والقول بأن هذا العذر إنما يصح لو كان الاستغفار للحي كما مر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فيه نظر فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ أي الذين خلفهم النبي ﷺ وأذن لهم في التخلف أو خلفهم الله تعالى بتثبيطه إياهم لحكمة علمها أو خلفهم الشيطان بإغرائه أو خلفهم الكسل والنفاق بِمَقْعَدِهِمْ متعلق بفرح وهو مصدر ميمي بمعنى القعود.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ daha önce aktarıldığı üzere, bu mazeretin ancak hayatta olan kimse için istiğfar edildiğinde geçerli olacağı görüşü ise tartışmaya açıktır. { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ } “Geride bırakılanlar sevindi”; yani Peygamber'in ﷺ geride bıraktığı ve sefere katılmamalarına izin verdiği kimseler veya bildiği bir hikmetten ötürü Allah Teâlâ'nın alıkoyup geride bıraktığı yahut şeytanın ayartmasıyla yahut da tembellik ve nifak sebebiyle geri kalan kimseler sevindiler. { بِمَقْعَدِهِمْ } “oturup kalmalarıyla” [ifadesi], { فَرِحَ } fiiline mütealliktir; oturmak manasında bir mîmî masdardır.
وقيل: اسم مكان، والمراد منه المدينة، والأكثرون على الأول أي فرحوا بقعودهم عن الغزو خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ أي خلفه ﵊ وبعد خروجه حيث خرج ولم يخرجوا فهو نصب على الظرفية بمعنى بعد وخلف وقد استعملته العرب في ذلك، والعامل فيه كما قال أبو البقاء «مقعد» وجوز أن يكون فَرِحَ. وقيل: هو بمعنى المخالفة فيكون مصدر خالف كالقتال وحينئذ يصح أن يكون حالا بمعنى مخالفين لرسول الله ﷺ وأن يكون مفعولا له والعامل إما فَرِحَ أي فرحوا لأجل مخالفته ﷺ بالقعود وإما «مقعدهم» أي فرحوا بقعودهم لأجل المخالفة، وجعل المخالفة علة باعتبار أن قصدهم ذلك لنفاقهم ولا حاجة إلى أن يقال قصدهم الاستراحة ولكن لما آل أمرهم إلى ذلك جعل علة كما قالوا في لام العاقبة وجوز أن يكون نصبا على المصدر بفعل دل عليه الكلام.
Mekan ismi olduğu ve bununla Medine'nin kastedildiği de söylenmiştir; ancak çoğunluk birinci görüştedir; yani savaşa gitmeyip oturup kalmalarıyla sevindiler. { خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nün arkasından”; yani o aleyhisselâm sefere çıkıp da kendileri çıkmadığı için onun arkasından ve çıkışından sonra [sevindiler]. Bu kelime, 'sonra' ve 'arka' anlamında zarf olmak üzere mensuptur; Araplar bu kelimeyi bu anlamda kullanmışlardır. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi onda amel eden lafız { بِمَقْعَدِهِمْ } lafzıdır; { فَرِحَ } fiili olması da caiz görülmüştür. Ayrıca muhalefet etmek anlamında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde tıpkı 'kıtâl' gibi 'hâlefe' fiilinin masdarı olur. Bu durumda Allah'ın Resûlü'ne ﷺ muhalefet ediciler olarak hâl olması da, mef'ûlün leh olması da caizdir. Onda amel eden lafız ise ya { فَرِحَ } fiilidir; yani oturup kalarak ona ﷺ muhalefet ettikleri için sevindiler demektir ya da { بِمَقْعَدِهِمْ } lafzıdır; yani muhalefet etmek maksadıyla oturup kalmalarına sevindiler demektir. Muhalefetin illet kılınması, nifakları sebebiyle bunu kastetmiş olmaları itibarıyladır; yoksa 'onların kastı rahata ermekti fakat işlerinin sonu oraya vardığı için âkıbet lâmında dedikleri gibi illet kılındı' demeye gerek yoktur. Kelamın delalet ettiği bir fiille masdar olarak mensup olması da caiz görülmüştür.
وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إيثارا للراحة والتنعم بالمآكل والمشارب مع ما في قلوبهم من الكفر والنفاق، وبين الفرح والكراهة مقابلة معنوية لأن الفرح بما يحب.
{ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad etmeyi hoş görmediler”; kalplerindeki küfür ve nifakla birlikte, rahata ermeyi ve yiyip içerek keyif sürmeyi tercih ettikleri için [bunu hoş görmediler]. Sevinç ile hoş görmeme arasında manevi bir karşıtlık (mukabele) vardır; çünkü sevinç sevilen şeyle olur.
وإيثار ما في النظم على أن يقال وكرهوا أن يخرجوا مع رسول الله ﷺ إيذان بأن الجهاد في سبيل الله تعالى مع كونه من أجل الرغائب التي ينبغي أن يتنافس فيها المتنافسون قد كرهوه كما فرحوا بأقبح القبائح وهو القعود خلاف رسول الله ﷺ، وفي الكلام تعريض بالمؤمنين الذين آثروا ذلك وأحبوه ابتغاء لرضا الله تعالى ورسوله وَقالُوا أي لإخوانهم تثبيتا لهم على القعود وتواصيا بينهم بالفساد أو للمؤمنين تثبيتا لهم على الجهاد ونهيا عن المعروف وإظهارا لبعض العلل الداعية لهم إلى ما فرحوا به، والقائل رجال من المنافقين كما روي عن جابر بن عبد الله وهو الذي يقتضيه الظاهر.
'Allah'ın Resûlü ﷺ ile birlikte çıkmayı hoş görmediler' denilmeyip ayetteki dizilişin tercih edilmesi, Allah Teâlâ yolunda cihadın, yarışanların uğrunda yarışması gereken en yüce rağbet edilen şeylerden biri olmasına rağmen, tıpkı Allah'ın Resûlü'nün ﷺ arkasından oturup kalmak gibi çirkinliklerin en çirkiniyle sevindikleri gibi, cihattan da hoşlanmadıklarını bildirmek içindir. Bu sözde, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün rızasını arayarak bunu tercih edip seven müminlere üstü kapalı bir övgü vardır. { وَقالُوا } “Ve dediler ki”; yani oturup kalma konusunda onları pekiştirmek ve aralarında bozgunculuğu tavsiyeleşmek üzere [münafık] kardeşlerine veya cihattan alıkoymak, marufu nehyetmek ve kendilerini sevindiren şeyin birtakım gerekçelerini göstermek üzere müminlere dediler. Söyleyenler, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiği üzere münafıklardan birtakım adamlardır ve zahirin gerektirdiği de budur.
وأخرج ابن جرير عن محمد بن كعب القرظي أن القائل رجل من بني سلمة، ووجه ضمير الجمع على هذا يعلم بما مر غير مرة لا تَنْفِرُوا لا تخرجوا إلى الغزو فِي الْحَرِّ فإنه لا يستطاع شدته قُلْ يا محمد ردا عليهم وتجهيلا لهم نارُ جَهَنَّمَ التي هي مصيركم بما فعلتم أَشَدُّ حَرًّا من هذا الحر الذي ترونه مانعا من النفير فما لكم لا تحذرونها وتعرضون أنفسكم لها بإيثار القعود والمخالفة لله تعالى ورسوله ﵊ لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ تذييل من جهته تعالى غير داخل على القول المأمور به مؤكد لمضمونه، وجواب لَوْ مقدر وكذا مفعول يَفْقَهُونَ أي لو كانوا يعلمون أنها كذلك أو أحوالها وأهوالها أو أن مرجعهم إليها لما آثروا راحة زمن قليل على عذاب الأبد، وأجهل الناس من صان نفسه عن أمر يسير يوقعه في ورطة عظيمة، وأنشد الزمخشري لابن أخت خالته:
İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den söyleyenin Benî Selime'den bir adam olduğunu rivayet etmiştir; bu takdirde çoğul zamirinin yönü daha önce defalarca geçtiği üzere anlaşılır: { لا تَنْفِرُوا } “Sefere çıkmayın”; savaşa çıkmayın, { فِي الْحَرِّ } “bu sıcakta”; çünkü onun şiddetine güç yetmez. { قُلْ } “De ki” ey Muhammed, onlara bir reddiye ve onları cehaletle niteleme olarak: { نارُ جَهَنَّمَ } “cehennem ateşi” ki yaptıklarınız sebebiyle varacağınız yerdir, { أَشَدُّ حَرًّا } “sıcaklık bakımından daha çetindir”; sefere çıkmaya engel gördüğünüz bu sıcaktan daha şiddetlidir. Size ne oluyor da ondan sakınmıyorsunuz da oturup kalmayı, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne aleyhisselâm muhalefeti tercih ederek kendinizi ona maruz bırakıyorsunuz? { لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } “Keşke anlasalardı!”; Allah Teâlâ tarafından emredilen söze dahil olmayan, bilakis onun içeriğini pekiştiren bir fezlekedir. { لَوْ } edatının cevabı takdir edilmiştir, aynı şekilde { يَفْقَهُونَ } fiilinin mef'ûlü de [takdir edilmiştir]; yani onun böyle olduğunu yahut onun hallerini ve dehşetlerini yahut dönüşlerinin ona olacağını bilselerdi, az bir zamanın rahatını ebedi azaba tercih etmezlerdi. İnsanların en cahili, kendisini büyük bir felakete düşürecek olan küçük bir şeyden nefsini sakınandır. Zemahşerî, teyzesinin kız kardeşinin oğlunun şu beytini inşad etmiştir:
مسرة أحقاب تلقيت بعدها ... مساءة يوم أريها شبه الصاب
Çağlar boyu süren bir sevinç ki ardından bir günün kötülüğüyle karşılaştın; o kötülüğün zehri sabır otuna benzer.
فكيف بأن تلقى مسرة ساعة ... وراء تقضيها مساءة أحقاب
Nasıl olur da bir anlık bir sevinçle karşılaşırsın da, onun geçip gitmesinin ardında çağlar boyu sürecek bir kötülük bulunur?
وقدر بعضهم الجواب لتأثروا بهذا الإلزام وهو خلاف الظاهر، وجوز أن تكون لَوْ لمجرد التمني المنبئ عن امتناع تحقق مدخولها، وينزل الفعل المتعدي منزلة اللازم فلا جواب ولا مفعول ويؤول المعنى إلى أنهم ما كانوا من أهل الفطانة والفقه، ويكون الكلام نظير قوله تعالى: قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ [يونس: ١٠١] وهو خلاف الظاهر أيضا.
Bazıları cevabı 'bu susturucu delilden etkilenirlerdi' şeklinde takdir etmiştir ki bu zahire aykırıdır. { لَوْ } edatının, dahil olduğu şeyin gerçekleşmesinin imkansızlığını bildiren sırf temenni için olması da caiz görülmüştür; bu durumda geçişli fiil geçişsiz makamına indirilir, ne cevap ne de mef'ûl bulunur ve mana onların anlayış ve kavrayış ehlinden olmadıkları şekline dönüşür. Bu durumda söz, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun benzeri olur: { قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus: 101] “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bakın!' Fakat o ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa fayda vermez”. Bu da yine zahire aykırıdır.
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً اخبار عن عاجل أمرهم وآجله من الضحك القليل في الدنيا والبكاء الكثير في الأخرى، وإخراجه في صورة الأمر للدلالة على تحتم وقوع المخبر به وذلك لأن صيغة الأمر للوجوب في الأصل والأكثر فاستعمل في لازم معناه أو لأنه لا يحتمل الصدق والكذب بخلاف الخبر كذا قرره الشهاب ثم قال:
{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } “Artık az gülsünler ve çok ağlasınlar”; dünyadaki az gülme ve ahiretteki çok ağlamadan ibaret olan yakın ve uzak hallerinin bir haberidir. Bunun emir kalıbında çıkarılması, haber verilen şeyin kesinlikle vuku bulacağına delalet etmesi içindir; çünkü emir kalıbı asılda ve çoğunlukla vücub içindir, dolayısıyla manasının gereğinde kullanılmıştır yahut haberin aksine sıdk ve kizb ihtimali taşımadığı içindir. Şihâb bunu bu şekilde belirttikten sonra şöyle demiştir:
فإن قلت: الوجوب لا يقتضي الوجود وقد قالوا: إنه يعبر عن الأمر بالخبر للمبالغة لاقتضائه تحقق المأمور به فالخبر آكد وقد مر مثله فما باله عكس. قلت: لا منافاة بينهما كما قيل لأن لكل مقام مقالا والنكت لا تتزاحم فإذا عبر عن الأمر بالخبر لإفادة أن المأمور لشدة امتثاله كأنه وقع منه ذلك وتحقق قبل الأمر كان أبلغ، وإذا عبر عن الخبر بالأمر لإفادة لزومه ووجوبه كأنه مأمور به أفاد ذلك مبالغة من جهة أخرى، وقيل: الأمر هنا تكويني كما في قوله تعالى: إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] ولا يخفى ما فيه.
Eğer dersen ki: Vücub varlığı gerektirmez; nitekim emredilenin gerçekleşmesini gerektirmesinden ötürü mübalağa kastıyla emirden haber kipiyle söz edildiğini ve haberin daha tekitli olduğunu söylemişlerdir. Benzeri daha önce de geçmişti, öyleyse neden burada tersi yapıldı? Derim ki: Denildiği gibi ikisi arasında bir zıtlık yoktur; zira her makamın bir sözü vardır ve nükteler birbirine engel olmaz. Emirden haber kipiyle söz edildiğinde, emredilen kimsenin emre aşırı bağlılığından ötürü bu iş sanki ondan vuku bulmuş ve emirden önce gerçekleşmiş gibi gösterilerek daha beliğ olur. Haberden emir kipiyle söz edildiğinde ise onun lüzumu ve vücubunu, sanki emredilmiş gibi hissettirerek başka bir açıdan mübalağa ifade eder. Buradaki emrin, Allah Teâlâ'nın: { إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Yâsîn: 82] “Bir şeyi dilediği zaman O'nun buyruğu, ona sadece 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir” buyruğunda olduğu gibi tekvînî olduğu da söylenmiştir; ancak bunda ne olduğu gizli değildir.
والفاء لسببية ما سبق للإخبار بما ذكر من الضحك والبكاء لا لنفسهما إذ لا يتصور في الأول أصلا، وجعل ذلك سببا لاجتماع الأمرين بعيد، ونصب قَلِيلًا وكَثِيراً على المصدرية أو الظرفية أي ضحكا أو زمانا قليلا وبكاء أو زمانا كثيرا، والمقصود بإفادته في الأول على ما قيل هو وصف القلة فقط وفي الثاني هو وصف الكثرة مع الموصوف،
Fâ harfi, zikredilen gülme ve ağlamanın bizzat kendisinin değil, bunlarla haber vermenin geçmiş olan şeylerin sebebi olması içindir; çünkü birincisinde bu asla tasavvur edilemez. Bunun her iki durumun bir araya gelmesine sebep kılınması ise uzaktır. { قَلِيلًا } ve { كَثِيراً } kelimelerinin nasbı masdar veya zarf olmalarındandır; yani az bir gülüş veya az bir zaman, çok bir ağlayış veya çok bir zaman demektir. Birincisinde ifade edilmek istenen maksat, söylendiğine göre yalnızca azlık sıfatıdır; ikincisinde ise mevsuf ile birlikte çokluk sıfatıdır.
فيروى أن أهل النفاق يبكون في النار عمر الدنيا لا يرقأ لهم دمع ولا يكتحلون بنوم.
Nitekim nifak ehlinin ateşte dünya ömrü kadar ağlayacakları, gözyaşlarının hiç dinmeyeceği ve gözlerine uyku girmeyeceği rivayet edilir.
وجوز أن يكون الضحك كناية عن الفرح والبكاء كناية عن الغم والأول في الدنيا والثاني في الأخرى أيضا، والقلة على ما يتبادر منها، ولا حاجة إلى حملها على العدم كما حملت الكثرة على الدوام. نعم إذا اعتبر كل من الأمرين في الآخرة احتجنا إلى ذلك إذ لا سرور فيها لهم أصلا، ويفهم من كلام ابن عطية أن البكاء والضحك في الدنيا كما
Gülmenin sevinçten, ağlamanın da kederden kinaye olması da caiz görülmüştür; birincisi dünyada, ikincisi yine ahirettedir. Azlık ise ilk akla gelen manası üzeredir; çokluğun devamlılığa hamledildiği gibi onun da yokluğa hamledilmesine gerek yoktur. Evet, her iki durum da ahirette kabul edilirse buna ihtiyaç duyarız; zira ahirette onlar için hiçbir sevinç yoktur. İbn Atiyye'nin sözünden ise ağlama ve gülmenin dünyada olduğu anlaşılmaktadır; nitekim
في حديث الشيخين وغيرهما «لو تعلمون لضحكتم قليلا ولبكيتم كثيرا»
İki Şeyh'in [Buhârî ve Müslim] ve başkalarının hadisinde: “Eğer bilseydiniz, az güler çok ağlardınız” buyrulmuştur.
أي إنهم بلغوا في سوء الحال والخطر مع الله تعالى إلى حيث ينبغي أن يكون ضحكهم قليلا وبكاؤهم من أجل ذلك كثيرا.
Yani onlar, kötü durum ve Allah Teâlâ katındaki tehlike bakımından öyle bir dereceye ulaşmışlardır ki, gülmelerinin az, bundan ötürü ağlamalarının ise çok olması gerekir.
جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أي من فنون المعاصي، والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار التجددي، وجَزاءً مفعول له للفعل الثاني ولك أن تجعله مفعولا له للفعلين أو مصدر من المبني للمفعول حذف ناصبه أي يجزون مما ذكر من البكاء الكثير أو منه ومن الضحك القليل جزاء بما استمروا عليه من المعاصي فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ أي من سفرك، والفاء لتفريع الأمر الآتي على ما بين من أمرهم ورجع هنا متعد بمعنى رد ومصدره الرجع وقد يكون لازما ومصدره الرجوع، وأوثر استعمال المتعدي وإن كان استعمال اللازم كثيرا إشارة إلى أن ذلك السفر لما فيه من الخطر يحتاج الرجوع منه لتأييد إلهي ولذا أوثرت كلمة إن على إذا أي فإن ردك الله سبحانه إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ أي إلى المنافقين من المتخلفين بناء على أن منهم من لم يكن منافقا أو إلى من
{ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduklarına bir karşılık olarak” yani çeşitli günahlarına [karşılık az gülsünler, çok ağlasınlar]. Geçmiş ve gelecek zaman kiplerinin bir arada kullanılması [كانوا / كان ve يكسبون], yenilenen bir devamlılığa (istimrâr-ı teceddüdî) delalet etmek içindir. { جَزاءً } "Cezâen" kelimesi, ikinci fiilin mef'ûlün lehidir (gaye bildiren tümleç). Dilersen onu iki fiilin birden mef'ûlün lehi veya nâsibi (kendisini nasbeden âmili) hazfedilmiş meçhul fiilin masdarı da kılabilirsin; yani zikredilen çok ağlama ile yahut hem bundan hem de az gülmeden ötürü, işlemeye devam ettikleri günahlara karşılık cezalandırılırlar. { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ } “Eğer Allah seni döndürürse” yani seferinden [döndürürse]. Fâ (ف), gelecek olan emrin onların durumuna dair açıklanan husus üzerine terettüp ettiğini bildirmek içindir. Buradaki "rece'a" (رَجَعَ) fiili "radde" (رَدَّ / geri döndürdü) manasında müteaddi (geçişli) olup masdarı "rac'" (الرَّجْع) gelir. Bazen lâzım (geçişsiz) da olur ve masdarı "rucû'" (الرُّجُوع) gelir. Lâzım kullanımı yaygın olmasına rağmen müteaddi kullanımının tercih edilmesi, o seferin barındırdığı tehlike sebebiyle oradan dönüşün ilâhî bir desteğe muhtaç olduğuna işaret etmek içindir. İşte bu yüzden "izâ" (إِذَا) yerine "in" (إِنْ) lafzı tercih edilmiştir. Yani: Şayet Allah Subhânehu seni { إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “onlardan bir topluluğa” —yani geride kalanlar arasında münafık olmayan kimselerin de bulunduğu kabulüne binaen geride kalan münafıklara yahut...— [döndürürse].
بقي من المنافقين المتخلفين بأن ذهب بعضهم بالموت أو بالغيبة عن البلد أو بأن لم يستأذنك البعض، وقيل: المراد بتلك الطائفة من بقي من المنافقين على نفاقه ولم يتب وليس بذاك.
bir kısmının ölümle ya da şehirden uzaklaşmasıyla gitmiş olması yahut bir kısmının senden izin istememiş olması sebebiyle geride kalan münafıklardan arta kalanlara [döndürürse]. O taifeden maksadın, nifakı üzere kalıp tövbe etmeyen münafıklar olduğu da söylenmiştir; ancak bu pek isabetli değildir.
أخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة أنه قال في الآية: ذكر لنا أنهم كانوا اثني عشر رجلا من المنافقين وفيهم قيل ما قيل.
İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bize onların münafıklardan on iki adam oldukları ve haklarında söylenenlerin onlar hakkında söylendiği zikredildi.
فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ معك إلى غزوة أخرى بعد غزوتك هذه التي ردك الله منها بتأييده فَقُلْ لهم إهانة لهم على أتم وجه لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً ما دمت ودمتم وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا من الأعداء، وهو اخبار في معنى النهي للمبالغة.
{ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “sefere çıkmak için senden izin isterlerse”; Allah'ın seni desteğiyle geri döndürdüğü bu gazvenden sonra seninle birlikte başka bir gazveye çıkmak için [izin isterlerse], { فَقُلْ } “de ki” onlara, kendilerini en kamil manada küçük düşürmek üzere: { لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “Benimle asla çıkmayacaksınız”; ben hayatta kaldıkça ve siz hayatta kaldıkça, { وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “ve benimle birlikte hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız”; düşmanlardan hiçbir düşmanla [savaşmayacaksınız]. Bu, mübalağa kastıyla nehiy anlamında bir haberdir.
