط الماء باللبن مثلا معناه أن يقصد الماء أولا أو يجعل مخلوطا باللبن وظاهر أنه لا يستلزم أن يقصد اللبن أولا بل ينافيه، فعلى هذا معنى خلط العمل الصالح بالسيىء أنهم أتوا أولا بالصالح ثم استعقبوه سيئا ومعنى خلط السيّء بالصالح أنهم أتوا أولا بالسيىء ثم أردفوه بالصالح، وإلى هذا يشير كلام السكاكي حيث جعل تقدير الآية خلطوا عملا صالحا بسيىء وآخر سيئا بصالح أي تارة أطاعوا وأحبطوا الطاعة بكبيرة وأخرى عصوا وتداركوا المعصية بالتوبة وهو ظاهر في أن العمل الصالح والسيّء في أحد الخلطين غيرهما في الخلط الآخر، وكلام الزمخشري ظاهر في اتحادهما وفيه ما فيه، ولذلك رجح ما ذهب إليه السكاكي لكن ما ذكره من الإحباط ميل إلى مذهب المعتزلة، وادعى بعضهم أن ما في الآية نوع من البديع يسمى الاحتباك والأصل خلطوا عملا صالحا بآخر سيىء وخلطوا آخر سيئا بعمل صالح هو خلاف الظاهر.
Buna, bir şeyi diğeriyle karıştırmanın diğerinin de onunla karışmasını gerektireceği, dolayısıyla hem vav hem de bâ harfinde iki karıştırma bulunduğu ve aralarında fark olmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Buna ise vav harfinin iki karıştırmayı sarahaten ifade ettiği, bâ harfinin ise böyle olmadığı, dolayısıyla farkın gerçekleştiği şeklinde cevap verilmiştir. Bu cevapta gerektirme (istilzam) kabul edilmiştir; ancak karıştırma (hılt) ile karışma (ihtilât) arasında ayrım yapılmadığından burada bir yanılgı olduğu gizli değildir. Hakikat şudur ki iki şeyden birinin diğeriyle karışması (ihtilâtı), diğerinin de onunla karışmasını gerektirir; fakat birini diğeriyle karıştırmak (hılt), diğerinin de onunla karıştırılmasını gerektirmez. Çünkü mesela suyu süte karıştırmanın manası, önce suyun hedeflenmesi veya süte karıştırılan kılınmasıdır; bunun önce sütün hedeflenmesini gerektirmeyeceği, bilakis buna aykırı olduğu açıktır. Buna göre salih ameli kötü amele karıştırmanın manası, önce salih ameli işleyip peşinden kötü amel getirmeleridir; kötü ameli salih amele karıştırmanın manası ise önce kötü ameli işleyip ardından salih ameli eklemeleridir. Sekkâkî'nin ayetin takdirini 'Salih bir ameli kötüyle ve kötü bir ameli de salihle karıştırdılar' şeklinde yapması bu hususa işaret eder; yani kimi zaman itaat ettiler ve büyük günahla itaati heba ettiler, kimi zaman da isyan ettiler ve isyanı tövbe ile telafi ettiler. Bu açıklama, iki karıştırmadan birindeki salih ve kötü amelin diğer karıştırmadakinden farklı olduğuna delalet eder. Zemahşerî'nin sözü ise her ikisinin aynı olduğuna açıktır ki onda da eleştirilecek yönler vardır. Bu yüzden Sekkâkî'nin benimsediği görüş tercih edilmiştir; ancak onun 'ihbât' (amellerin boşa gitmesi) zikretmesi Mu'tezile mezhebine bir meyil taşır. Bazıları ayette 'ihtibâk' adı verilen bedî' sanatının bir türü bulunduğunu, aslının da 'Salih bir ameli diğer kötü amele karıştırdılar ve diğer kötü ameli de salih bir amele karıştırdılar' şeklinde olduğunu iddia etmişlerdir ki bu zahire aykırıdır.
واستظهر ابن المنير كون الخلط مضمنا معنى العمل والعدول عن الباء لذلك كأنه قيل: عملوا عملا صالحا وآخر سيئا، وأنا أختار أن الخلط بمعنى الجمع هنا وإذا اعتبر السياق وسبب النزول يكون المراد من العمل الصالح
İbnü'l-Münîr, karıştırma (hılt) kelimesinin 'amel etmek' manasını tazammun ettiğini, 'bâ' harfinden vazgeçilmesinin de bu yüzden olduğunu, sanki 'Salih bir amel ve diğer kötü bir amel işlediler' denilmiş gibi olduğunu kuvvetli görmüştür. Ben ise burada karıştırmanın cem etmek (bir araya getirmek) manasında olduğunu tercih ediyorum. Siyak ve nüzul sebebi dikkate alındığında salih amelden maksat,
الاعتراف بالذنوب من التخلف عن الغزو وما معه ومن السيّء تلك الذنوب أنفسها ويكون المقصود بالجمع المتوجه إليه أولا بالضم هو الاعتراف، والتعبير عن ذلك بالخلط للإشارة إلى وقوع ذلك الاعتراف على الوجه الكامل حتى كأنه تخلل الذنوب وغير صفتها، وإذا لم يعتبر سبب النزول يجوز أن يراد من العمل الصالح الاعتراف بالذنوب مطلقا ومن السيّء الذنوب كذلك وتمام الكلام بحاله، ويجوز أن يراد من العمل الصالح والسيّء ما صدر من الأعمال الحسنة والسيئة مطلقا، ولعل المتوجه إليه أولى على هذا أيضا ليجمع العمل الصالح إذ بضمه يفتح باب الخير
savaştan geri kalma ve beraberindeki günahları itiraf etmektir; kötü amelden maksat ise bizzat o günahların kendisidir. Bir araya getirmede asıl kastedilen ve ilk olarak eklenmesi hedeflenen şey ise itiraftır. Bunun 'karıştırma' ile ifade edilmesi, o itirafın sanki günahların arasına girip onların vasfını değiştirecek derecede kâmil bir surette vuku bulduğuna işaret etmek içindir. Nüzul sebebi dikkate alınmadığında ise salih amelden maksadın mutlak olarak günahları itiraf etmek, kötü amelden maksadın da yine mutlak olarak günahlar olması caizdir ve sözün tamamı bu hali üzeredir. Salih ve kötü amelden maksadın mutlak manada sadır olan iyi ve kötü ameller olması da caizdir. Bu duruma göre de ilk yönelinen şeyin salih ameli cem etmek olması daha evladır; zira onun eklenmesiyle hayır kapısı açılır.
ففي الخبر «أتبع السيئة بالحسنة تمحها» ،
Nitekim hadiste: “Kötülüğün peşinden iyilik yap ki onu silsin” buyrulmuştur.
وقد حمل بعضهم الحسنة فيه على مطلقها،
Bazıları buradaki haseneyi (iyiliği) mutlak anlamına hamletmişlerdir.
وأخرج ابن سعد عن الأسود بن قيس قال: لقي الحسن بن علي رضي الله تعالى عنهما يوما حبيب ابن مسلمة فقال: يا حبيب رب مسير لك في غير طاعة الله تعالى فقال: أما مسيري إلى أبيك فليس من ذلك قال: بلى ولكنك أطعت معاوية على دنيا قليلة زائدة فلئن قام بك في دنياك فلقد قعد بك في دينك ولو كنت إذ فعلت شرا فعلت خيرا كان ذلك كما قال الله تعالى: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً ولكنك كما قال الله تعالى: كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ [المطففين: ١٤]
İbn Sa'd el-Esved b. Kays'tan şöyle rivayet etmiştir: Hasan b. Ali (radıyallâhu anhümâ) bir gün Habîb b. Mesleme ile karşılaştı ve: 'Ey Habîb! Nice seferlerin vardır ki Allah Teâlâ'ya taat dışındadır' dedi. Habîb: 'Babana karşı yaptığım sefere gelince, o bunlardan değildir' dedi. Hasan: 'Bilakis öyledir; fakat sen azıcık, geçici bir dünya için Muâviye'ye itaat ettin. Şayet o senin dünyanı ayakta tuttuysa, andolsun ki dinini yerle bir etmiştir! Eğer sen kötülük yaptığında bir de iyilik yapsaydın, bu tıpkı Allah Teâlâ'nın: { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } “İyi bir ameli diğer kötü bir amelle karıştırdılar” buyurduğu gibi olurdu; fakat sen Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır! Bilakis kazanmakta oldukları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır” [Mutaffifîn: 14] buyurduğu kimse gibisin' dedi.
والتعبير بالخلط حينئذ يمكن أن يكون لما في ذلك من التغيير أيضا، وربما يراد بالخلط مطلق الجمع من غير اعتبار أولية في البين والتعبير بالخلط لعله لمجرد الإيذان بالتخلل فإن الجمع لا يقتضيه، ويشعر بهذا الحمل ما أخرجه أبو الشيخ والبيهقي عن مطرف قال: إني لأستلقي من الليل على فراشي وأتدبر القرآن فأعرض أعمالي على أعمال أهل الجنة فإذا أعمالهم شديدة كانوا قليلا من الليل ما يهجعون يبيتون لربهم سجّدا وقياما أمن هو قانت آناء الليل ساجدا وقائما فلا أراني منهم فأعرض نفسي على هذه الآية ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ [المدثر: ٤٢، ٤٣] إلى قوله سبحانه: نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ [المدثر: ٤٦] فأرى القوم مكذبين فلا أراني فيهم فأمر بهذه الآية وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ إلخ وأرجو أن أكون أنا وأنتم يا إخوتاه منهم، وكذا ما أخرجاه وغيرهما عن أبي عثمان النهدي قال:
Bu durumda hılt (karıştırma) ile ifade edilmesi, bunda da bir değişiklik bulunmasından ötürü olabilir. Bazen hılt ile arada bir öncelik gözetilmeksizin mutlak bir araya getirme kastedilebilir; hılt tabirinin kullanılması ise belki de sırf araya girmeyi hissettirmek içindir, zira cem etmek bunu gerektirmez. Ebû’ş-Şeyh ve Beyhakî'nin Mutarrif'ten rivayet ettiği şu söz bu manaya işaret etmektedir: 'Gece yatağıma uzanır, Kur'an'ı tefekkür ederim. Kendi amellerimi cennet ehlinin amelleriyle karşılaştırırım; bir de bakarım ki onların amelleri çok çetindir; { كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ } 'Geceleri pek az uyurlardı', { يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } 'Rableri için secde ederek ve kıyamda durarak gecelerlerdi', { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً } 'Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak itaat eden kimse gibi midir?' Kendimi onlardan biri olarak göremem. Sonra nefsimi şu ayetle karşılaştırırım: { ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ } “Sizi Sekar'a (cehenneme) ne sürükledi? Dediler ki: Biz namaz kılanlardan değildik” [Müddessir: 42-43] ayetinden Allah Sübhânehu'nun: { نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } “Ceza gününü yalanlardık” [Müddessir: 46] ayetine kadar; o topluluğun yalanlayıcılar olduğunu görürüm, kendimi onların arasında da göremem. Sonra şu ayete gelirim: { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler...” ve ey kardeşlerim, kendimin ve sizin onlardan olmasını umarım.' Yine o ikisinin ve başkalarının Ebû Osmân en-Nehdî'den rivayet ettikleri şu söz de böyledir:
ما في القرآن آية أرجى عندي لهذه الأمة من قوله سبحانه: وَآخَرُونَ إلخ والظاهر أنه لم يفهم منها صدور التوبة من هؤلاء الآخرين بل ثبت لهم الحكم المفهوم من قوله سبحانه: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ مطلقا وإلا فهي وكثير من الآيات التي في هذا الباب سواء وأرجى منها عندي قوله تعالى: قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزمر: ٥٣] والمشهور أن الآية يفهم منها ذلك لأن التوبة من الله سبحانه بمعنى قبول التوبة وهو يقتضي صدورها عنهم فكأنه قيل: وآخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملا صالحا وآخر سيئا فتابوا عسى إلخ.
“Kur'an'da bu ümmet için benim nazarımda Allah Sübhânehu'nun: { وَآخَرُونَ } “Diğerleri ise...” ayetinden daha ümit verici bir ayet yoktur.” Zahir olan şu ki o, bu ayetten bu diğer kimselerden mutlaka bir tövbe sadır olduğunu anlamamış, bilakis Allah Sübhânehu'nun: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder” buyruğundan anlaşılan hükmün mutlak olarak onlar için sabit olduğunu anlamıştır; aksi takdirde bu ayet, bu bapta geçen pek çok ayetle eşit olurdu. Bana göre ise ondan daha çok ümit verici olanı, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “De ki: Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [Zümer: 53] buyruğudur. Meşhur olan ise ayetten bunun anlaşıldığıdır; çünkü Allah Sübhânehu'nun tövbesi, tövbeyi kabul etmesi manasındadır ve bu da onlardan bir tövbenin sadır olmasını iktiza eder; sanki 'Günahlarını itiraf eden, salih bir ameli kötü bir amelle karıştıran ve ardından tövbe eden diğer kimseler... Umulur ki...' denilmiş gibidir.
وجعل غير واحد الاعتراف دالا على التوبة ولعل ذلك لما بينهما من اللزوم عرفا، وقال الشهاب: لأنه توبة إذا اقترن بالندم والعزم على عدم العود، وفيه أن هذا قول بالعموم والخصوص وقد ذكروا أن العام لا يدل على الخاص بإحدى الدلالات الثلاث، وكلمة عَسَى للأطماع وهو من أكرم الأكرمين إيجاب وأي إيجاب، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تعليل لما أفادته من وجوب القبول، وليس هو الوجوب الذي يقوله المعتزلة كما لا يخفى أي إنه تعالى كثير المغفرة والرحمة يتجاوز عن التائب ويتفضل عليه خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً
Pek çok âlim, itirafı tövbeye delalet eden bir husus kılmıştır; bu da belki örfen aralarındaki lüzum ilişkisindendir. Şihâb şöyle demiştir: 'Çünkü pişmanlık ve bir daha dönmeme azmiyle birleştiğinde itiraf tövbedir.' Ancak bunda umum-husus ilişkisi söz konusudur ve âlimler umumi olanın üç delalet türünden biriyle hususi olana delalet etmeyeceğini belirtmişlerdir. { عَسَى } 'asâ' kelimesi umdurmak içindir; kerem sahiplerinin en keremlisinden olunca ise kesinlik bildirir, hem de ne kesinlik! Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu, kabulün vacip olmasından anlaşılan mananın gerekçesidir; bu da gizli olmadığı üzere Mu'tezile'nin söylediği vaciplik değildir; yani O Teâlâ mağfireti ve merhameti çok olandır, tövbe edeni bağışlar ve ona lütufta bulunur. { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al”.
أخرج غير واحد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم لما انطلقوا أطلقوا فجاؤوا بأموالهم فقالوا: يا رسول الله هذه أموالنا فتصدق بها عنا واستغفر لنا فقال ﵊: ما أمرت أن آخذ من أموالكم شيئا فنزلت الآية فأخذ ﷺ منها الثلث
Pek çok müfessir İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan şöyle rivayet etmiştir: Onlar serbest bırakılıp bağları çözülünce mallarıyla geldiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar bizim mallarımızdır; bizim adımıza bunları sadaka olarak ver ve bizim için mağfiret dile' dediler. Peygamber (aleyhisselâm): 'Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım' buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi ve Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) mallarının üçte birini aldı,
كما جاء في بعض الروايات، فليس المراد من الصدقة الصدقة المفروضة أعني الزكاة لكونها مأمورا بها وإنما هي على ما قيل كفارة لذنوبهم حسبما ينبىء عنه قوله ﷿: تُطَهِّرُهُمْ أي عما تلطخوا به من أوضار التخلف. وعن الجبائي أن
nitekim bazı rivayetlerde böyle gelmiştir. Dolayısıyla sadakadan maksat farz olan sadaka yani zekât değildir; zira zekât zaten emredilmiştir. Bilakis bu sadaka, denildiğine göre Allah Azze ve Celle'nin: { تُطَهِّرُهُمْ } “onları temizlersin” buyruğunun haber verdiği üzere onların savaştan geri kalma kirlerinden arınmaları için günahlarına bir kefarettir. Cübbâî'den ise
المراد بها الزكاة وأمر ﷺ بأخذها هنا دفعا لتوهم إلحاقهم ببعض المنافقين فإنها لم تكن تقبل منه كما علمت وأمر التطهير سهل، وأيا ما كان فضمير أموالهم لهؤلاء المعترفين، وقيل: إنه على الثاني راجع لأرباب الأموال مطلقا، وجمع الأموال للإشارة إلى أن الأخذ من سائر أجناس المال، والجار والمجرور متعلق بخذ ويجوز أن يتعلق بمحذوف وقع حالا من صَدَقَةً والتاء في تُطَهِّرُهُمْ للخطاب. وقرىء بالجزم على أنه جواب الأمر والرفع على أن الجملة حال من فاعل خُذْ أو صفة لصدقة بتقدير بها لدلالة ما بعده عليه أو مستأنفة كما قال أبو البقاء، وجوز على احتمال الوصفية أن تكون التاء للغيبة وضمير المؤنث للصدقة فلا حاجة بنا إلى بها. وقرىء تطهرهم من أطهره بمعنى طهره وَتُزَكِّيهِمْ بِها بإثبات الياء وهو خبر مبتدأ محذوف والجملة حال من الضمير في الأمر أو في جوابه وقيل استئناف أي وأنت تزكيهم بها أي تنمي بتلك الصدقة حسناتهم وأموالهم أو تبالغ في تطهيرهم، وكون المراد ترفع منازلهم من منازل المنافقين إلى منازل الأبرار المخلصين ظاهر في أن القوم كانوا منافقين والمصحح خلافه، هذا على قراءة الجزم في تُطَهِّرُهُمْ وأما على قراءة الرفع فتزكيهم عطف عليه، وظاهر ما في الكشاف يدل على أن التاء هنا للخطاب لا غير لقوله سبحانه: بِها والحمل على أن الصدقة تزكيهم بنفسها بعيد عن فصاحة التنزيل. وقرأ مسلمة ابن محارب «تزكهم» بدون الياء وَصَلِّ عَلَيْهِمْ أي ادع لهم واستغفر، وعدي الفعل بعلى لما فيه من معنى العطف لأنه من الصلوين، وإرادة المعنى اللغوي هنا هو المتبادر، والحمل على صلاة الميت بعيد وإن روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ولذا استدل بالآية على استحباب الدعاء لمن يتصدق، واستحب الشافعي في صفته أن يقول للمتصدق آجرك الله فيما أعطيت وجعله لك طهورا وبارك لك فيما أبقيت. وقال بعضهم: يجب على الإمام الدعاء إذا أخذ، وقيل: يجب في صدقة الفرض ويستجب في صدقة التطوع، وقيل: يجب على الإمام ويستحب للفقير وألحق الاستحباب مطلقا إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ تعليل للأمر بالصلاة، والسكن السكون وما تسكن النفس إليه من الأهل والوطن مثلا وعلى الأول جعل الصلاة نفس السكن، والاطمئنان مبالغة وعلى الثاني يكون المراد تشبيه صلاته ﵊ في الالتجاء إليها بالسكن والأول أولى أي إن دعاءك تسكن نفوسهم إليه وتطمئن قلوبهم به إلى الغاية ويثقون بأنه سبحانه قبلهم.
bununla zekâtın kastedildiği ve Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu sadakayı almasının, onların bazı münafıklara ilhak edilmesi vehmini defetmek için emredildiği nakledilmiştir; zira bildiğin gibi münafıktan zekât kabul edilmezdi, temizleme meselesi ise kolaydır. Her ne olursa olsun 'mallarından' ifadesindeki zamir bu itiraf edenlere aittir. İkinci görüşe göre ise mutlak olarak mal sahiplerine raci olduğu söylenmiştir. Malların çoğul getirilmesi, almanın her türlü mal cinsinden olduğuna işaret etmek içindir. Car ve mecrur (min emvâlihim), 'huz' fiiline taalluk eder; { صَدَقَةً } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. { تُطَهِّرُهُمْ } fiilindeki 'tâ' hitap içindir. Bu fiil emrin cevabı olarak cezm ile; 'huz' fiilinin failinden hâl veya sonrasının delaletiyle takdir edilen 'bihâ' zamiri ile 'sadaka' kelimesinin sıfatı yahut Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi müste'nefe bir cümle olarak ref ile de okunmuştur. Sıfat olma ihtimaline göre 'tâ'nın gaib dişil için olması ve zamirin sadakaya raci olması caiz görülmüştür; bu durumda 'bihâ' takdirine ihtiyacımız kalmaz. 'Tuttahhiruhum' şeklinde, temizledi manasında 'et-tahare'den de okunmuştur. { وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “ve onunla onları arındırırsın” ifadesi 'yâ' harfinin sübutuyla okunmuştur; bu da mahzuf bir mübtedanın haberidir ve cümle emrin failindeki zamirden yahut onun cevabından hâldir; istînâf olduğu da söylenmiştir; yani 'Sen o sadaka ile onları arındırırsın', yani o sadaka vesilesiyle onların sevaplarını ve mallarını artırırsın yahut onları temizlemede mübalağa edersin. Kastedilenin 'onların derecelerini münafıkların derecelerinden ihlaslı iyilerin derecelerine yükseltirsin' manası olması, o topluluğun münafık olduklarına açıktır; oysa tashih edilen görüş bunun aksidir. Bu açıklama, { تُطَهِّرُهُمْ } fiilinin cezm ile okunması haline göredir; ref ile okunması haline göre ise 've tüzekkîhim' ona matuftur. Keşşâf'taki ifadenin zahiri, Allah Sübhânehu'nun { بِها } buyruğu sebebiyle buradaki 'tâ'nın sadece hitap için olduğuna delalet eder; sadakanın bizzat kendisinin onları arındırdığı manasına hamletmek ise Kur'an'ın fesahatinden uzaktır. Mesleme b. Muhârib 'yâ' harfi olmaksızın 'tüzekkihim' şeklinde okumuştur. { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } “Onlara dua et”, yani onlar için dua et ve bağışlanma dile. Bu fiil, şefkat ve yönelme manası taşıdığı için 'alâ' ile müteaddi kılınmıştır; zira bu kelime 'salaveyn' kökünden gelir. Burada ilk akla gelen lügat manasının kastedilmesidir; İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edilmiş olsa bile cenaze namazına hamletmek uzaktır. Bu sebeple ayetten, sadaka veren kimseye dua etmenin müstehap olduğuna delil getirilmiştir. İmam Şâfiî bu duanın şekli hakkında sadaka verene: 'Verdiğin şeyde Allah sana ecir versin, onu senin için temizleyici kılsın ve geride bıraktığın malını da senin için bereketli eylesin' demeyi müstehap görmüştür. Bazıları: 'İmam sadakayı aldığında dua etmesi vaciptir' demiştir. Farz sadakada vacip, nafile sadakada ise müstehap olduğu da söylenmiştir. İmama vacip, fakire ise müstehap olduğu söylenmiş; mutlak olarak müstehap olduğu hükmü de eklenmiştir. { إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” buyruğu dua emrinin illetidir. Seken; sükûnet ve insanın nefsinin mesela ailesi ve vatanı gibi kendisiyle huzur bulduğu şeydir. Birinci manaya göre mübalağa yoluyla dua bizzat seken (sükûnet) ve itminan kılınmıştır; ikinci manaya göre ise Hz. Peygamber (aleyhisselâm)'ın duasına sığınma hususunda ona sığınılan bir meskene teşbih edilmesi kastedilmiştir, birincisi daha evladır; yani şüphesiz senin duanla onların nefisleri son derece huzur ve kalpleri itminan bulur ve Allah Sübhânehu'nun kendilerini kabul ettiğine güvenirler.
وقرأ غير واحد من السبعة «صلواتك» بالجمع مراعاة لتعدد المدعو لهم وَاللَّهُ سَمِيعٌ يسمع الاعتراف بالذنب والتوبة والدعاء عَلِيمٌ بما في الضمائر من الندم والغم لما فرط وبالإخلاص في التوبة والدعاء أو سميع يجيب دعاءك لهم عليم بما تقتضيه الحكمة، والجملة حينئذ تذييل للتعليل مقرر لمضمونه وعلى الأول تذييل لما سبق من الآيتين وحقق لما فيهما أَلَمْ يَعْلَمُوا الضمير إما للمتوب عليهم والمراد تمكين قبول توبتهم في قلوبهم والاعتداد بصدقاتهم وإما لغيرهم والمراد التحضيض على التوبة والصدقة والترغيب فيهما.
Yedi kıraat imamından birden fazlası, kendilerine dua edilenlerin çokluğunu gözeterek 'salavâtüke' şeklinde çoğul okumuştur. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”, günahı itirafı, tövbeyi ve duayı işitir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, geçmiş kusurlardan ötürü kalplerdeki pişmanlığı ve kederi, tövbe ve duadaki ihlası bilir yahut dualarına icabet eden bir 'semî', hikmetin gerektirdiğini bilen bir 'alîm'dir. Bu cümle o takdirde gerekçelendirmenin tezyili (pekiştirici tamamlayıcısı) olup içeriğini teyit eder; birinci takdire göre ise geçen iki ayetin tezyili olup onlardaki manayı tahakkuk ettirir. { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi ki...”, zamir ya tövbeleri kabul edilenlere aittir ve maksat tövbelerinin kabulünün kalplerinde pekişmesi ve sadakalarına itibar edilmesidir; ya da başkalarına aittir ve maksat tövbeye ve sadakaya teşvik ve rağbet ettirmektir.