وذكر القتال كما قال بعض المحققين لأنه المقصود من الخروج فلو اقتصر على أحدهما لكفى إسقاطا لهم عن مقام الصحبة ومقام الجهاد أو عن ديوان الغزاة وديوان المجاهدين وإظهارا لكراهة صحبتهم وعدم الحاجة إلى عدهم من الجند أو ذكر الثاني للتأكيد لأنه أصرح في المراد والأول لمطابقته للسؤال، ونظير ذلك:
Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi savaşmanın zikredilmesi, çıkmaktan asıl maksadın o olması sebebiyledir; dolayısıyla birisiyle yetinilmiş olsaydı bile onları arkadaşlık ve cihad makamından yahut gaziler ve mücahidler divanından düşürmek, beraberliklerinden hoşlanılmadığını ve ordudan sayılmalarına ihtiyaç olmadığını göstermek için yeterli olurdu. Yahut maksadı daha açık ifade ettiği için ikincisi tekit olarak zikredilmiştir; birincisi ise talebe mutabık olması içindir. Bunun benzeri şudur:
أقول له ارحل لا تقيمن عندنا فإن الثاني أدل على الكراهة إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ عن الخروج معي وفرحتم به أَوَّلَ مَرَّةٍ أي من الخروج فنصب أفعل المضاف على المصدرية، وقيل: على الظرفية الزمانية واستبعده أبو حيان، والظاهر أن هذا الاختلاف للاختلاف في مَرَّةٍ ونقل عن أبي البقاء أنها في الأصل مصدر مر يمر ثم استعملت ظرفا، واختار القاضي البيضاوي بيض الله غرة أحواله النصب على المصدرية وأشار إلى تأنيث الموصوف حيث قال: وأول مرة هي الخرجة إلى غزوة تبوك وذكر أفعل لأن التذكير هو الأكثر في مثل ذلك. وفي الكشاف أن مَرَّةٍ نكرة وضعت موضع المرات للتفضيل، وذكر اسم التفضيل المضاف إليها وهو دال على واحدة من المرات لأن أكثر اللغتين- هند أكبر النساء وهي أكبرهن، وهي كبرى مرأة لا تكاد تعثر عليه ولكن هي أكبر امرأة وأول مرة وآخر مرة، وعلل في الكشف عدم العثور على نحو هي كبرى امرأة بأن أفعل فيه مضاف إلى غير المفضل عليه بل إلى العدد المتلبس هو به بيانا له فكأنه قيل: هي امرأة أكبر من كل واحدة من النساء، وفي مثله لا يختلف أفعل التفضيل، فالتحقيق أنه لا يشبه ما فيه اللام وإنما المطابقة بين موصوفه وما أضيف إليه ولا مدخل لطباقه في اللفظ والمعنى فتدبر، والجملة في موضع التعليل لما سلف فهي مستأنفة استئنافا بيانيا أي لأنكم رضيتم فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ أي المتخلفين لعدم لياقتهم كالنساء والصبيان والرجال العاجزين، وجمع المذكر للتغليب، واقتصر ابن عباس على الأخير، وتفسير الخالف بالمتخلف هو المأثور عن أكثر المفسرين السلف، وقيل: إنه من خلف بمعنى فسد. ومنه خلوف فم الصائم لتغير رائحته، والظرف متعلق بما عنده أو بمحذوف وقع حالا من ضمير الجمع، والفاء لتفريع الأمر بالقعود بطريق العقوبة على ما صدر منهم من الرضا بالقعود أي إذا رضيتم بالقعود أول مرة فاقعدوا من بعد.
'Ona git diyorum, sakın yanımızda kalma'; zira ikinci ifade hoşnutsuzluğa daha çok delalet eder. { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ } “Çünkü siz oturup kalmaya razı oldunuz”; benimle birlikte çıkmayıp oturmaya razı oldunuz ve buna sevindiniz, { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defasında”; yani sefere çıkmanın ilkinde. Muzâf olan 'ef'al' kalıbı masdar olmak üzere mensuptur; zaman zarfı olarak mensup olduğu da söylenmiştir fakat Ebû Hayyân bunu uzak görmüştür. Zahir olan odur ki bu ihtilaf, { مَرَّةٍ } kelimesindeki ihtilaftan kaynaklanmaktadır. Ebü'l-Bekâ'dan nakledildiğine göre o asılda 'merra yemürru' fiilinin masdarıdır, sonra zarf olarak kullanılmıştır. Kādî Beyzâvî -Allah yüzünü ak etsin- masdar olarak nasbı tercih etmiş ve mevsufun müennesliğine işaret ederek şöyle demiştir: 'İlk defa, Tebük Gazvesi'ne çıkıştır; ef'al kelimesi ise müzekker kılınmıştır, çünkü böylesi durumlarda müzekker kılmak daha yaygındır.' Keşşâf'ta ise { مَرَّةٍ } kelimesinin tafdil için çoğul yerine konulmuş bir nekire olduğu belirtilmiştir. Ona muzâf olan ism-i tafdil, defalardan birine delalet ettiği için zikredilmiştir; zira iki lehçeden daha yaygın olanı 'Hindün ekberu'n-nisâi ve hiye ekberuhünne' (Hind kadınların en büyüğüdür ve o onların en büyüğüdür) şeklindedir; 'hiye kübrâ imraetin' kullanımına neredeyse rastlayamazsın, bilakis 'hiye ekberu imraetin', 'evvelü merretin' ve 'âhiru merretin' denir. Keşf'te 'hiye kübrâ imraetin' benzerine rastlanmayışının illeti şöyle açıklanmıştır: Çünkü oradaki 'ef'al' lafzı kendisinden üstün kılınana değil, onu açıklamak üzere bizzat büründüğü sayıya muzâftır; sanki 'O, kadınlardan her birinden daha büyük bir kadındır' denilmiş gibidir. Böylesi durumlarda ism-i tafdil kalıbı değişmez. Tahkik şudur ki o, elif-lâm takısı alana benzemez; mutabakat ancak mevsufu ile kendisine muzâf kılınan şey arasındadır; lafızda ve manada tam uyumun bunda bir etkisi yoktur, iyi düşün! Cümle, geçmiş olan hükmün gerekçesi makamındadır, dolayısıyla beyânî bir istînâftır; yani 'çünkü siz razı oldunuz', { فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ } “artık geride kalanlarla beraber oturun!”; yani kadınlar, çocuklar ve aciz erkekler gibi elverişsizlikleri sebebiyle geride kalanlarla oturun. Müzekker çoğul taglîb yoluyladır; İbn Abbâs ise bunu sonuncularla [aciz erkeklerle] sınırlandırmıştır. 'el-Hâlif' kelimesinin geri kalan olarak tefsir edilmesi, seleften çoğu müfessirden nakledilen görüştür. 'Bozuldu' anlamındaki 'halefe' fiilinden geldiği de söylenmiştir. Kokusu değiştiği için oruçlunun ağız kokusuna 'hulûfü femi's-sâim' denmesi de bundandır. Zarf, yanındaki lafza yahut çoğul zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Fâ harfi, oturmayı emretmeyi bir ceza yoluyla onların oturmaya razı olmalarına bağlamak içindir; yani mademki ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz, bundan sonra da oturun!
وقرأ عكرمة «الخلفين» بوزن حذرين ولعله صفة مشبهة مثله، وقيل: هو مقصور من الخالفين إذا لم يثبت استعماله كذلك على أنه صفة مشبهة وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً إشارة إلى إهانتهم بعد الموت.
İkrime 'hazerîn' vezninde 'el-halifîn' şeklinde okumuştur; bu onun gibi sıfat-ı müşebbehe olabilir. Şayet sıfat-ı müşebbehe olarak bu şekilde kullanımı sabit değilse, 'el-hâlifîn' lafzından maksur olduğu da söylenmiştir. { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma!”; [bu], ölümden sonra onları aşağılamaya bir işarettir.
أخرج البخاري عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: لما توفي عبد الله بن أبي ابن سلول جاء ابنه عبد الله بن عبد الله إلى رسول الله ﷺ فسأله أن يعطيه قميصه يكفن فيه أباه فأعطاه ثم سأله أن يصلي عليه فقام رسول الله ﷺ ليصلي فقام عمر فأخذ بثوب رسول الله ﷺ فقال يا رسول الله تصلي عليه وقد نهاك ربك أن تصلي عليه فقال رسول الله ﷺ: إنما خيرني الله فقال: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً [المنافقين: ٦] وسأزيده
Buhârî, İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: Abdullah b. Übey b. Selûl vefat ettiğinde oğlu Abdullah b. Abdullah, Resûlullah'a ﷺ gelerek babasını kefenlemek üzere gömleğini vermesini istedi, o da verdi. Sonra üzerine namaz kılmasını istedi. Resûlullah ﷺ namaz kılmak üzere kalkınca Ömer kalkıp Resûlullah'ın ﷺ elbisesinden tuttu ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Rabbin sana onun üzerine namaz kılmayı yasaklamışken onun üzerine namaz mı kılacaksın?' dedi. Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Allah beni muhayyer bıraktı da şöyle buyurdu: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً } [el-Münâfikûn: 6] “Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme; onlar için yetmiş defa istiğfar etsen de...”. Ben ise yetmişten fazlasını yapacağım.'
على السبعين قال: إنه منافق قال فصلى عليه رسول الله ﷺ فأنزل الله سبحانه: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ الآية.
[Ömer]: 'O bir münafıktır!' dedi. [İbn Ömer] dedi ki: Resûlullah ﷺ onun üzerine namaz kıldı. Bunun üzerine Allah Sübhânehû şu ayeti indirdi: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin üzerine namaz kılma...”.
وفي رواية أخرى له عن ابن عباس عن عمر بن الخطاب أنه لما مات عبد الله بن أبي ابن سلول دعي له رسول الله ﷺ ليصلي عليه فلما قام وثبت إليه فقلت: يا رسول الله أتصلي على ابن أبي وقد قال يوم كذا كذا وكذا أعدد عليه قوله فتبسم رسول الله ﷺ وقال: «أخر عني يا عمر» فلما أكثرت عليه قال: «أخر عني لو أعلم أني لو زدت على السبعين يغفر له لزدت عليها» قال فصلى عليه ﵊ ثم انصرف فلم يمكث إلا يسيرا حتى نزلت الآيتان من براءة وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ إلى قوله: وَهُمْ فاسِقُونَ فعجبت من جراءتي على رسول الله ﷺ،
Buhârî'nin İbn Abbâs kanalıyla Ömer b. el-Hattâb'dan naklettiği diğer bir rivayette ise şöyledir: Abdullah b. Übey b. Selûl öldüğünde, cenaze namazını kılması için Resûlullah ﷺ çağrıldı. Kalktığında hemen yanına vardım ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! İbn Übey filan gün şöyle şöyle demişken onun üzerine namaz mı kılacaksın?' diyerek söylediklerini bir bir saydım. Resûlullah ﷺ tebessüm etti ve: 'Benden geri dur ey Ömer!' buyurdu. Israrı artırdığımda ise şöyle buyurdu: 'Benden geri dur! Eğer yetmişten fazla istiğfar ettiğimde bağışlanacağını bilseydim, mutlaka artırırdım.' [Ömer] dedi ki: Resûlullah aleyhisselâm onun üzerine namaz kıldı, sonra ayrıldı. Çok geçmeden Berâe sûresinden şu iki ayet indi: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin üzerine namaz kılma...” ayetinden { وَهُمْ فاسِقُونَ } “onlar fâsık kimselerdir” buyruğuna kadar. Resûlullah'a ﷺ karşı gösterdiğim bu cürete sonradan şaştım kaldım.
وظاهر هذين الخبرين أنه لم ينزل بين اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ، وقوله تعالى: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ شيء ينفع عمر رضي الله تعالى عنه وإلا لذكر، والظاهر أن مراده بالنهي في الخبر الأول ما فهمه من الآية الأولى لا ما يفهم كما قيل من قوله تعالى: ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] لعدم مطابقة الجواب حينئذ كما لا يخفى،
Bu iki haberin zahiri gösteriyor ki, { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } ayeti ile Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ } buyruğu arasında Ömer'in radıyallâhu anh işine yarayacak bir şey inmemiştir; aksi takdirde zikredilirdi. Zahir olan odur ki, birinci haberde geçen 'yasaklama'dan maksadı, söylendiği gibi Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } [et-Tevbe: 113] buyruğundan anlaşılan şey değil, birinci ayetten anladığı şeydir; çünkü gizli olmadığı üzere o takdirde cevap mutabık düşmezdi.
وأخرج أبو يعلي وغيره عن أنس أن رسول الله ﷺ أراد أن يصلي على ابن أبي فأخذ جبريل ﵇ بثوبه فقال: وَلا تُصَلِّ الآية،
Ebû Ya'lâ ve başkaları Enes'ten şunu rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ İbn Übey'in cenaze namazını kılmak istediğinde Cebrâil aleyhisselâm elbisesinden tuttu ve: { وَلا تُصَلِّ } “Namaz kılma...” ayetini okudu.
وأكثر الروايات أنه ﷺ صلى عليه وأن عمر رضي الله تعالى عنه أحب عدم الصلاة عليه وعد ذلك أحد موافقاته للوحي وإنما لم ينه ﷺ عن التكفين بقميصه ونهى عن الصلاة عليه لأن الضنة بالقميص كانت مظنة الإخلال بالكرم على أنه كان مكافأة لقميصه الذي ألبسه العباس رضي الله تعالى عنه حين أسر ببدر فإنه جيء به رضي الله تعالى عنه ولا ثوب عليه وكان طويلا جسيما فلم يكن ثوب بقدر قامته غير ثوب ابن أبي فكساه إياه،
Rivayetlerin çoğuna göre o ﷺ cenaze namazını kılmış, Ömer radıyallâhu anh ise kılınmamasını istemiş ve bu durum onun vahye muvafakatlerinden biri sayılmıştır. Peygamber'in ﷺ gömleğiyle kefenlemeyi yasaklamayıp cenaze namazını kılmaktan nehyedilmesi ise, gömleği esirgemenin cömertliğe halel getireceği zannından ötürüdür; üstelik bu, Bedir'de esir düştüğünde Abbâs'a radıyallâhu anh giydirdiği gömleğin bir karşılığıydı. Zira o radıyallâhu anh getirildiğinde üzerinde elbise yoktu; uzun boylu ve iri cüsseliydi, boyuna uygun İbn Übey'in gömleğinden başka elbise bulunamamış ve onu giydirmişti.
وأخرج أبو الشيخ عن قتادة أنهم ذكروا القميص بعد نزول الآية فقال ﵊: «وما يغني عنه قميصي والله إني لأرجو أن يسلم به أكثر من ألف من بني الخزرج»
Ebû'ş-Şeyh Katâde'den şunu rivayet etmiştir: Ayet indikten sonra gömleği andılar, bunun üzerine o aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Benim gömleğim ona ne fayda verir ki! Allah'a yemin ederim ki bunun vesilesiyle Hazrec oğullarından bin kişiden fazlasının Müslüman olacağını umuyorum.'
وقد حقق الله تعالى رجاء نبيه كما في بعض الآثار والاخبار فيما كان منه ﵊ مع ابن أبي من الصلاة عليه وغيرها لا تخلو عن التعارض، وقد جمع بينهما حسبما أمكن علماء الحديث، وفي لباب التأويل نبذة من ذلك فليراجع.
Nitekim bazı rivayetlerde belirtildiği gibi Allah Teâlâ Peygamberi'nin ümidini gerçekleştirmiştir. İbn Übey'in cenaze namazını kılması ve diğer hususlarda aleyhisselâm tarafından yapılanlar hakkındaki rivayetler çelişkiden uzak değildir; hadis alimleri bunları mümkün mertebe telif etmişlerdir. Lübâbü't-Te'vîl'de bundan bir miktar vardır, oraya başvurulmalıdır.
والمراد من الصلاة المنهي عنها صلاة الميت المعروفة وهي متضمنة للدعاء والاستغفار والاستشفاع له قيل:
Yasaklanan namazdan maksat, bilinen cenaze namazıdır; o da dua, istiğfar ve ölüye şefaat dilemeyi içermektedir. Şöyle de denilmiştir:
والمنع عنها لمنعه ﵊ من الدعاء للمنافقين المفهوم من الآية السابقة أو من قوله سبحانه: ما كانَ لِلنَّبِيِّ إلخ، وقيل: هي هنا بمعنى الدعاء، وليس بذاك، وأَبَداً ظرف متعلق بالنهي، وقيل: متعلق بمات، والموت الأبدي كناية عن الموت على الكفر لأن المسلم يبعث ويحيا حياة طيبة، والكافر وإن بعث لكنه للتعذيب فكأنه لم يحي، وزعم بعضهم أنه لو تعلق بالنهي لزم أن لا تجوز الصلاة على من تاب منهم ومات على الإيمان مع أنه لا حاجة للنهي عن الصلاة عليهم إلى قيد التأييد، ولا يخفى أنه أخطأ ولم يشعر أن مِنْهُمْ حال من الضمير في مات أي مات حال كونه منهم أي متصفا بصفتهم وهي النفاق كقولهم: أنت مني يعني على طريقتي وصفتي كما صرحوا به على أنه لو جعل الجار والمجرور صفة لأحد لا يكاد يتوهم ما ذكر وكيف يتوهم مع قوله تعالى الآتي إِنَّهُمْ كَفَرُوا إلخ، وقوله: مع أنه لا حاجة إلى النهي إلخ لظهور ما فيه لا حاجة إلى ذكره، وماتَ ماض باعتبار سبب النزول وزمان النهي ولا ينافي عمومه وشموله لمن سيموت، وقيل: إنه بمعنى المستقبل وعبر به لتحققه، والجملة في موضع الصفة لأحد وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ أي لا تقف عليه ولا تتول دفنه من قولهم: قام فلان بأمر فلان إذا كفاه إياه وناب عنه فيه، ويفهم من كلام بعضهم أن عَلى بمعنى عند، والمراد لا تقف عند قبره للدفن أو للزيارة، والقبر في المشهور مدفن الميت ويكون بمعنى الدفن وجوزوا إرادته هنا أيضا.
Ondan nehyedilmesi, önceki ayetten veya Allah Sübhânehû'nun: { ما كانَ لِلنَّبِيِّ } ayetinden anlaşıldığı üzere, Peygamber'in aleyhisselâm münafıklara dua etmekten menedilmiş olması sebebiyledir. Buradaki [namazın] dua anlamında olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek isabetli değildir. { أَبَداً } lafzı nehiyle müteallik bir zarftır. { ماتَ } fiiline müteallik olduğu da söylenmiştir; ebedi ölüm ise küfür üzere ölmekten kinayedir; çünkü Müslüman diriltilir ve güzel bir hayat yaşar; kâfir ise diriltilse bile azap için diriltilir, sanki hiç dirilmemiş gibidir. Bazıları, şayet nehiyle müteallik olsaydı, onlardan tövbe edip iman üzere ölen kimsenin cenaze namazının kılınmaması gerekirdi; halbuki cenaze namazının yasaklanmasında tebid (ebedilik) kaydına ihtiyaç yoktur zannına kapılmıştır. Gizli değildir ki o kimse hata etmiş ve { مِنْهُمْ } car-mecrurunun { ماتَ } içindeki zamirden hâl olduğunu fark edememiştir; yani 'onlardan biri olarak, yani onların nifak sıfatıyla vasıflanmış halde öldüğünde' demektir; nitekim açıkça belirttikleri gibi 'Sen bendensin' sözü 'Benim yolum ve sıfatım üzeresin' manasındadır. Kaldı ki car-mecrur { أَحَدٍ } kelimesine sıfat kılınsa bile zikredilen vehim asla akla gelmez; Allah Teâlâ'nın gelecek olan: { إِنَّهُمْ كَفَرُوا } buyruğu varken bu nasıl vehmedilebilir? Onun: 'Yasaklamaya ihtiyaç yokken...' sözüne gelince, bundaki [yanlışlık] açık olduğu için zikretmeye gerek yoktur. { ماتَ } nüzul sebebi ve nehiy zamanı itibarıyla geçmiş zamandır; gelecekte ölecek olanları kapsayan umumiliğine mani değildir. Gelecek manasında olduğu ve gerçekleşmesi kesin olduğu için geçmişle ifade edildiği de söylenmiştir. Cümle, { أَحَدٍ } kelimesinin sıfatı makamındadır. { وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “Onun kabri başında da durma!”; yani onun başında dikilme ve defnini üstlenme demektir; bu, bir kimsenin işini görüp onun yerine vekalet ettiğinde söylenen 'Filan filanın işini ayakta tuttu' sözünden gelir. Bazılarının kelamından { عَلى } harfinin 'ınde' (yanında) manasında olduğu ve maksadın defin veya ziyaret için kabrinin yanında durmamak olduğu anlaşılmaktadır. Meşhur olan, kabrin ölünün gömüldüğü yer olmasıdır; gömme (defin) manasında da olur; burada bunun kastedilmesini de caiz görmüşlerdir.
وفي فتاوى الجلال السيوطي هل يفسر القيام هنا بزيارة القبور وهل يستدل بذلك على أن الحكمة في زيارته
Celâl es-Süyûtî'nin fetvalarında şöyle bir soru yer almaktadır: Buradaki kıyam kabir ziyaretiyle tefsir edilir mi ve bununla, onun
صلّى الله عليه وسلّم قبر أمه أنه لإحيائها لتؤمن به بدليل أن تاريخ الزيارة كان بعد النهي؟
sallallâhu aleyhi ve sellem annesinin kabrini ziyaret etmesindeki hikmetin, ziyaret tarihinin yasaktan sonra olmasına dayanarak, kendisine iman etmesi için onu diriltmek olduğuna delil getirilebilir mi?