وقرىء تعلموا بالتاء وهو على الأول التفات وعلى الثاني بتقدير قل، وجوز أن يكون الضمير للتائبين وغيرهم على أن يكون المقصود التمكين والتحضيض لا غير، واختار بعضهم كونه للغير لا غير لما روي أنه لما نزلت توبة هؤلاء التائبين قال الذين لم يتوبوا من المتخلفين هؤلاء كانوا معنا بالأمس لا يكلمون ولا يجالسون فما لهم اليوم فنزلت، ويشعر صنيع الجمهور باختيار الأول وهو الذي يقتضيه سياق الآية، والخبر لم نقف على سند له يعول عليه أي ألم يعلم هؤلاء التائبون أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ الصحيحة الخالصة عَنْ عِبادِهِ المخلصين فيها، وتعدية القبول بعن لتضمنه معنى التجاوز والعفو أي يقبل ذلك متجاوزا عن ذنوبهم التي تابوا عنها، وقيل: عن بمعنى من والضمير إما للتأكيد أوله مع التخصيص بمعنى أن الله سبحانه يقبل التوبة لا غيره أي أنه تعالى يفعل ذلك البتة لما قرر أن ضمير
'Tâ' ile 'elem ta'lemû' şeklinde de okunmuştur; bu, birinci ihtimale göre iltifât (hitaba dönüş), ikinciye göre ise 'Kul' (De ki) takdiriyle olur. Maksadın sırf pekiştirme ve teşvik olması kaydıyla zamirin hem tövbe edenlere hem de başkalarına ait olması da caiz görülmüştür. Bazıları ise zamirin sırf başkalarına ait olduğunu tercih etmişlerdir; çünkü rivayet edildiğine göre bu tövbe edenlerin tövbesi inince, geride kalıp tövbe etmeyenler: 'Bunlar dün bizimle beraberdiler; kendileriyle konuşulmuyor ve oturulmuyordu, bugün onlara ne oldu?' demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Ancak cumhurun tutumu birinci tercihi hissettirmektedir ve ayetin siyakının gerektirdiği de budur; mezkûr rivayetin ise güvenilecek bir senedine rastlamadık. Yani 'Bu tövbe edenler bilmediler mi ki' { أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } “şüphesiz Allah'tır O, tövbeyi kabul eden”, yani sahih ve halis tövbeyi, { عَنْ عِبادِهِ } “kullarından”, onda ihlaslı olan kullarından. Kabul fiilinin 'an' harf-i cerri ile geçişli kılınması, bağışlama ve affetme manasını tazammun etmesindendir; yani tövbe ettikleri günahlarını bağışlayarak bunu kabul eder. 'An' harfinin 'min' manasında olduğu da söylenmiştir. Zamir ya tekit içindir ya da tahsis ile birlikte tekit içindir; yani Allah Sübhânehu'dur tövbeyi kabul eden, başkası değil; yani O Teâlâ bunu kesinlikle yapar; nitekim fasl zamirinin
الفصل يفيد ذلك والخبر المضارع من مواقعه، وجعل بعضهم التخصيص بالنسبة إلى الرسول ﷺ أي إنه جل وعلا يقبل التوبة لا رسوله ﵊ لأن كثرة رجوعهم إليه مظنة لتوهم ذلك، والمراد بالعباد إما أولئك التائبون ووضع الظاهر موضع الضمير للإشعار بعلية ما يشير إليه القبول وإما كافة العباد وهم داخلون في ذلك دخولا أوليا وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ أي يقبلها قبول من يأخذ شيئا ليؤدي بدله فالأخذ هنا استعارة للقبول، وجوز أن يكون إسناد الأخذ إلى الله تعالى مجازا مرسلا، وقيل: نسبة الأخذ إلى الرسول في قوله سبحانه: خُذْ ثم نسبته إلى ذاته تعالى إشارة إلى أن أخذ الرسول ﵊ قائم مقام أخذ الله تعالى تعظيما لشأن نبيه ﷺ كما في قوله تعالى:
bunu ifade ettiği ve muzari haberin de bunun yerlerinden olduğu ortaya konulmuştur. Bazıları tahsisi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e nispetle yapmışlardır; yani tövbeyi kabul eden O Celle ve Alâ'dır, Resûlü (aleyhisselâm) değildir; zira onların Hz. Peygamber'e çokça müracaat etmeleri böyle bir vehme yol açabilecek bir durumdur. 'Kullarından' ifadesiyle ya o tövbe edenler kastedilmiştir ve kabulün işaret ettiği illeti hissettirmek için zamir yerine zahir isim konulmuştur; ya da bütün kullar kastedilmiştir ve o tövbe edenler de buna öncelikli olarak dâhildirler. { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “ve sadakaları alan da O'dur”, yani karşılığını vermek üzere bir şeyi alan kimsenin kabulü gibi kabul eder; dolayısıyla buradaki alma (ahz), kabulden istiaredir. Almanın Allah Teâlâ'ya isnadının mecâz-ı mürsel olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: Allah Sübhânehu'nun { خُذْ } 'Al' buyruğunda almanın Resûl'e, sonra da O Teâlâ'nın kendi zatına nispet edilmesi; Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şanını yüceltmek için Resûl'ün (aleyhisselâm) almasının Allah Teâlâ'nın alması makamına kaim olduğuna bir işarettir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir:
إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الفتح: ١٠] فهو على حقيقته وهو معنى حسن إلا أن في دعوى الحقيقة ما لا يخفى، والمختار عندي أن المراد بأخذ الصدقات الاعتناء بأمرها ووقوعها عنده سبحانه موقعا حسنا، وفي التعبير به ما لا يخفى من الترغيب.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [Fetih: 10]. Bu mecaz üzere değil hakikati üzeredir ve güzel bir manadır; ancak hakikat iddiasındaki durum da gizli değildir. Benim benimsediğim tercih ise sadakaların alınmasından maksadın, onun durumuna ihtimam gösterilmesi ve Allah Sübhânehu katında güzel bir kabul görmesi olduğudur. Bu tabirde teşvik ediciliğin bulunduğu açıktır.
وقد أخرج عبد الرزاق عن أبي هريرة أن الله تعالى يقبل الصدقة إذا كانت من طيب ويأخذها بيمينه وأن الرجل ليتصدق بمثل اللقمة فيربيها له كما يربي أحدكم فصيله أو مهره فتربو في كف الله تعالى حتى تكون مثل أحد.
Nitekim Abdürrezzâk Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir ki: 'Allah Teâlâ helal ve temiz kazançtan olduğu takdirde sadakayı kabul eder ve onu sağ eliyle alır. Kişi bir lokma kadar sadaka verir de sizden birinin tayını veya sıpasını büyüttüğü gibi Allah onu büyütür; nihayet o sadaka Allah Teâlâ'nın avucunda Uhud dağı kadar olur.'
وأخرج الدارقطني في الافراد عن ابن عباس قال: «قال رسول الله ﷺ تصدقوا فإن أحدكم يعطي اللقمة أو الشيء فيقع في يد الله ﷿ قبل أن يقع في يد السائل ثم تلا هذه الآية» .
Dârekutnî el-Efrâd'da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: ‘Sadaka veriniz; zira sizden biri bir lokmayı veya bir şeyi verir de o, isteyenin eline düşmeden önce Allah Azze ve Celle’nin eline düşer.’ Sonra bu ayeti okudu.”
وفي بعض الروايات ما يدل على أنه ليس هناك أخذ حقيقة،
Bazı rivayetlerde ise orada hakiki manada bir almanın olmadığına delalet eden hususlar vardır.
فقد أخرج ابن المنذر وغيره عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ والذي نفسي بيده ما من عبد يتصدق بصدقة طيبة من كسب طيب ولا يقبل الله تعالى إلا طيبا ولا يصعد إلى السماء إلا طيب فيضعها في حق إلا كانت كأنما يضعها في يد الرحمن فيربيها له كما يربي أحدكم فلوه أو فصيله حتى إن اللقمة أو التمرة لتأتي يوم القيامة مثل الجبل العظيم» .
Nitekim İbnü'l-Münzir ve diğerleri Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: ‘Nefsim elinde olan Zât'a yemin ederim ki bir kul helal ve temiz kazançtan güzel bir sadaka verir -ki Allah Teâlâ ancak helal ve temiz olanı kabul eder ve semaya ancak temiz olan yükselir- ve onu hak eden yere koyarsa; o sadaka sanki Rahmân'ın eline konulmuş gibi olur ve sizden birinin tayını veya sıpasını büyüttüğü gibi O da onu büyütür; nihayet o bir lokma veya bir hurma, kıyamet günü büyük bir dağ gibi gelir.’
وتصديق ذلك في كتاب الله تعالى ألم يعلموا أن الله يقبل التوبة الآية. و «أل» في الصدقات يحتمل أن تكون عوضا عن المضاف إليه أي صدقاتهم وأن تكون للجنس أي جنس الصدقات المندرج فيه صدقاتهم اندراجا أوليا وهو الذي يقتضيه ظاهر الأخبار وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ تأكيد لما عطف عليه وزيادة تقرير لما يقرره مع زيادة معنى ليس فيه أي ألم يعلموا أنه سبحانه المختص المتأثر ببلوغ الغاية القصوى من قبول التوبة والرحمة وذلك شأن من شؤونه وعادة من عوائده المستمرة، وقيل غير ذلك، والجملتان في حيز النصب بيعلموا يسد كل واحدة منهما مسد مفعولية وَقُلِ اعْمَلُوا ما تشاؤون من الأعمال فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ خيرا كان أو شرا، والجملة تعليل لما قبله أو تأكيد لما يستفاد منه من الترغيب والترهيب والسين للتأكيد كما قررنا أي يرى الله تعالى البتة وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ عطف على الاسم الجليل، والتأخير عن المفعول للإشعار بما بين الرؤيتين من التفاوت، والمراد من رؤية العمل عند جمع الاطلاع عليه وعلمه علما جليا، ونسبة ذلك للرسول ﵊ والمؤمنين باعتبار أن الله تعالى لا يخفى ذلك عنهم ويطلعهم عليه إما بالوحي أو بغيره.
Bunun doğrulaması da Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki: { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } 'Bilmediler mi ki Allah tövbeyi kabul edendir...' ayetindedir.” Sadakalar kelimesindeki 'el' takısının muzafun ileyhin yerine olması, yani 'onların sadakaları' manasında olması muhtemel olduğu gibi; cins için olması, yani onların sadakalarının da öncelikli olarak dâhil olduğu genel sadaka cinsi manasında olması da muhtemeldir ki haberlerin zahirinin iktiza ettiği de budur. { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Ve şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” ifadesi, matufun aleyhi tekit ve onun ortaya koyduğu hükmü teyit etmekle birlikte onda olmayan ilave bir manayı da içerir; yani bilmediler mi ki tövbeyi kabul etmede ve merhamette nihai sınıra ulaşmak yalnızca O Sübhânehu'ya mahsustur ve bu O'nun şanlarından bir şan ve sürekli devam eden adetlerinden bir adettir. Başka şeyler de söylenmiştir. Bu iki cümle 'ya'lemû' fiiliyle nasb mahallindedir ve her biri onun iki mef'ûlü yerine geçer. { وَقُلِ اعْمَلُوا } “Ve de ki: Çalışın!”, amellerden dilediğinizi yapın; { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Allah amelinizi görecektir”, hayır olsun şer olsun. Bu cümle önceki kısmın illetidir yahut ondan anlaşılan teşvik ve korkutmayı pekiştirir. 'Sîn' harfi açıkladığımız üzere tekit içindir; yani Allah Teâlâ amelinizi kesinlikle görecektir. { وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Resûlü ve müminler de [görecektir]” ifadesi lafza-i celâle matuftur. Mef'ûlden sonraya bırakılması, iki görme arasındaki farkı hissettirmek içindir. Bir topluluğa göre amelin görülmesinden maksat, ona muttali olunması ve onun apaçık bir ilimle bilinmesidir. Bunun Resûl (aleyhisselâm)'e ve müminlere nispet edilmesi; Allah Teâlâ'nın bunu onlardan gizlemeyip vahiy yoluyla veya başka bir yolla onları buna muttali kılması bakımındandır.
وأخرج أحمد وابن أبي الدنيا في الإخلاص عن أبي سعيد عن رسول الله ﷺ قال: «لو أن أحدكم يعمل في صخرة صماء ليس لها باب ولا كوة لأخرج الله تعالى عمله للناس كائنا ما كان»
Ahmed ve el-İhlâs'ta İbn Ebî’d-Dünyâ, Ebû Saîd'den Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Sizden biri kapısı ve menfezi olmayan sert bir kayanın içinde amel işleyecek olsa, her ne olursa olsun Allah Teâlâ onun amelini mutlaka insanlara çıkarır.”
وتخصيص الرسول ﵊ والمؤمنين بالذكر على هذا لأنهم الذين يعبأ المخاطبون باطلاعهم، وفسر بعضهم المؤمنين بالملائكة الذين يكتبون الأعمال وليس بشيء، ومثله بل أدهى وأمرّ ما زعمه بعض الإمامية أنهم الأئمة الطاهرون ورووا أن الأعمال تعرض عليهم في كل اثنين وخميس بعد أن تعرض على النبي ﷺ.
Buna göre Resûl (aleyhisselâm) ve müminlerin özellikle zikredilmesi, muhatapların onların muttali olmasına önem vermelerindendir. Bazıları müminleri amelleri yazan melekler olarak tefsir etmişlerdir ki bu bir değer taşımaz. Bundan daha ağırı ve kötüsü ise İmâmiyye'den bazılarının bunların masum imamlar olduğunu iddia etmeleri ve amellerin Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e arz edildikten sonra her pazartesi ve perşembe günü onlara arz edildiğini rivayet etmeleridir.
وجوز بعض المحققين أن يكون العلم هنا كناية عن المجازاة ويكون ذلك خاصا بالدنيوي من إظهار المدح
Bazı muhakkikler buradaki bilmenin (görmenin) karşılık vermekten kinaye olmasını ve bunun da övgünün açığa vurulması gibi dünyevî hususlara has olmasını caiz görmüşlerdir.
والإعزاز مثلا وليس بالرديء، وقيل: يجوز إبقاء الرؤية على ما يتبادر منها، وتعقب بأن فيه التزام القول برؤية المعاني وهو تكلف وإن كان بالنسبة إليه تعالى غير بعيد، وأنت تعلم أن من الأعمال ما يرى عادة كالحركات ولا حاجة فيه إلى حديث الالتزام المذكور على أن ذلك الالتزام في جانب المعطوف لا يخفى ما فيه.
ve yüceltilmesini [açığa vurmak] gibi; bu da fena [bir görüş] değildir. Görmenin ilk akla gelen anlamı üzere bırakılmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Fakat buna, manaların görülmesini kabul etmeyi gerektirdiği ve Allah Teâlâ hakkında uzak olmasa da bunun bir zorlama olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Sen de bilirsin ki amellerden bazıları hareketler gibi adet olarak görülür; dolayısıyla bunda söz konusu kabule ihtiyaç yoktur; kaldı ki matuf yönündeki bu kabulde bulunan [zorluk] da gizli değildir.
وأخرج ابن أبي شيبة، وغيره عن سلمة بن الأكوع أن رسول الله ﷺ قرأ فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ
İbn Ebî Şeybe ve başkaları, Seleme b. el-Ekva'dan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ }
أي فسيظهره وَسَتُرَدُّونَ أي بعد الموت إِلى عالِمِ الْغَيْبِ ومنه ما سترونه من الأعمال وَالشَّهادَةِ ومنها ما تظهرونه، وفي ذكر هذا العنوان من تهويل الأمر وتربية المهابة ما لا يخفى. فَيُنَبِّئُكُمْ بعد الرد الذي هو عبارة عن الأمر الممتد بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ قبل ذلك في الدنيا والإنباء مجاز عن المجازاة أو كناية أي يجازيكم حسب ذلك إن خيرا فخير وإن شرا فشر ففي الآية وعد ووعيد. وَآخَرُونَ عطف على آخرون قبله أي ومنهم قوم آخرون غير المعترفين المذكورين مُرْجَوْنَ أي مؤخرون وموقوف أمرهم لِأَمْرِ اللَّهِ أي إلى أن يظهر أمر الله تعالى في شأنهم.
ayetini “Allah amelinizi görecektir” yani açığa çıkaracaktır; { وَسَتُرَدُّونَ } “ve döndürüleceksiniz” yani ölümden sonra; { إِلى عالِمِ الْغَيْبِ } “gaybı bilene”, amellerden gizleyeceğiniz şeyler de bundandır; { وَالشَّهادَةِ } “ve görüneni [bilene]”, açığa vurduğunuz şeyler de bundandır. Bu vasfın zikredilmesinde işin dehşetini bildirme ve heybet aşılama açısından bulunan [nükte] gizli değildir. { فَيُنَبِّئُكُمْ } “O da size bildirecektir”, uzayıp giden bir süreci ifade eden döndürülmeden sonra; { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapmış olduğunuz şeyleri”, bundan önce dünyada yaptıklarınızı [bildirecektir]. Bildirme, karşılık vermekten mecaz yahut kinayedir; yani hayırsa hayır, şerse şer olarak buna göre size karşılığını verecektir. Dolayısıyla ayette vaad ve vaid vardır. { وَآخَرُونَ } “Diğer bir kısmı ise”, kendisinden önceki 'âharûn' kelimesine matuftur; yani onlardan, sözü edilen itirafçılardan başka diğer bir topluluk da vardır ki; { مُرْجَوْنَ } “ertelenmişlerdir”, işleri tehir edilmiş ve durdurulmuştur; { لِأَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine”, Allah Teâlâ'nın haklarındaki emri ortaya çıkıncaya kadar.