الجواب المراد بالقيام على القبر الوقوف عليه حالة الدفن وبعده ساعة، ويحتمل أن يعم الزيارة أيضا أخذا من الإطلاق وتاريخ الزيارة كان قبل النهي لا بعده فإن الذي صح في الأحاديث أنه ﷺ زارها عام الحديبية والآية نازلة بعد غزوة تبوك، ثم الضمير في مِنْهُمْ خاص بالمنافقين وإن كان بقية المشركين يلحقون بهم قياسا، وقد صح في حديث الزيارة أنه استأذن ربه في ذلك فأذن له وهذا الإذن عندي يستدل به على أنها من الموحدين لا من المشركين كما هو اختياري، ووجه الاستدلال به أنه نهاه عن القيام على قبور الكفار وأذن له في القيام على قبر أمه فدل على أنها ليست منهم وإلا لما كان يأذن له فيه، واحتمال التخصيص خلاف الظاهر ويحتاج إلى دليل صريح، ولعله ﵊ كان عنده وقفة في صحة توحيد من كان في الجاهلية حتى أوحي إليه ﷺ بصحة ذلك، فلا يرد أن استئذانه يدل على خلاف ذلك وإلا لزارها من غير استئذان اهـ وفي كون المراد بالقيام على القبر الوقوف عليه حالة الدفن وبعده ساعة خفاء إذ المتبادر من القيام على القبر ما هو أعم من ذلك. نعم كان الوقوف بعد الدفن قدر نحر جزور مندوبا ولعله لشيوع ذلك إذ ذاك أخذ في مفهوم القيام على القبر ما أخذ.
Cevap: Kabrin başında durmaktan maksat, defin anında ve definden sonra bir süre onun başında beklemektir. Mutlaklıktan hareketle ziyareti de kapsaması muhtemeldir. Ziyaret tarihi ise yasaktan sonra değil öncedir; zira sahih hadislerde sabit olan, o'nun ﷺ Hudeybiye yılında ziyaret ettiğidir, ayet ise Tebük Gazvesi'nden sonra inmiştir. Ayrıca { مِنْهُمْ } lafzındaki zamir, kıyas yoluyla diğer müşrikler de onlara katılsa bile münafıklara hastır. Ziyaret hadisinde sabit olmuştur ki o, bu konuda Rabbinden izin istemiş ve kendisine izin verilmiştir. Benim tercihim olduğu üzere bu izin, annesinin müşriklerden değil muvahhidlerden olduğuna delil teşkil eder. Bunun delil olma yönü şudur: Allah, kâfirlerin kabirleri başında durmayı ona yasaklamış, annesinin kabri başında durmasına ise izin vermiştir; bu da onun onlardan olmadığını gösterir, aksi takdirde buna izin vermezdi. Tahsis ihtimali ise zahire aykırıdır ve açık bir delile muhtaçtır. Belki de o aleyhisselâm, Câhiliye döneminde olan kimsenin tevhidinin sıhhati hakkında, kendisine ﷺ bunun sahih olduğu vahyedilene kadar bir tereddüt içindeydi. Dolayısıyla onun izin istemesinin bunun aksine delalet ettiği, aksi takdirde izin istemeden ziyaret edeceği itirazı varid olmaz, [Süyûtî'nin sözü] bitti. Kabrin başında durmaktan maksadın defin anında ve definden sonra bir süre beklemek olmasında bir kapalılık vardır; zira kabrin başında durmaktan ilk akla gelen bundan daha genel olanıdır. Evet, definden sonra bir deve boğazlanıp pay edilecek kadar beklemek menduptur; belki de o dönemde bunun yaygınlığından ötürü kabir başında durmanın kavramına bunlar da dahil edilmiştir.
وفي جواز زيارة قبر الكفار خلاف وكثير من القائلين بعدم الجواز حمل القيام على ما يعم الزيارة ومن أجاز استدل
Kâfirlerin kabrini ziyaretin caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf vardır. Caiz görmeyenlerin çoğu 'kıyam'ı ziyareti de kapsayacak şekilde yorumlamıştır; caiz görenler ise
بقوله ﷺ: «كنت نهيتكم عن زيارة القبور فزوروها فإنها تذكركم الآخرة»
o'nun ﷺ şu buyruğunu delil getirmişlerdir: “Sizi kabirleri ziyaretten nehyetmiştim; artık onları ziyaret ediniz, çünkü o ahireti hatırlatır.”
فإنه ﵊ علل الزيارة بتذكير الآخرة ولا فرق في ذلك بين زيارة قبور المسلمين وقبور غيرهم، وتمام البحث في موضعه والاحتياط عندي عدم زيارة قبور الكفار إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ جملة مستأنفة سيقت لتعليل النهي على معنى أن الصلاة على الميت والاحتفال به إنما يكون لحرمته وهم بمعزل عن ذلك لأنهم استمروا على الكفر بالله تعالى ورسوله ﷺ مدة حياتهم وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ أي متمردون في الكفر خارجون عن حدوده.
Zira o aleyhisselâm ziyareti ahireti hatırlatmakla gerekçelendirmiştir; bunda Müslümanların kabirlerini ziyaret etmekle başkalarının kabirlerini ziyaret etmek arasında bir fark yoktur. Meselenin tam incelenmesi kendi yerindedir; benim katımda ihtiyatlı olan, kâfirlerin kabirlerini ziyaret etmemektir. { إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler”; ölüye namaz kılmanın ve ona ihtimam göstermenin ancak onun hürmetinden kaynaklanacağı, onların ise hayatları boyunca Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü ﷺ inkârda ısrar ettikleri için bundan tamamen uzak oldukları anlamında nehyi gerekçelendirmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir. { وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ } “ve yoldan çıkmış fâsıklar olarak öldüler”; yani küfürde haddi aşmış, onun sınırlarının dışına çıkmış olarak [öldüler].
وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ تأكيد لما تقدم من نظيره والأمر حقيق بذلك لعموم البلوى بمحبة ما ذكر والاعجاب به، وقال الفارسي: إن ما تقدم في قوم وهذا في آخرين فلا تأكيد، وجيء بالواو هنا لمناسبة عطف نهي على نهي قبله أعني قوله سبحانه: وَلا تُصَلِّ إلخ، وبالفاء هناك لمناسبة التعقيب لقوله تعالى: قبل وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ [التوبة: ٥٤] فإن حاصله لا ينفقون إلا وهم كارهون للإنفاق فهم معجبون بكثرة الأموال والأولاد فنهى عن الإعجاب المتعقب له.
{ وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla ancak onlara dünyada azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını ister”; daha önce geçen benzerinin tekitidir; zikredilen şeyleri sevmek ve onlara imrenmek genel bir imtihan olduğu için mesele buna layıktır. Fârisî demiştir ki: Daha önce geçen bir topluluk hakkındaydı, bu ise başkaları hakkındadır, dolayısıyla tekit değildir. Burada vav harfi, bir nehyin kendisinden önceki nehyin üzerine atfı münasebetiyle getirilmiştir; yani Allah Sübhânehû'nun: { وَلا تُصَلِّ } ayetine atfedilmiştir. Orada ise fâ harfi, daha önceki: { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ } [et-Tevbe: 54] “Onlar ancak istemeye istemeye infak ederler” buyruğunun peşi sıra gelmesi münasebetiyle getirilmiştir; zira bunun özeti şudur: Onlar ancak infak etmekten hoşlanmayarak infak ederler, dolayısıyla mallarının ve evlatlarının çokluğuna imrenirler; böylece onu takip eden imrenme nehyedilmiştir.
وقيل: هنا وَأَوْلادُهُمْ دون- لا- لأنه نهي عن الإعجاب بهما مجتمعين وهناك بزيادة لا لأنه نهي عن كل واحد واحد فدل مجموع الآيتين على النهي عن الاعجاب بهما مجتمعين ومنفردين وهنا أَنْ يُعَذِّبَهُمْ وهناك «ليعذبهم» للإشارة إلى أن إرادة شيء لشيء راجعة إلى إرادة ذلك الشيء بناء على أن متعلق الإرادة هناك الإعطاء واللام للتعليل أي إنما يريد اعطاءهم للتعذيب، وأما إذا قلنا: إن اللام فيما تقدم زائدة فالتغاير يحتمل أن يكون لأن التأكيد هناك لتقدم ما يصلح سببا للتعذيب بالأموال أوقع منه هنا لعدم تقدم ذلك وجاء هناك فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وهنا فِي الدُّنْيا تنبيها على أن حياتهم كلا حياة فيها ويشير ذلك هنا إلى أنهم بمنزلة الأموات.
Şöyle de denilmiştir: Burada her ikisine birlikte imrenmek nehyedildiği için 'lâ'sız olarak { وَأَوْلادُهُمْ } denilmiştir; orada ise her birine ayrı ayrı imrenmek nehyedildiği için 'lâ' ziyadesiyle gelmiştir. Böylece iki ayetin toplamı hem birlikte hem de ayrı ayrı onlara imrenmeyi yasaklamaya delalet etmiştir. Burada { أَنْ يُعَذِّبَهُمْ }, orada ise 'li-yüazzibehüm' denilmiştir; bu da, oradaki iradenin müteallakının 'vermek' ve lâm harfinin illet için olduğu kabulüne binaen, bir şeyin bir şey için dilenmesinin o şeyin bizzat dilenmesine raci olduğuna işaret etmek içindir; yani 'onlara vermeyi ancak azap etmek için diler' demektir. Daha önce geçen ayetteki lâmın zaid olduğunu söylersek, aradaki farklılığın sebebi muhtemelen şudur: Oradaki tekit, mallarla azap edilmeye sebep olabilecek şeylerin daha önce geçmiş olması dolayısıyla buradakinden daha yerindedir; çünkü burada öyle bir şey önceden geçmemiştir. Orada { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا }, burada ise { فِي الدُّنْيا } şeklinde gelmiştir; bu da onların hayatının sanki hiç hayat olmadığına dikkat çekmek içindir ve buradaki ifade onların ölüler mesabesinde olduğuna işaret etmektedir.
وبين ابن الخازن سر تغاير النظمين الكريمين بما لا يخفى ما فيه، وتقديم الأموال على الأولاد مع أنهم أعز منها لعموم مساس الحاجة إليها دون الأولاد، وقيل: لأنها أقدم في الوجود منهم وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ من القرآن والمراد بها على ما قيل: سورة معينة وهي براءة، وقيل المراد كل سورة ذكر فيها الإيمان والجهاد وهو أولى وأفيد لأن استئذانهم عند نزول آيات براءة علم مما مر، وإِذا تفيد التكرار بقرينة المقام وإن لم تفده بالوضع كما نص عليه
İbnü'l-Hâzin, iki yüce diziliş arasındaki farklılığın sırrını açıklamıştır ki bunda ne olduğu gizli değildir. Evlatlar daha değerli olduğu halde malların evlatlardan önce zikredilmesi, evlatların aksine mala olan ihtiyacın daha yaygın olması sebebiyledir; varlıkta evlatlardan daha önce olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir. { وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “Bir sûre indirildiği zaman”; Kur'an'dan [bir sûre]. Bununla, söylendiğine göre belirli bir sûrenin yani Berâe sûresinin kastedildiği belirtilmiştir; iman ve cihadın zikredildiği her sûrenin kastedildiği de söylenmiştir ki bu daha evla ve daha faydalıdır; çünkü Berâe ayetleri indiğinde onların izin istemeleri daha önce geçenlerden anlaşılmıştır. { إِذا } edatı, vaz'ı itibarıyla ifade etmese bile
بعض المحققين، وجوز أن يراد بالسورة بعضها مجازا من باب إطلاق الجزء على الكل، ويوهم كلام الكشاف أن إطلاق السورة على بعضها بطريق الاشتراك كإطلاق القرآن على بعضه وليس بذاك، والتنوين للتفخيم أي سورة جليلة الشأن أَنْ آمِنُوا أي بأن آمنوا ف «أن» مصدرية حذف عنها الجار وجوز أن تكون مفسرة لتقدم الانزال وفيه معنى القول دون حروفه، والخطاب للمنافقين، والمراد أخلصوا الايمان بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ لإعزاز دينه وإعلاء كلمته، وأما التعميم أو إرادة المؤمنين بمعنى دوموا على الايمان بالله إلخ كما ذهب إليه الطبرسي وغيره فلا يناسب المقام ويحتاج فيه ارتباط الشرط والجزاء إلى تكلف ما لا حاجة إليه كاعتبار ما هو من حال المؤمنين الخلص في النظم الجليل اسْتَأْذَنَكَ أي طلب الإذن منك وفيه التفات أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ أي أصحاب الفضل والسعة من المنافقين وهم من له قدرة مالية ويعلم من ذلك البدنية بالقياس وخصوا بالذكر لأنهم الملومون وَقالُوا ذَرْنا أي دعنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ أي الذين لم يجاهدوا لعذر من الرجال والنساء ففيه تغليب، والعطف على استأذنك للتفسير مغن عن ذكر ما استأذنوا فيه وهو القعود.
bazı muhakkiklerin açıkça belirttiği gibi makamın karinesiyle tekrar ifade eder. Cüzün küll üzerine ıtlakı kabilinden mecazen sûrenin bir kısmının kastedilmesi de caiz görülmüştür. Keşşâf'ın sözü, sûrenin bir kısmına sûre denilmesinin Kur'an'ın bir kısmına Kur'an denilmesi gibi müştereklik yoluyla olduğu vehmini vermektedir; fakat durum öyle değildir. Tenvin tazim içindir; yani şanı yüce bir sûre demektir. { أَنْ آمِنُوا } “iman edin diye”; yani iman etmeleri emredilerek demektir. 'En' harfi, başından cer harfi hazfedilmiş masdariyyedir; nüzulün önceden geçmesi ve harfleri olmasa da söz manası taşıması sebebiyle müfessire olması da caiz görülmüştür. Hitap münafıklaradır; maksat ise { بِاللَّهِ } “Allah'a” imanı halis kılın, { وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ } “ve Resûlü ile birlikte cihad edin”; dinini aziz kılmak ve kelimesini yüceltmek için [cihad edin demektir]. Tabersî ve başkalarının gittiği gibi bunu genelleştirmek veya müminleri kastederek 'Allah'a imana devam edin...' manasını vermek makama uygun düşmez; bu takdirde şart ve ceza arasındaki irtibat, ihlaslı müminlerin halini bu yüce nazımda dikkate almak gibi hiçbir ihtiyaç bulunmayan bir zorlamaya muhtaç olur. { اسْتَأْذَنَكَ } “senden izin istedi”; senden izin talep etti; bunda bir iltifat vardır. { أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ } “onlardan servet ve güç sahipleri”; yani münafıklardan fazilet ve genişlik sahipleri ki onlar mali güce sahip olanlardır; kıyas yoluyla bedeni güce sahip oldukları da buradan anlaşılır. Bunların tahsis edilerek zikredilmesi kınananların onlar olması sebebiyledir. { وَقالُوا ذَرْنا } “ve 'Bizi bırak' dediler”; bizi terk et, { نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ } “oturanlarla beraber olalım”; erkeklerden ve kadınlardan bir mazeret sebebiyle cihad etmeyenlerle [beraber olalım]; bunda taglîb vardır. { اسْتَأْذَنَكَ } fiili üzerine atıf tefsir içindir ve ne için izin istediklerini, yani oturup kalmayı zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır.
رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ أي النساء كما روي عن ابن عباس وقتادة وهو جمع خالفة وأطلق على المرأة لتخلفها عن أعمال الرجال كالجهاد وغيره، والمراد ذمهم وإلحاقهم بالنساء في التخلف عن الجهاد، ويطلق الخالفة على من لا خير فيه، والتاء فيه للنقل للاسمية، وحمل بعضهم الآية على ذلك فالمقصود حينئذ من لا فائدة فيه للجهاد وجمعه على فواعل على الأول ظاهر وأما على الثاني فلتأنيث لفظه لأن فاعلا لا يجمع على فواعل في العقلاء الذكور إلا شذوذا وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ بسبب ذلك لا يَفْقَهُونَ ما ينفعهم وما يضرهم في الدارين لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ استدراك لما فهم من الكلام، والمعنى إن تخلف هؤلاء ولم يجاهدوا فلا ضير لأنه قد نهض على أتم وجه من هو خير منهم فهو على حد قوله تعالى: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ [الأنعام: ٨٩] وفي الآية تعريض بأن القوم ليسوا من الايمان بالله تعالى في شيء وإن لم يعرضوا عنه صريحا اعراضهم عن الجهاد باستئذانهم في القعود وَأُولئِكَ أي المنعوتون بالنعوت الجليلة لَهُمُ بواسطة ذلك الْخَيْراتُ أي المنافع التي تسكن النفس إليها وترتاح لها، وظاهر اللفظ عمومها هنا لمنافع الدارين كالنصر والغنيمة في الدنيا والجنة ونعيمها في الأخرى، وقيل. المراد بها الحور لقوله تعالى: فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ [الرحمن: ٧] فإنها فيه بمعنى الحور فتحمل عليه هنا أيضا. ونص المبرد على أن الخيرات تطلق على الجواري الفاضلات وهي جمع خيرة بسكون الياء مخفف خيرة المشددة تأنيث خير وهو الفاضل من كل شيء المستحسن منه وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ أي الفائزون بالمطالب دون من حاز بعضا بفني عما قليل، وكرر اسم الإشارة تنويها بشأنهم أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ استئناف لبيان كونهم مفلحين، وقيل: يجوز أن يكون بيانا لما لهم من المنافع الأخروية ويخص ما قبل بمنافع الدنيا بقرينة المقابلة، والاعداد التهيئة أي هيأ لهم جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها حال مقدرة من الضمير في لَهُمْ والعامل أَعَدَّ ذلِكَ إشارة إلى ما فهم من الكلام من نيل الكرامة العظمى الْفَوْزُ أي الظفر الْعَظِيمُ الذي لا فوز وراءه وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ شروع في بيان أحوال منافقي الاعراب إثر بيان أحوال منافقي أهل المدينة، والمعذرون من عذر في الأمر إذا قصر فيه وتوانى ولم يجد، وحقيقته أن يوهم أن له عذرا فيما يفعل ولا عذر له، ويحتمل أن يكون من اعتذر والأصل المعتذرون فأدغمت التاء في الذال بعد نقل حركتها إلى العين، ويجوز كسرها لالتقاء الساكنين وضمها اتباعا للميم لكن لم يقرأ بهما، وقرأ يعقوب «المعذرون» بالتخفيف وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فهو من أعذر إذا كان له
{ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular”; İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edildiği üzere kadınlarla [beraber olmaya razı oldular]. Bu kelime 'hâlife'nin çoğuludur; cihad ve benzeri erkeklerin işlerinden geri kaldığı için kadına bu isim verilmiştir. Maksat onları yermek ve cihattan geri kalma hususunda kadınlara denk kılmaktır. 'Hâlife' kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimseye de denir; buradaki tâ harfi isimleşmeye nakil içindir. Bazıları ayeti buna hamletmiştir; bu durumda maksat cihatta hiçbir faydası olmayan kimsedir. Birinciye göre 'fevâıl' vezninde çoğul yapılması açıktır; ikinciye göre ise lafzının müennesliği sebebiyledir, zira akıl sahibi erkeklerde 'fâıl' vezni şaz durumlar hariç 'fevâıl' şeklinde çoğul yapılmaz. { وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ } “ve kalpleri mühürlendi”, { فَهُمْ } “artık onlar” bu sebeple { لا يَفْقَهُونَ } “anlamazlar”; her iki dünyada kendilerine neyin fayda neyin zarar vereceğini [anlamazlar]. { لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler”; sözden anlaşılan duruma karşı bir istidraktır. Mana şudur: Şayet bunlar geri kalıp cihad etmedilerse bir zarar vermez; çünkü onlardan daha hayırlı olanlar bu vazifeyi en mükemmel şekilde üstlenmişlerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } [el-En'âm: 89] “Eğer bunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır”. Ayette, bu topluluğun oturmak için izin istemek suretiyle cihattan yüz çevirdikleri gibi, Allah Teâlâ'ya imandan açıkça yüz çevirmemiş olsalar bile imandan hiçbir nasip almadıklarına üstü kapalı bir işaret vardır. { وَأُولئِكَ } “İşte onlar”; bu yüce vasıflarla nitelenenler, { لَهُمُ } “onlar içindir” bunun vesilesiyle { الْخَيْراتُ } “bütün hayırlar”; yani nefsin huzur bulup rahatladığı menfaatler. Lafzın zahiri buradaki hayırların dünya ve ahiret menfaatlerini kapsayacak şekilde genel olduğunu gösterir; dünyadaki zafer ve ganimet ile ahiretteki cennet ve onun nimetleri gibi. Bununla hurilerin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } [er-Rahmân: 70] “Orada huyları güzel, yüzleri güzel kadınlar vardır” buyurmuştur; zira orada huri manasındadır, dolayısıyla burada da ona hamledilir. Müberred, 'el-hayrât' kelimesinin faziletli cariyeler hakkında kullanıldığını açıkça belirtmiştir; bu kelime, 'hayr'ın müennesi olan şeddeli 'hayyire'nin hafifletilmişi olan yâ'nın sükûnu ile 'hayra' kelimesinin çoğuludur; 'hayr' ise her şeyin faziletlisi ve beğenilenidir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani az sonra yok olup gidecek bir pay elde edenler değil, bütün maksatlara ulaşanlar onlardır. Şanlarını yüceltmek için işaret ismi tekrar edilmiştir. { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ } “Allah onlar için hazırlamıştır”; onların kurtuluşa erenler olduğunu açıklayan yeni bir cümledir. Bunun onlar için ahiretteki menfaatleri açıklamak üzere geldiği ve mukabele karinesiyle öncekinin dünya menfaatlerine tahsis edildiği de caiz görülmüştür. İ'dâd hazırlamak demektir; yani onlar için hazırlamıştır: { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan cennetler”, { خالِدِينَ فِيها } “içlerinde ebedi kalıcılar olarak”; { لَهُمْ } lafzındaki zamirden mukadder bir hâldir ve amel eden lafız { أَعَدَّ } fiilidir. { ذلِكَ } “İşte bu”; sözden anlaşılan en büyük ikrama nail oluşa bir işarettir, { الْفَوْزُ } “kurtuluştur”, { الْعَظِيمُ } “büyük”; ötesinde başka bir kurtuluş olmayan büyük bir zaferdir. { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler”; Medine ehlinin münafıklarının hallerini açıkladıktan sonra bedevi münafıkların hallerini açıklamaya bir giriştir. 'el-Muazzirûn', bir işte kusur edip gevşeklik gösteren ve gayret etmeyen kimseler için kullanılan 'azzeve' fiilindendir; hakikati, yaptığı işte bir mazereti varmış vehmini verip de aslında hiçbir mazereti olmamaktır. 'İ'tezele' fiilinden olması da muhtemeldir; aslı 'el-mu'tezirûn' olup hareketi ayın harfine aktarıldıktan sonra tâ harfi zâl harfine idgam edilmiştir. İki sakinin karşılaşmasından ötürü ayının kesresiyle okunması ve mîm harfine tebaan dammesiyle okunması da caizdir ancak bu iki kıraatle okunmamıştır. Ya'kūb 'el-Mu'zirûn' şeklinde [zâl harfinin] tahfifiyle okumuştur; bu İbn Abbâs'tan da radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir; bu ise
عذر. وعن مسلمة أنه قرأ «المعذرون» بتشديد العين والذال من تعذر بمعنى اعتذر.
mazereti olan kimse için kullanılan 'a'zere' fiilindendir. Mesleme'den ise, özür diledi anlamındaki 'teazzere' fiilinden gelmek üzere ayın ve zâl harflerinin şeddesiyle 'el-Muazzezirûn' şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
وتعقب ذلك أبو حيان فقال: هذه القراءة إما غلط من القارئ أو عليه لأن التاء لا يجوز إدغامها في العين لتضادهما، وأما تنزيل التضاد منزلة التناسب فلم يقله أحد من النحاة ولا القراء فالاشتغال بمثله عيب، ثم إن هؤلاء الجائين كاذبون على أول احتمالي القراءة الأولى، ويحتمل أن يكونوا كاذبين وأن يكونوا صادقين على الثاني منهما وكذا على القراءة الأخيرة، وصادقون على القراءة الثانية. واختلفوا في المراد بهم
Ebû Hayyân bunu eleştirerek şöyle demiştir: Bu kıraat ya kārînin bir hatasıdır yahut ona isnat edilen bir uydurmadır; çünkü zıtlıklarından ötürü tâ harfinin ayın harfine idgamı caiz değildir. Zıtlığı uygunluk makamına indirmeyi ise ne nahivcilerden ne de kurrâdan hiç kimse söylememiştir; dolayısıyla böylesi şeylerle meşgul olmak bir ayıptır. Sonra, bu gelen kimseler birinci kıraatin ilk ihtimaline göre yalancıdırlar; ikinci ihtimaline ve son kıraate göre yalancı da doğru sözlü de olmaları muhtemeldir; ikinci kıraate göre ise doğru sözlüdürler. Bunlardan kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir:
فعن الضحاك أنهم رهط عامر بن الطفيل جاؤوا إلى رسول الله ﷺ فقالوا: يا نبي الله إنا غزونا معك أغارت طيىء على أهالينا ومواشينا فقال رسول الله ﷺ: فقد أنبأني الله من أخباركم وسيغني الله سبحانه عنكم.
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre onlar Âmir b. et-Tufeyl'in kabilesidir; Resûlullah'a ﷺ gelip: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Biz seninle savaşa çıktık; Tayy kabilesi ise çoluk çocuğumuza ve hayvanlarımıza baskın düzenledi' dediler. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Allah bana sizin haberlerinizi bildirdi; Allah Sübhânehû sizi [bize] muhtaç kılmayacaktır.'
وقيل: هم أسد وغطفان استأذنوا في التخلف معتذرين بالجهد وكثرة العيال. وأخرج أبو الشيخ عن ابن إسحاق أنه قال: ذكر لي أنهم نفر من بني غفار. وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم أهل العذر ولم يبين من هم ومما ذكرنا يعلم وقوع الاختلاف في أن هؤلاء الجائين هل كانوا صادقين في الاعتذار أم لا، وعلى القول بصدقهم يكون المراد بالموصول في قوله سبحانه: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ غيرهم وهم أناس من الأعراب أيضا منافقون والأولون لانفاق فيهم، وعلى القول بكذبهم يكون المراد به الأولين، والعدول عن الإضمار إلى الإظهار لذمهم بعنوان الصلة والكذب على الأول بادعاء الايمان وعلى الثاني بالاعتذار، ولعل القعود مختلف أيضا. وقرأ أبي «كذّبوا» بالتشديد سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ أي من الاعراب مطلقا وهم منافقوهم أو من المعتذرين، ووجه التبعيض أن منهم من اعتذر لكسله لا لكفره أي سيصيب المعتذرين لكفرهم عَذابٌ أَلِيمٌ وهو عذاب النار في الآخرة ولا ينافي استحقاق من تخلف لكسل، ذلك عندنا لعدم قولنا بالمفهوم ومن قال به فسر العذاب الأليم بمجموع القتل والنار والأول منتف في المؤمن المتخلف للكسل فينتفي المجموع، وقيل: المراد بالموصول المصرون على الكفر.
Onların Esed ve Gatafân olduğu, darlık ve çoluk çocuğun çokluğunu mazeret göstererek geri kalmak için izin istedikleri de söylenmiştir. Ebû'ş-Şeyh, İbn İshâk'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bana onların Benî Gıfâr'dan birkaç kişi olduğu zikredildi. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onların mazeret sahipleri olduğunu rivayet etmiş fakat kim olduklarını açıklamamıştır. Zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır ki, bu gelenlerin mazeretlerinde doğru sözlü olup olmadıkları konusunda ihtilaf vuku bulmuştur. Doğru sözlü oldukları görüşüne göre, Allah Sübhânehû'nun: { وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” buyruğundaki ism-i mevsûl ile kastedilenler başkalarıdır; onlar da bedevilerden birtakım münafık insanlardır, öncekilerde ise nifak yoktur. Yalancı oldukları görüşüne göre ise bununla öncekiler kastedilmiştir. Zamir getirmekten vazgeçilip açık isim getirilmesi, sıla unvanıyla onları yermek içindir; birinci görüşe göre yalan iman iddiasında, ikinci görüşe göre ise mazerettedir; belki de oturuşları da farklıdır. Übeyy şedde ile 'kezzebû' şeklinde okumuştur. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Onlardan inkâr edenlere isabet edecektir”; yani mutlak olarak bedevilerden kâfir olanlara ki onlar münafıklarıdır yahut mazeret ileri sürenlerden [inkâr edenlere isabet edecektir]. Buradaki teb'îz (kısmilik) yönü, içlerinden bir kısmının küfründen ötürü değil tembelliğinden ötürü mazeret bildirmiş olmasıdır; yani küfürleri sebebiyle mazeret gösterenlere isabet edecektir: { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap”; o da ahiretteki cehennem azabıdır. Tembellik sebebiyle geri kalanın bunu hak etmesi, mefhum-ı muhalifeti delil saymadığımız için bizim katımızda buna aykırı değildir. Mefhum-ı muhalifeti kabul eden kimse ise elem verici azabı öldürülme ve ateş azabının toplamı olarak tefsir etmiştir; tembellikten geri kalan müminde birincisi bulunmadığı için toplamı da ortadan kalkmış olur. İsm-i mevsûl ile küfürde ısrar edenlerin kastedildiği de söylenmiştir.
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ كالشيوخ ومن فيه نحافة خلقية لا يقوى على الخروج معها وهو جمع ضعيف ويقال: ضعوف وضعفان وجاء في الجمع ضعاف وضعفة وضعفي وضعافي وَلا عَلَى الْمَرْضى جمع مريض ويجمع أيضا على مراض ومراضى وهو من عراة سقم واضطراب طبيعة سواء كان مما يزول بسرعة ككثير من الأمراض أولا كالزمانة وعدوا منه ما لا يزول كالعمى والعرج الخلقيين فالأعمى والأعرج داخلان في المرضى وإن أبيت فلا يبعد دخولهما في الضعفاء، ويدل لدخول الأعمى في أحد المتعاطفين ما
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ } “Zayıflara hiçbir sorumluluk yoktur”; yaşlılar ve kendisinde sefere çıkmaya güç yetiremeyeceği yaratılıştan bir zayıflık bulunan kimseler gibi. Bu kelime 'zaîf'in çoğuludur; çoğul olarak 'zuafâ', 'zuafetün', 'za'fâ' ve 'ziâfî' şeklinde de gelir. { وَلا عَلَى الْمَرْضى } “hastalara da [sorumluluk yoktur]”; 'marîz'in çoğuludur, 'merâdâ' ve 'merâdî' şeklinde de çoğul yapılır; bu da birçok hastalık gibi çabucak geçen yahut kötürümlük gibi geçmeyen hastalık ve mizaç bozukluğuna maruz kalan kimsedir. Doğuştan körlük ve topallık gibi geçmeyen durumları da bundan saymışlardır; binaenaleyh âmâ ve topal kimseler hastalar kapsamına dahildir; bunu kabul etmezsen zayıflar kapsamına dahil olmaları da uzak değildir. Âmânın birbirine atfedilen bu iki gruptan birine dahil olduğuna şu rivayet delalet eder:
أخرجه ابن أبي حاتم والدارقطني في الأفراد عن زيد بن ثابت قال: كنت أكتب لرسول الله ﷺ فنزلت براءة فإني لواضع القلم على أذني إذ أمرنا بالقتال فجعل رسول الله ﷺ ينظر ما عليه إذ جاءه أعمى فقال: كيف بي يا رسول الله وأنا أعمى؟ فنزلت لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى.
İbn Ebî Hâtim ve el-Efrâd'da Dârekutnî Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ için [vahiy] yazıyordum; Berâe sûresi indi. Ben kalemi kulağımın üzerine koymuştum ki bize savaş emredildi. Resûlullah ﷺ üzerindekilere bakmaya başladı; o sırada bir âmâ geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben âmâyım, benim durumum ne olacak?' dedi. Bunun üzerine { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } ayeti indi.
وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ أي الفقراء العاجزين عن أهبة السفر والجهاد قيل هم مزينة وجهينة وبنو عذرة حَرَجٌ أي ذنب في التخلف وأصله الضيق وقد تقدم الكلام فيه إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ بالايمان والطاعة ظاهرا وباطنا كما يفعل الموالي الناصح فالنصح مستعار لذلك، وقد يراد بنصحهم المذكور بذل جهدهم لنفع الإسلام والمسلمين بأن يتعهدوا أمورهم وأهلهم وإيصال خبرهم إليهم ولا يكونوا كالمنافقين الذين يشيعون الأراجيف إذا تخلفوا، وأصل النصح في اللغة الخلوص يقال: نصحته ونصحت له، وفي النهاية النصيحة يعبر بها عن جملة هي
{ وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ } “harcayacak bir şey bulamayanlara da [sorumluluk yoktur]”; yani yolculuk ve cihad hazırlığına güç yetiremeyen fakirlere [sorumluluk yoktur]; bunların Müzeyne, Cüheyne ve Benî Uzre olduğu söylenmiştir. { حَرَجٌ } “bir günah”; yani geride kalmakta bir günah yoktur. Kelimenin aslı darlıktır ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne sadık kaldıkları takdirde”; tıpkı sadık bir dostun yaptığı gibi zahiren ve bâtınen iman ve itaatle [sadık kaldıkları takdirde]; nush (öğüt/sadakat) kelimesi bu mana için istiare edilmiştir. Zikredilen sadakatlerinden maksat, geri kaldıklarında asılsız haberler yayan münafıklar gibi olmayıp, işlerini ve ailelerini gözeterek ve haberlerini kendilerine ulaştırarak İslam'a ve Müslümanlara fayda sağlamak için gayret sarf etmeleri de olabilir. Nush kelimesinin dildeki aslı samimiyettir; 'nasaytuhu ve nesahtu lehu' denir. en-Nihâye'de nasihatin bir bütün cümleden kinaye olduğu belirtilmiş olup o da şudur:
إرادة الخير للمنصوح له وليس يمكن أن يعبر عن هذا المعنى بكلمة واحدة يجمعه غيرها، والعامل في الظرف على ما قال أبو البقاء معنى الكلام أي لا يخرجون حينئذ.
Nasihat edilene hayır dilemektir; bu anlamı, onu toplayan bu ifadeden başka tek bir kelimeyle ifade etmek mümkün değildir. Ebu'l-Bekâ'nın belirttiğine göre zarfta amel eden etken, sözün anlamıdır; yani 'o takdirde [sefere] çıkmazlar' demektir.
ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ أي ما عليهم سبيل فالإحسان النصح لله تعالى ورسوله ﷺ، ووضع الظاهر موضع ضميرهم اعتناء بشأنهم ووصفا لهم بهذا العنوان الجليل، وزيدت «من» للتأكيد، والجملة استئناف مقرر لمضمون ما سبق على أبلغ وجه وألطف سبك وهو من بليغ الكلام لأن معناه لا سبيل لعاتب عليهم أي لا يمر بهم العاتب ولا يجوز في أرضهم فما أبعد العتاب عنهم وهو جار مجرى المثل، ويحتمل أن يكون تعليلا لنفي الحرج عنهم والْمُحْسِنِينَ على عمومه أي ليس عليهم حرج لأنه ما على جنس المحسنين سبيل وهم من جملتهم، قال ابن الفرس: ويستدل بالآية على أن قاتل البهيمة الصائلة لا يضمنها وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ تذييل مؤيد لمضمون ما ذكر وفيه إشارة إلى أن كل أحد عاجز محتاج للمغفرة والرحمة إذ الإنسان لا يخلو من تفريط ما فلا يقال: إنه نفى عنهم الإثم أولا فما الاحتياج إلى المغفرة المقتضية للذنب فإن أريد ما تقدم من ذنوبهم دخلوا بذلك الاعتبار في المسيء وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ عطف على المحسنين كما يؤذن به قوله تعالى الآتي إن شاء الله تعالى إِنَّمَا السَّبِيلُ إلخ، وهو من عطف الخاص على العام اعتناء بشأنهم وجعلهم كأنهم لتميزهم جنس آخر. وقيل:
{ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur”; yani onların aleyhine bir yol bulunmaz. Buradaki ihsan, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadakat göstermektir. Açık ismin onların zamiri yerine getirilmesi, durumlarına gösterilen özenden ve kendilerini bu yüce unvanla nitelemek içindir. 'Min' edatı tekit için ziyade kılınmıştır. Cümle, daha önce geçenlerin muhtevasını en beliğ şekilde ve en zarif bir üslupla pekiştiren bir istinaftır (başlangıç cümlesidir). Bu, beliğ sözlerdendir; zira anlamı, onları kınayan biri için onlara varacak bir yol yoktur; yani kınayan kimse onların yanından geçemez, topraklarına ayak basamaz demektir. Kınama onlardan ne kadar da uzaktır! Bu ifade bir darbımesel mesabesindedir. Onlardan sorumluluğun kaldırılmasına yönelik bir gerekçe olması da muhtemeldir. { الْمُحْسِنِينَ } ifadesi umumi anlamındadır; yani muhsinler cinsine yönelik hiçbir yol (kınama/sorumluluk) bulunmadığı ve onlar da bu zümreden olduğu için onlara hiçbir günah yoktur. İbnü'l-Feres şöyle der: 'Bu ayet, saldıran hayvanı öldüren kimsenin tazminle yükümlü tutulmayacağına delil getirilir.' { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [ifadesi], zikredilen hususun muhtevasını teyit eden bir fezlekedir. Bunda, insanın herhangi bir kusurdan hali olamayacağı cihetiyle herkesin aciz olup bağışlanmaya ve merhamete muhtaç olduğuna bir işaret vardır. Dolayısıyla: 'İlk başta onlardan günah nefyedilmişti, öyleyse günahı gerektiren mağfirete ne ihtiyaç vardır?' denilemez. Zira eğer geçmiş günahları kastedilmişse, bu mülahazayla günahkarlar kapsamına girmiş olurlar. { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ } “Kendilerini bindirip [sefere] sevk edesin diye sana geldiklerinde... olanlara da [bir sorumluluk yoktur]”; Allah Teâlâ'nın ileride -inşâallahu teâlâ- gelecek olan: 'Yol ancak... aleyhinedir' mealindeki buyruğunun da hissettirdiği üzere muhsinler kelimesine matuftur. Bu, onların durumuna ihtimam göstermek ve seçkinliklerinden ötürü onları adeta ayrı bir cins kılmak amacıyla yapılan hususinin umumiye atfı kabilindendir. Şöyle de denilmiştir:
عطف على الضعفاء وهم- كما قال ابن إسحاق وغيره- البكاءون وكانوا سبعة نفر من الأنصار وغيرهم من بني عمرو بن عوف: سالم بن عمير وعلية بن زيد أخو بني حارث وأبو ليلى عبد الرحمن بن كعب أخو بني مازن بن النجار.
Zayıflar kelimesine matuftur. Bunlar -İbn İshak ve diğerlerinin belirttiği gibi- 'el-Bekkâûn' (çok ağlayanlar) olup Ensar'dan ve diğerlerinden yedi kişi idiler. [Bunlar]: Benî Amr b. Avf'tan Sâlim b. Umeyr, Benî Hârise'nin kardeşi Uleyye b. Zeyd ve Benî Mâzin b. en-Neccâr'ın kardeşi Ebû Leylâ Abdurrahman b. Ka'b'dır.
وعمرو بن الحمام بن الجموح أخو بني سلمة وعبد الله بن معقل المزني وهرمي بن عبد الله أخو بني واقف. وعرباض بن سارية الفزاري أتوا رسول الله ﷺ فاستحملوه وكانوا أهل حاجة فقال لهم ﵊ ما قصه الله تعالى بقوله سبحانه: قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ فتولوا وهم يبكون كما أخبر سبحانه، والظاهر أنه لم يخرج منهم أحد للغزو مع رسول الله ﷺ لكن قال ابن إسحاق: أن ابن يامين بن عمير بن كعب النضري لقي أبا ليلى وابن معقل وهم يبكيان فقال: ما يبكيكما؟ قالا: جئنا رسول الله ﷺ ليحملنا فلم نجد عنده ما يحملنا عليه وليس عندنا ما نتقوى به على الخروج معه فأعطاهما ناضحا له فارتحلا وزودهما شيئا من تمر فخرجا مع رسول الله ﷺ، وفي بعض الروايات أن الباقين أعينوا على الخروج فخرجوا. وعن مجاهد انهم بنو مقرن: معقل وسويد والنعمان، وقيل: هم أبو موسى الأشعري وأصحابه من أهل اليمن وقيل وقيل: وظاهر الآية يقتضي أنهم طلبوا ما يركبون من الدواب وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأخرج ابن المنذر عن علي بن صالح قال: حدثني مشيخة من جهينة قالول: أدركنا الذين سألوا رسول الله ﷺ الحملان فقالوا: ما سألناه إلا الحملان على النعال، ومثل هذا ما أخرجه ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن إبراهيم بن أدهم عمن حدثه أنه قال: ما سألوه الدواب ما سألوه إلا النعال، وجاء في بعض الروايات أنهم قالوا: احملنا على الخفاف المرقوعة والنعال المخصوفة نغزو معك فقال رسول الله ﷺ ما قال، ومن مال إلى الظاهر المؤيد بما روي عن الحبر قال: تجوز بالجفاف المرقوعة والنعال المخصوفة عن ذي الخف والحافر فكأنهم قالوا:
[Diğerleri ise] Benî Selime'nin kardeşi Amr b. el-Humâm b. el-Cemûh, Abdullah b. Muakkil el-Müzenî, Benî Vâkıf'ın kardeşi Heremî b. Abdillâh ve İrbâd b. Sâriye el-Fezârî'dir. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelerek kendilerine binek vermesini istediler; bunlar ihtiyaç sahibi kimselerdi. Aleyhisselâm onlara Allah Teâlâ'nın: { قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } “Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum, dedin” buyruğuyla anlattığı sözü söyledi; Sübhânehu'nun haber verdiği üzere ağlaya ağlaya geri döndüler. Zahir olan odur ki onlardan hiçbiri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte savaşa çıkmadı. Fakat İbn İshak şöyle demiştir: İbn Yâmin b. Umeyr b. Ka'b en-Nadrî, Ebû Leylâ ve İbn Muakkil'e ağlarlarken rastladı ve: 'Sizi ağlatan nedir?' diye sordu. Onlar: 'Bizi bindirmesi için Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gittik, fakat yanında bizi bindirecek bir binek bulamadık; yanımızda da onunla birlikte sefere çıkmak için güç yetireceğimiz bir şey yok' dediler. Bunun üzerine [İbn Yâmin] onlara su taşıyan bir devesini verdi, onlar da ona bindiler ve kendilerine bir miktar da hurma azığı verdi; böylece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sefere çıktılar. Bazı rivayetlerde diğerlerine de sefere çıkmaları için yardım edildiği ve çıktıkları geçmektedir. Mücâhid'den nakledildiğine göre bunlar Benî Mukarrin'dir: Ma'kıl, Süveyd ve en-Nu'mân. Bunların Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve Yemenli arkadaşları olduğu da söylenmiştir; başka şeyler de söylenmiştir. Ayetin zahiri, onların binecekleri hayvanları talep ettiklerini gerektirir ki İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilen de budur. İbnü'l-Münzir Ali b. Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cüheyne'den yaşlı kimseler bana şöyle anlattılar: 'Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) binek isteyen kimselere yetiştik; onlar: 'Biz ondan sadece çarık temin etmesini istemiştik' dediler.' İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbrahim b. Edhem'den, ona anlatan kimseden rivayet ettiği şu haber de bunun gibidir: 'Ondan binek hayvanı istemediler, sadece çarık istediler.' Bazı rivayetlerde onların: 'Bizi yamalı mestler ve dikilmiş çarıklar üzerine bindir (donat) da seninle birlikte savaşalım' dedikleri, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) da söylediği sözü söylediği geçmektedir. İbn Abbâs'tan rivayet edilenle teyit edilen zahir anlama meyleden kimse şöyle demiştir: 'Yamalı mestler ve dikilmiş çarıklar ifadeleriyle mecazen deve ve at gibi binek hayvanları kastedilmiştir; sanki onlar:'
احملنا على ما يتيسر أو المراد احملنا ولو على نعالنا وأخفافنا مبالغة في القناعة ومحبة للذهاب معه ﵊.
'Bizi kolayına gelen bir şeye bindir' demişlerdir; yahut maksat, kanaatte mübalağa etmek ve aleyhisselâm ile birlikte gitme arzusundan ötürü 'bizi gerekirse kendi çarıklarımız ve mestlerimiz üzerinde sevk et' demektir.