وقرأ أهل المدينة والكوفة غير أبي مُرْجَوْنَ بغير همز والباقون «مرجئون» بالهمز وهما لغتان يقال: أرجأته وأرجيته كأعطيته، ويحتمل أن تكون الياء بدلا من الهمزة كقولهم: قرأت وقريت وتوضأت وتوضيت وهو في كلامهم كثير، وعلى كونه لغة أصلية هو يائي، وقيل: إنه واوي، ومن هذه المادة المرجئة إحدى فرق أهل القبلة وقد جاء فيه الهمز وتركه، وسموا بذلك لتأخيرهم المعصية عن الاعتبار في استحقاق العذاب حيث قالوا: لا عذاب مع الإيمان فلم يبق للمعصية عندهم أثر، وفي المواقف سموا مرجئة لأنهم يرجون العمل عن النية أي يؤخرونه في الرتبة عنها وعن الاعتقاد، أو لأنهم يعطون الرجاء في قولهم: لا يضر مع الإيمان معصية انتهى.
Medine ve Kûfe ehli, Übey hariç, { مُرْجَوْنَ } kelimesini hemzesiz okumuştur. Geri kalanlar ise hemze ile 'mürc'eûne' şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; 'a'taytühü' gibi 'ercetühü' ve 'erceytühü' denir. Yâ harfinin, 'kara'tü' yerine 'kareytü' ve 'tevadda'tü' yerine 'tevaddaytü' demeleri gibi hemzeden bedel olması da muhtemeldir ki bu onların kelamında çokça bulunur. Aslî bir lehçe olması durumunda ise yâ'lıdır; vâv'lı olduğu da söylenmiştir. Ehl-i kıble fırkalarından biri olan Mürcie de bu köktendir; onda da hemzeli ve hemzesiz okunuş gelmiştir. 'İmanla birlikte azap olmaz' diyerek günahın azabı hak etmedeki etkisini erteledikleri, böylece günahın onların nezdinde bir etkisi kalmadığı için bu adla anılmışlardır. el-Mevâkıf'ta şöyle denilmiştir: Onlara Mürcie denmesi, ameli niyetten yani mertebece niyetten ve itikattan erteledikleri (tehir ettikleri) içindir yahut 'İmanla birlikte günah zarar vermez' sözlerinde ümit verdikleri içindir; bitti.
وعلى التفسيرين الأولين يحتمل أن يكون بالهمز وتركه، وأما على الثالث فينبغي أن يقال مرجئة بفتح الراء وتشديد الجيم، والمراد بهؤلاء المرجون كما في الصحيحين هلال بن أمية وكعب بن مالك ومرارة بن الربيع وهو المروي عن ابن عباس وكبار الصحابة رضي الله تعالى عنهم، وكانوا قد تخلفوا عن رسول الله ﷺ لأمر ما مع الهم باللحاق به ﵊ فلم يتيسر لهم ولم يكن تخلفهم عن نفاق وحاشاهم فقد كانوا من المخلصين فلما قدم النبي ﷺ وكان ما كان من المتخلفين قالوا: لا عذر لنا إلا الخطيئة ولم يعتذروا له ﷺ ولم يفعلوا كما فعل أهل السواري وأمر رسول الله ﷺ باجتنابهم وشدد الأمر عليهم كما ستعلمه إن شاء الله تعالى إلى أن نزل قوله سبحانه:
İlk iki tefsire göre [kelimenin] hemzeli ve hemzesiz olması muhtemeldir. Üçüncüsüne göre ise râ harfinin fethası ve cîm'in şeddesiyle 'müreccee' denilmesi gerekir. İki Sahih'te yer aldığı üzere bu ertelenenlerden kastedilenler Hilâl b. Ümeyye, Kâ'b b. Mâlik ve Mürâre b. er-Rebî'dir. İbn Abbâs ile Sahâbe-i Kirâm'ın (radıyallâhu anhüm) büyüklerinden rivayet edilen de budur. Bunlar, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yetişme azminde olmalarına rağmen bir sebepten ötürü O'ndan (aleyhisselâm) geri kalmışlardı ve yetişmek kendilerine nasip olmamıştı. Geri kalmaları nifaktan ötürü değildi, hâşâ onlar ihlaslı kimselerdi. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip de geri kalanların başına gelenler gerçekleştiğinde: 'Bizim günahımızdan başka bir mazeretimiz yoktur' dediler; O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) [sahte] mazeretler ileri sürmediler ve direklere bağlananların yaptıklarını da yapmadılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardan uzak durulmasını emretti ve inşâallâh Teâlâ öğreneceğin üzere, Sübhânehu'nun şu kavli ininceye kadar durumları zorlaştırıldı:
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ [التوبة: ١١٧] إلخ، وقد وقف أمرهم خمسين ليلة لا يدرون ما الله تعالى فاعل بهم إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ في موضع الحال أي منهم هؤلاء إما معذبين وأما متوبا عليهم.
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } “Andolsun ki Allah Peygamber'i, Muhacirleri ve Ensar'ı bağışladı...” [Tevbe: 117] ilâ ahirihi. Allah Teâlâ'nın kendilerine ne yapacağını bilmez bir halde durumları elli gece askıda kaldı. { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “Onları ya cezalandıracak ya da tövbelerini kabul edecektir” ifadesi hal konumundadır; yani onlardan olan bu kimseler ya azap edilecek ya da tövbeleri kabul edilecek haldedirler.
وقيل: خبر آخَرُونَ على أنه مبتدأ ومُرْجَوْنَ صفته، والأول أظهر، وإما للتنويع على معنى أن أمرهم دائر بين هذين الأمرين، وقيل: للترديد بالنظر للفساد والمعنى ليكن أمرهم عندكم بين الرجاء والخوف، والمقصود تفويض ذلك إلى إرادة الله تعالى ومشيئته إذ لا يجب عليه سبحانه تعذيب العاصي ولا مغفرة التائب وإنما شدد عليهم مع إخلاصهم، والجهاد فرض كفاية لما نقل عن ابن بطال في الروض الآنف وارتضاه أن الجهاد كان على الأنصار خاصة فرض عين لأنهم بايعوا النبي ﷺ، ألا ترى قول راجزهم في الخندق:
{ آخَرُونَ } kelimesinin mübteda, { مُرْجَوْنَ } kelimesinin de onun sıfatı olması esasına göre haber olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha açıktır. 'İmmâ' edatı, durumlarının bu iki iş arasında döndüğü anlamında çeşitlendirme içindir. Fesada nazaran terdit (tereddüt ettirme) için olduğu ve manasının: 'Onların durumu sizin yanınızda ümit ile korku arasında olsun' şeklinde bulunduğu da söylenmiştir. Maksat, bu durumu Allah Teâlâ'nın iradesine ve meşietine havale etmektir; zira âsiye azap etmek de tövbe edeni bağışlamak da Sübhânehu'ya vacip değildir. İhlaslı olmalarına ve cihadın da farz-ı kifaye olmasına rağmen durumlarının bu denli sıkı tutulması, er-Ravdu'l-Ünüf'te İbn Battâl'dan nakledilen ve benimsenen şu husustan ötürüdür: Cihad, özellikle Ensâr'a farz-ı ayındı; çünkü onlar Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e biat etmişlerdi. Hendek'te onların recez söyleyeninin şu sözünü görmez misin:
نحن الذين بايعوا محمدا ... على الجهاد ما بقينا أبدا
Bizler Muhammed'e biat edenleriz... Yaşadığımız müddetçe cihad üzerine.
وهؤلاء من أجلّتهم فكان تخلفهم كبيرة، وروي عن الحسن أن هذه الآية في المنافقين وحينئذ لا يراد بالآخرين من ذكرنا لأنهم من علمت بل يراد به آخرون منافقون، وعلى هذا ينبغي أن يكون قول من قال في إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ أي
Bunlar da onların ileri gelenlerindendi; dolayısıyla geri kalmaları büyük günah olmuştu. Hasan'dan bu ayetin münafıklar hakkında indiği rivayet edilmiştir; bu durumda 'diğerleri'nden kastedilenler zikrettiğimiz kimseler olmaz; çünkü onlar bildiğin kimselerdir, bilakis bununla başka münafıklar kastedilmiş olur. Buna göre { إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ } “Onları ya cezalandıracak” ifadesi hakkında [bunun]:
إن أصروا على النفاق. وقد علمت أن ذلك خلاف ما في الصحيحين. وحمل النفاق في كلام القائل على ما يشبهه بعيد ودعوى بلا دليل وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوالهم حَكِيمٌ فيما فعل بهم من الإرجاء وفي قراءة عبد الله «غفور رحيم» وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً عطف على ما سبق أي ومنهم الذين، وجوز أن يكون مبتدأ خبره أَفَمَنْ أَسَّسَ والعائد محذوف للعلم به أي منهم أو الخبر محذوف أي فيمن وصفنا، وأن يكون منصوبا بمقدار كأذم وأعني.
nifakta ısrar ederlerse [cezalandıracak] anlamına geldiğini söyleyenin sözü geçerli olmalıdır. Fakat bunun İki Sahih'te yer alana aykırı olduğunu bilmiş oldun. Söz sahibinin kelamındaki nifakı ona benzeyen bir duruma hamletmek ise uzaktır ve delilsiz bir iddiadır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah bilendir”, onların durumlarını; { حَكِيمٌ } “hikmet sahibidir”, haklarında uyguladığı ertelemede [hikmet sahibidir]. Abdullah'ın kıraatinde 'ğafûrun rahîm' şeklindedir. { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً } “Bir de mescid edinenler vardır” ifadesi önceki kısımlara matuftur; yani 'onlardan biri de edinenlerdir'. { أَفَمَنْ أَسَّسَ } ifadesinin haber olduğu bir mübteda olması ve aid zamirinin bilinmesi sebebiyle mahzuf olması da caiz görülmüştür; yani 'onlardan biri de...' veya haber mahzuftur; yani 'vasfettiklerimiz arasındadır'. 'Kınıyorum' veya 'kastediyorum' gibi takdir edilen bir fiille mensub olması da caizdir.
وقرأ نافع وابن عامر بغير واو، وفيه الاحتمالات السابقة إلا العطف، وأن يكون بدلا من «آخرون» على التفسير المرجوح، وقوله سبحانه: ضِراراً مفعول له وكذا ما بعده وقيل: مصدر في موضع الحال أو مفعول ثان لاتخذوا على أنه بمعنى صيروا أو مفعول مطلق لفعل مقدر أي يضارون بذلك المؤمنين ضرارا، والضرار طلب الضرر ومحاولته، أخرج ابن جرير. وغيره عن ابن عباس أن جماعة من الأنصار قال لهم أبو عامر: ابنوا مسجدا واستمدوا ما استطعتم من قوة وسلاح فإني ذاهب إلى قيصر ملك الروم فآتي بجند من الروم فأخرج محمدا ﵊ وأصحابه فلما فرغوا من مسجدهم أتوا النبي ﷺ فقالوا: قد فرغنا من بناء مسجدنا فنحب أن تصلي فيه وتدعو بالبركة فنزلت.
Nâfi ve İbn Âmir vâvsız olarak okumuşlardır. Bunda, atıf hariç önceki ihtimaller ve mercûh tefsire göre 'âharûn' kelimesinden bedel olması ihtimali geçerlidir. Sübhânehu'nun: { ضِراراً } “zarar vermek... için” kavli mef'ûlün leh'tir; sonrakiler de böyledir. Hal konumunda bir masdar olduğu veya dönüştürme anlamında olmasına binaen 'ittehazû' fiilinin ikinci mef'ûlü yahut takdirî bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olduğu da söylenmiştir; yani 'bununla müminlere açıkça zarar verirler'. Dırâr; zarar istemek ve buna yeltenmektir. İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki Ensâr'dan bir gruba Ebû Âmir şöyle demiştir: 'Bir mescid inşa edin, gücünüz yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın; zira ben Rum Kralı Kayser'e gidiyorum, Rumlardan bir ordu getirip Muhammed'i (aleyhisselâm) ve ashabını [oradan] çıkaracağım.' Mescitlerini bitirince Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: 'Mescidimizin inşasını bitirdik, orada namaz kılmanı ve bereketle dua etmeni arzu ediyoruz' dediler; bunun üzerine ayet indi.