وأنت تعلم أن ظاهر الخبرين السابقين يبعد ذلك على أنه في نفسه خلاف الظاهر نعم الاخبار المخالفة لظاهر الآية لا يخفى ما فيها من له اطلاع على مصطلح الحديث ومغايرة هذا الصنف بناء على ما يقتضيه الظاهر من أنهم واجدون لما عدا المركب للذين لا يجدون ما ينفقون إذا كان المراد بهم الفقراء الفاقدين للزاد والمركب وغيره ظاهرة
Sen de bilirsin ki önceki iki haberin zahiri bunu uzak kılmaktadır; kaldı ki bu durum kendi içinde de zahire aykırıdır. Evet, ayetin zahirine aykırı olan haberlerin durumu, hadis ıstılahına vukufu olan kimseye gizli değildir. Bu sınıfın -zahirin gerektirdiğine göre binek dışında her şeye sahip oldukları kabul edilirse- azık, binek ve diğer şeylerden yoksun fakirler kastedildiğinde 'harcayacak bir şey bulamayanlar' zümresinden farklı olduğu açıktır.
وبينهما عموم وخصوص إذا أريد بمن لا يجد النفقة من عدم شيئا لا يطيق السفر لفقده وإلى الأول ذهب الإمام واختاره كثير من المحققين، واختلف في جواب إِذا فاختار بعض المحققين أنه قُلْتَ إلخ فيكون قوله سبحانه:
Eğer nafakayı bulamayan kimseden maksat, yokluğu sebebiyle yolculuğa güç yetiremediği herhangi bir şeyden yoksun kimse ise ikisi arasında umum-husus ilişkisi vardır. İmam [Râzî] birinci görüşe meyletmiş ve muhakkiklerin birçoğu da bunu tercih etmiştir. 'İzâ'nın cevabı hususunda ihtilaf edilmiş olup bazı muhakkikler cevabın { قُلْتَ } “dedin” kavli olduğunu tercih etmişlerdir. Bu takdirde Sübhânehu'nun:
تَوَلَّوْا إلخ مستأنفا استئنافا بيانيا، وقيل: هو الجواب وقُلْتَ مستأنف أو على حذف حرف العطف أي وقلت أو فقلت وهو معطوف على أَتَوْكَ أو في موضع الحال من الكاف في أَتَوْكَ- وقد- مضمرة كما في جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ [النساء: ٩٠] وزمان الإتيان يعتبر واسعا كيومه وشهره فيكون مع التولي في زمان واحد ويكفي تسببه له وإن اختلف زمانهما كما ذكره الرضي في قولك: إذا جئتني اليوم أكرمتك غدا أي كان مجيئك سببا لإكرامك غدا، وفي إيثار «لا أجد» على ليس عندي من تلطيف الكلام وتطييب قول السائلين ما لا يخفى كأنه ﵊ يطلب ما يسألونه على الاستمرار فلا يجده وذلك هو اللائق بمن هو بالمؤمنين رؤوف رحيم ﷺ وقوله سبحانه: وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ في موضع الحال من ضمير تَوَلَّوْا والفيض انصباب عن امتلاء وهو هنا مجاز عن الامتلاء بعلاقة السببية، والدمع الماء المخصوص ويجوز إبقاء الفيض على حقيقته ويكون إسناده إلى العين مجازا كجري النهر والدمع مصدر دمعت العين دمعا ومِنَ للأجل والسبب، وقيل: إنها للبيان وهي مع المجرور في محل نصب على التمييز وهو محول عن الفاعل. وتعقبه أبو حيان بأن التمييز الذي أصله فاعل لا يجوز جره بمن وأيضا لا يجيز تعريف التمييز إلا الكوفيون. وأجيب عن الأول بأنه منقوض بنحو قوله: عز من قائل وعن الثاني بأنه كفى إجازة الكوفيين، وذكر القطب أن أصل الكلام أعينهم يفيض دمعها ثم أعينهم تفيض دمعا وهو أبلغ لإسناد الفعل إلى غير الفاعل وجعله تمييزا سلوكا لطريق التبيين بعد الإبهام ولأن العين جعلت كأنها دمع فائض ثم أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ أبلغ مما قبله بواسطة- من- التجريدية فإنه جعل أعينهم فائضة ثم جرد الأعين الفائضة من الدمع باعتبار الفيض. وتعقب بأن مِنَ هنا للبيان لما قد أبهم مما قد يبين بمجرد التمييز لأن معنى تفيض العين يفيض شيء من أشياء العين كما أن معنى قولك: طاب زيد طاب شيء من أشياء زيد والتمييز رفع إبهام ذلك الشيء فكذا من الدمع فهو في محل نصب على التمييز وحديث التجريد لا ينبغي أن يصدر ممن له معرفة بأساليب الكلام وقد مر بعض الكلام في المائدة على هذه الجملة فتذكر.
{ تَوَلَّوْا } kavli beyanî bir istinaf (açıklama cümlesi) olur. Cevabın bu olduğu, { قُلْتَ } kavlinin ise müste'nef olduğu veya atıf harfi takdiriyle 've kulte' yahut 'fe-kulte' şeklinde { أَتَوْكَ } fiiline matuf olduğu yahut da جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ [en-Nisâ: 90] ayetinde olduğu gibi gizli bir 'kad' edatıyla { أَتَوْكَ } kavlindeki kâf harfinden hâl konumunda olduğu da söylenmiştir. Gelme zamanı günü ve ayı gibi geniş kabul edilir; böylece geri dönme ile aynı zamanda gerçekleşmiş olur. er-Radî'nin 'Bugün bana gelirsen yarın sana ikram ederim' yani 'senin gelişin yarınki ikramına sebep olur' sözünde belirttiği gibi, zamanları farklı olsa bile gelişin geri dönmeye sebep olması yeterlidir. 'Leyse indî' (yanımda yok) yerine 'lâ ecidü' (bulamıyorum) ifadesinin tercih edilmesinde sözü yumuşatma ve soru soranların gönlünü hoş etme cihetinden gizli olmayan bir incelik vardır; sanki o (aleyhisselâm) onların istedikleri şeyi sürekli aramış da bulamamış gibidir. Müminlere karşı çok şefkatli ve merhametli olan zata (sallallâhu aleyhi ve sellem) yakışan da budur. Sübhânehu'nun: { وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “gözlerinden yaşlar boşalarak” kavli, { تَوَلَّوْا } fiilindeki zamirden hâl konumundadır. Feyz (boşalma), dolup taşmaktan kaynaklanan dökülmedir; burada sebebiyet alakasıyla doluluktan mecazdır. Dem' (gözyaşı) ise malum sudur. Feyz kelimesini hakiki anlamında bırakıp nehrin akması gibi göze isnat edilmesini mecaz kılmak da caizdir. Dem', 'dameat el-aynü dem'an' (gözden yaş aktı) fiilinin masdarıdır. 'Min' edatı gerekçe ve sebep bildirir. Beyan için olduğu ve mecruru ile birlikte fâilden dönüştürülmüş olarak temyiz makamında mansub olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayyân buna, aslı fâil olan temyizin 'min' ile cer edilmesinin caiz olmayacağı, ayrıca Kûfeliler hariç temyizin marife olmasının caiz görülmediği gerekçesiyle itiraz etmiştir. Birinci itiraza 'azze min kâilin' gibi ifadelerle nakzedildiği, ikinci itiraza ise Kûfelilerin caiz görmesinin yeterli olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Kutub [er-Râzî] kelamın aslının 'a'yünühüm yefîdu dem'uhâ' (gözlerinin yaşı taştı), sonra 'a'yünühüm tefîdu dem'an' (gözleri yaş taştı) şeklinde olduğunu belirtmiştir. Bu ikincisi, fiilin fâil dışındakine isnat edilmesi, kapalılıktan sonra açıklama yolunu tutarak temyiz kılınması ve gözün adeta taşan bir yaş gibi görülmesi sebebiyle daha beliğdir. Sonra { أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } ifadesi, tecrid ifade eden 'min' vasıtasıyla öncekinden de daha beliğdir; zira gözlerini taşan bir hale getirmiş, sonra taşma itibariyle taşan gözleri gözyaşından tecrit etmiştir. Buna ise buradaki 'min' edatının sırf temyiz ile açıklanabilecek kapalı bir hususu beyan etmek için olduğu; zira gözün taşması anlamının gözün durumlarından bir şeyin taşması demek olduğu, tıpkı 'Tâbe Zeydün' (Zeyd hoş oldu) sözünün anlamının 'Zeyd'in durumlarından bir şey hoş oldu' demek olup temyizin o şeydeki kapalılığı gidermesi gibi olduğu, dolayısıyla 'mined-dem'i' ifadesinin de temyiz olarak nasb mahallinde bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Tecrid meselesi ise söz sanatlarını bilen kimseden sâdır olmaması gereken bir yaklaşımdır. el-Mâide sûresinde bu cümle hakkında bazı açıklamalar geçmişti, hatırla.
وقوله تعالى: حَزَناً نصب على العلية والحزن يستند إلى العين كالفيض فلا يقال: كيف ذاك وفاعل الفيض مغاير لفاعل الحزن ومع مغايرة الفاعل لا نصب، وقيل: جاز ذلك نظرا إلى المعنى إذ حاصله تولوا وهم يبكون حزنا وجوز نصبه على الحال من ضمير تَفِيضُ أي حزينة وعلى المصدرية لفعل دال عليه ما قبله أي لا تحزن حزنا والجملة حال أيضا من الضمير المشار إليه وقد يكون تعلق ذلك على احتمالات بتولوا أي تولوا للحزن أو حزنين أو يحزنون حزنا أَلَّا يَجِدُوا على حذف اللام وحذف الجار في مثل ذلك مطرد وهو متعلق بحزنا كيفما كان، وقيل:
Allah Teâlâ'nın: { حَزَناً } “üzüntüden” kavli illet bildirmek üzere mansubdur. Hüzün, tıpkı taşma gibi göze isnat edilir; dolayısıyla: 'Bu nasıl olur? Zira taşmanın faili ile hüznün faili farklıdır; failin farklılığı durumunda ise [mefulün lieclih olarak] nasb caiz olmaz' denilemez. Mana göz önünde bulundurularak bunun caiz olduğu da söylenmiştir; zira neticesi 'üzüntü sebebiyle ağlayarak geri döndüler' demektir. Bu kelimenin { تَفِيضُ } fiilindeki zamirden hâl olarak yani 'hazin bir halde' anlamında yahut öncesinin delalet ettiği bir fiilin masdarı olarak yani 'hüzünle üzülerek' takdiriyle mansub olması da caiz görülmüştür. Bu durumda cümle de işaret edilen zamirden hâl olur. Bütün bu ihtimallere göre bu kelimenin { تَوَلَّوْا } fiiline taalluk etmesi de mümkündür; yani 'üzüntü sebebiyle veya mahzun olarak yahut üzüle üzüle döndüler' demektir. { أَلَّا يَجِدُوا } “bulamadıklarından dolayı” ifadesi lâm harfinin hazfi iledir; bu gibi yerlerde cer harfinin hazfi kurallıdır (muttarıttır) ve her halükarda 'hazenan' kelimesine taalluk eder. Şöyle de denilmiştir:
لا يجوز تعلقه به إذا كان نصبا على المصدرية لأن المصدر المؤكد لا يعمل ولعل من قال بالأول يمنع ذلك ويقول:
Masdar olarak nasb edildiğinde buna taalluk etmesi caiz değildir; çünkü pekiştirici (müekkid) masdar amel etmez. Belki de birinci görüşü savunan kimse bunu kabul etmeyip şöyle diyecektir:
يتوسع في الظرف ما لا يتوسع في غيره وجوز تعلقه بتفيض وقيل: وهذا إذا لم يكن حَزَناً علة له وإلا فلا يجوز لأنه لا يكون لفعل واحد مفعولان لأجله والإبدال خلاف الظاهر أي لئلا يجدوا ما يُنْفِقُونَ في شراء ما يحتاجون إليه في الخروج معك إذا لم يجدوه عندك وهذا بحسب الظاهر يؤيد كون هذا الصنف مندرجا تحت قوله سبحانه:
Zarfta başkalarında gösterilmeyen müsamaha gösterilir. 'Tefîdu' fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Şöyle denilmiştir: Bu, 'hazenan' kelimesinin onun illeti olmadığı durumlardadır; aksi takdirde caiz olmaz, çünkü tek bir fiilin iki tane mefulün lieclihi olamaz; bedel kılmak ise zahire aykırıdır. Yani senin yanında bulamadıkları takdirde seninle birlikte sefere çıkarken ihtiyaç duyacakları şeyleri satın almak için { ما يُنْفِقُونَ } “harcayacakları bir şeyi” [bulamadıklarından dolayı]. Bu da zahir itibariyle bu zümrenin Sübhânehu'nun şu buyruğunun altına dahil olduğunu teyit eder:
وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ.
{ وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ } “Harcayacak bir şey bulamayanlara da [sorumluluk yoktur].”
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
إِنَّمَا السَّبِيلُ أي بالمعاتبة والمعاقبة عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ في التخلف وَهُمْ أَغْنِياءُ واجدون للأهبة قادرون على الخروج معك رَضُوا استئناف بياني كأنه قيل: لم استأذنوا أو لم استحقوا ما استحقوا؟
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ } “Sorumluluk yolu ancak... aleyhinedir”; yani kınama ve cezalandırma yolu ancak, { عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ } “senden izin isteyenlerin”; [sefere çıkmayıp] geride kalmak için [izin isteyenlerin], { وَهُمْ أَغْنِياءُ } “zengin oldukları halde”; hazırlık imkanına sahip ve seninle birlikte çıkmaya güçleri yettiği halde [izin isteyenlerin aleyhinedir]. { رَضُوا } “Razı oldular” [ifadesi] beyanî bir istinaftır; sanki 'Neden izin istediler veya neden hak ettikleri cezayı hak ettiler?' denilmiş de,
فأجيب بأنهم رضوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ تقدم معناه وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ خذلهم فغفلوا عن سوء العاقبة فَهُمْ بسبب ذلك لا يَعْلَمُونَ أبدا وخامة ما رضوا به وما يستتبعه عاجلا كما لم يعلموا نجاسة شأنه آجلا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ بيان لما يتصدون له عند الرجوع إليهم، والخطاب قيل للنبي ﷺ، والجمع للتعظيم، والأولى أن يكون له ﵊ ولأصحابه لأنهم كانوا يعتذرون للجميع أي يعتذرون إليكم في التخلف إِذا رَجَعْتُمْ من الغزو منتهين إِلَيْهِمْ وإنما لم يقل سبحانه إلى المدينة إيذانا بأن مدار الاعتذار هو الرجوع إليهم لا الرجوع إلى المدينة فلعل منهم من بادر إلى الاعتذار قبل الرجوع إليها قُلْ خطاب له ﷺ، وخص بذلك لما أن الجواب وظيفته ﵊ لا تَعْتَذِرُوا أي لا تفعلوا الاعتذار أو لا تعتذروا بما عندكم من المعاذير لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ استئناف لبيان موجب النهي، وقوله: قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ استئناف لبيان موجب النفي كأنه قيل: لم نهيتمونا عن الاعتذار؟ فقيل: لأنا لم نصدقكم في عذركم فيكون عبثا فقيل: لم لن تصدقونا؟ فقيل: لأن الله تعالى قد أنبأنا بالوحي بما في ضمائركم من الشر والفساد. ونبأ عند جمع متعدية إلى مفعولين الأول الضمير والثاني مِنْ أَخْبارِكُمْ إما لأنه صفة المفعول الثاني، والتقدير جملة من أخباركم أو لأنه بمعنى بعض أخباركم، وليست مِنْ زائدة على مذهب الأخفش من زيادتها في الإيجاب.
Onların razı oldukları şeklinde cevap verilmiştir: { بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “geride kalan [kadınlar]la beraber olmaya”; anlamı daha önce geçmişti. { وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürledi”; onları yardımsız bıraktı da kötü akıbetten gafil oldular. { فَهُمْ } “Bu yüzden onlar”; bundan dolayı, { لا يَعْلَمُونَ } “bilmezler”; razı oldukları şeyin vehametini ve bunun dünyada getireceği neticeleri asla bilmezler; nitekim onun ahiretteki murdarlığını da bilmemişlerdir. { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ } “Size özür beyan ederler” [ifadesi], kendilerine dönüldüğünde girişecekleri işin beyanıdır. Hitabın Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğu, çoğulun ise tazim için geldiği söylenmiştir. Fakat onun (aleyhisselâm) kendisine ve ashabına yönelik olması daha evladır; zira onlar herkese özür beyan ediyorlardı. Yani savaştan dönüp { إِذا رَجَعْتُمْ } { إِلَيْهِمْ } “onlara döndüğünüz zaman” [sefere çıkmayıp] geride kalmaları hususunda size özür beyan ederler. Sübhânehu'nun 'Medine'ye' demeyip 'onlara' buyurması, özür dilemenin Medine'ye dönmeye değil, onlara dönülmesine bağlı olduğunu bildirmek içindir; zira belki de onlardan bazıları şehre dönülmeden önce özür dilemeye koşmuştur. { قُلْ } “De ki”; O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır; cevap vermek onun (aleyhisselâm) vazifesi olduğu için buna tahsis edilmiştir. { لا تَعْتَذِرُوا } “Özür beyan etmeyin”; yani özür dileme eylemini yapmayın yahut elinizdeki uydurma mazeretleri öne sürmeyin. { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } “Size asla inanmayız”; nehyin gerekçesini beyan eden bir istinaftır. { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ } “Allah bize sizin haberlerinizden bildirmiştir” buyruğu ise nefiy ifadesinin gerekçesini beyan eden bir istinaftır. Sanki: 'Bizi özür dilemekten niçin menettiniz?' denilmiş, 'Çünkü biz özrünüzde sizi tasdik etmeyeceğiz, dolayısıyla bu abes olur' denilmiş; sonra 'Bizi niçin tasdik etmeyeceksiniz?' denilmiş ve 'Çünkü Allah Teâlâ vahiy ile içlerinizdeki şer ve fesadı bize bildirmiştir' denilmiştir. Bir topluluğa göre 'nebbe'e' fiili iki mefule müteaddidir: Birincisi zamir, ikincisi ise { مِنْ أَخْبارِكُمْ } ifadesidir; ya ikinci mefulün sıfatı olup takdiri 'haberlerinizden bir kısmını' şeklindedir yahut 'haberlerinizin bir kısmı' anlamındadır. 'Min' edatı, Ahfeş'in olumlu cümlede ziyade kılınması mezhebine göre zaid değildir.
وقال بعضهم: إنها متعدية لثلاثة ومِنْ أَخْبارِكُمْ ساد مسد مفعولين لأنه بمعنى إنكم كذا وكذا أو المفعول الثالث محذوف أي واقعا مثلا، وتعقب بأن السد المذكور بعيد، وحذف المفعول الثالث إذا ذكر المفعول الثاني في هذا الباب خطأ أو ضعيف، ومعنى نَبَّأَنَا على الأول عرفنا كما قيل وعلى الثاني أعلمنا، وقيل: معناه خبرنا، ومِنْ بمعنى عن وليس بشيء، وجمع ضمير المتكلم في الموضعين للمبالغة في حسم أطماع المنافقين المعتذرين رأسا ببيان عدم رواح اعتذارهم عند أحد من المؤمنين أصلا فإن تصديق البعض لهم ربما يطمعهم في تصديق الرسول ﵊ أيضا وللإيذان بافتضاحهم بين المؤمنين كافة وتعدية نُؤْمِنَ باللام مر بيانها: وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ. أي سيعلمه سبحانه علما يتعلق به الجزاء فالرؤية علمية، والمفعول الثاني محذوف أي أتنيبون عما أنتم فيه
Bazıları şöyle demiştir: Bu fiil üç mefule müteaddidir ve { مِنْ أَخْبارِكُمْ } ifadesi iki mefulün yerine geçmiştir; zira 'şöyle şöyle olduğunuzu' anlamındadır yahut üçüncü meful hazfedilmiştir, yani 'gerçekleşmiş olarak' gibi. Bu yerine geçmenin uzak olduğu, bu bâbda ikinci meful zikredildiğinde üçüncü mefulün hazfedilmesinin ise hatalı veya zayıf olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Birinci görüşe göre { نَبَّأَنَا } kelimesinin anlamı 'bize tanıttı' şeklinde söylendiği gibidir; ikinci görüşe göre ise 'bize bildirdi' demektir. 'Bize haber verdi' anlamında olduğu ve 'min'in 'an' (hakkında) manasında olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Her iki yerde de mütekellim zamirinin çoğul getirilmesi, özürlerinin müminlerden hiç kimsenin nezdinde hiçbir şekilde geçerli olmadığını beyan ederek özür dileyen münafıkların tamahlarını kökten kesmekte mübalağa içindir; zira bazılarının onları tasdik etmesi, Resûl'ün (aleyhisselâm) de tasdik edeceğine dair onları tamaha düşürebilirdi; ayrıca bütün müminler arasında rezil rüsva olduklarını bildirmek içindir. 'Nü'minü' fiilinin lâm harfiyle geçişli kılınması daha önce açıklanmıştı. { وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ } “Allah amelinizi görecektir”; yani Sübhânehu onu karşılık bağlanan bir ilimle bilecektir; dolayısıyla görme ameliyesi ilim anlamındadır. İkinci meful hazfedilmiştir; yani içinde bulunduğunuz nifaktan
من النفاق أم تثبتون عليه، وكأنه لمكان السين المفيدة للتنفيس استتابة وإمهال للتوبة، وتقديم مفعول الرؤية على الفاعل من قوله سبحانه: وَرَسُولُهُ. للإيذان باختلاف حال الرؤيتين وتفاوتهما وللإشعار بأن مدار الوعيد هو علمه ﷿ بأعمالهم: ثُمَّ تُرَدُّونَ يوم القيامة إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ للجزاء بما ظهر منكم من الأعمال، ووضع الوصف موضع الضمير لتشديد الوعيد فإن علمه سبحانه بجميع أعمالهم الظاهرة والباطنة وإحاطته بأحوالهم البارزة والكامنة مما يوجب الزجر العظيم، وتقديم الغيب على الشهادة قيل: لتحقيق أن نسبة علمه تعالى المحيط إلى سائر الأشياء السر والعلن واحدة على أبلغ وجه وآكده، كيف لا وعلمه تعالى بمعلوماته منزه عن أن يكون بطريق حصول الصورة بل وجود كل شيء وتحققه في نفسه علم بالنسبة إليه تعالى، وفي هذا المعنى لا يختلف الحال بين الأمور البارزة والكامنة انتهى.
Tövbe mi edeceksiniz yoksa onda sebat mı edeceksiniz [bunu bilecektir]. Gelecek zaman bildiren sin harfi sebebiyle bu, sanki tövbeye çağırma ve tövbe için mühlet verme gibidir. Sübhânehu'nun: { وَرَسُولُهُ } “ve Resûlü de [görecektir]” kavlinde görme fiilinin mefulünün failin önüne geçirilmesi, iki görme halinin farklılığını ve aralarındaki derece farkını bildirmek ve tehdidin asıl dayanağının O'nun (celle ve alâ) amellerini bilmesi olduğunu hissettirmek içindir. { ثُمَّ تُرَدُّونَ } “Sonra döndürüleceksiniz”; kıyamet gününde, { إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “gaybı ve görünen alemi bilene”; sizden sadır olan açık amellerin karşılığını görmek üzere [döndürüleceksiniz]. Zamir yerine sıfatın getirilmesi tehdidi şiddetlendirmek içindir; zira Sübhânehu'nun onların zahir ve bâtın bütün amellerini bilmesi ve açık ve gizli hallerini kuşatması büyük bir sakındırmayı gerektirir. Gaybın şehadetten önce zikredilmesinin sebebi olarak şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın kuşatıcı ilminin gizli ve açık bütün varlıklara nispetinin en beliğ ve en tekitli şekilde eşit olduğunu tahakkuk ettirmektir. Nasıl öyle olmasın ki? Allah Teâlâ'nın malumatına olan ilmi, zihinde suretin hasıl olması yoluyla olmaktan münezzehtir; bilakis her şeyin kendi nefsindeki varlığı ve tahakkuku, Allah Teâlâ'ya nispetle ilimdir. Bu anlamda açık olanla gizli olan işler arasında durum değişmez, [denilmiştir].
ولا يخفى عليك أن هذا قول يكون علمه سبحانه بالأشياء حضوريا لا حصوليا. وقد اعترضوا عليه بشمول علمه جل وعلا الممتنعات والمعدومات الممكنة والعلم الحضوري يختص بالموجودات العينية لأنه حضور المعلوم بصورته العينية عند العالم في كيف لا يختلف الحال فيه بين الأمور البارزة والكامنة مع أن الكامنة تشمل المعدومات الممكنة والممتنعة، ولا يتصور فيها التحقق في نفسها حتى يكون علما له تعالى كذا قيل وفيه نظر، وتحقيق علم الواجب سبحانه بالأشياء من المباحث المشكلة والمسائل المعضلة التي كم تحيرت فيها أفهام وزلت من العلماء الأعلام أقدام، ولعل النوبة إن شاء الله تعالى تفضي إلى تحقيق ذلك فَيُنَبِّئُكُمْ عند ردكم إليه سبحانه ووقوفكم بين يديه بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي بما تعملونه على الاستمرار في الدنيا من الأعمال السيئة السابقة واللاحقة على أن «ما» موصولة أو بعملكم المستمر على أن «ما» مصدرية، والمراد من التنبئة بذلك المجازاة عليه، وإيثارها عليها لمراعاة ما سبق من قوله تعالى: قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ إلخ وللإيذان بأنهم ما كانوا عالمين في الدنيا بحقيقة أعمالهم وإنما يعلمونها يومئذ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ تأكيدا لمعاذيرهم الكاذبة وترويجا لها.
Sana gizli değildir ki bu söz, Sübhânehu'nun eşyaya olan ilminin husûlî değil huzûrî olduğunu söyleyen bir görüştür. Oysa O'nun (celle ve alâ) ilminin imkansızları (mümteniât) ve mümkün olan madumları da kapsaması gerekçesiyle buna itiraz etmişlerdir; zira huzûrî ilim aynı olan (dış dünyadaki) varlıklara mahsustur, çünkü bilinenin bilenin katında dış dünyadaki suretiyle hazır bulunması demektir. Gizli hususlar mümkün ve mümteni madumları kapsadığı halde ve bunlar hakkında Allah Teâlâ için ilim olacak şekilde kendi nefsinde bir tahakkuk düşünülemediği halde açık ve gizli hususlar arasında durum nasıl farklı olmaz? Böyle denilmiştir ve bu tartışmaya açıktır. Vâcib Sübhânehu'nun eşyayı bilmesinin hakikati, anlayışların hayrete düştüğü ve büyük alimlerin ayaklarının kaydığı çetin bahislerden ve müşkil meselelerdendir. Umulur ki inşâallahu teâlâ sırası geldiğinde bunun tahkikine kapı aralanır. { فَيُنَبِّئُكُمْ } “O da size bildirecektir”; Sübhânehu'ya döndürüldüğünüzde ve huzurunda durduğunuzda, { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapmış olduklarınızı”; yani 'mâ' mevsûl kabul edilirse dünyada sürekli yapageldiğiniz geçmiş ve gelecek kötü amelleri, yahut 'mâ' masdariye kabul edilirse bunları sürekli işlemenizi [size bildirecektir]. Bunun bildirilmesinden maksat karşılığının verilmesidir. Ceza yerine bildirmenin tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: 'Allah bize haberlerinizden bildirmiştir' kavlini gözetmek ve dünyada amellerinin hakikatini bilmediklerini, bunu ancak o gün öğreneceklerini bildirmek içindir. { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ } “Yalan özürlerini pekiştirmek ve onları revaçta kılmak için size Allah adına yemin edeceklerdir”.
والسين للتأكيد على ما مر، والمحلوف عليه ما يفهم من الكلام وهو ما اعتذر به من الأكاذيب، والجملة بدل من يعتذرون أو بيان له إِذَا انْقَلَبْتُمْ من سفركم إِلَيْهِمْ والانقلاب هو الرجوع والانصراف مع زيادة معنى الوصول والاستيلاء، وفائدة تقييد حلفهم كما قال بعض المحققين به الإيذان بأنه ليس لرفع ما خاطبهم النبي ﷺ به من قوله تعالى: لا تَعْتَذِرُوا إلخ بل هو أمر مبتدأ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فلا تعاتبوهم وتصفحوا عما فرط منهم صفح رضا كما يفصح عنه قوله تعالى: لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ لكن لا إعراض رضا كما طلبوا بل إعراض اجتناب ومقت كما ينبىء عنه التعليل بقوله سبحانه: إِنَّهُمْ رِجْسٌ فإنه صريح في أن المراد بالإعراض إما الاجتناب عنهم لما يفهم من القذارة الروحانية وإما ترك استصلاحهم بترك المعاملة المقصود منها التطهير بالحمل على التوبة وهؤلاء أرجاس لا تقبل التطهير، وقيل: إن لِتُعْرِضُوا بتقدير للحذر عن أن تعرضوا على أن الإعراض فيه إعراض مقت أيضا ولا يخفى أنه تكلف لا يحتاج إليه، وقوله تعالى: وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ إما من تمام التعليل فإن كونهم من أهل النار من دواعي الاجتناب عنهم وموجبات ترك استصلاحهم باللوم والعتاب وإما تعليل مستقل أي وكفتهم النار عتابا على حد- عتابه السيف ووعظه الصفع- فلا تتكلفوا أنتم بذلك جَزاءً نصب على أنه مفعول مطلق مؤكد لفعل مقدر من لفظه وقع حالا أي يجزون جزاء أو لمضمون ما قبله فإنه مفيد لمعنى المجازاة كأنه قيل: مجزيون جزاء بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أي بما يكسبونه على سبيل الاستمرار من فنون السيئات في الدنيا أو بكسبهم المستمر لذلك.
Sin harfi daha önce geçtiği üzere tekit içindir. Üzerine yemin edilen husus sözün gelişinden anlaşılan şey olup mazeret olarak ileri sürdükleri yalanlardır. Cümle, 'ye'tezirûne' fiilinden bedeldir veya onun beyanıdır. { إِذَا انْقَلَبْتُمْ } “döndüğünüz zaman”; seferinizden, { إِلَيْهِمْ } “onlara”; inkılâb, varma ve istila manasının ziyadeliği ile birlikte geri dönmek ve yönelmektir. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi yeminlerinin bununla kayıtlanmasının faydası, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerine hitaben söylediği: 'Özür dilemeyin...' sözünü savuşturmak için olmayıp, bilakis yeni başlatılan bir iş olduğunu bildirmektir. { لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ } “onlardan yüz çeviresiniz diye”; yani onları kınamayasınız ve Allah Teâlâ'nın: 'onlardan razı olasınız diye' buyruğunun açıkladığı gibi rıza ile af göstererek kusurlarını görmezden gelesiniz diye. { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } “Siz de onlardan yüz çevirin”; fakat onların talep ettiği gibi bir rıza ile yüz çevirme değil, Sübhânehu'nun: { إِنَّهُمْ رِجْسٌ } “Çünkü onlar murdardır” gerekçesinin bildirdiği üzere bir kaçınma ve buğzetme ile yüz çevirin. Zira bu gerekçe açıkça göstermektedir ki yüz çevirmeden maksat ya ruhi pislikten anlaşılan şey sebebiyle onlardan uzak durmaktır ya da tövbeye sevk ederek temizlemeyi hedefleyen muameleyi terk etmek suretiyle onları ıslah etmeyi bırakmaktır; nitekim bunlar temizlik kabul etmeyen pisliklerdir. { لِتُعْرِضُوا } ifadesinin, oradaki yüz çevirmenin de buğz ile yüz çevirme olması esasına dayanılarak 'yüz çevirmenizden sakınmak için' takdirinde olduğu söylenmiştir; bunun ihtiyaç duyulmayan bir tekellüf olduğu gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Onların varacağı yer cehennemdir” kavli ya gerekçelendirmenin tamamlayıcısıdır; zira cehennemlik olmaları onlardan kaçınmanın saiklerindendir ve onları kınayıp azarlayarak ıslah etmeyi bırakmanın gerekçelerindendir; yahut da müstakil bir gerekçedir; yani 'Onun kınaması kılıç, vaazı tokat gibidir' sözü uyarınca kınama olarak onlara cehennem yetmiştir, binaenaleyh siz bununla külfete girmeyin demektir. { جَزاءً } “bir ceza olarak”; kendi lafzından hâl konumunda takdir edilen bir fiilin pekiştirici meful-i mutlakı olarak yani 'cezalandırılırlar bir ceza ile' şeklinde yahut öncesinin muhtevasını teyit etmek üzere -çünkü karşılık manası ifade eder- adeta 'bir ceza ile cezalandırılmışlardır' takdiriyle mansubdur. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları şeyler karşılığında”; yani dünyada sürekli olarak kazanageldikleri türlü kötülükler sebebiyle yahut bunları sürekli kazanmaları karşılığında.
وجوز أن يكون مفعولا له وحالا من الخبر عند من يرى ذلك: يَحْلِفُونَ لَكُمْ بدل مما سبق، والمحلوف
Bunu caiz görenlere göre mefulün lieclih ve haberden hâl olması da caiz görülmüştür. { يَحْلِفُونَ لَكُمْ } “Size yemin ederler”; önceki ifadeden bedeldir. Yemin edilen husus,
عليه محذوف لظهوره كما تقدم أي يحلفون به تعالى على ما اعتذروا لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ بحلفهم وتستديموا عليهم ما كنتم تفعلون بهم فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ حسبما طلبوا فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ أي فرضاكم لا ينتج لهم نفعا لأن الله تعالى ساخط عليهم ولا أثر لرضا أحد مع سخطه تعالى، وجوز بعضهم كون الرضا كناية عن التلبيس أي إن أمكنهم أن يلبسوا عليكم بالأيمان الكاذبة حتى يرضوكم لا يمكنهم أن يلبسوا على الله تعالى بذلك حتى يرضى عنهم فلا يهتك أستارهم ولا يهينهم وهو خلاف الظاهر، ووضع الفاسقين موضع ضميرهم للتسجيل عليهم بالخروج عن الطاعة المستوجبة لما حل بهم، والمراد من الآية نهي المخاطبين عن الرضا عنهم والاغترار بمعاذيرهم الكاذبة على أبلغ وجه وآكده فإن الرضا عمن لا يرضى عنه الله تعالى مما لا يكاد يصدر عن المؤمن،
Daha önce geçtiği gibi açık olduğu için hazfedilmiştir; yani ileri sürdükleri mazeretler üzerine Allah'a yemin ederler; { لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ } “onlardan razı olasınız diye”; yeminleri sebebiyle ve kendilerine önceden yaptığınız muameleyi devam ettiresiniz diye. { فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ } “Eğer onlardan razı olursanız”; talep ettikleri şekilde [razı olursanız], { فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “şüphesiz ki Allah o fasıklar topluluğundan asla razı olmaz”; yani sizin razı olmanız onlara hiçbir fayda sağlamaz, çünkü Allah Teâlâ onlara gazap etmiştir ve O'nun gazabı varken hiç kimsenin rızasının bir tesiri yoktur. Bazıları rızanın aldatmadan kinaye olmasını caiz görmüşlerdir; yani yalan yeminlerle sizi aldatıp kendilerinden razı etmeleri mümkün olsa bile, aynı şekilde Allah Teâlâ'yı aldatıp O'nu kendilerinden razı etmeleri ve böylece perdelerini yırtmayıp onları zelil kılmaması mümkün değildir; fakat bu zahire aykırıdır. Fasıklar isminin onların zamiri yerine konulması, başlarına gelen şeyleri gerektiren itaatten çıkmış olduklarını tescil etmek içindir. Ayetten maksat, muhatapları onlardan razı olmaktan ve onların yalan mazeretlerine aldanmaktan en beliğ ve en kuvvetli şekilde nehyetmektir; zira Allah Teâlâ'nın razı olmadığı kimseden razı olmak bir müminden neredeyse sâdır olmayacak bir şeydir.
والآية نزلت على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في جد بن قيس، ومعتب بن قشير، وأصحابهما من المنافقين وكانوا ثمانين رجلا أمر النبي ﷺ المؤمنين لما رجعوا إلى المدينة أن لا يجالسوهم ولا يكلموهم فامتثلوا،
Ayet, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Cedd b. Kays, Muattib b. Kuşeyr ve münafıklardan olan arkadaşları hakkında inmiştir; bunlar seksen kişi idiler. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye döndüklerinde müminlere onlarla oturup kalkmamalarını ve onlarla konuşmamalarını emretti, onlar da bu emre uydular.
وعن مقاتل أنها نزلت في عبد الله ابن أبي حلف للنبي ﷺ أن لا يتخلف عنه أبدا وطلب أن يرضى فلم يفعل ﷺ: الْأَعْرابُ هي صيغة جمع وليست بجمع للعرب على ما روي عن سيبويه لئلا يلزم كون الجمع أخص من الواحد، فإن العرب هذا الجيل المعروف مطلقا والأعراب سكان البادية منهم، ولذا نسب إلى الأعراب على لفظه فقيل أعرابي، وقيل: العرب سكان المدن والقرى والأعراب سكان البادية من هذا الجيل أو مواليهم فهما متباينان، ويفرق بين الجمع والواحد بالياء فيهما فيقال للواحد عربي وأعرابي وللجماعة عرب وأعراب وكذا أعاريب وذلك كما يقال الواحد: مجوسي ويهودي ثم تحذف الياء في الجمع فيقال المجوس واليهود، أي أصحاب البدو أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً من أهل الحضر الكفار والمنافقين لتوحشهم وقساوة قلوبهم وعدم مخالطتهم أهل الحكمة وحرمانهم استماع الكتاب والسنة وهم أشبه شيء بالبهائم،
Mukâtil'den nakledildiğine göre bu ayet Abdullah b. Übeyy hakkında inmiştir; o, Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) asla kendisinden geri kalmayacağına dair yemin etmiş ve razı olmasını istemiş, fakat o (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu yapmamıştır. { الْأَعْرابُ } “Bedeviler”; çoğul kalıbıdır, Sibeveyh'ten rivayet edildiğine göre 'el-Arab' kelimesinin çoğulu değildir; zira çoğulun tekilden daha hususi olması gerekirdi. Çünkü 'el-Arab', mutlak olarak bu bilinen kavimdir; 'el-A'râb' ise onların çölde yaşayanlarıdır. Bu yüzden kendi lafzına nispet edilerek 'a'râbî' denilmiştir. 'El-Arab' şehir ve köylerde oturanlar, 'el-A'râb' ise bu kavimden veya onların mevâlîsinden çölde yaşayanlardır, dolayısıyla ikisi birbirinden farklıdır da denilmiştir. Tekil ile çoğulun arası her ikisinde de yâ harfi ile ayrılır; teki için 'Arabî' ve 'A'râbî', topluluk için ise 'Arab' ve 'A'râb' denir, nitekim 'e'ârib' de denir. Bu, tekil için 'Mecûsî' ve 'Yehûdî' denilip sonra çoğulda yâ harfi hazfedilerek 'el-Mecûs' ve 'el-Yehûd' denilmesi gibidir; yani bedevi olanlar, { أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً } “inkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir”; kaba davranışları, kalplerinin katılığını, hikmet ehliyle düşüp kalkmamaları, Kitap ve Sünnet'i işitmekten mahrum kalmaları sebebiyle şehirli kafir ve münafıklardan daha şiddetlidirler ve bunlar hayvanlara son derece benzerler.
وفي الحديث عن الحسن عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ قال: «من سكن البادية جفا ومن اتبع الصيد غفل ومن أتى السلطان افتتن»
Hadiste el-Hasen'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ), o da Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle şöyle buyrulmuştur: 'Çölde yaşayan kabalaşır, avın peşine düşen gaflete dalar, sultanın kapısına giden fitneye düşer.'
وجاء «ثلاثة من الكبائر»
'Üç şey büyük günahlardandır' şeklinde bir hadis gelmiş,
وعد منها التعرب بعد الهجرة وهو أن يعود إلى البادية ويقيم مع الأعراب بعد أن كان مهاجرا، وكان من رجع بعد الهجرة إلى موضعه من غير عذر يعدونه كالمرتد، وكان ذلك لغلبة الشر في أهل البادية والطبع سراق أو للبعد عن مجالس العلم وأهل الخير وإنه ليفضي إلى شر كثير، والحكم على الأعراب بما ذكر من باب وصف الجنس بوصف بعض أفراده كما في قوله تعالى: وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً [الإسراء: ٦٧] إذ ليس كلهم كما ذكر، ويدل عليه قوله تعالى الآتي: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ إلخ، وكان ابن سيرين كما أخرج أبو الشيخ عنه يقول: إذا تلا أحدكم هذه الآية فليتل الآية الأخرى يعني بها ما أشرنا إليه، والآية المذكورة كما روي عن الكلبي نزلت في أسد، وغطفان، والعبرة بعموم اللفظ لا لخصوص السبب وَأَجْدَرُ أي أحق وأخلق، وهو على ما قال الطبرسي مأخوذ من جدر الحائط بسكون الدال وهو أصله وأساسه ويتعدى بالباء فقوله تعالى: أَلَّا يَعْلَمُوا بتقدير بأن لا يعلموا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وهي كما أخرج أبو الشيخ عن الضحاك الفرائض وما أمروا به من الجهاد، وأدرج بعضهم السنن في الحدود، والمشهور أنها تخص الفرائض، أو الأوامر والنواهي لقوله تعالى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها [البقرة: ٢٢٩] وتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها [البقرة:
Ve hicretten sonra tekrar bedeviliğe dönmek (et-taarrüb ba'de'l-hicre) bunlardan sayılmıştır; bu da kişinin muhacir olduktan sonra çöle dönüp bedevilerle birlikte ikamet etmesidir. Hicretten sonra mazeretsiz olarak eski yerine dönen kimseyi mürted gibi sayarlardı. Bu durum, çöl ehlinde şerrin baskın olması ve tabiatın kapıcı (etkilenmeye açık) olması sebebiyle yahut ilim meclislerinden ve hayır ehlinden uzak kalındığı ve bunun da pek çok şerre yol açtığı içindi. Bedeviler hakkında zikredilen bu hüküm, tıpkı Allah Teâlâ'nın: وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً [el-İsrâ: 67] buyruğunda olduğu gibi, cinsin fertlerinin bir kısmının vasfıyla vasfedilmesi kabilindendir; zira onların hepsi zikredildiği gibi değildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan: 'Bedevilerden öyleleri de vardır ki iman eder...' mealindeki buyruğu buna delalet eder. Ebû'ş-Şeyh'in kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Sîrîn şöyle derdi: 'Sizden biri bu ayeti okuduğunda diğer ayeti de okusun' yani bununla işaret ettiğimiz ayeti kastederdi. Zikredilen ayet, Kelbî'den rivayet edildiğine göre Esed ve Gatafân kabileleri hakkında inmiştir; ancak itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. { وَأَجْدَرُ } “ve daha yatkındırlar”; yani daha layık ve daha uygundurlar. Tabersî'nin belirttiğine göre bu kelime dâl harfinin sükûnu ile duvarın temeli ve aslı anlamına gelen 'cedr el-hâit'ten türemiştir ve bâ harfi ile geçişli olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { أَلَّا يَعْلَمُوا } buyruğu 'bilmemeye' takdirindedir; { حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ } “Allah'ın Resûlü'ne indirdiğinin sınırlarını [bilmemeye]”. Bu sınırlar Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre farzlar ve emrolundukları cihattır. Bazıları sünnetleri de sınırlara dahil etmiştir; meşhur olan ise farzlara veya emir ve yasaklara has olduğudur; zira Allah Teâlâ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها [el-Bakara: 229] ve تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها [el-Bakara: 187] buyurmuştur.
١٨٧] ، ولعل ذلك من باب التغليب ولا بعد فيه فإن الأعراب أجدر أن لا يعلموا كل ذلك لبعدهم عمن يقتبس منه، وقيل: المراد منها بقرينة المقام وعيده تعالى على مخالفة الرسول ﷺ في الجهاد، وقيل: مقادير التكاليف وَاللَّهُ عَلِيمٌ يعلم أحوال كل من أهل الوبر والمدر حَكِيمٌ بما سيصيب به مسيئهم ومحسنهم من العقاب والثواب.