وأخرج ابن إسحاق وابن مردويه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال أتى أصحاب مسجد الضرار رسول الله ﷺ وهو يتجهز إلى تبوك فقالوا: يا رسول الله إنا قد بنينا مسجدا لذي العلة والحاجة والليلة المطيرة والليلة الشاتية وإنا نحب أن تأتينا فتصلي لنا فيه فقال ﷺ: إني على جناح سفر وحال شغل أو كما قال ﵊ ولو قدمنا إن شاء الله تعالى لآتيناكم فصلينا لكم فيه فلما رجع إلى رسول الله ﷺ من سفره ونزل بذي أوان بلد بينه وبين المدينة ساعة من نهار أتاه خبر المسجد فدعا مالك بن الدخشم أخا بني سالم بن عوف ومعن بن عدي وأخاه عاصم ابن عدي أحد بلعجان فقال: انطلقا إلى هذا المسجد الظالم أهله فاهدماه وأحرقاه فخرجا سريعين حتى أتيا بني سالم ابن عوف وهم رهط مالك فقال مالك لصاحبه: أنظرني حتى أخرج لك بنار من أهلي فدخل إلى أهله فأخذ سعفا من النخل فأشعل فيه نارا ثم خرجا يشتدان حتى دخلاه وفيه أهله فأحرقاه وهدماه وتفرقوا عنه ونزل فيهم من القرآن ما نزل وكان البانون له اثني عشر رجلا: خذام بن خالد من بني عبيد بن زيد أحد بني عمرو بن عوف ومن داره أخرج المسجد. وعباد بن حنيف من بني عمرو بن عوف أيضا وثعلبة بن حاطب، ووديعة بن ثابت وهما من بني أمية بن زيد رهط أبي لبابة بن عبد المنذر، ومعتب بن قشير، وأبو حبيبة بن الأزعر، وحارثة بن عامر، وابناه مجمع، وزيد، ونبيل بن الحارث، ونجاد بن عثمان، وبجدح من بني ضبيعة.
İbn İshâk ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den (radıyallâhu Teâlâ anh) şöyle rivayet etmişlerdir: Mescid-i Dırâr ashabı, Tebük'e hazırlanmakta olduğu sırada Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz hastalar, ihtiyaç sahipleri, yağmurlu geceler ve kış geceleri için bir mescid bina ettik. Bize gelip orada bize namaz kıldırmanı arzu ediyoruz.' Bunun üzerine [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Ben yolculuk üzereyim ve meşguliyet halindeyim' yahut (aleyhisselâm)'ın buyurduğu gibi bir ifade kullandı ve 'İnşâallâh Teâlâ döndüğümüzde size gelir, orada size namaz kıldırırız' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) seferinden dönüp Medine ile arasında gündüzün bir saatlik mesafesi olan Zû Evân adlı yere indiğinde mescidin haberi O'na geldi. Bunun üzerine Benî Sâlim b. Avf'ın kardeşi Mâlik b. ed-Duhşum ile Ma'n b. Adiy'i ve Bil'aclân'dan olan kardeşi Âsım b. Adiy'i çağırıp: 'Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!' buyurdu. Hızla çıkıp Benî Sâlim b. Avf'a —ki bunlar Mâlik'in kavmiydi— geldiler. Mâlik arkadaşına: 'Beni bekle, ailemden sana bir ateş getireyim' dedi. Ailesinin yanına girip bir hurma dalı aldı, onu ateşe verdi. Sonra koşarak çıktılar ve halkı içindeyken mescide girip orayı yaktılar ve yıktılar; onlar da dağılıp gittiler. Haklarında Kur'an'dan inen ayetler indi. Onu inşa edenler on iki kişiydi: Mescidin arazisinden çıkarıldığı Benî Amr b. Avf kollarından Benî Ubeyd b. Zeyd'den Hızâm b. Hâlid, yine Benî Amr b. Avf'tan Abbâd b. Huneyf, her ikisi de Ebû Lübâbe b. Abdil Münzir'in kavmi Benî Ümeyye b. Zeyd'den olan Sa'lebe b. Hâtıb ve Vedîa b. Sâbit, Muattib b. Kuşeyr, Ebû Habîbe b. el-Ez'ar, Hârise b. Âmir ile iki oğlu Mücemmi' ve Zeyd, Nebîl b. el-Hâris, Necâd b. Osmân ve Benî Dabîa'dan Becdec.
وذكر البغوي من حديث ذكره الثعلبي- كما قال العراقي- بدون سند «أن النبي ﷺ أمر بعد حرق المسجد وهدمه أن يتخذ كناسة يلقي فيها الجيف والنتن والقمامة إهانة لأهله لما أنهم اتخذوه ضرارا
Bağavî, Irâkî'nin belirttiği üzere Sa'lebî'nin senetsiz olarak zikrettiği bir hadisten nakletmiştir ki: «Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidin yakılıp yıkılmasından sonra, onu zarar vermek amacıyla edindiklerinden ötürü halkını zelil kılmak için oranın leşlerin, pisliklerin ve çöplerin atıldığı bir çöplük haline getirilmesini emretti»
وَكُفْراً أي وليكفروا فيه، وقدر بعضهم التقوية أي وتقوية الكفر الذي يضمرونه، وقيل عليه: إن الكفر يصلح علة فما الحاجة إلى التقدير. واعتذر بأنه يحتمل أن يكون ذلك لما أن اتخاذه ليس بكفر بل مقولة لما اشتمل عليه فتأمل وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وهم كما قال السدي أهل قباء فإنهم كانوا يصلون في مسجدهم جميعا فأراد هؤلاء حسدا أن يتفرقوا وتختلف كلمتهم وَإِرْصاداً أي ترقبا وانتظارا لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وهو أبو عامر والد حنظلة غسيل الملائكة رضي الله تعالى عنه، وكان قد ترهب في الجاهلية ولبس المسوح وتنصر
{ وَكُفْراً } “ve inkâr etmek... için” yani orada inkârda bulunmak için. Bazıları 'güçlendirmek' takdirini yapmışlardır; yani içlerinde gizledikleri küfrü pekiştirmek için. Buna karşı: 'Küfür illet olmaya elverişlidir, takdire ne gerek var?' denilmiştir. Buna cevaben de denilmiştir ki: Mescid edinmenin kendisi küfür olmayıp içerdiği şeyler sebebiyle küfür kılındığından böyle olması muhtemeldir; iyi düşün. { وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin arasını ayırmak... için”, bunlar Süddî'nin dediği gibi Kubâ ehlidir; zira onlar hep birlikte kendi mescitlerinde namaz kılmaktaydılar; bunlar ise hasetlerinden ötürü onların bölünmesini ve birliklerinin bozulmasını istediler. { وَإِرْصاداً } “ve gözetlemek... için” yani gözlemek ve beklemek amacıyla; { لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olanı”. Bu şahıs, meleklerin yıkadığı Hanzale'nin (radıyallâhu Teâlâ anh) babası Ebû Âmir'dir. Kendisi Câhiliye döneminde ruhban hayatı yaşamış, çul giymiş ve Hristiyan olmuştu.
فلما قدم النبي ﷺ: المدينة قال له أبو عامر: ما هذا الدين الذي جئت به؟ فقال ﷺ: الحنيفية البيضاء دين إبراهيم ﵇ قال: فأنا عليها فقال له ﵊: إنك لست عليها فقال: بلى ولكنك أنت أدخلت فيها ما ليس منها فقال النبي ﷺ: ما فعلت ولكن جئت بها بيضاء نقية فقال أبو عامر: أمات الله تعالى الكاذب منا طريدا وحيدا فأمن النبي ﷺ فسماه الناس أبا عامر الكذاب وسماه النبي ﷺ الفاسق فلما كان يوم أحد قال للنبي ﷺ: لا أجد قوما يقاتلونك
Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelince Ebû Âmir O'na: 'Getirdiğin bu din nedir?' dedi. [Hz. Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Bembeyaz Hanîflik, İbrâhim'in (aleyhisselâm) dinidir' buyurdu. 'Ben de onun üzerindeyim' deyince O (aleyhisselâm): 'Sen onun üzerinde değilsin' buyurdu. O: 'Bilakis öyleyim, lâkin sen ona onda olmayan şeyleri soktun' dedi. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Ben öyle yapmadım, bilakis onu bembeyaz ve tertemiz olarak getirdim' buyurdu. Ebû Âmir: 'Allah Teâlâ ikimizden yalancı olanı kovulmuş ve yalnız başına öldürsün' dedi. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de 'Âmin' dedi. İnsanlar onu Ebû Âmir el-Kezzâb (Yalancı) diye isimlendirdi, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Fâsık olarak adlandırdı. Uhud günü olunca Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Seninle savaşacak bir topluluk bulduğumda
إلا قاتلتك معهم فلم يزل كذلك إلى يوم حنين فلما انهزمت هوازن يومئذ ولى هاربا إلى الشام وأرسل إلى المنافقين يحثهم على بناء مسجد كما ذكرنا آنفا عن الحبر فبنوه وبقوا منتظرين قدومه ليصلي فيه ويظهر على رسول الله ﷺ فهدم كما مر ومات أبو عامر وحيدا بقنسرين وبقي ما أضمروه حسرة في قلوبهم.
mutlaka onlarla birlikte seninle savaşırım' dedi. Huneyn gününe kadar bu hali üzere devam etti. O gün Hevâzin hezimete uğrayınca Şam'a kaçarak gitti ve az önce İlim Pınarı'ndan (İbn Abbâs'tan) naklettiğimiz üzere münafıklara haber gönderip bir mescid yapmalarını teşvik etti. Onlar da mescidi inşa edip orada namaz kılması ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e galebe çalması için onun gelişini beklemeye başladılar. Geçtiği üzere mescid yıkıldı, Ebû Âmir de Kınnesrîn'de yapayalnız öldü; içlerinde gizledikleri şeyler de yüreklerinde bir hasret olarak kaldı.
مِنْ قَبْلُ متعلق بحارب أي حارب الله ورسوله ﵊ قبل هذا الاتخاذ أو متعلق باتخذوا أي اتخذوه من قبل أن ينافقوا بالتخلف حيث كانوا بنوه قبل غزوة تبوك كما سمعت، والمراد المبالغة في الذم وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا أي ما أردنا ببناء هذا المسجد إِلَّا الْحُسْنى أي إلا الخصلة الحسنى وهي الصلاة وذكر الله تعالى والتوسعة على المصلين، فالحسنى تأنيث الأحسن وهو في الأصل صفة الخصلة وقد وقع مفعولا به لأردنا، وجوز أن يكون قائما مقام مصدر محذوف أي الإرادة الحسنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فيما حلفوا عليه لا تَقُمْ أي للصلاة فِيهِ أي في ذلك المسجد أَبَداً وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تفسير لا تَقُمْ بلا تصل على أن القيام مجاز عن الصلاة كما في قولهم: فلان يقوم الليل،
{ مِنْ قَبْلُ } “daha önceden” ifadesi, 'hârabe' (savaşan) fiiline mütealliktir; yani bu [mescidi] edinmeden önce Allah ve Resûlü (aleyhisselâm) ile savaşmış olan kimseyi; yahut 'ittehazû' fiiline mütealliktir; yani işittiğin gibi Tebük Gazvesi'nden önce inşa ettikleri için geri kalmak suretiyle nifak çıkarmadan önce onu edinmişlerdi. Maksat, yermede mübalağadır. { وَلَيَحْلِفُنَّ } “Ve kesinlikle yemin edeceklerdir:” { إِنْ أَرَدْنا } “‘Biz istemedik...’”, yani bu mescidi inşa etmekle istemedik; { إِلَّا الْحُسْنى } “‘en güzelden başkasını’”, yani sadece en güzel hasleti istedik ki o da namaz kılmak, Allah Teâlâ'yı zikretmek ve namaz kılanlara genişlik sağlamaktır. 'el-Hüsnâ' lafzı 'el-Ahsen'in müennesidir; aslen hasletin sıfatıdır ve 'erednâ' fiilinin mef'ûlü olarak vaki olmuştur. Mahzuf bir masdarın yerine kaim olması da caizdir; yani 'en güzel isteği' [istedik]. { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki onlar kesinlikle yalancıdırlar”, üzerine yemin ettikleri hususta. { لا تَقُمْ } “Asla durma”, yani namaz kılmak için; { فِيهِ } “orada”, yani o mescitte; { أَبَداً } “ebediyen”. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ), insanların 'Falan gece kıyama durdu' sözlerinde olduğu gibi kıyamın namazdan mecaz olmasına binaen 'lâ tekum' ifadesinin 'namaz kılma' şeklinde tefsir edildiği rivayet edilmiştir.
وفي الحديث «من قام رمضان إيمانا واحتسابا غفر له»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Kim Ramazan'ı inanarak ve karşılığını Allah'tan bekleyerek kıyamla (namazla) geçirirse, onun [geçmiş günahları] bağışlanır.»
لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ أي بني أساسه عَلَى التَّقْوى أي تقوى الله تعالى وطاعته، وعَلَى على ما يتبادر منها، ولا يخفى ما في جعل التقوى وهي- هي- أساسا من المبالغة، وقيل: إنها بمعنى مع، وقيل: للتعليل لاعتباره فيما تقدم من الاتخاذ، واللام إما للابتداء أو للقسم أي والله لمسجد. وعلى التقديرين فمسجد مبتدأ والجملة بعده صفته، وقوله تعالى: مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ متعلق بأسس ومِنْ لابتداء الزمان على ما هو الظاهر، وفي ذلك دليل للكوفيين في أنها تكون للابتداء مطلقا ولا تتقيد بالمكان، وخالف في ذلك البصريون ومنعوا دخولها على الزمان وخصوه بمذ ومنذ وتأولوا الآية بأنها على حذف مضاف أي من تأسيس أول يوم. وتعقبه الزجاج وتبعه أبو البقاء بأن ذلك ضعيف لأن التأسيس المقدر ليس بمكان حتى تكون- من- لابتداء الغاية فيه. وأجيب بأن مرادهم من التأويل الفرار من كونها لابتداء الغاية في الزمان وقد حصل بذلك التقدير، وليس في كلامهم ما يدل على أنها لا تكون لابتداء الغاية إلا في المكان، وقال الرضي: لا أرى في الآية ونظائرها معنى الابتداء إذ المقصود منه أن يكون الفعل شيئا ممتدا كالسير والمشي ومجرور- من- منه الابتداء نحو سرت من البصرة أو يكون أصلا لشيء ممتد نحو خرجت من الدار إذ الخروج ليس ممتدا وليس التأسيس ممتدا ولا أصلا لممتد بل هما حدثان واقعان فيما بعد مِنْ وهذا معنى في، ومِنْ في الظروف كثيرا ما تقع بمعنى في انتهى. وفي كون التأسيس ليس أصلا لممتد منع ظاهر. نعم ذهب إلى احتمال الظرفية العلامة الثاني وله وجه وحينئذ يبطل الاستدلال ولا يكون في الآية شاهد للكوفيين، والحق أن كثيرا من الآيات، وكلام العرب يشهد لهم والتزام تأويل كل ذلك تكلف لا داعي إليه، وقوله تعالى: أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ خبر المبتدأ وأَحَقُّ أفعل تفضيل والمفضل عليه كل مسجد أو مسجد الضرار على الفرض والتقدير أو هو على زعمهم، وقيل: إنه بمعنى حقيق أي حقيق ذلك المسجد بأن تصلي فيه، واختلف في المراد منه. فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والضحاك أنه مسجد قباء وقد جاءت أخبار في فضل الصلاة فيه.
{ لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ } “Temeli atılan mescid”, yani temeli inşa edilen; { عَلَى التَّقْوى } “takva üzerine”, yani Allah Teâlâ'nın takvası ve O'na itaat üzerine. 'Alâ' ilk akla gelen anlamındadır; takvanın bizzat kendisinin temel kılınmasındaki mübalağa ise gizli değildir. 'Ma'a' (ile) anlamında olduğu da söylenmiştir. Önceki mescid edinmede muteber tutulması sebebiyle ta'lil (gerekçelendirme) için olduğu da söylenmiştir. Lâm harfi ya ibtida içindir yahut kasem içindir; yani 'Vallahi elbette bir mescid...'. Her iki takdire göre de 'mescidün' mübtedadır, sonrasındaki cümle onun sıfatıdır. Teâlâ'nın: { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “ilk günden” kavli 'üssise' fiiline mütealliktir ve zâhir olana göre 'min' harfi zamanın başlangıcı içindir. Bunda, 'min' harfinin mekânla kayıtlanmaksızın mutlak olarak ibtida (başlangıç) için olabileceği hususunda Kûfeliler için delil vardır. Basralılar ise bu hususta muhalefet etmiş, onun zaman üzerine dahil olmasını menetmiş ve bunu 'müz' ile 'münzü'ye has kılmışlardır. Ayeti de mahzuf bir muzaf üzere tevil etmişlerdir; yani 'ilk günün tesis edilmesinden itibaren'. Zeccâc buna itiraz etmiş ve Ebû'l-Bekâ da ona uyarak şöyle demiştir: Bu zayıftır; çünkü takdir edilen teessüs, 'min'in onda gayenin başlangıcı olabileceği bir mekân değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların tevilindeki maksatları, onun zamanda gaye başlangıcı olmasından kaçınmaktır ve bu takdirle de gerçekleşmiştir; sözlerinde de onun mekân dışında gaye başlangıcı olamayacağına dair bir delil yoktur. Radî ise şöyle demiştir: 'Ayette ve benzerlerinde başlangıç manası görmüyorum; zira bundan maksat, fiilin seyr ve yürüme gibi uzayıp giden bir şey olması ve 'min'in mecrûrunun da 'Basra'dan yürüdüm' örneğinde olduğu gibi başlangıç yeri olmasıdır; yahut 'Evden çıktım' örneğindeki gibi uzayıp giden bir şeyin aslı olmasıdır; zira çıkış uzayıp giden bir şey değildir. Tesis de uzayıp giden bir şey olmadığı gibi uzayıp giden bir şeyin aslı da değildir; bilakis her ikisi de 'min'den sonrasında vaki olan iki hadisedir ve bu da 'fî' (içinde) manasıdır. Zarf konumlarında 'min' harfi çokça 'fî' manasında gelir;' bitti. Tesisin uzayıp giden bir şeyin aslı olmadığı hususunda açık bir men (karşı çıkış) vardır. Evet, Allâme-i Sânî zarfiyet ihtimaline meyletmiştir ve bunun bir yönü vardır; bu takdirde istidlal iptal olur ve ayette Kûfeliler için bir şahit bulunmaz. Doğrusu şudur ki birçok ayet ve Arapların kelamı onlara şahitlik etmektedir; bütün bunları tevil etmeye girişmek ise gereksiz bir külfettir. Teâlâ'nın: { أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “içinde namaz kılmana daha layıktır” kavli mübtedanın haberidir. 'Ehakku' ismi tafdildir; kendisinden üstün kılınan ise ya her mescittir yahut varsayım ve takdire göre Mescid-i Dırâr'dır ya da onların zannına göredir. Bunun 'hakîk' (layık) manasında olduğu da söylenmiştir; yani 'o mescid, içinde namaz kılmana layıktır'. Bundan kastedilen hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) ve Dahhâk'ten bunun Kubâ Mescidi olduğu rivayet edilmiştir; nitekim orada namaz kılmanın faziletine dair rivayetler gelmiştir.
فأخرج ابن أبي شيبة والترمذي.
Nitekim İbn Ebî Şeybe, Tirmizî,
والحاكم وصححه وابن ماجة عن أسيد بن ظهير عن النبي ﷺ أنه قال: «صلاة في مسجد قباء كعمرة»
Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve İbn Mâce, Üseyd b. Zuhayr'den, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kubâ Mescidi'nde bir namaz bir umre gibidir.»
قال الترمذي:
Tirmizî şöyle demiştir:
لا نعرف لأسيد هذا شيئا يصح غير هذا الحديث، وفي معناه ما
Bu Üseyd için bu hadisten başka sahih olan bir şey bilmiyoruz. Bunun manasında olan bir rivayeti de
أخرجه أحمد والنسائي عن سهل بن حنيف. وأخرج ابن سعد عن ظهير بن رافع الحارثي عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «من صلى في مسجد قباء يوم الاثنين والخميس انقلب بأجر عمرة»
Ahmed ve Nesâî, Sehl b. Huneyf'ten rivayet etmişlerdir. İbn Sa'd da Zuhayr b. Râfi' el-Hârisî'den Hz. Peygamber (sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem)’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim pazartesi ve perşembe günleri Kubâ Mescidi'nde namaz kılarsa, bir umre ecriyle döner.»
وذهب جماعة إلى أنه مسجد المدينة مسجد رسول الله ﷺ، واستدلوا بما
Bir topluluk ise bunun Medine Mescidi yani Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescidi olduğu görüşüne varmış ve şu rivayetle istidlal etmişlerdir:
أخرجه مسلم، والترمذي، وابن جرير، والنسائي وغيرهم عن أبي سعيد الخدري قال: اختلف رجلان في المسجد الذي أسس
Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, Nesâî ve başkaları Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: İki adam takva üzerine kurulan mescid hususunda ihtilaf etti;
على التقوى. فقال أحدهما: هو مسجد قباء، وقال الآخر: هو مسجد رسول الله ﷺ فأتيا رسول الله ﷺ فسألاه عن ذلك فقال: هو هذا المسجد لمسجده ﷺ وقال: في ذلك خير كثير
Biri 'O, Kubâ Mescidi'dir' dedi; diğeri ise 'O, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescididir' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip bunu O'na sordular. O da kendi mescidini kastederek (sallallâhu aleyhi ve sellem): «O, işte bu mesciddir» buyurdu ve: «Onda (Kubâ Mescidi'nde) da çok hayır vardır» dedi;
يعني مسجد قباء.
yani Kubâ Mescidi'ni kastetti.
وجاء في عدة روايات أنه ﵊ سئل عن ذلك فقال: هو مسجدي هذا،
Pek çok rivayette O'na (aleyhisselâm) bundan sorulduğunda: «O, benim şu mescidimdir» buyurduğu gelmiştir.
وأيد القول الأول بأنه الأوفق بالسباق واللحاق وبأنه بني قبل مسجد المدينة، وجمع الشريف السمهودي بين الأخبار وسبقه إلى ذلك السهيلي وقال: كل من المسجدين مراد لأن كلا منهما أسس على التقوى من أول يوم تأسيسه، والسر في إجابته ﷺ السؤال عن ذلك بما في الحديث دفع ما توهمه السائل من اختصاص ذلك بمسجد قباء والتنويه بمزية هذا على ذلك، ولا يخفى بعد هذا الجمع فإن ظاهر الحديث الذي أخرجه الجماعة عن أبي سعيد الخدري بمراحل عنه، ولهذا اختار بعض المحققين القول الثاني وأيده بأن مسجد النبي ﷺ أحق بالوصف بالتأسيس على التقوى من أول يوم وبأن التعبير بالقيام عن الصلاة في قوله سبحانه: أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ يستدعي المداومة، ويعضده توكيد النهي بقوله تعالى: أَبَداً ومداومة الرسول ﵊ لم توجد إلا في مسجده الشريف ﵊.
Birinci görüş, siyak ve sibaka daha uygun olması ve Medine Mescidi'nden önce inşa edilmiş olması gerekçesiyle desteklenmiştir. Şerîf es-Semhûdî rivayetleri telif etmiş, Süheylî de bu hususta ondan önce davranarak şöyle demiştir: Her iki mescid de kastedilmiştir; çünkü her ikisi de kurulduğu ilk günden itibaren takva üzerine bina edilmiştir. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in bu konudaki soruya hadisteki gibi cevap vermesinin sırrı, soranın bunun Kubâ Mescidi'ne has olduğu zannını defetmek ve bu mescidin ona olan üstünlüğünü belirtmektir. Bu telifin uzaklığı ise gizli değildir; zira cemaatin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği hadisin zâhiri bundan fersah fersah uzaktır. Bu sebeple bazı muhakkikler ikinci görüşü tercih etmiş ve bunu; Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescidinin ilk günden takva üzerine kurulma vasfına daha layık olması ve Sübhânehu'nun: { أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “içinde namaz kılmana daha layıktır” kavlinde namazın 'kıyam' ile ifade edilmesinin devamlılık gerektirmesi ile desteklemişlerdir. Teâlâ'nın: { أَبَداً } “ebediyen” kavliyle nehyin tekit edilmesi de bunu kuvvetlendirmektedir; Resûl (aleyhisselâm)'in devamlılığı ise sadece kendi şerefli mescidinde (aleyhisselâm) gerçekleşmiştir.
وأما ما رواه الترمذي وأبو داود عن أبي هريرة من أن قوله جل وعلا: فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا نزلت في أهل قباء وكانوا يستنجون بالماء فهو لا يعارض نص رسول الله ﷺ. وأما ما
Tirmizî ve Ebû Dâvûd'un Ebû Hureyre'den rivayet ettikleri, Celâl ve Alâ olan [Allah]'ın: { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” kavlinin su ile istinca yapan Kubâ ehli hakkında indiği haberi ise Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in açık nassına muarız değildir.
رواه ابن ماجه عن أبي أيوب، وجابر، وأنس من أن هذه الآية لما نزلت قال رسول الله ﷺ: «يا معشر الأنصار إن الله تعالى قد أثنى عليكم خيرا في الطهور فما طهوركم هذا؟ قالوا: نتوضأ للصلاة ونغتسل من الجنابة قال: فهل مع ذلك غير؟ قالوا: لا غير إن أحدنا إذا خرج إلى الغائط أحب أن يستنجي بالماء. قال ﵊: هو ذاك فعليكموه»
İbn Mâce'nin Ebû Eyyûb, Câbir ve Enes'ten rivayet ettiği; bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in şöyle buyurduğu rivayetine gelince: «'Ey Ensâr topluluğu! Allah Teâlâ temizlik konusunda sizi güzel bir şekilde övdü; bu temizliğiniz nedir?' Onlar dediler ki: 'Namaz için abdest alırız ve cünüplükten yıkanırız.' [Hz. Peygamber]: 'Bununla birlikte başka bir şey var mı?' buyurdu. Dediler ki: 'Başka bir şey yok, şu var ki birimiz helâdan çıktığında su ile istinca yapmayı sever.' O (aleyhisselâm): 'İşte odur, buna sarılın' buyurdu.»
فلا يدل على اختصاص أهل قباء ولا ينافي الحمل على أهل مسجده ﷺ من الأنصار، وأنا أقول: قد كثرت الأخبار في نزول هذه الآية في أهل قباء.
Bu da Kubâ ehline mahsus olduğunu göstermez ve O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinin Ensâr'dan olan cemaatine hamledilmesine engel teşkil etmez. Ben derim ki: Bu ayetin Kubâ ehli hakkında indiğine dair rivayetler pek çoktur.
فقد أخرج أحمد، وابن خزيمة، والطبراني، وابن مردويه. والحاكم عن عويم بن ساعدة الأنصاري أن النبي ﷺ أتاهم في مسجد قباء فقال: «إن الله تعالى قد أحسن عليكم الثناء في الطهور في قصة مسجدكم فما هذا الطهور الذي تطهرون به؟ فذكروا أنهم كانوا يغسلون أدبارهم من الغائط» .
Nitekim Ahmed, İbn Huzeyme, Taberânî, İbn Merdûye ve Hâkim, Uveym b. Sâide el-Ensârî'den rivayet etmişlerdir ki Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kubâ Mescidi'nde onların yanına varıp: «Allah Teâlâ mescidinizin kıssasında temizlik hususunda sizin hakkınızda güzel övgüde bulundu; kendisiyle temizlendiğiniz bu temizlik nedir?» buyurdu. Onlar da helâdan sonra arkalarını suyla yıkadıklarını belirttiler.
وأخرج أحمد، وابن أبي شيبة، والبخاري في تاريخه، والبغوي في معجمه وابن جرير والطبراني عن محمد بن عبد الله بن سلام عن أبيه نحو ذلك،
Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Târih'inde Buhârî, Mu'cem'inde Bağavî, İbn Cerîr ve Taberânî, Muhammed b. Abdillâh b. Selâm'dan, o da babasından bunun bir benzerini rivayet etmiştir.
وأخرج عبد الرزاق والطبراني عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله ﷺ لأهل قباء: ما هذا الطهور الذي خصصتم به في هذه الآية فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا؟ قالوا: يا رسول الله ما منا أحد يخرج من الغائط إلا غسل مقعدته» .
Abdurrezzâk ve Taberânî Ebû Ümâme'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kubâ ehline: 'Şu { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } [ayetinde] kendisiyle hususî kılındığınız bu temizlik nedir?' buyurdu. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizden hiç kimse helâdan çıktığında avret yerini yıkamamazlık etmez' dediler.»
وأخرج عبد الرزاق وابن مردويه عن عبد الله بن الحارث بن نوفل نحوه
Abdurrezzâk ve İbn Merdûye, Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir,
إلى غير ذلك، وروي القول بنزولها في أهل قباء عن جماعة من الصحابة وغيرهم كابن عمر، وسهل الأنصاري، وعطاء، وغيرهم وأما الأخبار الدالة على كون المراد بالمسجد المذكور في الآية مسجد رسول الله ﷺ فكثيرة أيضا وكذا الذاهبون إلى ذلك كثيرون أيضا، والجمع فيما أرى بين الأخبار والأقوال متعذر، وليس عندي أحسن من التنقير عن حال تلك الروايات صحة وضعفا فمتى ظهر قوة إحداهما على الأخرى عول على الأقوى. وظاهر كلام البعض يشعر بأن الأقوى رواية ما يدل على أن المراد من المسجد مسجد الرسول ﵊، ومعنى تأسيسه على التقوى من أول يوم أن تأسيسه على ذلك كان مبتدأ من أول يوم من أيام وجوده لا حادثا بعده ولا يمكن أن يراد من أول الأيام مطلقا ضرورة. نعم قال الذاهبون إلى أن المراد بالمسجد مسجد قباء: إن المراد من أول أيام الهجرة ودخول المدينة.
ve daha başkaları da rivayet edilmiştir. Ayetin Kubâ ehli hakkında indiği sözü İbn Ömer, Sehl el-Ensârî, Atâ ve diğerleri gibi sahabe ve başkalarından oluşan bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Ayette zikredilen mescidden maksadın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescidi olduğunu gösteren rivayetler de çoktur; aynı şekilde bu görüşe varanlar da çoktur. Bana göre rivayetler ve görüşler arasını telif etmek imkânsızdır. Benim katımda, bu rivayetlerin sahihlik ve zayıflık durumunu araştırmaktan daha güzeli yoktur; hangisinin diğerine olan üstünlüğü ortaya çıkarsa daha güçlü olana itimat edilir. Bazılarının sözünün zâhiri, mescidden maksadın Resûl (aleyhisselâm)'in mescidi olduğuna delalet eden rivayetin daha kuvvetli olduğunu hissettirmektedir. İlk günden takva üzerine kurulmasının anlamı; bunun üzerine kurulmasının, varlığının ilk gününden itibaren başlamış olması, sonradan ortaya çıkmış olmamasıdır; zorunlu olarak mutlak manada günlerin ilk gününden [beri] olması kastedilemez. Evet, mescidden maksadın Kubâ Mescidi olduğunu söyleyenler: 'Hicretin ve Medine'ye girişin ilk günlerinden itibaren demektir' demişlerdir.
قال السهيلي: ويستفاد من الآية صحة ما اتفق عليه الصحابة رضي الله تعالى عنهم أجمعين مع عمر رضي الله
Süheylî şöyle demiştir: Sahabe-i Kirâm'ın (radıyallâhu Teâlâ anhüm ecmaîn) Ömer (radıyallâhu
تعالى عنه حين شاورهم في التاريخ فاتفق رأيهم على أن يكون من عام الهجرة لأنه الوقت الذي أعز الله فيه الإسلام والحين الذي أمن فيه النبي ﷺ، وبنيت المساجد وعبد الله تعالى كما يجب فوافق رأيهم هذا ظاهر التنزيل، وفهمنا الآن بنقلهم أن قوله تعالى: مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أن ذلك اليوم هو أول أيام التاريخ الذي نؤرخ به الآن، فإن كان الصحابة رضي الله تعالى عنهم أخذوه من هذه الآية فهو الظن بهم لأنهم أعلم الناس بتأويل كتاب الله تعالى وأفهمهم بما فيه من الإشارات، وإن كان ذلك عن رأي واجتهاد فقد علمه تعالى وأشار إلى صحته قبل أن يفعل إذ لا يعقل قول القائل فعلته أول يوم إلا بالإضافة إلى عام معلوم أو شهر معلوم أو تاريخ كذلك وليس هاهنا إضافة في المعنى إلا إلى هذا التاريخ المعلوم لعدم القرائن الدالة على غيره من قرينة لفظ أو حال فتدبره ففيه معتبر لمن اذكر وعلم لمن رأى بعين فؤاده واستبصر انتهى. ولا يخفى على المطلع على التاريخ أن ما وقع كان عن اجتهاد وأن قوله: وليس هاهنا إضافة إلخ محل نظر، ويستفاد من الآية أيضا على ما قيل النهي عن الصلاة في مساجد بنيت مباهاة أو رياء أو سمعة أو لغرض سوى ابتغاء وجه الله تعالى، وألحق بذلك كل مسجد بني بمال غير طيب.
Teâlâ anh) kendileriyle tarih hususunda istişare ettiğinde ittifak ettikleri ve görüşlerinin Hicret yılından başlatılması üzerinde birleştiği hususun doğruluğu bu ayetten anlaşılır; çünkü bu vakit, Allah'ın İslam'ı aziz kıldığı, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in emniyete kavuştuğu, mescitlerin inşa edildiği ve Allah Teâlâ'ya layıkıyla ibadet edildiği zamandır. Dolayısıyla onların bu görüşü vahyin zâhirine uygun düşmüştür. Bizler şimdi onların nakliyle anladık ki Teâlâ'nın: { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “ilk günden” kavlindeki o gün, şu anda tarih olarak kullandığımız tarihin ilk günleridir. Eğer Sahabe (radıyallâhu Teâlâ anhüm) bunu bu ayetten almışlarsa, onlara layık olan zann da budur; zira onlar Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın tevilini insanların en iyi bileni ve onda bulunan işaretleri en iyi anlayanlarıdır. Şayet bu bir re'y ve içtihattan ibaret idiyse, Teâlâ bunu bilmiş ve henüz yapılmadan önce onun doğruluğuna işaret etmiştir. Çünkü bir kimsenin 'Onu ilk gün yaptım' sözü; bilinen bir yıla, bilinen bir aya veya böyle bir tarihe izafe edilmeksizin aklen anlaşılamaz. Burada da lafız veya hal karinesinden başka bir şeye delalet eden karinelerin bulunmayışı sebebiyle manada bu bilinen tarihten başkasına izafe yoktur; öyleyse bunu iyi düşün, zira bunda ibret alan için bir ibret, kalp gözüyle görüp basiretle bakan için bir ilim vardır; bitti. Tarihe vâkıf olan kimse için gizli değildir ki vuku bulan hadise bir içtihattan ibaretti ve onun 'Burada izafe yoktur...' sözü de tenkide açıktır. Söylendiğine göre ayetten; övünme, riya, gösteriş veya Allah Teâlâ'nın rızasından başka bir amaçla inşa edilen mescitlerde namaz kılmanın nehyedildiği de anlaşılır. Helal ve temiz olmayan bir malla yapılan her mescid de buna dahil edilmiştir.
وروي عن شقيق ما يؤيد ذلك. وروي عن عطاء لما فتح الله الأمصار على عمر رضي الله تعالى عنه أمر المسلمين أن يبنوا المساجد وأن لا يتخذوا في مدينة مسجدين يضار أحدهما صاحبه، ومن حمل التطهير فيها على ما نطقت به الأخبار السابقة قال: يستفاد منها سنية الاستنجاء بالماء، وجاء من حديث البزار تفسيره بالجمع بين الماء والحجر وهو أفضل من الاقتصار على أحدهما، وفسره بعضهم بالتخلص عن المعاصي والخصال المذمومة وهو معنى مجازي له، وإذا فسر بما يشمل التطهير من الحدث الأكبر والخبث والتنزه من المعاصي ونحوها كان فيه من المدح ما فيه، وجوز في جملة فِيهِ رِجالٌ ثلاثة أوجه أن تكون مستأنفة مبينة لأحقية القيام في ذلك المسجد من جهة الحال بعد بيان الأحقية من جهة المحل، وأن تكون صفة للمبتدأ جاءت بعد خبره، وأن تكون حالا من الضمير في فِيهِ وعلى كل حال ففيها تحقيق وتقرير لاستحقاق القيام فيه، وقرىء «أن يطهروا» بالإدغام.
Şakîk'ten bunu destekleyen bir rivayet gelmiştir. Atâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ beldeleri Ömer'e (radıyallâhu Teâlâ anh) fethettirince, Müslümanlara mescitler inşa etmelerini ve bir şehirde birbirine zarar verecek iki mescid edinmemelerini emretmiştir. Buradaki temizlenmeyi önceki rivayetlerin dile getirdiği hususa hamleden kimse şöyle demiştir: Bundan su ile istincanın sünnet olduğu anlaşılır. Bezzâr'ın hadisinde bunun su ile taşı bir arada kullanmak şeklinde tefsiri gelmiştir ki bu sadece biriyle yetinmekten daha faziletlidir. Bazıları bunu günahlardan ve yerilmiş huylardan arınmak olarak tefsir etmiştir ki bu onun mecazi bir anlamıdır. Büyük abdestsizlikten (cünüplükten), necasetten temizlenmeyi ve günahlardan vb. şeylerden sakınmayı kapsayacak şekilde tefsir edildiğinde ise bunda ne büyük bir övgü olduğu açıktır. { فِيهِ رِجالٌ } “Orada adamlar vardır” cümlesinde üç vecih caiz görülmüştür: Mekân cihetinden layıklığın beyan edilmesinden sonra hâl cihetinden o mescitte namaz kılmaya layıklığı açıklayan bir istînâf cümlesi olması; haberinden sonra gelmiş mübtedanın sıfatı olması; yahut { فِيهِ } ifadesindeki zamirden hal olmasıdır. Her halükarda bunda orada namaz kılmayı hak edişin tahkiki ve teyidi vardır. 'En yettahharû' idgam ile 'en yettahherû' şeklinde de okunmuştur.
وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ أي يرضى عنهم ويكرمهم ويعظّم ثوابهم وهو المراد بمحبة الله تعالى عند الأشاعرة وأشياعهم وذكروا أن المحبة الحقيقية لا يوصف بها سبحانه، وحمل بعضهم التعبير بها هنا على المشاكلة، والمراد من المطهرين إما أولئك الرجال أو الجنس ويدخلون فيه أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ أي مبنيه فهو مصدر كالغفران واستعمل بمعنى المفعول، وعن أبي علي أن البنيان جمع واحده بنيانة ولعل مراده أنه اسم جنس جمعي واحده ما ذكر وإلا فليس بشيء، والتأسيس وضع الأساس وهو أصل البناء وأوله، ويستعمل بمعنى الإحكام وبه فسره بعضهم هنا، واختار آخرون التفسير الأول لتعديه بعلى في قوله سبحانه: عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ فإن المتبادر تعلقه به، وجوز تعلقه بمحذوف وقع حالا من الضمير المستكن في أسس وهو خلاف الظاهر كما لا يخفى، والمراد من الرضوان طلبه بالطاعة مجازا وإن شئت قدرت المضاف ليكون المتعاطفان من أعمال العبد، والهمزة للإنكار، والفاء للعطف على مقدر كما قالوا في نظائره أي أبعد ما علم حالهم فمن أسس بنيانه على تقوى وخوف من الله تعالى وطلب مرضاته بالطاعة خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ أي طرفه، ومنه أشفى على الهلاك أي صار على شفاء وشفي المريض لأنه صار على شفا البرء والسلامة ويثنى على شفوان والجرف بضمتين البئر التي لم تطو، وقيل:
{ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } “Allah çokça temizlenenleri sever”, yani onlardan razı olur, onlara ikram eder ve ecirlerini büyütür. Eş'arîler ve onlara tâbi olanlar nezdinde Allah Teâlâ'nın sevgisinden maksat budur; onlar hakiki sevgi ile Sübhânehu'nun vasflanamayacağını zikretmişlerdir. Bazıları buradaki ifadenin müşâkele yoluyla olduğunu söylemiştir. Temizlenenlerden maksat ya o adamlardır yahut onların da dahil olduğu cinstir. { أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ } “Binasının temelini kuran kimse mi...”, yani binasını; bu 'ğufrân' gibi masdardır ve mef'ûl (yapılan bina) anlamında kullanılmıştır. Ebû Ali'den 'bünyân'ın cemi olduğu ve tekilinin 'bünyâne' olduğu nakledilmiştir; muhtemelen onun maksadı, tekili zikredilen lafız olan bir cins ismi-i cem'î olduğudur, aksi takdirde bir değer taşımaz. Teessüs; temelin konulmasıdır ki o da binanın aslı ve başlangıcıdır. Sağlamlaştırmak manasında da kullanılır; bazısı burada bu şekilde tefsir etmiştir. Diğerleri ise Sübhânehu'nun: { عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ } “Allah'tan bir takva ve rıza üzerine” kavlinde 'alâ' ile müteaddi olması sebebiyle birinci tefsiri tercih etmiştir; zira ilk akla gelen ona taalluk etmesidir. 'Üssise' fiilindeki müstetir zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluku da caiz görülmüştür ki gizli olmadığı üzere bu zâhire aykırıdır. Rızadan maksat, mecazen itaatle onu talep etmektir; dilersen birbirine atfedilenlerin kulun fiillerinden olması için muzaf takdir edersin. Hemze inkâr içindir; fâ harfi benzerlerinde söyledikleri gibi mukadder bir ifadeye atıf içindir; yani durumları öğrenildikten sonra, binasını takva, Allah Teâlâ korkusu ve itaatle O'nun rızasını aramak üzerine kuran kimse mi { خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ } “daha hayırlıdır, yoksa binasını bir yar kenarına kuran kimse mi?”, yani onun kıyısına. 'Ölüme yaklaştı' anlamındaki 'eşfe ale'l-helâk' ve 'iyileşme ve kurtuluşun kıyısına geldi' anlamındaki 'şefiye'l-marîdu' ifadeleri bundandır; tesniyesi 'şefevân' şeklinde gelir. İki zamme ile 'cürüf', içi örülmemiş kuyu demektir; şöyle de denilmiştir:
هو الهوة وما يجرفه السيل من الأودية لجرف الماء له أي أكله وإذهابه. وقرأ أبو بكر وابن عامر وحمزة «جرف» بالتخفيف وهو لغة فيه هارٍ أي متصدع مشرف على السقوط وقيل ساقط، وهو نعت لجرف وأصله هاور أو هاير فهو مقلوب ووزنه فالع، وقيل: إنه حذفت عينه اعتباطا فوزنه فال، والإعراب على رائه كباب، وقيل: إنه لا قلب فيه ولا
O bir çukurdur ve suyun aşındırması yani onu yiyip götürmesi sebebiyle selin vadilerden aşındırıp kopardığı yerdir. Ebû Bekir, İbn Âmir ve Hamza hafifletme ile 'cürf' şeklinde okumuşlardır ki bu da onda bir lehçedir. { هارٍ } “yıkılmak üzere olan”, yani çatlamış, yıkılmaya yüz tutmuş; yıkılmış olduğu da söylenmiştir. Bu 'cürüf' kelimesinin sıfatıdır; aslı 'hâvir' veya 'hâyir'dir, dolayısıyla kalblidir (harfleri yer değiştirmiştir) ve vezni 'fâli'dir. Aynü'l-fiilinin nedensizce hazfedildiği, vezninin 'fâlin' olduğu ve irabın 'bâb' gibi râ harfi üzerinde bulunduğu da söylenmiştir. Onda ne bir kalp ne de
حذف وأصله هور أو هير على وزن فعل بكسر العين ككتف فلما تحرك حرف العلة وانفتح ما قبله قلب ألفا، والظاهر أنه وضع شفا الجرف في مقابلة التقوى فيما سبق، وفيه استعارة تصريحية تحقيقية حيث شبه الباطل والنفاق بشفا جرف هار في قلة الثبات ثم استعير لذلك والقرينة المقابلة، وقوله تعالى: فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ ترشيح، وباؤه إما للتعدية أو للمصاحبة، ووضع في مقابلة الرضوان تنبيها على أن تأسيس ذلك على أمر يحفظه مما يخاف ويوصله إلى ما أدنى مقتضياته الجنة، وتأسيس هذا على ما هو بصدد الوقوع في النار ساعة فساعة ثم المصير إليها لا محالة، والاستعارة فيما تقدم مكنية حيث شبهت فيه التقوى بقواعد البناء تشبيها مضمرا في النفس ودل عليه ما هو من روادفه ولوازمه وهو التأسيس والبنيان، واختار غير واحد أن معنى الآية أفمن أسس بنيان دينه على قاعدة محكمة هي التقوى وطلب الرضا بالطاعة خير أم من أسس على قاعدة هي أضعف القواعد وأرخاها فأدى به ذلك لخوره وقلة استمساكه إلى السقوط في النار، وإنما اختير ذلك على ما قيل لما أنه أنسب بتوصيف أهل مسجد الضرار بمضارة المسلمين والكفر والتفريق والإرصاد وتوصيف أهل مسجد التقوى بأنهم يحبون أن يتطهروا بناء على أن المراد التطهير عن المعاصي والخصال المذمومة لأنه المقتضي بزعم البعض لمحبة الله تعالى لا التطهير المذكور في الأخبار، وأمر الاستعارة على هذا التوجيه على طرز ما تقدم في التوجيه الأول، وجوز أن يكون في الجملة الأولى تمثيل لحال من أخلص لله تعالى وعمل الأعمال الصالحة بحال من بنى بناء محكما يستوطنه ويتحصن به، وأن يكون البنيان استعارة أصلية والتأسيس ترشيحا أو تبعية وكذا جوز التمثيل في الجملة الثانية وإجراء ذلك فيها ظاهر بعد اعتبار إجرائه في مقابلة، وفاعل «أنهار» إما ضمير البنيان وضمير بِهِ للمؤسس وإما للشفا وضمير- به- للبنيان وإليه يميل ظاهر التفسير المار آنفا.
bir hazif bulunmadığı, 'ketif' gibi ayn harfinin kesrasıyla 'fa'il' vezninde aslının 'hevir' veya 'hayir' olduğu, illet harfi harekeli olup makabli fethalı olunca elife dönüştüğü de söylenmiştir. Zâhir olan, 'şefâ el-cüruf' ifadesinin daha önce geçen takvanın karşısına konulmuş olmasıdır. Burada tahkîkî açık bir istiâre-i tasrihiyye vardır; zira sebatın azlığında bâtıl ve nifak, çökmek üzere olan bir yar kenarına teşbih edilmiş, sonra onun için istiare yapılmıştır ve karine de mukabeledir. Teâlâ'nın: { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “böylece onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan [mı?]” kavli terşihtir. Buradaki bâ harfi ya ta'diye (geçişlilik) yahut musâhabet (birliktelik) içindir. Birincisinin tesis edilmesinin kişiyi korktuğu şeyden koruyan ve en alt gereği Cennet olan bir şeye ulaştıran bir esas üzere olduğunu; bunun tesis edilmesinin ise anbean ateşe düşme tehlikesi altında bulunan ve ardından varılacak yerin kesinlikle orası olduğu bir esas üzere kurulduğunu tenbih etmek amacıyla 'rıdvân'ın karşısına konulmuştur. Önceki kısımdaki istiare ise istiâre-i mekniyyedir; zira orada takva, nefiste gizlenen bir teşbihle binanın temellerine benzetilmiş ve onun ayrılmaz لواzımından olan tesis ve bina ile buna delalet edilmiştir. Pek çok âlim ayetin manasının şöyle olduğunu tercih etmiştir: Dininin binasını takva ve itaatle rızayı aramak olan sağlam bir kaide üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa kaidelerin en zayıfı ve en gevşeği üzerine kurup da bu durumun dayanıksızlığı ve az tutunması sebebiyle kendisini ateşe düşmeye sürüklediği kimse mi? Bunun tercih edilmesinin sebebi, söylendiğine göre, Mescid-i Dırâr ehlinin Müslümanlara zarar verme, küfür, ayrılık çıkarma ve gözetleme ile vasıflanmasına; Mescid-i Takvâ ehlinin ise —kastedilenin günahlardan ve yerilmiş hasletlerden temizlenmek olduğu esasına binaen, zira bazılarına göre Allah Teâlâ'nın sevgisini gerektiren rivayetlerde zikredilen temizlik değil budur— temizlenmeyi sevmeleriyle vasıflanmasına daha uygun düşmesidir. Bu yaklaşıma göre istiare meselesi ilk yaklaşımdaki tarz üzeredir. İlk cümlede, Allah Teâlâ'ya ihlasla bağlanıp salih ameller işleyen kimsenin halinin; içinde ikamet edeceği ve kendisiyle korunacağı muhkem bir bina yapan kimsenin haline teşbih edilmesi; 'bünyân'ın istiâre-i asliyye, teessüsün ise terşih yahut tebeiyye olması caiz görülmüştür. Aynı şekilde ikinci cümlede de temsîl caizdir ve bunun onda uygulanması mukabilindeki uygulamadan sonra açıktır. 'İnheara' fiilinin faili ya 'bünyân'ın zamiridir ve { بِهِ } zamiri kurucuya aittir; yahut 'şefâ'nın zamiridir ve { بِهِ } zamiri binaya aittir ki az önce geçen tefsirin zâhiri buna meyletmektedir.
وظاهر الأخبار أن ذلك المسجد إذا وقع في النار فقد أخرج ابن المنذر، وابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن قتادة أنه قال في الآية: والله ما تناهى أن وقع في النار. وذكر لنا أنه حفرت فيه بقعة فرئي منه الدخان.
Rivayetlerin zâhirine göre o mescid ateşe yuvarlanmıştır. Nitekim İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Vallahi ateşe yuvarlanmaktan geri durmadı. Bize anlatıldığına göre orada bir yer kazılmış ve oradan duman görülmüştür.'
وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج مثله. وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال فيها: مضى حين خسف به إلى النار. وعن سفيان بن عيينة يقال: إنه بقعة من نار جهنم. وأنت تعلم أني والحمد لله تعالى مؤمن بقدرته سبحانه على أتم وجه وأنه ﷻ فعال لما يريد لكني لا أؤمن بمثل هذه الظواهر ما لم يرد فيها خبر صحيح عن رسول الله ﷺ.
İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim Süddî'den onun ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onunla birlikte yer yarıldığında doğruca ateşe gitti.' Süfyân b. Uyeyne'den de: 'Onun cehennem ateşinden bir parça olduğu söylenir' rivayeti gelmiştir. Sen de bilirsin ki ben, Allah Teâlâ'ya hamdolsun, O Sübhânehu'nun kudretine en kâmil manada iman ederim ve O'nun (celle celâlühû) dilediğini hakkıyla yapan olduğunu bilirim; lâkin Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sahih bir rivayet gelmediği müddetçe bu tür zâhirî ifadelere inanmam.
وقرأ نافع وابن عامر «أسّس» بالبناء للمفعول في الموضعين، وقرىء «أساس بنيانه وأس بنيانه» على الإضافة ونسب ذلك إلى علي بن نصر «وأسّس» بفتحات ونسبت إلى عاصم «وإساس» بالكسر، قيل: وثلاثتها جمع أس وفيه نظر، ففي الصحاح الأس أصل البناء وكذلك الأساس والأسس مقصور منه وجمع الأس مثل أساس عس وعساس وجمع الأساس أسس مثل قذال وقذل وجمع الأسس أساس مثل سبب وأسباب انتهى. وجوز في أسس أن يكون مصدرا. وقرأ عيسى بن عمرو «وتقوى» بالتنوين، وخرج ذلك ابن جني على أن الألف للإلحاق كما في أرطى ألحق بجعفر لا للتأنيث كألف تترى في رأى والألم يجوز تنوينه. وقرأ ابن مسعود «فانهار به قواعده في نار جهنم» وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أي لأنفسهم أو الواضعين للأشياء في غير مواضعها أي لا يرشدهم إلى ما فيه صلاحهم إرشادا موجبا له لا محالة.
Nâfi ve İbn Âmir her iki yerde de meçhul sîgasıyla 'üssise' şeklinde okumuşlardır. İzafetle 'esâse bünyânihi ve üsse bünyânihi' şeklinde de okunmuş ve bu Ali b. Nasr'a nispet edilmiştir; fethalarla 'essese' okunup Âsım'a nispet edilmiştir; kesre ile 'isâs' şeklinde de okunmuştur. Bu üçünün 'üss' kelimesinin cemisi olduğu söylenmiştir ki bunda nazar vardır. es-Sıhâh'ta şöyle denmektedir: 'Üss' binanın aslıdır, 'esâs' da böyledir; 'üses' ise ondan maksurdur. 'Üss' kelimesinin cemisi 'ases' ve 'isâs' gibi 'esâs'tır; 'esâs'ın cemisi 'kazâl' ve 'kuzul' gibi 'üsüs'tür; 'üses'in cemisi ise 'sebeb' ve 'esbâb' gibi 'âsâs'tır; bitti. 'Üses'in masdar olması da caiz görülmüştür. Îsâ b. Ömer tenvin ile 've takven' şeklinde okumuştur. İbn Cinnî bunu, bir görüşe göre 'tetry' lafzının elifi gibi müenneslik için değil de 'Ca'fer' veznine mülhak kılınan 'artâ'daki gibi elifin ilhak için olmasına ve tenvinlenmesinin caiz bulunmasına bağlamıştır. İbn Mes'ûd ise 'fe-nhearat bihî kavâidühû fî nâri cehennem' şeklinde okumuştur. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”, yani kendilerine zulmedenleri yahut şeyleri yerli yerine koymayanları; yani onları kesinlikle başarıya ulaştıracak bir rehberlikle ıslahlarına vesile olacak şeye iletmez.
لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا أي بناؤهم الذي بنوه، فالبنيان مصدر أريد به المفعول كما مر، ووصفه بالمفرد مما يرد على مدعي الجمعية وكذا الإخبار عنه بقوله سبحانه: رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ واحتمال تقدير مضاف وجعل الصفة وكذا الخبر له خلاف الظاهر. نعم قيل: الإخبار بريبة لا دليل فيه على عدم الجمعية لأنه يقال: الحيطان منهدمة
{ لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا } “Kurdukları binaları devam edecektir”, yani bina ettikleri binaları; geçtiği üzere bünyân masdardır ve mef'ûl manası kastedilmiştir. Müfred ile nitelenmesi ise onun cemi olduğunu iddia edenleri reddeden hususlardandır; aynı şekilde Sübhânehu'nun: { رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerinde bir şüphe kaynağı olarak” kavliyle ondan haber verilmesi de böyledir. Bir muzaf takdir edip sıfatı ve haberi ona kılma ihtimali ise zâhire aykırıdır. Evet, şöyle denilmiştir: 'Rîbe' ile haber verilmesinde onun cemi olmadığına dair bir delil yoktur; zira 'duvarlar yıkılmıştır' [denir]
والجبال راسية وجوز بعضهم كون البنيان باقيا على المصدرية والَّذِي مفعوله، والريبة اسم من الريب بمعنى الشك وبذلك فسرها ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والمراد به شكهم في نبوته ﷺ المضمر في قلوبهم وهو عين النفاق، وجعل بنيانهم نفس الريبة للمبالغة في كونه سببا لها. قال الإمام: وفي ذلك وجوه.
ve 'dağlar sabittir' denir. Bazıları bünyân kelimesinin masdarlık üzere kaldığını ve { الَّذِي } lafzının onun mef'ûlü olduğunu caiz görmüşlerdir. Rîbe; şek manasındaki rayb kökünden bir isimdir; İbn Abbâs (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) da onu böyle tefsir etmiştir. Bundan maksat, kalplerinde gizledikleri O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliği hakkındaki şüpheleridir ki bu nifakın ta kendisidir. Binalarının bizzat şüphe kılınması ise ona sebep olmasındaki mübalağa içindir. İmam [Râzî] dedi ki: Bunda vecihler vardır:
أحدها: أن المنافقين عظم فرحهم ببنيانه فلما أمر بتخريبه ثقل عليهم وازداد غيظهم وارتيابهم في نبوته ﷺ.
Birincisi: Münafıkların onun inşasıyla sevinçleri büyümüştü; yıkılması emredilince bu onlara pek ağır geldi, O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliği hususundaki öfkeleri ve şüpheleri daha da arttı.