Belki de bu, tağlib kabilindendir ve bunda bir uzaklık yoktur; zira bedeviler, kendisinden ilim iktibas edilecek kimseden uzak oldukları için bütün bunları bilmemeye daha yatkındırlar. Makamın karinesi sebebiyle bundan maksadın Allah Teâlâ'nın cihatta Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etmeye yönelik tehdidi olduğu da söylenmiştir; tekliflerin miktarları olduğu da söylenmiştir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir”; çadır ehlinden olsun şehir ehlinden olsun herkesin halini bilir; { حَكِيمٌ } “hikmet sahibidir”; onların kötülük işleyenine ve iyilik yapanına isabet ettireceği ceza ve mükafatı hikmetle takdir edendir.
وَمِنَ الْأَعْرابِ أي من جنسهم الذي نعت بنعت بعض أفراده. وقيل: من الفريق المذكور مَنْ يَتَّخِذُ
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ } “Bedevilerden kimi de vardır ki”; yani fertlerinin bir kısmının sıfatıyla nitelenen cinslerinden [kimi de vardır]. Zikredilen gruptan olduğu da söylenmiştir: { مَنْ يَتَّخِذُ } “sayar”;
أي بعد ما يُنْفِقُ أي يصرفه في سبيل الله تعالى ويتصدق به كما يقتضيه المقام مَغْرَماً أي غرامة وخسرانا من الغرام بمعنى الهلاك، وقيل: من الغرم وهو نزول نائبة بالمال من غير جناية، وأصله من الملازمة ومنه قيل لكل من المتداينين غريم، وإنما أعدوه كذلك لأنهم لا ينفقونه احتسابا ورجاء لثواب الله تعالى ليكون لهم مغنما وإنما ينفقونه تقية ورئاء الناس فيكون غرامة محضة، وما في صيغة اتخاذ من معنى الاختيار والانتفاع بما يتخذ إنما هو باعتبار غرض المنفق من الرياء والتقية لا باعتبار ذات النفقة أعني كونها غرامة وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ أي ينتظر بكم نوب الدهر ومصائبه التي تحيط بالمرء لينقلب بها أمركم ويتبدل بها حالكم فيتخلص مما ابتلي به عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ دعاء عليهم بنحو ما يتربصون به، وهو اعتراض بين كلامين كما في قوله تعالى: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا [المائدة: ٦٤] إلخ، وجوز أن تكون الجملة إخبارا عن وقوع ما يتربصون به عليهم، والدائرة اسم للنائبة وهي في الأصل مصدر كالعافية والكاذبة أو اسم فاعل من دار يدور وقد تقدم تمام الكلام عليها، والسَّوْءِ في الأصل مصدر أيضا ثم أطلق على كل ضرر وشر وقد كان وصفا للدائرة ثم أضيفت إليه فالإضافة من باب إضافة الموصوف إلى صفته كما في قولك: رجل صدق وفيه من المبالغة ما فيه، وعلى ذلك قوله تعالى: ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ [مريم: ٢٨] وقيل: معنى الدائرة يقتضي معنى السوء فالإضافة للبيان والتأكيد كما قالوا: شمس النهار ولحيا رأسه. وقرأ ابن كثير. وأبو عمرو «السّوء» هنا وفي ثانية الفتح بالضم وهو حينئذ اسم بمعنى العذاب وليس بمصدر كالمفتوح وبذلك فرق الفراء بينهما: وقال أبو البقاء: السوء بالضم الضرر وهو مصدر في الحقيقة يقال: سؤته سوءا وسماءة ومسائية وبالفتح الفساد والرداءة، وكأنه يقول بمصدرية كل منهما في الحقيقة كما فهمه الشهاب من كلامه، وقال مكي: المفتوح معناه الفساد والمضموم معناه الهزيمة والضرر وظاهره كما قيل إنهما اسمان وَاللَّهُ سَمِيعٌ بمقالاتهم الشنيعة عند الانفاق عَلِيمٌ بنياتهم الفاسدة التي من جملتها أن يتربصوا بكم الدوائر، وفيه من شدة الوعيد ما لا يخفى وَمِنَ الْأَعْرابِ أي من جنسهم على الإطلاق مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ على الوجه المأمور به وَيَتَّخِذُ على وجه الاصطفاء والاختيار ما يُنْفِقُ في سبيل الله تعالى قُرُباتٍ جمع قربة بمعنى التقرب، وهو مفعول ثان ليتخذ، والمراد اتخاذ ذلك سببا للتقرب على التجوز في النسبة أو التقدير، وقد تطلق القربة على ما يتقرب به والأول اختيار الجمهور، والجمع باعتبار الأنواع والأفراد، وقوله سبحانه: عِنْدَ اللَّهِ صفة قُرُباتٍ أو ظرف ليتخذ.
Yani sayar; { ما يُنْفِقُ } “harcadığını”; makamın gerektirdiği üzere Allah Teâlâ yolunda sarf ettiğini ve sadaka olarak verdiğini, { مَغْرَماً } “bir angarya ve zarar”; helak anlamındaki 'el-garâm'dan türemiş bir ziyan ve hüsran sayar. Bir suç olmaksızın mala gelen musibet anlamına gelen 'el-gürm'den olduğu da söylenmiştir; kelimenin aslı ayrılmamaktan (mülâzemet) gelir, bu sebeple borçlulardan her birine 'garîm' denilmiştir. Onlar bunu böyle saymışlardır, çünkü kendileri için bir ganimet olsun diye Allah Teâlâ'nın sevabını umarak ve ihlasla harcamazlar; bilakis sadece korunmak ve insanlara gösteriş yapmak için harcarlar, dolayısıyla bu harcama sırf bir zarar olur. İttihâz (edinme/sayma) sığasındaki tercih etme ve edinilen şeyden faydalanma anlamı, infak edenin riya ve korunma gayesi itibariyledir; yoksa infakın bizzat kendisinin zarar olması itibariyle değildir. { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “ve başınıza felaketler gelmesini gözetler”; yani durumunuzun tersine dönmesi ve halinizin değişmesi, böylece kendisinin müptela olduğu durumdan kurtulması için insanın etrafını kuşatan zamanın musibet ve felaketlerinin başınıza gelmesini bekler. { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötü felaket kendi başlarına olsun!”; gözetledikleri şeyin benzeriyle aleyhlerine yapılan bir bedduadır. Bu, Allah Teâlâ'nın: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا [el-Mâide: 64] buyruğunda olduğu gibi iki kelam arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). Cümlenin, bekledikleri şeyin kendi başlarına geleceğine dair bir haber olması da caiz görülmüştür. Dâire kelimesi musibetin ismidir; aslen 'âfiye' ve 'kâzibe' gibi bir masdardır yahut dâre-yedûru fiilinin ism-i fâilidir; buna dair geniş açıklama daha önce geçmişti. es-Sev' kelimesi de aslen bir masdardır, sonradan her türlü zarar ve şerre ıtlak edilmiştir. Eskiden dâire kelimesinin sıfatı iken sonra ona izafe edilmiştir; dolayısıyla bu izafet 'raculü sıdkın' sözünde olduğu gibi mevsufun sıfatına izafeti kabilindendir ve bunda mübalağa vardır. Allah Teâlâ'nın: ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ [Meryem: 28] buyruğu da bu kabildendir. Dâire kelimesinin anlamının kötülük anlamını gerektirdiği, dolayısıyla bu izafetin tıpkı 'şemsün-nehâr' (gündüzün güneşi) ve 'lihyâ re'sihi' (başının sakalı) dedikleri gibi beyan ve tekit için olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr buradaki ve el-Feth sûresindeki ikinci ayette geçen kelimeyi zamme ile 'es-Sû'' şeklinde okumuşlardır; bu durumda fetha ile okunan masdarın aksine azap manasında bir isim olur. Ferrâ iki kıraatin arasını böyle ayırmıştır. Ebu'l-Bekâ şöyle der: Zamme ile 'es-sû'' zarardır ve hakikatte masdardır; 'se'tühü sûen ve semâeten ve mesâiyeten' denilir; fetha ile ise fesat ve kötülüktür. Şihâb'ın onun sözünden anladığı gibi sanki o her ikisinin de hakikatte masdar olduğunu söylemektedir. Mekkî ise fethalının fesat, zammelinin ise hezimet ve zarar anlamına geldiğini belirtmiştir; bunun zahiri her ikisinin de isim olduğu şeklindedir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”; infak esnasında söyledikleri çirkin sözleri işitendir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; başınıza felaketler gelmesini gözetlemeleri de dahil olmak üzere bozuk niyetlerini hakkıyla bilendir. Bunda gizli olmayan şiddetli bir tehdit vardır. { وَمِنَ الْأَعْرابِ } “Bedevilerden kimi de vardır ki”; yani mutlak olarak cinslerinden [kimi de vardır]; { مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe emrolunduğu şekilde iman eder”; { وَيَتَّخِذُ } “ve sayar”; seçme ve tercih yoluyla sayar; { ما يُنْفِقُ } “harcadığını”; Allah Teâlâ yolunda harcadığını, { قُرُباتٍ } “yakınlaşma vesilesi [sayar]”; kurbet kelimesinin çoğulu olup yakınlaşma anlamındadır ve 'yettehizü' fiilinin ikinci mefulüdür. Maksat, nispet mecazı veya takdir yoluyla bunu yakınlaşmaya sebep kılmaktır. Kurbet bazen kendisiyle yakınlaşılan şeye de ıtlak edilir; cumhurun tercihi birinci görüştür. Çoğul yapılması türler ve fertler itibariyledir. Sübhânehu'nun: { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” kavli, { قُرُباتٍ } kelimesinin sıfatıdır veya 'yettehizü' fiilinin zarfıdır.
وجوز أبو البقاء كونه ظرفا لقربات على معنى مقربات عند الله تعالى، وقوله تعالى: وَصَلَواتِ الرَّسُولِ عطف على قُرُباتٍ أي وسببا لدعائه ﵊ فإنه ﷺ كان يدعو للمتصدقين بالخير والبركة ويستغفر لهم، ولذلك يسن للمتصدق عليه أن يدعو للمتصدق عنه أخذ صدقته لكن ليس له أن يصلي عليه، فقد قالوا: لا يصلى على غير الأنبياء والملائكة عليهم الصلاة والسلام إلا بالتبع لأن في الصلاة من التعظيم ما ليس في غيرها من الدعوات وهي لزيادة الرحمة والقرب من الله تعالى فلا تليق بمن يتصور منه الخطايا والذنوب ولاقت عليه تبعا لما في ذلك من تعظيم المتبوع، واختلف هل هي مكروهة تحريما أو تنزيها أو خلاف الأولى؟ صحح النووي في الأذكار الثاني، لكن في خطبة شرح الأشباه للبيري من صلى على غيرهم أثم وكره وهو الصحيح. وما
Ebu'l-Bekâ bunun 'Allah katında yakınlaştırıcılar' manasında kurbât kelimesinin zarfı olmasını da caiz görmüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَصَلَواتِ الرَّسُولِ } “ve Resûl'ün dualarına [vesile sayar]” kavli, { قُرُباتٍ } kelimesine matuftur; yani onun (aleyhisselâm) duasının vesilesi sayar; zira o (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadaka verenlere hayır ve bereketle dua eder, onlar için mağfiret dilerdi. Bu sebeple sadaka alan kimsenin sadakasını alırken veren kimseye dua etmesi sünnettir; fakat ona salat getirmesi (salavat okuması) uygun değildir. Zira alimler şöyle demişlerdir: Peygamberler ve melekler -aleyhimüs-salâtü ves-selâm- dışındakilere ancak tâbi kılınarak salat getirilebilir; çünkü salatta diğer dualarda bulunmayan bir tazim vardır ve o, rahmetin artması ve Allah Teâlâ'ya yakınlık içindir; dolayısıyla hata ve günah işlemesi tasavvur olunan kimseye müstakil olarak yakışmaz; metbu olana gösterilen tazim sebebiyle tâbi olarak gelmesi ise uygundur. Bunun tahrîmen mi, tenzîhen mi mekruh olduğu yoksa hilâf-ı evlâ mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir; Nevevî el-Ezkâr'da ikinciyi sahih kabul etmiştir. Fakat Bîrî'nin Şerhu'l-Eşbâh mukaddimesinde onların dışındakilere salat getirenin günahkar olacağı ve bunun mekruh olduğu belirtilmiş olup sahih olan da budur. Şuna gelince:
رواه الستة غير الترمذي من قوله ﷺ: «اللهم صل على آل أبي أوفى»
Tirmizî hariç Kütüb-i Sitte musanniflerinin onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allahım, Ebû Evfâ ailesine salat et' buyurduğuna dair rivayetleri,
لا يقوم حجة على المانع لأن ذلك كما في المستصفى حقه ﵊ فله أن يتفضل به على من يشاء ابتداء وليس الغير كذلك. وأما السلام فنقل اللقاني في شرح جوهرة التوحيد عن الإمام الجويني أنه في معنى الصلاة فلا يستعمل في الغائب، ولا يفرد به غير الأنبياء والملائكة ﵈ فلا يقال: عليّ ﵇ بل يقال: رضي الله تعالى عنه، وسواء في هذا الأحياء والأموات إلا في الحاضر
Men edenlere karşı delil teşkil etmez; çünkü el-Mustasfâ'da belirtildiği gibi bu durum onun (aleyhisselâm) hakkıdır, dolayısıyla dilediğine bunu bidayeten lütfedebilir; başkaları ise böyle değildir. Selama gelince; Lekânî Şerhu Cevhereti't-Tevhîd'de İmam Cüveynî'den naklen onun da salat anlamında olduğunu, bu sebeple gâib için kullanılmayacağını ve peygamberler ile melekler (aleyhimesselâm) dışındakilere müstakil olarak verilemeyeceğini aktarmıştır; dolayısıyla 'Ali (aleyhisselâm)' denilmez, bilakis 'radıyallâhu Teâlâ anh' denilir. Bu hususta hazır bulunan hariç dirilerle ölüler eşittir;
فيقال: السلام أو سلام عليك أو عليكم، وهذا مجمع عليه انتهى. أقول: ولعل من الحاضر «السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين» و «سلام عليكم دار قوم مؤمنين» وإلا فهو مشكل، والظاهر أن العلة في منع السلام ما قاله النووي في علة منع الصلاة من أن ذلك شعار أهل البدع وأنه مخصوص في لسان السلف بالأنبياء والملائكة ﵈ كما أن قولنا: ﷿ مخصوص بالله سبحانه فلا يقال محمد ﷿ وإن كان عزيزا جليلا صلى الله تعالى عليه وسلم، ثم قال اللقاني: وقال القاضي عياض: الذي ذهب إليه المحققون وأميل إليه ما قاله مالك، وسفيان، واختاره غير واحد من الفقهاء والمتكلمين أنه يجب تخصيص النبي ﷺ وسائر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام بالصلاة والتسليم كما يختص الله سبحانه عند ذكره بالتقديس والتنزيه ويذكر من سواهم بالغفران والرضا كما قال تعالى: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [المائدة: ١١٩، التوبة: ١٠٠، المجادلة: ٢٢، البينة: ٨] يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ [الحشر: ١٠] وأيضا أن ذلك في غير من ذكر لم يكن في الصدر الأول وإنما أحدثه الرافضة في بعض الأئمة والتشبيه بأهل البدع منهي عنه فتجب مخالفتهم انتهى، ولا يخفى أن مذهب الحنابلة جواز ذلك في غير الأنبياء والملائكة ﵈ استقلالا عملا بظاهر الحديث السابق، وكراهة التشبيه بأهل البدع مقررة عندنا أيضا لكن لا مطلقا بل في المذموم وفيما قصد به التشبه بهم كما ذكره الحصكفي في الدر المختار فافهم. ثم التعرض لوصف الإيمان بالله تعالى واليوم الآخر في هذا الفريق مع أن مساق الكلام لبيان الفرق بين الفريقين في بيان شأن اتخاذ ما ينفقانه حالا ومآلا وأن ذكر اتخاذه سببا للقربات والصلوات مغن عن التصريح بذلك لكمال العناية بأيمانهم وبيان اتصافهم به وزيادة الاعتناء بتحقق الفرق من أول الأمر، وأما الفريق الأول فاتصافهم بالكفر والنفاق معلوم من سياق النظم الكريم صريحا.
Hazır olana ise 'es-Selâmü' veya 'Selâmün aleyke' yahut 'aleyküm' denir; bu husus icma ile sabittir, demiştir. Derim ki: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhis-sâlihîn' ve 'Selâmün aleyküm dâra kavmin mü'minîn' ifadeleri de hazır olan kabilinden sayılabilir, aksi takdirde müşkil olur. Zahir olan odur ki selamı men etmenin illeti, Nevevî'nin salatı men etme illetinde belirttiği üzere bunun bidat ehlinin şiarı olması ve Selef'in dilinde sadece peygamberlere ve meleklere (aleyhimesselâm) tahsis edilmiş bulunmasıdır; nitekim 'celle celâlühû' sözümüzün Allah Sübhânehu'ya mahsus olup Muhammed (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) her ne kadar aziz ve celil olsa da onun için 'Muhammed celle celâlühû' denilemeyeceği gibidir. Sonra Lekânî şöyle demiştir: Kâdî İyâz şöyle demiştir: 'Muhakkiklerin benimsediği ve benim de meylettiğim görüş; Mâlik ve Süfyân'ın söylediği, pek çok fıkıh ve kelam aliminin de tercih ettiği görüştür ki o da şudur: Tıpkı Allah Sübhânehu anıldığında takdis ve tenzih ile tahsis edildiği, O'nun dışındakiler ise Allah Teâlâ'nın: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [el-Mâide: 119; et-Tevbe: 100; el-Mücâdele: 22; el-Beyyine: 8] ve يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ [el-Haşr: 10] buyurduğu gibi mağfiret ve rıza ile anıldığı gibi; Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile diğer peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) salat ve selam ile tahsis edilmesi vaciptir. Ayrıca zikredilenlerin dışındakiler hakkında bu uygulama ilk asırda yoktu; bunu sadece Râfizîler bazı imamlar hakkında ihdas etmişlerdir. Bidat ehline benzemek ise nehyedilmiştir, binaenaleyh onlara muhalefet etmek vaciptir.' Şüphesiz Hanbelîlerin mezhebinin, önceki hadisin zahiriyle amel ederek peygamberler ve melekler (aleyhimesselâm) dışındakiler hakkında bunun müstakil olarak caiz olduğu yönünde bulunduğu gizli değildir. Bidat ehline benzemenin mekruhluğu bizde de sabittir; ancak mutlak olarak değil, zemmedilen hususlarda ve onlara benzeme kastı taşınan durumlardadır; nitekim Haskefî ed-Dürrü'l-Muhtâr'da bunu belirtmiştir, iyi anla. Sonra sözün akışı iki fırka arasındaki farkı harcadıklarını hal ve akıbet itibariyle ne kıldıklarını beyan etmek üzere olduğu ve harcadığını yakınlaşmalara ve dualara vesile kılmanın zikredilmesinin bunu açıkça ifade etmekten müstağni kıldığı halde, bu fırka hakkında Allah Teâlâ'ya ve ahiret gününe iman vasfının ele alınması; onların imanına gösterilen tam ihtimamdan, bununla nitelendiklerini beyan etmekten ve farkın tahakkukuna ta baştan itibaren ziyadesiyle özen göstermekten ileri gelir. Birinci fırkaya gelince, onların küfür ve nifakla nitelendikleri yüce nazmın akışından açıkça anlaşılmaktadır.
وجوز عطف وَصَلَواتِ على ما يُنْفِقُ وعليه اقتصر أبو البقاء أي يتخذ ما ينفق وصلوات الرسول ﵊ قربات أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ شهادة لهم من جناب الله تعالى بصحة ما اعتقدوه وتصديق لرجائهم، والضمير إما للنفقة المعلومة مما تقدم أو- لما- التي هي بمعناها فهو راجع لذلك باعتبار المعنى فلذا أنث أو لمراعاة الخبر. وجوز ابن الخازن رجوعه للصلوات والأكثرون على الأول، وتنوين قُرْبَةٌ للتفخيم المغني عن الجمع أي قربة لا يكتنه كنهها، وفي إيراد الجملة اسمية بحرفي التنبيه والتحقيق من الجزالة ما لا يخفى.
{ وَصَلَواتِ } kelimesinin { ما يُنْفِقُ } üzerine atfedilmesi de caiz görülmüştür; Ebu'l-Bekâ da bununla yetinmiştir; yani harcadığını ve Resûl'ün (aleyhisselâm) dualarını birer kurbet sayar. { أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ } “Haberiniz olsun ki bu, onlar için bir yakınlaşmadır”; Allah Teâlâ katından onların inandıkları şeyin doğruluğuna dair bir şahitlik ve umutlarını bir tasdiktir. Zamir ya önceden geçenlerden anlaşılan infaka aittir yahut onun anlamında olan 'mâ' lafzına aittir, dolayısıyla mana itibariyle ona raci olduğu için müennes getirilmiştir yahut habere uyum sağlamak içindir. İbnü'l-Hâzin bunun dualara raci olmasını caiz görmüştür; ekseriyet ise birinci görüştedir. { قُرْبَةٌ } kelimesinin tenvini, çoğulun yerini tutacak şekilde tazim içindir; yani künhüne varılamayacak bir yakınlaşmadır. Cümlenin tenbih ve tahkik harfleriyle isim cümlesi olarak getirilmesindeki fesahat ve sağlamlık gizli değildir.
والاقتصار على بيان كونها قربة لهم لأنها الغاية القصوى وصلوات الرسول ﵊ من ذرائعها وقرىء «قربة» بضم الراء للاتباع سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ وعد لهم بإحاطة رحمته سبحانه بهم كما يشعر بذلك «في» الدالة على الظرفية وهو في مقابلة الوعيد للفرقة السابقة المشار إليه بقوله تعالى: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ وفيه تفسير للقربة أيضا، والسين للتحقيق والتأكيد لما تقدم أنها في الإثبات في مقابلة لن في النفي، وقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تقرير لما تقدم كالدليل عليه، والآية كما أخرج ابن جرير، وابن المنذر، وأبو الشيخ، وغيرهم عن مجاهد نزلت في بني مقرن من مزينة. وقال الكلبي: في أسلم، وغفار، وجهينة وقيل: نزلت التي قبلها في أسد، وغطفان، وبني تميم وهذه في عبد الله ذي البجادين بن نهم المزني رضي الله تعالى عنه.
Bunun onlar için bir kurbet olduğunun beyanıyla yetinilmesi, kurbetin nihai gaye, Resûl'ün (aleyhisselâm) dualarının ise onun vesilelerinden olması sebebiyledir. Kelime, râ harfinin zammıyla uyum için 'kürbetün' şeklinde de okunmuştur. { سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah onları rahmetine koyacaktır”; zarfiyet bildiren 'fî' edatının hissettirdiği üzere Sübhânehu'nun rahmetinin onları kuşatacağına dair kendilerine bir vaaddir. Bu vaad, önceki fırkaya yönelik: 'Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir' buyruğuyla işaret edilen tehdidin mukabilindedir ve bunda kurbet için bir tefsir de vardır. Sin harfi, daha önce olumlu cümlede nefiydeki 'len' edatının mukabili olarak geçtiği üzere tahkik ve tekit içindir. Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli, öncesini pekiştiren bir delil mesabesindedir. Ayet, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve diğerlerinin Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre Müzeyne kabilesinden Benî Mukarrin hakkında inmiştir. Kelbî ise Eslem, Gıfâr ve Cüheyne hakkında indiğini söylemiştir. Bir önceki ayetin Esed, Gatafân ve Benî Temîm hakkında, bu ayetin ise Abdullah Zü'l-Bicâdeyn b. Nühm el-Müzenî (radıyallâhu teâlâ anh) hakkında indiği de söylenmiştir.
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ بيان لفضائل أشراف المسلمين إثر بيان طائفة منهم، والمراد بهم كما روي عن سعيد، وقتادة، وابن سيرين، وجماعة الذين صلوا إلى القبلتين، وقال عطاء بن رباح: هم أهل بدر، وقال الشعبي: هم أهل بيعة الرضوان وكانت بالحديبية، وقيل: هم الذين أسلموا قبل الهجرة وَالْأَنْصارِ أهل بيعة العقبة الأولى وكانت في سنة إحدى عشرة من البيعة وكانوا على ما في بعض الروايات سبعة نفر وأهل بيعة العقبة الثانية
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ } “Muhacirlerden öne geçen ilkler”; Müslümanlardan bir zümrenin beyanının ardından onların ileri gelenlerinin faziletlerinin beyanıdır. Saîd, Katâde, İbn Sîrîn ve bir cemaatten rivayet edildiğine göre bunlardan maksat iki kıbleye doğru namaz kılanlardır. Atâ b. Ebî Rabâh: 'Onlar Bedir ehlidir' demiştir. Şa'bî: 'Onlar Hudeybiye'de gerçekleşen Rıdvân biati ehlidir' demiştir. Hicretten önce Müslüman olanlar olduğu da söylenmiştir. { وَالْأَنْصارِ } “ve Ensar'dan da”; bunlar Birinci Akabe biati ehlidir; bu biat davetin on birinci yılında gerçekleşmişti ve bazı rivayetlere göre yedi kişi idiler. [Ayrıca] İkinci Akabe biati ehlidir;
وكانت في سنة اثنتي عشرة وكانوا سبعين رجلا وامرأتين. والذين أسلموا حين جاءهم من قبل رسول الله ﷺ أبو زرارة مصعب بن عمير بن هاشم بن عبد مناف وكان قد أرسله ﵊ مع أهل العقبة الثانية يقرئهم القرآن ويفقههم في الدين وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ أي متلبسين به، والمراد كل خصلة حسنة، وهم اللاحقون بالسابقين من الفريقين على أن مِنَ تبعيضية أو الذين اتبعوهم بالإيمان والطاعة إلى يوم القيامة فالمراد بالسابقين جميع المهاجرين والأنصار رضي الله تعالى عنهم، ومعنى كونهم سابقين أنهم أولون بالنسبة إلى سائر المسلمين وكثير من الناس ذهب إلى هذا. روي عن حميد بن زياد أنه قال: قلت يوما لمحمد بن كعب القرظي ألا تخبرني عن أصحاب رسول الله ﷺ فيما كان بينهم من الفتن فقال لي: إن الله تعالى قد غفر لجميعهم وأوجب لهم الجنة في كتابه محسنهم ومسيئهم فقلت له: في أي موضع أوجب لهم الجنة؟ فقال: سبحان الله ألا تقرأ قوله تعالى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ الآية فتعلم أنه تعالى أوجب لجميع أصحاب النبي ﷺ الجنة والرضوان وشرط على التابعين شرطا قلت:
Bu da on ikinci yılda gerçekleşmişti ve yetmiş erkek ile iki kadın idiler. [Bir de] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tarafından kendilerine Ebû Zürâre Mus'ab b. Umeyr b. Hâşim b. Abdimenâf geldiğinde Müslüman olanlardır; o (aleyhisselâm) Mus'ab'ı İkinci Akabe ehline Kur'an okutması ve onları dinde fakih kılması için göndermişti. { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } “ve onlara güzellikle uyanlar”; yani güzellikle bezenmiş olarak [uyanlar]; maksat her güzel haslettir. 'Min' edatının teb'îz (kısmilik) bildirmesi esasına göre bunlar iki fırkadan öne geçenlere sonradan katılanlardır yahut kıyamet gününe kadar iman ve itaatle onlara uyan kimselerdir. Bu takdirde öne geçenlerden maksat bütün Muhacirler ve Ensar'dır (radıyallâhu teâlâ anhüm). Onların öne geçenler olmasının anlamı, diğer Müslümanlara nispetle öncüler olmalarıdır; insanların çoğu da bu görüşe meyletmiştir. Humeyd b. Ziyâd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir gün Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye: 'Aralarında vuku bulan fitneler hususunda Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı hakkında bana bilgi vermez misin?' dedim. O bana şöyle dedi: 'Allah Teâlâ onların hepsini bağışlamış, iyilik yapanına da kusur işleyenine de Kitabında cenneti vacip kılmıştır.' Ben ona: 'Hangi yerde onlara cenneti vacip kılmıştır?' diye sordum. Şöyle dedi: 'Sübhânallah! Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } ayetini okumuyor musun? Böylece O'nun, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün ashabına cenneti ve rızasını vacip kıldığını, tâbi olanlara ise bir şart koştuğunu bilirsin.' Ben:
وما ذلك الشرط؟ قال: شرط عليهم أن يتبعوهم بإحسان وهو أن يقتدوا بهم في أعمالهم الحسنة ولا يقتدوا بهم في غير ذلك أو يقال: هو أن يتبعوهم بإحسان في القول وأن لا يقولوا فيهم سوءا وأن لا يوجهوا الطعن فيما أقدموا عليه، قال حميد بن زياد: فكأني ما قرأت هذه الآية قط، وعلى هذا تكون الآية متضمنة من فضل الصحابة رضي الله تعالى عنهم ما لم تتضمنه على التقدير الأول.
'O şart nedir?' dedim. Dedi ki: 'Onlara, güzel amellerinde kendilerine iktida edip bunun dışındakilerde iktida etmemek suretiyle güzellikle uymalarını şart koşmuştur. Yahut şöyle denilir: Sözde onlara güzellikle tâbi olmaları, haklarında kötü söz söylememeleri ve giriştikleri işlerde onlara dil uzatmamalarıdır.' Humeyd b. Ziyâd der ki: 'Sanki bu ayeti hiç okumamış gibi oldum.' Bu takdire göre ayet, sahabenin (radıyallâhu teâlâ anhüm) birinci ihtimale göre kapsamadığı faziletleri içermektedir.
واعترض القطب على التفاسير للسابقين من المهاجرين بأن الصلاة إلى القبلتين وشهود بدر وبيعة الرضوان مشتركة بين المهاجرين والأنصار. وأجيب بأن مراد من فسر تعيين سبقهم لصحبتهم ومهاجرتهم له ﷺ على من عداهم من ذلك القبيل. واختار الإمام أن المراد بالسابقين من المهاجرين السابقون في الهجرة ومن السابقين من الأنصار السابقون في النصرة وادعى أن ذلك هو الصحيح عنده، واستدل عليه بأنه سبحانه ذكر كونهم سابقين ولم يبين أنهم سابقون في ماذا فبقي اللفظ مجملا إلا أنه تعالى لما وصفهم بكونهم مهاجرين وأنصارا علم أن المراد من السبق في الهجرة والنصرة إزالة للإجمال عن اللفظ، وأيضا كل واحدة من الهجرة والنصرة لكونه فعلا شاقا على النفس طاعة عظيمة فمن أقدم عليه أولا صار قدوة لغيره في هذه الطاعة وكان ذلك مقويا لقلب الرسول ﷺ وسببا لزوال الوحشة عن خاطره الشريف ﵊ فلذلك أثنى الله تعالى على كل من كان سابقا إليهما وأثبت لهما ما أثبت، وكيف لا وهم آمنوا وفي عدد المسلمين في مكة والمدينة قلة وضعف فقوي الإسلام بسببهم وكثر عدد المسلمين بإسلامهم وقوي قلبه ﷺ بسبب دخولهم في الإسلام واقتداء غيرهم بهم فكان حالهم في ذلك كحال من سن سنة حسنة
Kutub [er-Râzî], Muhacirlerden öne geçenlere dair yapılan tefsirlere, iki kıbleye namaz kılmanın, Bedir'de bulunmanın ve Rıdvân biatinin Muhacirler ile Ensar arasında müşterek olduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu tefsiri yapanların maksadı, onların Hz. Peygamber ile (sallallâhu aleyhi ve sellem) sohbet ve hicretlerindeki önceliklerini o kabileden diğer kimselere karşı belirlemektir. İmam [Râzî], Muhacirlerden öne geçenlerden maksadın hicrette öne geçenler, Ensar'dan öne geçenlerden maksadın ise nusrette (yardımda) öne geçenler olduğunu tercih etmiş ve kendi nezdinde sahih olanın bu olduğunu iddia etmiştir. Buna şöyle delil getirmiştir: Sübhânehu onların öne geçenler olduğunu zikretmiş, fakat ne hususta öne geçtiklerini beyan etmemiştir; dolayısıyla lafız mücmel kalmıştır. Ancak Allah Teâlâ onları muhacir ve ensar olmakla vasfettiğinde lafızdaki icmali gidermek üzere maksadın hicrette ve yardımda öne geçmek olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca hicret ve nusretin her biri nefse ağır gelen bir fiil olması hasebiyle büyük bir itaattir; bu sebeple buna ilk önce girişen kimse bu itaatte başkalarına önder olmuş, bu da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbini kuvvetlendirmiş ve onun (aleyhisselâm) yüce gönlünden yalnızlık hissinin gitmesine sebep olmuştur. İşte bu yüzden Allah Teâlâ her iki hususta öne geçenleri övmüş ve onlar için sabit kıldığı mükafatları sabit kılmıştır. Nasıl öyle olmasın ki? Onlar Mekke'de ve Medine'de Müslümanların sayısı az ve zayıf iken iman etmişler; böylece İslam onlar sayesinde güçlenmiş, Müslümanların sayısı onların Müslüman olmasıyla çoğalmış ve onların İslam'a girmesi ve başkalarının onlara uyması sebebiyle onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbi kuvvet bulmuştur. Dolayısıyla bu hususta onların durumu, güzel bir çığır açan kimsenin durumu gibi olmuştur.
وفي الخبر «من سن سنة حسنة فله أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamete kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir.'
ولا يخفى أنه حسن.
Bunun güzel bir izah olduğu gizli değildir.
ويجوز عندي أن يراد بالسابقين الذين سبقوا إلى الإيمان بالله واليوم الآخر واتخاذ ما ينفقون قربات والقرينة على ذلك ظاهرة، وأيا ما كان فالسابقون مبتدأ خبره قوله تعالى: ﵃ أي بقبول طاعتهم وارتضاء أعمالهم وَرَضُوا عَنْهُ بما نالوه من النعم الجليلة الشأن. وجوز أبو البقاء أن يكون الخبر الْأَوَّلُونَ أو مِنَ الْمُهاجِرِينَ وأن يكون السَّابِقُونَ معطوفا على مَنْ يُؤْمِنُ أي ومنهم السابقون وما ذكرناه أظهر الوجوه. وعن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قرأ وَالْأَنْصارِ بالرفع على أنه معطوف على السابقون.
Bana göre öne geçenlerden maksadın Allah'a ve ahiret gününe imanda ve harcadıklarını yakınlaşma vesilesi kılmakta öne geçen kimseler olması da caizdir; buna dair karine açıktır. Her nasıl olursa olsun { السَّابِقُونَ } mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } “Allah onlardan razı olmuştur” kavlidir; yani itaatlerini kabul ederek ve amellerini beğenerek [razı olmuştur]; { وَرَضُوا عَنْهُ } “onlar da O'ndan razı olmuşlardır”; nail oldukları yüce nimetler sebebiyle [razı olmuşlardır]. Ebu'l-Bekâ, haberin { الْأَوَّلُونَ } veya { مِنَ الْمُهاجِرِينَ } olmasını ve { السَّابِقُونَ } kelimesinin { مَنْ يُؤْمِنُ } üzerine matuf olmasını yani 've onlardan öne geçenler de vardır' manasında olmasını da caiz görmüştür; fakat zikrettiğimiz görüş vecihlerin en zahir olanıdır. Hz. Ömer'den (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet edildiğine göre o, { وَالْأَنْصارِ } kelimesini 'es-Sâbikûn' üzerine matuf olarak merfû okumuştur.
وأخرج أبو عبيدة، وابن جرير، وابن المنذر، وغيرهم عن عمرو بن عامر الأنصاري أن عمر رضي الله تعالى عنه كان يقرأ بإسقاط الواو من «والذين اتبعوهم» فيكون الموصول صفة الأنصار حتى قال له زيد: إنه بالواو فقال: ائتوني بأبيّ بن كعب فأتاه فسأله عن ذلك فقال: هي بالواو فتابعه. وأخرج أبو الشيخ عن أبي أسامة ومحمد بن إبراهيم التيمي
Ebû Ubeyde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin Amr b. Âmir el-Ensârî'den rivayet ettiklerine göre Ömer (radıyallâhu teâlâ anh) 'vellezînet-tebeûhüm' ifadesini vâv harfini hazfederek okur, böylece ism-i mevsûl Ensar'ın sıfatı olurdu. Nihayet Zeyd ona: 'Ayet vâv iledir' deyince, Ömer: 'Bana Übey b. Ka'b'ı çağırın' dedi. Übey ona geldi, Ömer bunu ona sordu. Übey: 'Vâv iledir' deyince Ömer ona tâbi oldu. Ebû'ş-Şeyh Ebû Üsâme ve Muhammed b. İbrahim et-Teymî'den rivayet etmiştir ki,
قالا: مر عمر بن الخطاب برجل يقرأ «والذين» بالواو فقال: من أقرأك هذه؟ فقال: أبي فأخذ به إليه فقال: يا أبا المنذر أخبرني هذا أنك أقرأته هكذا قال أبي: صدق وقد تلقنتها كذلك من في رسول الله ﷺ فقال عمر: أنت تلقنتها كذلك من رسول الله ﷺ؟ فقال: نعم فأعاد عليه فقال في الثالثة وهو غضبان: نعم والله لقد أنزلها الله على جبريل ﵇ وأنزلها جبريل على قلب محمد ﷺ ولم يستأمر فيها الخطاب ولا ابنه فخرج عمر رافعا يديه وهو يقول الله أكبر الله أكبر.
Her ikisi şöyle dediler: Ömer b. el-Hattâb 'vellezîne' ifadesini vâv ile okuyan bir adama rastladı ve: 'Bunu sana kim okuttu?' diye sordu. Adam: 'Übey' dedi. Bunun üzerine onu alıp Übey'e götürdü ve: 'Ey Ebe'l-Münzir! Bu adam senin kendisine böyle okuttuğunu haber verdi' dedi. Übey: 'Doğru söylemiş, ben bunu bizzat Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağzından böyle aldım' dedi. Ömer: 'Sen bunu bizzat Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mı böyle aldın?' dedi. Übey: 'Evet' dedi. Ömer soruyu tekrarlayınca Übey üçüncüsünde öfkeli bir halde: 'Evet, vallahi Allah bunu Cebrâîl'e (aleyhisselâm) indirdi, Cebrâîl de Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbine indirdi; bu hususta ne Hattâb'a ne de oğluna danıştı!' dedi. Bunun üzerine Ömer ellerini kaldırarak: 'Allahu ekber, Allahu ekber!' diyerek oradan çıktı.
وفي رواية أخرجها أبو الشيخ أيضا عن محمد بن كعب أن أبيّا رضي الله تعالى عنه: تصديق هذه الآية في أول وَآخَرِينَ مِنْهُمْ [الجمعة: ٣٠] وفي أوسط وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ [الحشر:
Ebû'ş-Şeyh'in yine Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiği bir haberde Übey (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle demiştir: 'Bu ayetin tasdiki; [Cum'a sûresinin] başındaki وَآخَرِينَ مِنْهُمْ [el-Cum'a: 3] ayetinde, [Haşr sûresinin] ortasındaki وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ [el-Haşr: 10]
١٠] وفي آخر وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ [الأنفال: ٧٥] إلخ، ومراده رضي الله تعالى عنه أن هذه الآيات تدل على أن التابعين غير الأنصار، وفيها أن عمر رضي الله تعالى عنه قال: لقد كنت أرى أنا رفعنا رفعة لا يبلغها أحد بعدنا وأراد اختصاص السبق بالمهاجرين، وظاهر تقديم المهاجرين على الأنصار مشعر بأنهم أفضل منهم وهو الذي تدل عليه قصة السقيفة، وقد جاء في فضل الأنصار ما لا يحصى من الأخبار. ومن ذلك ما
ayetinde ve [Enfâl sûresinin] sonundaki وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ [el-Enfâl: 75] ayetindedir.' Onun (radıyallâhu teâlâ anh) maksadı, bu ayetlerin Tâbiîn'in Ensar'dan ayrı olduğuna delalet ettiğidir. Bu rivayette Ömer'in (radıyallâhu teâlâ anh): 'Ben bizim bizden sonra kimsenin erişemeyeceği bir dereceye yükseltildiğimizi düşünüyordum' dediği nakledilir; bununla önceliğin Muhacirlere has olduğunu kastetmişti. Muhacirlerin Ensar'dan önce zikredilmesinin zahiri, onların Ensar'dan daha faziletli olduğunu hissettirir ki Sakîfe kıssasının delalet ettiği husus da budur. Ensar'ın fazileti hakkında sayılamayacak kadar çok haber gelmiştir. Bunlardan biri de şudur:
أخرجه الشيخان. وغيرهما عن أنس قال:
Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ile diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
«قال رسول الله ﷺ:» آية الإيمان حب الأنصار وآية النفاق بغض الأنصار» .
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'İmanın alameti Ensar'ı sevmek, nifakın alameti ise Ensar'a buğzetmektir.'
وأخرج الطبراني عن السائب بن يزيد أن رسول الله ﷺ قسم الفيء الذي أفاء الله تعالى بحنين في أهل مكة من قريش وغيرهم فغضب الأنصار فأتاهم فقال: «يا معشر الأنصار قد بلغني من حديثكم في هذه المغانم التي آثرت بها أناسا أتألفهم على الإسلام لعلهم أن يشهدوا بعد اليوم وقد أدخل الله تعالى قلوبهم الإسلام ثم قال: يا معشر الإسلام ألم يمن الله تعالى عليكم بالإيمان وخصكم بالكرامة وسماكم بأحسن الأسماء أنصار الله تعالى وأنصار رسوله ﵊ ولولا الهجرة لكنت امرأ من الأنصار ولو سلك الناس واديا وسلكتم واديا لسلكت واديكم أفلا ترضون أن يذهب الناس بهذه الغنائم البعير والشاء وتذهبون برسول الله؟ فقالوا: رضينا فقال رسول الله ﷺ: أجيبوني فيما قلت.
Taberânî es-Sâib b. Yezîd'den rivayet etmiştir ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah Teâlâ'nın Huneyn'de ihsan ettiği ganimeti Kureyş'ten ve diğerlerinden Mekke ehline taksim etti. Bunun üzerine Ensar gücendi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların yanına gelip şöyle buyurdu: 'Ey Ensar topluluğu! Kalplerini İslam'a ısındırmak ve bugünden sonra belki şehadet ederler diye bir kısım insanlara öncelik verdiğim bu ganimetler hususunda aranızda geçen konuşmalar bana ulaştı; oysa Allah Teâlâ İslam'ı onların kalplerine sokmuştur.' Sonra şöyle buyurdu: 'Ey İslam topluluğu! Allah Teâlâ iman ile size lütufta bulunmadı mı, sizi kerametle mümtaz kılmadı mı ve size en güzel isimleri vererek 'Allah Teâlâ'nın yardımcıları ve Resûlü'nün (aleyhisselâm) yardımcıları' diye isimlendirmedi mi? Eğer hicret olmasaydı ben Ensar'dan bir fert olurdum. İnsanlar bir vadiye, siz de bir vadiye yönelseniz ben kesinlikle sizin vadinize yönelirdim. İnsanların bu ganimetlerle, develer ve koyunlarla gidip sizin ise Resûlullah ile gitmenize razı olmaz mısınız?' Onlar: 'Razı olduk' dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Söylediklerime cevap verin' buyurdu.
قالوا: يا رسول الله وجدتنا في ظلمة فأخرجنا الله بك إلى النور، وجدتنا على شفا حفرة من النار فأنقذنا الله بك، وجدتنا ضلالا فهدانا الله تعالى بك فرضينا بالله تعالى ربا وبالإسلام دينا وبمحمد ﷺ نبيا، فقال ﵊:
Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen bizi karanlıkta buldun, Allah senin vesilenle bizi nura çıkardı; bizi bir ateş çukurunun kenarında buldun, Allah senin vesilenle bizi kurtardı; bizi sapıklık içinde buldun, Allah Teâlâ senin vesilenle bizi hidayete erdirdi. Biz Rab olarak Allah Teâlâ'dan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak da Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) razı olduk.' Bunun üzerine aleyhisselâm şöyle buyurdu: