Binûn

Tevbe Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج عبد الرزاق عن ابن سيرين أنها لما نزلت أخذ النبي ﷺ بأذن عمير فقال: وفت أذنك يا غلام وصدقك ربك وكان يدعو حين حلف الجلاس اللهم أنزل على عبدك ونبيك تصديق الصادق وتكذيب الكاذب.

Abdürrezzâk İbn Sîrîn'den şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet inince Peygamber ﷺ Umeyr'in kulağından tuttu ve: «Ey çocuk! Kulağın vefa gösterdi ve Rabbin seni doğruladı» buyurdu. [Umeyr ise] Cülâs yemin ettiği sırada: «Allahım, kuluna ve peygamberine doğru söyleyenin doğrulamasını, yalancının da yalanlanmasını indir» diye dua ediyordu.

وأخرج عن عروة أن الجلاس تاب بعد نزولها وقبل منه.

Urve'den rivayet edildiğine göre Cülâs ayetin inmesinden sonra tövbe etmiş ve [tövbesi] kendisinden kabul edilmiştir.

وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ والطبراني وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كان رسول الله ﷺ جالسا في ظل شجرة فقال: إنه سيأتيكم إنسان ينظر إليكم بعيني شيطان فإذا جاء فلا تكلموه فلم يلبثوا أن طلع رجل أزرق العينين فدعاه رسول الله ﷺ فقال: علام تشتمني أنت وأصحابك؟

İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, Taberânî ve İbn Merdûye İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ bir ağacın gölgesinde oturuyordu. Şöyle buyurdu: «Size şimdi şeytanın iki gözüyle bakan bir adam gelecektir; geldiğinde onunla konuşmayın.» Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Resûlullah ﷺ onu çağırıp: «Sen ve arkadaşların bana neye dayanarak küfrediyorsunuz?» buyurdu.

فانطلق فجاء بأصحابه فحلفوا بالله تعالى ما قالوا حتى تجاوز عنهم وأنزل الله تعالى الآية،

Bunun üzerine gidip arkadaşlarını getirdi. Onlar [bunu] söylemediklerine dair Allah Teâlâ'ya yemin ettiler, nihayet [Peygamber] onları affetti ve Allah Teâlâ ayeti indirdi.

وإسناد الحلف إلى ضمير الجمع على هذه الرواية ظاهر وأما على الروايتين الأوليين فقيل: لأنهم رضوا بذلك واتفقوا عليه فهو من إسناد الفعل إلى سببه أو لأنه جعل الكلام لرضاهم به كأنهم فعلوه ولا حاجة إلى عموم المجاز لأن الجمع بين الحقيقة والمجاز جائز في المجاز العقلي وليس محلا للخلاف، وإيثار صيغة الاستقبال في يَحْلِفُونَ على سائر الروايات لاستحضار الصورة أو للدلالة على تكرير الفعل وهو قائم مقام القسم، وما قالُوا جوابه وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ هي ما حكي من قولهم والله ما مثلنا إلخ أو والله لئن كان هذا الرجل صادقا إلخ أو الشتم الذي وبخ عليه ﵊، والجملة مع ما عطف عليها اعتراض وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ أظهروا ما في قلوبهم من الكفر بعد إظهار الإسلام وإلا فكفرهم الباطن كان ثابتا قبل والإسلام الحقيقي لا وجود له وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا من الفتك برسول الله ﷺ حين رجع من غزوة تبوك.

Bu rivayete göre yeminin çoğul zamirine isnat edilmesi açıktır. İlk iki rivayete göre ise şöyle denilmiştir: Çünkü onlar buna razı olmuşlar ve bu konuda ittifak etmişlerdi. Dolayısıyla bu, fiilin sebebine isnat edilmesi kabilindendir veya sözü, onlar razı oldukları için sanki kendileri yapmışlar gibi saymıştır. Umûmu'l-mecâza ihtiyaç yoktur; zira aklî mecazda hakikat ile mecazın bir arada bulunması caizdir ve ihtilaf konusu değildir. Bütün rivayetlere göre { يَحْلِفُونَ } fiilinde istikbâl (muzari) sîgasının tercih edilmesi, tablonun zihinde canlandırılması veya fiilin tekrarlandığını göstermek içindir ve bu yemin makamına kaimdir. { ما قالُوا } ise onun cevabıdır. { وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “Andolsun ki küfür sözünü söylediler”; bu, nakledilen 'Vallahi bizim durumumuz...' ve devamı olan sözleri veya 'Vallahi eğer bu adam doğru söylüyorsa...' ve devamı olan sözleri yahut aleyhissalâtü vesselâm'ın kendilerini azarladığı küfürdür. Bu cümle ve ona matuf olan kısım bir itiraziyedir. { وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular”; İslam'ı izhar ettikten sonra kalplerindeki küfrü açığa vurdular. Aksi takdirde onların bâtınî küfrü zaten daha önce de sabitti, hakiki İslam ise hiç mevcut olmamıştı. { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } “ve başaramadıkları şeye yeltendiler”; Tebük Gazvesi'nden dönerken Resûlullah'a ﷺ suikast düzenlemeye [yeltendiler].

أخرج البيهقي في الدلائل عن حذيفة بن اليمان قال كنت آخذا بخطام ناقة رسول الله ﷺ أقود به وعمار يسوق أو أنا أسوق وعمار يقود حتى إذا كنا بالعقبة فإذا أنا باثني عشر راكبا قد اعترضوا فيها فأنبهت رسول الله ﷺ فصرخ بهم فولوا مدبرين فقال لنا رسول الله ﷺ: هل عرفتم القوم؟ قلنا: لا يا رسول الله كانوا متلثمين ولكن قد عرفنا الركاب قال: هؤلاء المنافقون إلى يوم القيامة. هل تدرون ما أرادوا؟ قلنا: لا. قال: أرادوا أن يزلوا رسول الله ﷺ في العقبة فيلقوه منها قلنا: يا رسول الله أو لا تبعث إلى عشائرهم حتى يبعث لك كل قوم برأس صاحبهم قال:

Beyhakî ed-Delâil'de Huzeyfe b. el-Yemân'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'ın ﷺ devesinin yularını tutmuş önden çekiyordum, Ammâr da deveyi arkadan sürüyordu -yahut ben sürüyordum, Ammâr çekiyordu-. Nihayet Akabe'ye vardığımızda, orada önümüzü kesmiş on iki süvariyle karşılaştım. Resûlullah'ı ﷺ uyardım. O da onlara bağırdı, bunun üzerine arkalarını dönüp kaçtılar. Resûlullah ﷺ bize: «Bu topluluğu tanıdınız mı?» buyurdu. Biz: «Hayır ey Allah'ın Resûlü, yüzleri örtülüydü fakat bineklerini tanıdık» dedik. Şöyle buyurdu: «Bunlar kıyamet gününe kadar münafıktırlar. Ne yapmak istediklerini biliyor musunuz?» Biz: «Hayır» dedik. Buyurdu ki: «Akabe'de Resûlullah'ın ﷺ ayağını kaydırıp onu oradan aşağı atmak istediler.» Biz: «Ey Allah'ın Resûlü, kabilelerine haber göndersen de her kavim sana kendi adamının başını gönderse olmaz mı?» dedik. Şöyle buyurdu:

أكره أن يتحدث العرب عنا أن محمدا ﵊ قاتل بقوم حتى إذا أظهره الله تعالى بهم أقبل عليهم يقتلهم، ثم قال: اللهم ارمهم بالدبيلة، قلنا: يا رسول الله وما الدبيلة؟ قال: شهاب من نار يقع على نياط قلب أحدهم فيهلك وكانوا كلهم كما أخرج ابن سعد عن نافع بن جبير من الأنصار أو من حلفائهم ليس فيهم قرشي، ونقل الطبرسي عن الباقر رضي الله تعالى عنه أن ثمانية منهم من قريش وأربعة من العرب لا يعول عليه.

«Arapların bizim hakkımızda 'Muhammed aleyhisselâm bir kavimle savaştı, nihayet Allah Teâlâ onlar sayesinde kendisini muzaffer kılınca dönüp onları öldürdü' diye konuşmasını istemem.» Sonra şöyle buyurdu: «Allahım, onlara dübeyle isabet ettir!» Biz: «Ey Allah'ın Resûlü, dübeyle nedir?» dedik. «Birinin kalbinin ana damarına isabet edip onu helak eden ateşten bir kordur» buyurdu. İbn Sa'd'ın Nâfi' b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre onların hepsi Ensâr'dan veya onların müttefiklerindendi; içlerinde hiçbir Kureyşli yoktu. Tabersî'nin el-Bâkır radıyallâhu anh'tan naklettiği, sekizinin Kureyş'ten dördünün de Araplardan olduğu rivayeti ise itimada şayan değildir.

وقد ذكر البيهقي من رواية ابن إسحاق أسماءهم وعد منهم الجلاس بن سويد، ويشكل عليه رواية أنه تاب وحسنت توبته مع

Beyhakî, İbn İshak'ın rivayetinden onların isimlerini zikretmiş ve Cülâs b. Süveyd'i de onlardan saymıştır. Ancak onun tövbe edip tövbesinin güzelleştiğine dair rivayet ile

قوله ﵊ في الخبر «هؤلاء المنافقون إلى يوم القيامة»

hadiste aleyhissalâtü vesselâm'ın «Bunlar kıyamet gününe kadar münafıktırlar» sözü müşkil görünmektedir;

إلا أن يقال: إن ذلك باعتبار الغالب، وقيل: المراد بالموصول إخراج المؤمنين من المدينة على ما تضمنه الخبر المار عن قتادة، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي وأبو الشيخ عنه وعن أبي صالح أنهم أرادوا أن يتوجوا عبد الله بن أبي بتاج ويجعلوه حكما ورئيسا بينهم وإن لم يرض رسول الله ﷺ، وقيل: أرادوا أن يقتلوا عميرا لرده على الجلاس كما مر.

şu kadar var ki bunun çoğunluk dikkate alınarak söylendiği belirtilebilir. Bir görüşe göre mevsûl ile murat edilen, Katâde'den geçen haberin içerdiği üzere müminlerin Medine'den çıkarılmasıdır. İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den, Ebü'ş-Şeyh de ondan ve Ebû Sâlih'ten onların Abdullah b. Übeyy'e taç giydirmek ve Resûlullah ﷺ razı olmasa bile onu aralarında hakem ve lider kılmak istediklerini rivayet etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Cülâs'a itiraz ettiği için Umeyr'i öldürmek istemişlerdir; nitekim [daha önce] geçmişti.

وَما نَقَمُوا أي ما كرهوا وعابوا شيئا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فالاستثناء مفرغ من أعم المفاعيل أي وما نقموا الإيمان لأجل شيء إلا لإغناء الله تعالى إياهم فيكون الاستثناء مفرغا من أعم العلل وهو على حد

{ وَما نَقَمُوا } “Öç almaya / ayıplamaya kalkışmadılar”; yani hiçbir şeyi çirkin görüp ayıplamadılar, { إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “ancak Allah ve Resûlünün lütfundan kendilerini zengin kılmış olmasından dolayı [öç almaya kalkıştılar]”. Buradaki istisna mefullerin en genelinden yapılan müferrağ istisnadır; yani imanı, Allah Teâlâ'nın onları zengin kılmasından başka hiçbir şeyden dolayı ayıplamadılar. Dolayısıyla istisna, sebeplerin en genelinden yapılan müferrağ istisna olur ki bu da şu ifadelere benzer:

قولهم: ما لي عندك ذنب إلا أني أحسنت إليك، وقوله:

Onların: 'Sana iyilik etmiş olmamdan başka yanımda hiçbir günahım yoktur' sözü ve şairin şu sözü gibi:

ما نقم الناس من أمية إلا ... أنهم يحلمون إن غضبوا (١)

İnsanlar Ümeyye oğullarını ancak ... Öfkelendiklerinde hilm sahibi olmalarından dolayı ayıpladılar (١)

وهو متصل على ادعاء دخوله بناء على القول بأن الاستثناء المفرغ لا يكون منقطعا، وفيه تهكم وتأكيد الشيء بخلافه كقوله:

Müferrağ istisnanın munkatı' olamayacağı görüşüne dayanarak, dahil olduğu iddiasıyla bu muttasıldır. Bunda tehekküm (alay) ve bir şeyi zıddıyla tekit etme vardır; şu beyitte olduğu gibi:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم البيت، وأصل النقمة كما قال الراغب الإنكار باللسان والعقوبة والأمر على الأول ظاهر وأما على الثاني فيحتاج إلى ارتكاب المجاز بأن يراد وجدان ما يورث النقمة ويقتضيه، وضمير أَغْناهُمُ للمنافقين على ما هو الظاهر، وكان إغناؤهم بأخذ الدية،

'Onlarda kılıçlarının [çentilmiş olmasından] başka hiçbir kusur yoktur...' beytinde olduğu gibi. Râgıb'ın belirttiği üzere nıkmetin aslı, dil ile inkâr etmek ve cezalandırmaktır. Birinci manaya göre durum açıktır; ikinci manaya göre ise nıkmeti doğuran ve gerektiren şeyin bulunmasının murat edilmesiyle mecaza başvurulması gerekir. { أَغْناهُمُ } fiilindeki zamir, zahir olduğu üzere münafıklara aittir. Onların zengin kılınması ise diyet almalarıyla olmuştu.

فقد روي أنه كان للجلاس مولى قتل وقد غلب على ديته فأمر رسول الله ﷺ بها اثني عشر ألفا فأخذها واستغنى،

Nitekim rivayet edildiğine göre Cülâs'ın öldürülen bir azatlısı vardı ve diyetini alamamıştı; bunun üzerine Resûlullah ﷺ onun için on iki bin [dirhem] verilmesini emretti, o da bunu alıp zenginleşti.

وعن قتادة أن الدية كانت لعبد الله بن أبي وزيادة الألفين كانت على عادتهم في الزيادة على الدية تكرما وكانوا يسمونها شنقا كما في الصحاح.

Katâde'den rivayet edildiğine göre ise bu diyet Abdullah b. Übeyy için idi; iki binlik fazlalık ise cömertlik olsun diye diyete ilave etme âdetlerine dayanıyordu ve es-Sıhâh'ta belirtildiği gibi buna şanak (شنق) diyorlardı.

وأخرج ابن أبي حاتم عن عروة قال: كان جلاس تحمل حمالة أو كان عليه دين فأدى عنه رسول الله ﷺ

İbn Ebî Hâtim Urve'den şöyle rivayet etmiştir: Cülâs bir kefalet üstlenmişti veya üzerinde borç vardı, Resûlullah ﷺ bunu onun adına ödedi.

وذلك قوله سبحانه: وَما نَقَمُوا الآية، ولا يخفى أن الإغناء على الأول أظهر، وقيل: كان إغناؤهم بما من الله تعالى به من الغنائم فقد كانوا كما قال الكلبي قبل قدوم النبي ﷺ المدينة محاويج في ضنك من العيش فلما قدم ﵊ أثروا بها، والضمير على هذا يجوز أن يكون للمؤمنين فيكون الكلام متضمنا ذم المنافقين بالحسد كما أنه على الأول متضمن لذمهم بالكفر وترك الشكر، وتوحيد ضمير فضله لا يخفى وجهه فَإِنْ يَتُوبُوا عمّا هم عليه من القبائح يَكُ أي التوب، وقيل: أي التوبة ويغتفر مثل ذلك في المصادر.

İşte Allah Teâlâ'nın: { وَما نَقَمُوا } ayeti budur. Zengin kılınmanın birinci görüşe göre daha belirgin olduğu gizli değildir. Bir görüşe göre zengin kılınmaları, Allah Teâlâ'nın ganimetlerden lütfettiği şeylerledir; zira Kelbî'nin dediği gibi onlar Peygamber ﷺ Medine'ye gelmeden önce muhtaç ve geçim darlığı içindeydiler; aleyhissalâtü vesselâm gelince ganimetlerle zenginleştiler. Bu duruma göre zamirin müminlere ait olması da caizdir; böylece söz münafıkları hasetle yermeyi içermiş olur; nitekim birinci görüşe göre de nankörlük ve şükrü terk etmekle yermeyi içermektedir. Fazl zamirinin tekil kılınmasının yönü ise gizli değildir. { فَإِنْ يَتُوبُوا } “Eğer tövbe ederlerse”; içinde bulundukları çirkinliklerden [tövbe ederlerse], { يَكُ } “olur”; yani tövbe etmek [olur]. Bir görüşe göre 'tövbe' [kelimesi takdir edilir] ve masdarlarda bu tür durumlar müsamaha ile karşılanır.

وقد يقال: التذكير باعتبار الخبر أعني قوله سبحانه: خَيْراً لَهُمْ أي في الدارين، وهذه الآية على ما في بعض الروايات كانت سببا لتوبته وحسن إسلامه لطفا من الله تعالى به وكرما وَإِنْ يَتَوَلَّوْا أي استمروا على ما كانوا عليه من التولي والإعراض عن إخلاص الإيمان أو أعرضوا عن التوبة.

Şöyle de denilebilir: Müzekker kılınması, haber olan Allah Teâlâ'nın: { خَيْراً لَهُمْ } “kendileri için daha hayırlı” yani her iki yurtta [daha hayırlı] sözü itibarıyladır. Bazı rivayetlerde yer aldığına göre bu ayet, Allah Teâlâ'nın ona bir lütfu ve cömertliği olarak onun tövbe etmesine ve Müslümanlığının güzelleşmesine sebep olmuştur. { وَإِنْ يَتَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”; yani samimi imandan yüz çevirme ve geri durma hâline devam ederlerse yahut tövbeden yüz çevirirlerse,

يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا بمتاعب النفاق وسوء الذكر ونحو ذلك، وقيل: المراد بعذاب الدنيا عذاب القبر أو ما يشاهدونه عند الموت، وقيل: المراد به القتل ونحوه على معنى أنهم يقتلون إن أظهروا الكفر بناء على أن التولي مظنة الإظهار فلا ينافي ما تقدم من أنهم لا يقتلون وأن الجهاد في حقهم غير ما هو المتبادر.

{ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا } “Allah onları dünyada elem dolu bir azapla cezalandırır”; nifakın sıkıntıları, kötü anılmak ve benzeri şeylerle [cezalandırır]. Bir görüşe göre dünya azabından murat kabir azabı veya ölüm anında gördükleridir. Bir diğer görüşe göre ise bundan murat öldürülmek ve benzeridir; yani küfrü açığa vururlarsa öldürülürler, zira yüz çevirmek açığa vurma zannını doğurur. Dolayısıyla bu, onların öldürülmeyeceklerine ve haklarındaki cihadın ilk akla gelen manadan farklı olduğuna dair daha önce geçen hususlarla çelişmez.

وَالْآخِرَةِ وعذابهم فيها بالنار وغيرها من أفانين العقاب وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ أي في الدنيا، والتعبير بذلك للتعميم أي ما لهم في جميع بقاعها وسائر أقطارها مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ ينقذهم من العذاب بالشفاعة أو المدافعة، وخص ذلك في الدنيا لأنه لا ولي ولا نصير لهم في الآخرة قطعا فلا حاجة لنفيه.

{ وَالْآخِرَةِ } “ve ahirette de [elem dolu bir azapla cezalandırır]”; oradaki azapları ise ateş ve diğer ceza çeşitleriyledir. { وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde onlar için yoktur”; yani dünyada. Bu şekilde ifade edilmesi genelleme içindir; yani yeryüzünün hiçbir yerinde ve hiçbir bölgesinde onlar için yoktur, { مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “ne bir dost ne de bir yardımcı”; şefaatle veya savunarak onları azaptan kurtaracak [kimse yoktur]. Bunun dünyada diye tahsis edilmesi, ahirette kesin olarak hiçbir dost ve yardımcılarının bulunmayacağı ve bunu nefyetmeye ihtiyaç olmamasından dolayıdır.

هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ إلخ فيه إشارة إلى علو مقامه ﷺ ورفعة شأنه على سائر الأحباب حيث آذنه بالعفو قبل العتاب، ولو قال له: لم أذنت لهم عفى الله عنك لذاب، وعبر سبحانه بالماضي المشير إلى سبق الاصطفاء لئلا يوحشه ﵊ الانتظار ويشتغل قلبه الشريف باستمطار العفو من سحاب ذلك الوعد المدرار، وانظر كم بين عتابه جل شأنه لحبيبه ﵊ على الإذن لأولئك المنافقين وبين رده تعالى على نوح ﵇ قوله: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي [هود: ٤٥] بقوله سبحانه: يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ [هود: ٤٦] إلى قوله ﵎: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هود: ٤٦] ومن ذلك يعلم

Bu [böylece tamamlandı]. «Ayetlerdeki işarî mana bakımından»: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin, niçin onlara izin verdin?” [ayeti] ve devamı, sitemden (itâb) önce affı bildirmesi cihetiyle onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) makamının yüceliğine ve diğer bütün sevgililerin üzerindeki şanının üstünlüğüne bir işarettir. Şayet ona: “Niçin onlara izin verdin? Allah seni affetsin” buyursaydı, [mahcubiyetinden] erir giderdi. [Ayrıca] Sübhânehu [ve Teâlâ], beklemenin onu (aleyhisselâm) tedirgin etmemesi ve şerefli kalbinin o bol yağmurlu vaat bulutundan bağışlanma yağmuru beklemekle meşgul olmaması için geçmiş zaman kipi kullanarak ezeldeki seçilmişliğe işaret etmiştir. Şânı yüce olan [Allah]’ın, o münafıklara izin vermesinden ötürü sevgilisine (aleyhisselâm) olan sitemi ile Nûh’un (aleyhisselâm) { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” [Hûd 11/45] sözüne karşılık Sübhânehu [ve Teâlâ]’nın { يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “Ey Nûh! Kesinlikle o senin ailenden değildir” [Hûd 11/46] hitabından { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” [Hûd 11/46] buyruğuna kadar olan reddi arasında ne kadar büyük bir fark olduğuna bir bak! İşte bundan dolayı bilinir ki,

الفرق- وهو لعمري غير خفي- بين مقام الحبيب ورتبة الصفي، وقد قيل: إن المحب يعتذر عن حبيبه ولا ينقصه عنده كلام معيبه، وأنشد:

ömrüme andolsun ki hiç de gizli olmayan sevgilinin makamı ile seçilmiş kulun rütbesi arasındaki fark anlaşılır. Nitekim şöyle denilmiştir: Seven kişi sevgilisini mazur görür ve onu ayıplayanın sözü sevgilisini onun gözünde düşürmez. Şair şöyle demiştir:

ما حطك الواشون عن رتبة ... كلا وما ضرك مغتاب

Kovucular seni hiçbir mertebeden indiremedi ... Asla! Gıybet eden de sana zarar veremedi.

كأنهم أثنوا ولم يعلموا ... عليك عندي بالذي عابوا

Sanki onlar ayıpladıkları şeyle ... Benim katımda seni bilmeden övdüler.

وقال الآخر:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

في وجهه شافع يمحو إساءته ... عن القلوب ويأتي بالمعاذير

Yüzünde öyle bir şefaatçi vardır ki kötülüğünü kalplerden siler ... ve mazeretler getirir.

وقال:

Ve yine demiştir ki:

وإذا الحبيب أتى بذنب واحد ... جاءت محاسنه بألف شفيع

Sevgili tek bir günahla gelse ... Güzellikleri bin şefaatçiyle çıkagelir.

وقوله سبحانه: لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فيه إشارة إلى أن المؤمن إذا سمع بخبر خير طار إليه وأتاه ولو مشيا على رأسه ويديه ولا يفتح فيه فاه بالاستئذان، وهل يستأذن في شرب الماء ظمآن؟.

Allah Teâlâ'nın: { لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inananlar senden izin istemezler” buyruğunda, müminin hayır haberini işittiğinde başı ve elleri üzerinde yürüyerek de olsa ona uçup varacağına ve bu hususta izin istemek için ağzını açmayacağına bir işaret vardır. Hiç susamış bir kimse su içmek için izin ister mi?

وقال الواسطي: إن المؤمن الكامل مأذون في سائر أحواله إن قام قام بإذن وإن قعد قعد بإذن وإن لله سبحانه عبادا به يقومون وبه يقعدون، ومن شأن المحبة امتثال أمر المحبوب كيفما كان:

Vâsıtî şöyle demiştir: Kâmil mümin bütün hâllerinde izinlidir; kalkarsa izinle kalkar, oturursa izinle oturur. Şüphesiz Allah Teâlâ'nın öyle kulları vardır ki O'nunla kalkar, O'nunla otururlar. Sevginin şanı ise nasıl olursa olsun sevgilinin emrine boyun eğmektir:

لو قال تيها قف على جمر الغضى ... لوقفت ممتثلا ولم أتوقف

Nazlanarak 'Gaza ağacının koru üzerinde dur' dese ... İtaat ederek dururdum, hiç tereddüt etmezdim.

إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إلخ أي إنما يستأذنك المنافقون رجاء أن لا تأذن لهم بالخروج فيستريحوا من نصب الجهاد وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً فقد قيل:

{ إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlar izin ister” ayeti ve devamı; yani münafıklar savaşa çıkmamaları için kendilerine izin vermen ve böylece cihadın meşakkatinden kurtulup rahata ermek ümidiyle ancak senden izin isterler. { وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً } “Eğer çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı”. Nitekim şöyle denilmiştir:

لو صح منك الهوى أرشدت للحيل وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ إشارة إلى خذلانهم لسوء استعدادهم وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ لأن الأخلاق السيئة والأعمال القبيحة محيطة بهم وهي النار بعينها غاية الأمر أنها ظهرت في هذه النشأة بصورة الأخلاق والأعمال وستظهر في النشأة الأخرى بالصورة الأخرى، وقوله تعالى: وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى فيه إشارة إلى حرمانهم لذة طعم العبودية واحتجابهم عن مشاهدة جمال معبودهم وأنهم لم يعلموا أن المصلي يناجي ربه وأن الصلاة معراج العبد إلى مولاه، ومن هنا

'Aşkın samimi olsaydı çarelere ulaşırdın.' { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ } “Fakat Allah onların sefere çıkmalarını istemedi de onları alıkoydu”; istidatlarının kötülüğünden ötürü yüzüstü bırakıldıklarına bir işarettir. { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatıcıdır”; zira kötü ahlaklar ve çirkin ameller onları kuşatmıştır ve cehennemin ta kendisi de bunlardır. En nihayetinde bu, dünyada ahlak ve amel suretinde ortaya çıkmış olup diğer âlemde diğer suretiyle ortaya çıkacaktır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى } “Namazı da ancak üşene üşene kılarlar” buyruğunda, onların kulluk tadının lezzetinden mahrum kaldıklarına, mabutlarının cemalini müşahede etmekten perdelendiklerine, namaz kılanın Rabbi ile münacatta bulunduğunu ve namazın kulun Mevlâ'sına miracı olduğunu bilmediklerine bir işaret vardır. Buradan hareketle

قال ﷺ «وجعلت قرة عيني في الصلاة» .

Peygamber ﷺ «Gözümün aydınlığı namazda kılındı» buyurmuştur.

وقال محمد بن الفضل: من لم يعرف الآمر قام إلى الأمر على حد الكسل ومن عرف الآمر قام إلى الأمر على حد الاستغنام والاسترواح، ولذا

Muhammed b. el-Fadl şöyle demiştir: Emredeni tanımayan kimse emre tembellik sınırında yönelir; Emredeni tanıyan kimse ise emre ganimet bilme ve ferahlama sınırında yönelir. Bundan dolayıdır ki

كان ﵊ يقول لبلال: «أرحنا يا بلال»

aleyhissalâtü vesselâm Bilâl'e: «Bizi ferahlat ey Bilâl!» derdi.

وقوله تعالى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ فيه تحذير للمؤمنين أن يستحسنوا ما مع أهل الدنيا من الأموال والزينة فيحتجبوا بذلك عن عمل الآخرة ورؤيتها، وقد ذكروا أن الناظر إلى الدنيا بعين الاستحسان من حيث الشهوة والنفس والهوى يسقط في ساعته عن مشاهدة أسرار الملكوت وأنوار الجبروت، وقوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ إلخ فيه ارشاد إلى آداب الصادقين والعارفين والمريدين، وعلامة الراضي النشاط بما استقبله من الله تعالى والتلذذ بالبلاء، فكل ما فعل المحبوب محبوب.

Allah Teâlâ'nın: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin” buyruğunda, müminlerin dünya ehlinin elindeki malları ve ziyneti güzel bulup bundan dolayı ahiret amelinden ve onu görmekten perdelenmelerine karşı bir uyarı vardır. Zikretmişlerdir ki dünyaya şehvet, nefis ve heva cihetinden beğenerek bakan kimse o an melekût sırlarını ve ceberût nurlarını müşahede etmekten düşer. Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Eğer onlar Allah ve Resûlünün kendilerine verdiğine razı olsalardı...” buyruğu ve devamında ise sadıkların, ariflerin ve müridlerin edeplerine bir irşat vardır. Razı olanın alameti, Allah Teâlâ'dan kendisini karşılayan şeyden neşelenmek ve bela ile lezzetlenmektir; çünkü sevgilinin yaptığı her şey sevgilidir.

رئي أعمى أقطع مطروح على التراب يحمد الله تعالى ويشكره، فقيل له في ذلك فقال: وعزته وجلاله لو قطعني إربا إربا ما ازددت له إلا حبا، ولله تعالى در من قال:

Toprak üzerine atılmış iki eli kesik kör bir adam görüldü; Allah Teâlâ'ya hamdediyor ve şükrediyordu. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle dedi: İzzetine ve celaline andolsun ki beni parça parça etse bile O'na olan sevgim ancak artar. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

أنا راض بالذي ترضونه ... لكم المنة عفوا وانتقاما

Sizin razı olduğunuza ben de razıyım ... Affınız da intikamınız da başım üstünedir.

ثم إنه سبحانه قسم جوائز فضله على ثمانية أصناف من عباده فقال سبحانه: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ إلخ، والفقراء في قول المتجردون بقلوبهم وأبدانهم عن الكونين وَالْمَساكِينِ هم الذين سكنوا إلى جمال الأنس ونور

Sonra Allah Teâlâ lütfunun ihsanlarını kullarından sekiz sınıfa taksim edip: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar ancak fakirler içindir...” ve devamını buyurdu. Bir kavle göre fakirler, kalpleri ve bedenleriyle her iki âlemden soyutlanmış olanlardır. { وَالْمَساكِينِ } “ve miskinler” ise ünsiyet cemaline ve kudsiyet nuruna

القدس حاضرين في العبودية بنفوسهم غائبين في أنوار الربوبية بقلوبهم فمن رآهم ظنهم بلا قلوب ولم يدر أنها تسرح في رياض جمال المحبوب، وأنشد:

sakin olup nefisleriyle kullukta hazır, kalpleriyle rubûbiyet nurlarında gaip olanlardır. Onları gören kimse kalpsiz sanır; oysa kalplerinin Sevgilinin cemal bahçelerinde dolaştığını bilmez. Şair demiştir ki:

مساكين أهل العشق ضاعت قلوبهم ... فهم أنفس عاشوا بغير قلوب

Aşk ehlinin miskinleri, kalplerini kaybettiler ... Onlar kalpsiz yaşayan canlardır.

والْعامِلِينَ هم أهل التمكين من العارفين وأهل الاستقامة من الموحدين الذين وقعوا في نور البقاء فأورثهم البسط والانبساط، فيأخذون منه سبحانه ويعطون له، وهم خزان خزائن جوده المنفقون على أوليائه، قلوبهم معلقة بالله سبحانه لا بغيره من العرش إلى الثرى وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ هم المريدون السالكون طريق محبته تعالى برقة قلوبهم وصفاء نياتهم وبذلوا مهجهم في سوق شوقه وهم عند الأقوياء ضعفاء الأحوال وَفِي الرِّقابِ هم الذين رهنت قلوبهم بلذة محبة الله تعالى وبقيت نفوسهم في المجاهدة في طريقه سبحانه لم يبلغوا بالكلية إلى الشهود فتارة تراهم في لجج بحر الإرادة، وأخرى في سواحل بحر القرب، وطورا هدف سهام القهر، ومرة مشرق أنوار اللطف ولا يصلون إلى الحقيقة ما دام عليهم بقية من المجاهدة والمكاتب عبد ما بقي عليه درهم والأحرار ما وراء ذلك وقليل ما هم.

{ والْعامِلِينَ } “ve [zekât] memurları”; ariflerden temkin ehli ve muvahhidlerden istikamet ehli olanlardır ki bekā nuruna ermişler, bu da onlara inşirah ve rahatlık vermiştir. Onlar Allah Teâlâ'dan alır ve O'nun için verirler; O'nun cömertlik hazinelerinin bekçileri olup O'nun dostlarına infak ederler. Kalpleri arştan yere kadar başka hiçbir şeye değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya bağlıdır. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar”; kalplerinin inceliği ve niyetlerinin saflığı ile Allah Teâlâ'nın muhabbet yoluna giren ve O'nun şevk pazarında canlarını feda eden müridlerdir. Bunlar kâmil olanların katında hâlleri zayıf olanlardır. { وَفِي الرِّقابِ } “ve köleler”; kalpleri Allah Teâlâ'nın muhabbet lezzetiyle rehin kalmış, nefisleri ise O'nun yolunda mücahedede kalmış kimselerdir. Şühûd makamına bütünüyle ulaşamamışlardır; bazen onları irade denizinin derinliklerinde, bazen kurbet denizinin sahillerinde, bazen kahır oklarının hedefi, bazen de lütuf nurlarının doğuş yeri olarak görürsün. Üzerlerinde mücahededen bir bakiye kaldığı müddetçe hakikate ulaşamazlar; nitekim mükâtep köle üzerinde bir dirhem kaldığı sürece köledir. Hürler ise bunun ötesindedir ve onlar ne kadar da azdır!

أتمنى على الزمان محالا ... أن ترى مقلتاي طلعة حر

Zamandan imkânsız bir şey diliyorum ... Gözlerimin hür birinin yüzünü görmesini.

وَالْغارِمِينَ هم الذين ما قضوا حقوق معارفهم في العبودية وما أدركوا في إيقانهم حقائق الربوبية والمعرفة غريم لا يقضي دينه وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ هم المحاربون نفوسهم بالمجاهدات والمرابطون بقلوبهم في شهود الغيب لكشف المشاهدات وَابْنِ السَّبِيلِ هم المسافرون بقلوبهم في بوادي الأزل وبأرواحهم في قفار الأبد وبعقولهم في طرق الآيات وبنفوسهم في طلب أهل الولاية فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ على أهل الإيمان أن يعطوا هؤلاء الأصناف من مال الله سبحانه لدفع احتياجهم الطبيعي وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوال هؤلاء وغيبتهم عن الدنيا حَكِيمٌ حيث أوجب لهم ما أوجب، ومن الناس من فسر هذه الأصناف بغير ما ذكر ولا أرى التفاسير بأسرها متكلفة بالجمع والمنع وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ عابوه ﵊ وحاشاه من العيب بسلامة القلب وسرعة القبول والتصديق لما يسمع، فصدقهم جل شأنه ورد عليهم بقوله سبحانه: قُلْ هو أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ أي هو كذلك لكن بالنسبة إلى الخير، وهذا من غاية المدح فإن النفس القدسية الخيرية تتأثر بما يناسبها، أي إنه ﵊ يسمع ما ينفعكم وما فيه صلاحكم دون غيره، ثم بين ذلك بقوله تعالى: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ إلخ، وقد غرهم- قاتلهم الله تعالى حتى قالوا ما قالوا- كرم النبي ﷺ حيث لم يشافههم برد ما يقولون رحمة منه بهم، وهو ﵊ الرحمة الواسعة، وعن بعضهم أنه سئل عن العاقل فقال: الفطن المتغافل وأنشد:

{ وَالْغارِمِينَ } “ve borçlular”; kullukta marifetlerinin haklarını eda edemeyen ve yakînlerinde rubûbiyet hakikatlerini idrak edemeyenlerdir. Marifet ise borcu ödenmeyen bir alacaklıdır. { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda olanlar”; mücahedelerle nefisleriyle savaşan ve müşahedelerin keşfi için gayb şühûdunda kalpleriyle nöbet tutanlardır. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “ve yolda kalmışlar”; kalpleriyle ezel çöllerinde, ruhlarıyla ebed kırlarında, akıllarıyla ayetlerin yollarında ve nefisleriyle velayet ehlini arama yolunda seyahat edenlerdir. { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından bir farz olarak”; doğal ihtiyaçlarını gidermek için Allah Teâlâ'nın malından bu sınıflara vermeleri iman ehline bir farzdır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”; bunların hâllerini ve dünyadan gaybûbetlerini bilendir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; onlar için vacip kıldığı şeyleri hikmetle vacip kılmıştır. İnsanlardan bazıları bu sınıfları burada zikredilenden farklı şekilde tefsir etmişlerdir; ancak bütün tefsirlerin cem ve men' (tanımın tam ve eksiksiz olması) açısından külfetli olduğunu düşünmüyorum. { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ } “Onlardan peygamberi inciten ve 'O [her söze inanan] bir kulaktır' diyenler de vardır”; kalbinin selametinden, işittiğini çabuk kabul edip doğrulamasından ötürü aleyhissalâtü vesselâm'ı ayıpladılar -ki o ayıptan münezzehtir-. Şânı yüce olan Allah onları [bu vasıfta] tasdik etmiş fakat: { قُلْ هو أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “De ki: O sizin için bir hayır kulağıdır” buyurarak onları reddetmiştir; yani o öyledir fakat hayır hususundadır. Bu, övgünün zirvesidir; çünkü kutsî ve hayırlı nefis kendisine uygun olandan etkilenir; yani aleyhissalâtü vesselâm başkasını değil, size fayda veren ve sizin salahınız olan şeyleri dinler. Sonra bunu Allah Teâlâ'nın: { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Allah'a inanır...” buyruğu ile açıklamıştır. Peygamber'in ﷺ onlara merhametinden ötürü söyledikleri sözleri yüzlerine vurmaması cömertliği onları aldattı -Allah onları kahretsin de bu sözleri söylediler-; oysa o aleyhisselâm geniş bir rahmettir. Bazılarından rivayet edildiğine göre akıllı kimsenin kim olduğu sorulmuş, o da: 'Anladığı hâlde görmezden gelen kimsedir' demiş ve şu beyitleri okumuştur:

وإذا الكريم أتيته بخديعة ... فرأيته فيما تروم يسارع

Kerim kimseye bir hile ile geldiğinde ... Onun senin arzuladığın şeye koştuğunu görürsen,

فاعلم بأنك لم تخادع جاهلا ... إن الكريم لفضله متخادع

Bil ki sen bir cahili aldatmış değilsin ... Kerim olan faziletinden ötürü aldanmış gibi görünür.

الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ أي هم متشابهون في القبح والرداءة وسوء الاستعداد يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ أي يبخلون أو يبغضون المؤمنين فهو إشارة إلى معنى قوله سبحانه: وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ [آل عمران: ١١٩] أو لا ينصرون المؤمنين أو لا يخشون لربهم ويرفعون أيديهم في الدعوات نَسُوا اللَّهَ لاحتجابهم بما هم فيه فَنَسِيَهُمْ من رحمته وفضله وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ وهو عذاب الاحتجاب بالسوى وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ هي جنات النفوس وَمَساكِنَ طَيِّبَةً مقامات أرباب التوكل في جنات الأفعال وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ إشارة إلى

{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir”; yani çirkinlikte, kötülükte ve istidat düşüklüğünde birbirlerine benzerler. { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “Kötülüğü emrederler, iyilikten menederler ve ellerini sıkı tutarlar”; yani cimrilik ederler yahut müminlere buğzederler ki bu da Allah Teâlâ'nın: 'Yalnız kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmaklarını ısırırlar' [Âl-i İmrân: 119] kavlinin anlamına bir işarettir; yahut müminlere yardım etmezler veya Rablerinden korkmazlar ve dualarda ellerini kaldırmazlar. { نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unuttular”; içinde bulundukları şeyle perdelendikleri için [unuttular], { فَنَسِيَهُمْ } “Allah da onları unuttu”; rahmetinden ve lütfundan [onları mahrum bıraktı]. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ve onlar için sürekli bir azap vardır”; o da masiva ile perdelenme azabıdır. { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara altından ırmaklar akan cennetler vadetti”; bunlar nefislerin cennetleridir. { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “ve hoş meskenler [vadetti]”; fiiller cennetlerindeki tevekkül ehlinin makamlarıdır. { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın bir rızası ise daha büyüktür”; şuna işarettir:

جنات الصفات ذلِكَ أي الرضوان هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لكرامة أهله عند الله تعالى وشدة قربهم ولا بأس بإبقاء الكلام على ظاهره ويكون في قوله سبحانه: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً إشارة إلى الرؤية فإن المحب لا تطيب له الدار من غير رؤية محبوبه:

sıfatlar cennetleridir. { ذلِكَ } “İşte bu” yani rıza { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir”; ehlinin Allah Teâlâ katındaki kerameti ve O'na olan yakınlıklarının derecesi sebebiyledir. Sözün zahiri üzere bırakılmasında bir sakınca yoktur; Allah Sübhânehû'nun: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “ve hoş meskenler” buyruğunda rü'yete (Allah'ı görmeye) işaret vardır; zira seven kimseye sevgilisini görmedikçe yurt hoş gelmez:

أجيراننا ما أوحش الدار بعدكم ... إذا غبتم عنها ونحن حضور

Ey komşularımız! Sizden sonra bu yurt ne kadar da ıssız oldu ... Siz ondan uzakta olduğunuzda, biz orada bulunsak bile.

ولكون الرضوان هو المدار لكل خير وسعادة والمناط لكل شرف وسيادة كان أكبر من هاتيك الجنات والمساكن.

Rızanın her hayır ve saadetin ekseni, her şeref ve egemenliğin dayanağı olması sebebiyle, o cennetlerden ve meskenlerden daha büyüktür.

إذا كنت عني يا منى القلب راضيا ... أرى كل من في الكون لي يتبسم

Ey kalbin arzusu! Sen benden razı olduğunda ... Evrendeki herkesin bana gülümsediğini görürüm.

نسأل الله رضوانه وأن يسكننا جنانه وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ بيان لقبائح بعض آخر من المنافقين، والآية نزلت في ثعلبة بن حاطب ويقال له ابن أبي حاطب وهو من بني أمية بن زيد، وليس هو البدري لأنه قد استشهد بأحد رضي الله تعالى عنه.

Allah'tan rızasını ve bizi cennetlerine yerleştirmesini niyaz ederiz. { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetti”; münafıklardan bir başka zümrenin çirkinliklerinin açıklamasıdır. Ayet, Sa'lebe b. Hâtıb hakkında inmiştir -ona İbn Ebî Hâtıb da denir-. O, Benî Ümeyye b. Zeyd'dendir; Bedir ehli olan zat değildir, çünkü o radıyallâhu teâlâ anh Uhud'da şehit düşmüştür.

أخرج الطبراني والبيهقي في الدلائل وابن المنذر وغيرهم عن أبي أمامة الباهلي قال: جاء ثعلبة بن حاطب إلى رسول الله ﷺ قال: يا رسول الله ادع الله تعالى أن يرزقني مالا. فقال ﵊: ويحك يا ثعلبة أما تحب أن تكون مثلي فلو شئت أن يسير الله تعالى ربي هذه الجبال معي ذهبا لسارت. قال: يا رسول الله ادع الله تعالى أن يرزقني مالا فو الذي بعثك بالحق إن آتاني الله سبحانه مالا لأعطين كل ذي حق حقه، فقال: ويحك يا ثعلبة قليل تطيق شكره خير من كثير لا تطيقه. قال: يا رسول الله ادع الله تعالى فقال رسول الله ﷺ: اللهم ارزقه مالا فاتخذ غنما فبورك له فيها ونمت كما ينمو الدود حتى ضاقت به المدينة فتنحى بها فكان يشهد الصلاة بالنهار مع رسول الله ﷺ ولا يشهدها بالليل ثم نمت كما ينمو الدود فضاق به مكانه فتنحى بها فكان يشهد الصلاة بالنهار مع رسول الله ﷺ ولا يشهدها بالليل ثم نمت كما ينمو الدود فتنحى وكان لا يشهد الصلاة بالليل ولا بالنهار إلا من جمعة إلى جمعة مع رسول الله ﷺ ثم نمت كما ينمو الدود فضاق به مكانه فتنحى بها فكان لا يشهد جمعة ولا جنازة مع رسول الله ﷺ فجعل يتلقى الركبان ويسألهم عن الاخبار وفقده رسول الله ﷺ فسأل عنه فأخبروه أنه اشترى غنما وأن المدينة ضاقت به فقال ﵊: ويح ثعلبة بن حاطب ويح ثعلبة بن حاطب. ثم إن الله تعالى أمر رسوله ﷺ أن يأخذ الصدقات وأنزل خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ [التوبة: ١٠٣] الآية فبعث رجلين رجلا من جهينة ورجلا من بني سلمة يأخذان الصدقات وكتب لهما أسنان الإبل والغنم وكيف يأخذانها وأمرهما أن يمرا على ثعلبة ورجل من بني سليم فخرجا فمرا بثعلبة فسألاه الصدقة فقال: أرياني كتابكما؟ فنظر فيه فقال: ما هذا إلا جزية انطلقا حتى تفرغا ثم مرا بي فانطلقا وسمع بهما السليمي فاستقبلهما بخيار إبله فقالا: إنما عليك دون هذا فقال: ما كنت أتقرب إلى الله تعالى إلا بخير مالي فقبلا فلما فرغا مرا بثعلبة فقال: أرياني كتابكما؟ فنظر فيه فقال: ما هذا إلا جزية انطلقا حتى أرى رأيي فانطلقا حتى قدما المدينة فلما رآهما رسول الله ﷺ قال قبل أن يكلمهما: ويح ثعلبة بن حاطب ودعا للسليمي بالبركة وأنزل الله تعالى وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ الآيات الثلاث فسمع بعض من أقاربه فأتاه فقال: ويحك يا ثعلبة أنزل فيك كذا وكذا فقدم على رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله هذه صدقة مالي. فقال ﵊: إن الله قد منعني أن أقبل منك فجعل يبكي ويحثو التراب على رأسه فقال رسول الله ﷺ: هذا عملك بنفسك أمرتك فلم تطعني فلم يقبل منه رسول الله ﷺ حتى مضى، ثم أتى أبا بكر رضي الله تعالى عنه فقال: يا أبا بكر اقبل مني صدقتي فقد عرفت منزلتي من الأنصار. فقال أبو بكر: لم يقبلها رسول الله ﷺ وأقبلها فلم يقبلها أبو بكر، ثم ولي عمر رضي الله تعالى

Taberânî, Beyhakî ed-Delâil'de, İbnü'l-Münzir ve diğerleri Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Sa'lebe b. Hâtıb Resûlullah'a ﷺ gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızıklandırması için Allah Teâlâ'ya dua et' dedi. Aleyhissalâtü vesselâm: 'Yazık sana ey Sa'lebe! Benim gibi olmayı istemez misin? Eğer dileseydim Rabbim olan Allah Teâlâ şu dağları benimle birlikte altın olarak yürütürdü' buyurdu. O: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızıklandırması için Allah Teâlâ'ya dua et. Seni hak ile gönderene yemin ederim ki eğer Allah Sübhânehû bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka veririm' dedi. [Bunun üzerine] şöyle buyurdu: 'Yazık sana ey Sa'lebe! Şükrünü eda edebildiğin az şey, şükrüne güç yetiremediğin çok şeyden daha hayırlıdır.' O tekrar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Dua ediver' deyince Resûlullah ﷺ: 'Allah'ım! Ona mal ihsan eyle' diye dua etti. Sa'lebe koyun edindi. Koyunları bereketlendi ve kurtçukların üremesi gibi çoğaldı; nihayet Medine ona dar geldi ve koyunlarıyla uzaklaştı. Gündüz namazlarını Resûlullah ﷺ ile birlikte kılıyor, gece namazlarında ise bulunmuyordu. Sonra kurtçuklar gibi çoğaldı ve yeri dar geldi, [daha da] uzağa çekildi. Artık Resûlullah ﷺ ile ancak cumadan cumaya namazda bulunabiliyordu. Sonra kurtçuklar gibi daha da çoğaldı ve yeri ona dar gelip [iyice] uzaklaştı; artık Resûlullah ﷺ ile ne cumaya ne de cenazeye katılamaz oldu. Kervanları karşılayıp onlardan haber sormaya başladı. Resûlullah ﷺ onu göremeyip sordu; ona koyun satın aldığını ve Medine'nin kendisine dar geldiğini haber verdiler. Aleyhissalâtü vesselâm: 'Yazık oldu Sa'lebe b. Hâtıb'a! Yazık oldu Sa'lebe b. Hâtıb'a!' buyurdu. Sonra Allah Teâlâ Resûlü'ne ﷺ sadakaları (zekâtı) almasını emretti ve: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ } [et-Tevbe: 103] ayetini indirdi. Cüheyne kabilesinden bir adam ile Benî Selime'den bir adamı sadakaları toplamak üzere gönderdi. Onlara develerin ve koyunların yaşlarını ve bunları nasıl alacaklarını yazıp verdi; Sa'lebe'ye ve Benî Süleym'den bir adama uğramalarını emretti. Yola çıkıp Sa'lebe'ye uğradılar ve sadakayı istediler. Sa'lebe: 'Bana yazınızı gösterin' dedi; yazıya baktı ve: 'Bu cizyeden başka bir şey değildir! Siz işinizi bitirinceye kadar gidin, sonra bana uğrayın' dedi. Onlar da gittiler. Süleymoğullarından olan zat onların geldiğini duyunca develerinin en hayırlılarıyla onları karşıladı. Onlar: 'Senin üzerine düşen bundan daha azıdır' dediler. O: 'Ben Allah Teâlâ'ya malımın en hayırlısından başkasıyla yaklaşmak istemem' dedi. Onlar da kabul ettiler. İşlerini bitirince Sa'lebe'ye uğradılar. Sa'lebe: 'Bana yazınızı gösterin' dedi. Baktı ve: 'Bu cizyeden başka bir şey değildir! Ben bir düşüneyim, siz gidin' dedi. Onlar da ayrılıp Medine'ye vardılar. Resûlullah ﷺ onları görünce, henüz onlarla konuşmadan önce: 'Yazık oldu Sa'lebe b. Hâtıb'a!' buyurdu ve Süleymî için bereket duasında bulundu. Allah Teâlâ: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } [başlangıçlı] üç ayeti indirdi. Sa'lebe'nin akrabalarından biri bunu işitip yanına geldi ve: 'Yazık sana ey Sa'lebe! Senin hakkında şöyle şöyle [ayetler] indi' dedi. Bunun üzerine Sa'lebe Resûlullah'a ﷺ gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! İşte malımın sadakası' dedi. Aleyhissalâtü vesselâm: 'Allah senden [zekâtı] kabul etmemi bana yasakladı' buyurdu. Sa'lebe ağlamaya ve başına toprak saçmaya başladı. Resûlullah ﷺ: 'Bu senin kendi amelindir; sana emrettim fakat bana itaat etmedin' buyurdu. Resûlullah ﷺ vefat edinceye kadar ondan bunu kabul etmedi. Sonra Ebû Bekir'e radıyallâhu teâlâ anh geldi ve: 'Ey Ebû Bekir! Sadakamı benden kabul et; Ensar arasındaki yerimi biliyorsun' dedi. Ebû Bekir: 'Resûlullah ﷺ onu kabul etmemişken ben mi kabul edeceğim?' dedi ve Ebû Bekir de kabul etmedi. Sonra Ömer radıyallâhu teâlâ

عنه فأتاه فقال: يا أبا حفص يا أمير المؤمنين اقبل من صدقتي فقال: لم يقبلها رسول الله ﷺ ولا أبو بكر أقبلها أنا فأبى أن يقبلها، ثم ولي عثمان رضي الله تعالى عنه فلم يقبلها منه وهلك في خلافته.

anh halife oldu; Sa'lebe ona gelip: 'Ey Ebû Hafs! Ey müminlerin emiri! Sadakamı benden kabul et' dedi. O da: 'Resûlullah ﷺ kabul etmedi, Ebû Bekir kabul etmedi, ben mi kabul edeceğim?' diyerek kabul etmekten kaçındı. Sonra Osman radıyallâhu teâlâ anh halife oldu; o da ondan kabul etmedi ve Sa'lebe onun hilafeti döneminde helak oldu.

وفي بعض الروايات أن ثعلبة هذا كان قبل ذلك ملازما لمسجد النبي ﷺ حتى لقب حمامة المسجد ثم رآه النبي ﷺ يسرع الخروج منه عقيب الصلاة فقال ﵊ له: ما لك تعمل عمل المنافقين؟ فقال: إني افتقرت ولي ولامرأتي ثوب واحد أجيء به للصلاة ثم أذهب فأنزعه لتلبسه وتصلي به فادع الله تعالى أن يوسع علي رزقي إلى آخر ما في الخبر.

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre bu Sa'lebe, bundan önce Peygamber'in ﷺ mescidine o kadar devam ederdi ki 'mescidin güvercini' lakabıyla anılırdı. Sonra Peygamber ﷺ namazın hemen ardından mescitten aceleyle çıktığını görünce aleyhisselâm ona: 'Sana ne oluyor da münafıkların ameli gibi amel ediyorsun?' dedi. O da: 'Fakir düştüm; benim ve hanımımın tek bir elbisesi var. Namaza onunla geliyorum, sonra gidip onu çıkarıyorum ki o giysin ve namazını kılsın. Allah Teâlâ'ya dua et de rızkımı genişletsin' dedi; rivayetin sonuna kadar...

والظاهر أن منع الله تعالى رسوله ﵊ عن القبول منه كان بوحي منه تعالى له بأنه منافق والصدقة لا تؤخذ منهم وإن لم يقتلوا لعدم الإظهار، وحثوه للتراب ليس للتوبة من نفاقه بل للعار من عدم قبول زكاته مع المسلمين.

Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ'nın Resûlü'nü aleyhisselâm ondan [zekâtı] kabul etmekten men etmesi, onun münafık olduğuna dair Teâlâ'dan gelen bir vahiyle olmuştur. Münafıklardan -açığa vurmadıkları için öldürülmeseler bile- sadaka alınmaz. Sa'lebe'nin başına toprak saçması ise nifakından tövbe ettiği için değil, Müslümanlar arasında zekâtının kabul edilmemesi utancındandır.

ومعنى هذا عملك هذا جزاء عملك وما قلته، وقيل: المراد بعمله طلبه زيادة رزقه وهذا إشارة إلى المنع أي هو عاقبة عملك، وقيل: المراد بالعمل عدم إعطائه للمصدقين. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن ثعلبة أتى مجلسا من مجالس الأنصار فأشهدهم لئن آتاني الله تعالى من فضله تصدقت منه وآتيت كل ذي حق حقه فمات ابن عم له فورث منه مالا فلم يف بما عاهد الله تعالى عليه فأنزل الله تعالى فيه هذه الآيات. وقال الحسن: إنها نزلت في ثعلبة ومعتب بن قشير خرجا على ملأ قعود فحلفا بالله تعالى لئن آتانا من فضله لنصدقن فلما آتاهما بخلا. وقال السائب: إن حاطب بن أبي بلتعة كان له مال بالشام فأبطأ عليه فجهد لذلك جهدا شديدا فحلف بالله لئن آتانا الله من فضله- يعني ذلك المال- لأصدقن ولأصلن فلما آتاه ذلك لم يف بما عاهد الله تعالى عليه وحكي ذلك عن الكلبي، والأول أشهر وهو الصحيح في سبب النزول، والمراد بالتصديق قيل: إعطاء الزكاة الواجبة وما بعده إشارة إلى فعل سائر أعمال البر من صلة الأرحام ونحوها. وقيل: المراد بالتصديق إعطاء الزكاة وغيرها من الصدقات وما بعده إشارة إلى الحج على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أو إلى ما يعمه والنفقة في الغزو كما قيل. وقرىء «لنصدقن ولنكونن» بالنون الخفيفة فيهما.

'Bu senin amelindir' sözünün anlamı, bu senin amelinin ve söylediğin sözün cezasıdır, demektir. Bir görüşe göre amelinden maksat, rızkının artmasını talep etmesidir; bu ifade men edilmeye işarettir, yani bu senin amelinin sonucudur. Bir diğer görüşe göre ise amelden maksat, zekât memurlarına [malını] vermemesidir. İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre Sa'lebe Ensar'ın meclislerinden bir meclise gelip onları şahit tutarak: 'Eğer Allah Teâlâ lütfundan bana verirse mutlaka ondan sadaka vereceğim ve her hak sahibine hakkını vereceğim' dedi. Bir amcasının oğlu vefat etti ve ondan mal miras kaldı; fakat Allah Teâlâ'ya verdiği ahdi yerine getirmedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında bu ayetleri indirdi. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Ayet, oturan bir topluluğun yanına çıkıp 'Eğer lütfundan bize verirse mutlaka sadaka vereceğiz' diye Allah Teâlâ'ya yemin eden, fakat [Allah] kendilerine verince cimrilik eden Sa'lebe ve Muattib b. Kuşeyr hakkında indi. Sâib ise şöyle demiştir: Hâtıb b. Ebî Beltea'nın Şam'da bir malı vardı, gelişi gecikti ve bundan dolayı çok sıkıntı çekti. Bunun üzerine 'Eğer Allah lütfundan bize -yani o malı- verirse mutlaka sadaka vereceğim ve akrabalık bağını gözeteceğim' diye Allah'a yemin etti. O mal gelince Allah Teâlâ'ya verdiği ahdi yerine getirmedi. Bu görüş Kelbî'den de nakledilmiştir. Birinci görüş daha meşhur olup iniş sebebi konusunda sahih olan da odur. Tasadduk etmekten maksadın farz olan zekâtı vermek olduğu, sonrasının ise akrabayı gözetmek ve benzeri diğer iyilik amellerini işlemeye işaret ettiği söylenmiştir. Tasadduk etmekten maksadın zekât ve diğer sadakaları vermek olduğu, sonrasının ise İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre hacca yahut söylendiği üzere hac ve gazada infakı kapsayan şeylere işaret ettiği de belirtilmiştir. Her iki fiil şeddesiz nun ile «لَنَصْدَقَنَّ وَلَنَكُونَنْ» şeklinde de okunmuştur.

فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ أي منعوا حق الله تعالى منه وَتَوَلَّوْا أي أعرضوا عن طاعة الله سبحانه وَهُمْ مُعْرِضُونَ أي وهم قوم عادتهم الإعراض عن الطاعات فلا ينكر منهم هذا، والجملة مستأنفة أو حالية والاستمرار المقتضي للتقدم لا ينافي ذلك، والمراد على ما قيل: تولوا بإجرامهم وهم معرضون بقلوبهم فَأَعْقَبَهُمْ أي جعل الله تعالى عاقبة فعلهم ذلك نِفاقاً أي سوء عقيدة وكفرا مضمرا. فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ أي الله تعالى، والمراد بذلك اليوم وقت الموت، فالضمير المستتر في أعقب لله تعالى وكذا الضمير المنصوب في يَلْقَوْنَهُ، والكلام على حذف مضاف، والمراد بالنفاق بعض معناه وتمامه إظهار الإسلام وإضمار الكفر، وليس بمراد كما أشرنا إلى ذلك كله، ونقل الزمخشري عن الحسن وقتادة أن الضمير الأول للبخل وهو خلاف الظاهر بل قال بعض المحققين: إنه يأباه قوله تعالى:

{ فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ } “Fakat [Allah] lütfundan onlara verince, onda cimrilik ettiler”; yani Allah Teâlâ'nın oradaki hakkını menettiler. { وَتَوَلَّوْا } “ve yüz çevirdiler”; yani Allah Sübhânehû'ya itaatten yüz çevirdiler. { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “onlar zaten yüz çeviren kimselerdir”; yani onlar âdetleri taatlerden yüz çevirmek olan bir topluluktur; dolayısıyla bu durum onlardan yadırganmaz. Cümle müste'nefe (yeni bir başlangıç) yahut hâl cümlesidir; önceden beri var olmayı gerektiren süreklilik buna engel değildir. Söylendiğine göre maksat: Bedenleriyle yüz çevirdiler, kalpleriyle de zaten yüz çevirmiş durumdaydılar. { فَأَعْقَبَهُمْ } “Bunun üzerine [Allah] onların bu fiilinin sonucunu kıldı”; { نِفاقاً } “bir nifak [kıldı]”; yani kötü bir inanç ve gizli bir küfür kıldı. { فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “kendisine kavuşacakları güne kadar kalplerinde”; yani Allah Teâlâ'ya kavuşacakları [güne kadar]. Bu günden maksat ölüm vaktidir. { أَعْقَبَ } fiilindeki müstetir (gizli) zamir Allah Teâlâ'ya aittir; aynı şekilde { يَلْقَوْنَهُ } fiilindeki mansub zamir de [O'na aittir]. İfade bir muzâfın hazfi üzeredir. Nifaktan maksat onun bazı anlamlarıdır; tam anlamı ise İslam'ı açığa vurup küfrü gizlemektir ki bütün bunlara işaret ettiğimiz üzere burada kastedilen bu değildir. Zemahşerî, Hasan ve Katâde'den birinci zamirin cimriliğe ait olduğunu nakletmiştir; bu ise zahire aykırıdır; hatta bazı muhakkikler Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun buna engel olduğunu söylemişlerdir:

بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ إذ ليس لقولنا أعقبهم البخل نفاقا بسبب إخلافهم إلخ كثير معنى، ولا يتصور على ما قيل أن يعلل النفاق بالبخل أولا ثم يعلل بأمرين غيره بغير عطف، ألا ترى لو قلت: حملني على إكرام زيد علمه لأجل أنه شجاع وجواد كان خلفا حتى تقول حملني على إكرام زيد علمه وشجاعته وجوده.

{ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemeyi âdet edinmeleri sebebiyle”. Zira 'onların sözlerinden dönmeleri sebebiyle cimrilik onların arkasından nifak getirdi...' sözümüzün pek bir anlamı yoktur. Belirtildiğine göre nifakın önce cimrilikle illetlendirilip, ardından atıf olmaksızın cimrilikten başka iki şeyle illetlendirilmesi tasavvur edilemez. Görmez misin; 'Zeyd'i ağırlamama onun ilmi sevk etti; [çünkü] o cesur ve cömerttir' desen bozuk bir söz olur; ancak 'Zeyd'i ağırlamama onun ilmi, cesareti ve cömertliği sevk etti' dersen doğru olur.

وقال الإمام: ولأن غاية البخل ترك بعض الواجبات وهو لا يوجب حصول النفاق الذي هو كفر وجهل في القلب كما في حق كثير من الفساق، وكون هذا البخل بخصوصه يعقب النفاق والكفر لما فيه من عدم إطاعة الله

İmam [Râzî] şöyle demiştir: Çünkü cimriliğin nihayeti bazı vacipleri terk etmektir; bu ise birçok fâsıkta olduğu gibi kalpte küfür ve cehalet olan nifakın meydana gelmesini gerektirmez. Bu cimriliğin, Allah Teâlâ'ya

تعالى ورسوله ﷺ وخلف وعده كما قيل لا يقتضي الأرجحية بل الصحة ولعلها لا تنكر، واختيار الزمخشري كان لنزعة اعتزالية هي أنه تعالى لا يقضي بالنفاق ولا يخلقه لقاعدة التحسين والتقبيح، وجوز أن يكون الضمير المنصوب للبخل أيضا، والمراد باليوم يوم القيامة، وهناك مضاف محذوف أي يلقون جزاءه وما مصدرية.

ve Resûlü'ne ﷺ itaat etmemeyi ve vaadinden dönmeyi içerdiğinden ötürü nifak ve küfrü doğurması ise -söylendiği gibi- tercihe şayan olmayı değil, ancak caiz olmayı gerektirir; bu da muhtemelen inkâr edilemez. Zemahşerî'nin tercihi, Mutezilî bir eğilimden kaynaklanmaktadır; o da hüsün ve kubuh kaidesi gereğince Allah Teâlâ'nın nifaka hükmetmeyeceği ve onu yaratmayacağı düşüncesidir. Mansub zamirin de cimriliğe ait olması caiz görülmüştür. Günden maksat kıyamet günüdür ve orada hazfedilmiş bir muzâf vardır; yani onun cezasını bulacakları [gün] demektir; { ما } ise masdariyyedir.

والجمع بين صيغتي الماضي والمضارع للإيذان بالاستمرار أي بسبب اخلافهم ما وعدوه تعالى من التصدق والصلاح وبسبب كونهم مستمرين على الكذب في جميع المقالات التي من جملتها وعدهم المذكور، وقيل: المراد كذبهم فيما تضمنه خلف الوعد فإن الوعد وإن كان إنشاء لكنه متضمن للخبر فإذا تخلف كان قبيحا من وجهين الخلف والكذب الضمني، وفيه نظر لأن تخصيص الكذب بذلك يؤدي إلى تخلية الجمع بين الصيغتين عن المزية، وقد اشتملت الآية على خصلتين من خصال المنافقين،

Geçmiş zaman kipi ile şimdiki/geniş zaman kipinin birlikte getirilmesi sürekliliği bildirmek içindir; yani Allah Teâlâ'ya vadettikleri sadaka ve salih olma sözünden dönmeleri sebebiyle ve zikredilen vaatlerinin de dahil olduğu bütün sözlerinde sürekli yalan söylemeleri sebebiyledir. Denildi ki: Maksat, vaatten dönmenin içerdiği yalandır; zira vaat her ne kadar bir inşâ (bağlayıcı söz verme) olsa da bir haberi içerir. Dolayısıyla vaatten dönüldüğünde iki yönden çirkin olur: Sözden dönme ve zımnî yalan. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira yalanı buna tahsis etmek iki kipin bir arada kullanılmasındaki meziyeti ortadan kaldırır. Ayet münafıkların hasletlerinden iki hasleti içermiştir.

فقد أخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: «آية المنافق ثلاث إذا حدث كذب وإذا وعد أخلف وإذا أؤتمن خان»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Ebû Hureyre'den Peygamber'in ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, vadettiğinde sözünden döner ve kendisine güvenildiğinde hıyanet eder.»

ويستفاد من الصحاح آية أخرى له «إذا خاصم فجر» . واستشكل ذلك بأن الخصال قد توجد في المسلم الذي لا شك فيه ولا شبهة تعتريه بل كثير من علمائنا اليوم متصفون بأكثرها أو بها كلها، وأجيب بأن المعنى أن هذه الخصال خصال نفاق وصاحبها يشبه المنافقين في التخلق بها، والمراد

Sahih hadis kitaplarından onun bir başka alameti daha anlaşılmaktadır: «Tartıştığında haktan sapıp haddi aşar.» Bu hasletlerin, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan ve tereddüt taşımayan Müslümanda da bulunabilmesi; hatta bugün âlimlerimizin çoğunun bu hasletlerin birçoğuyla veya tamamıyla nitelenmiş olması müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Anlam şudur ki bu hasletler nifak hasletleridir ve bunlara sahip olan kişi bu ahlakı edinmekle münafıklara benzer. Kastedilen,

بقوله ﵊ على ما في بعض الروايات الصحيحة «أربع من كن فيه منافقا خالصا»

bazı sahih rivayetlerde geçtiği üzere aleyhissalâtü vesselâm'ın: «Dört haslet vardır ki kimde bulunursa o kimse halis bir münafık olur» buyruğundaki maksat,

أنه كان شديد الشبه بالمنافقين لا أنه كان منافقا حقيقة.

onun gerçekte bir münafık olduğu değil, münafıklara son derece benzediğidir.

وقيل: إن الأخبار الواردة في هذا الباب إنما هي فيمن كانت تلك الخصال غالبة عليه غير مكترث بها ولا نادم على ارتكابها ومثله لا يبعد أن يكون منافقا حقيقة، وقيل: هي في المنافقين الذين كانوا في زمنه ﵊ فإنهم حدثوا في أيمانهم فكذبوا واؤتمنوا على دينهم فخانوا ووعدوا في النصرة للحق فأخلفوا أو خاصموا ففجروا، وروي هذا عن ابن عباس وابن عمر، وهو قول سعيد بن جبير وعطاء بن أبي رباح، وإليه رجع الحسن بعد أن كان على خلافه، قال القاضي عياض: وإليه مال أكثر أئمتنا، وقيل: كان ذلك في رجل بعينه وهو خارج مخرج

Bir görüşe göre: Bu babda gelen rivayetler, ancak bu hasletlerin kendisine galip geldiği, bunlara aldırmayan ve onları işlediğine pişman olmayan kimse hakkındadır; böylesinin hakiki münafık olması uzak değildir. Bir başka görüşe göre: Bunlar aleyhisselâm zamanında bulunan münafıklar hakkındadır; zira onlar yeminlerinde konuştuklarında yalan söylediler, dinleri hususunda kendilerine güvenildiğinde hıyanet ettiler, hakka yardım hususunda söz verdiklerinde döndüler veya tartıştıklarında haddi aştılar. Bu görüş İbn Abbas ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir; Saîd b. Cübeyr ile Atâ b. Ebî Rebâh'ın kavlidir. Hasan [el-Basrî] de daha önce aksi görüşteyken buna dönmüştür. Kādî İyâz: 'İmamlarımızın çoğu buna meyletmiştir' demiştir. Bir görüşe göre de: Bu belirli bir kimse hakkında olup,

قوله ﷺ: «ما بال أقوام يفعلون كذا»

Peygamber'in ﷺ: «Birtakım topluluklara ne oluyor ki şöyle şöyle yapıyorlar» sözü kabilindendir;

لأناس مخصوصين منعه كرمه ﵊ أن يواجههم بصريح القول، وحكى الخطابي عن بعضهم أن المقصود من الإخبار تحذير المسلم أن يعتاد هذه الخصال ولعله راجع إلى ما أجيب به أولا، وبالجملة يجب على المؤمن اجتناب هذه الخصال فإنها في غاية القبح عند ذوي الكمال.

cömertliği aleyhisselâm'ı, belirli kimselere sözü açıkça yüzlerine vurmaktan men etmiştir. Hattâbî bazılarından, haberden maksadın Müslümanı bu hasletleri âdet edinmekten sakındırmak olduğunu nakletmiştir; bu da muhtemelen ilk verilen cevaba dönmektedir. Hasılı, müminin bu hasletlerden kaçınması vaciptir; çünkü bunlar olgunluk sahipleri nezdinde son derece çirkindir.

مساو لو قسمن على الغواني ... لما أمهرن إلا بالطلاق

Öyle kötülükler ki güzellere taksim edilseydi ... Ancak boşanmakla mehirleri verilirdi.

وقرىء «يكذّبون» بتشديد الذال أَلَمْ يَعْلَمُوا أي المنافقون أو من عاهد الله تعالى،

«يُكَذِّبُونَ» şeklinde zâl harfinin şeddesiyle de okunmuştur. { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi?”; yani münafıklar veya Allah Teâlâ'ya ahdeden kimseler.

وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قرأ بالتاء على أنه خطاب للمؤمنين،

Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh, müminlere hitap olmak üzere tâ harfiyle [«أَلَمْ تَعْلَمُوا» şeklinde] okuduğu rivayet edilmiştir.

وقيل: للأولين على الالتفات ويأباه قوله تعالى: أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وجعله التفاتا آخر تكلف، والمراد من السر على تقدير أن يكون الضمير للمنافقين ما أسروه في أنفسهم من النفاق ومن النجوى ما يتناجون به من المطاعن، وعلى التقدير الآخر المراد من الأول العزم على الإخلاف ومن الثاني تسمية الزكاة جزية، وتقديم السر على النجوى لأن العلم به أعظم في الشاهد من العلم بها مع ما في تقديمه وتعليق العلم به من تعجيل إدخال الروعة أو السرور على اختلاف القراءتين وسيأتي إن شاء الله تعالى ما ينفعك هنا أيضا وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فلا يخفى عليه سبحانه شيء من الأشياء. والهمزة إما للإنكار والتوبيخ والتهديد أي ألم يعلموا ذلك حتى اجترءوا على ما اجترءوا عليه من العظائم أو للتقرير والتنبيه على أن الله سبحانه مؤاخذهم ومجازيهم بما علم من أعمالهم، وإظهار الاسم الجليل لإلقاء الروعة وتربية المهابة أو لتعظيم أمر المؤاخذة والمجازاة، وفي إيراد العلم المتعلق بسرهم ونجواهم الحادثين شيئا فشيئا بصيغة الفعل الدال على الحدوث والتجدد والعلم المتعلق بالغيوب

Bir görüşe göre: İltifat sanatı yoluyla öncekilere hitaptır; fakat Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Allah'ın onların sırlarını da fısıltılarını da bildiğini” buyruğu buna engeldir; bunu bir başka iltifat saymak ise tekellüflüdür (zorlamadır). Zamirin münafıklara ait olduğu takdirde sırdan maksat, içlerinde gizledikleri nifak; fısıltıdan (necvâ) maksat ise aralarında fısıldaştıkları kınamalardır. Diğer takdirde birincisinden maksat sözden dönme azmi, ikincisinden maksat ise zekâtı cizye olarak isimlendirmeleridir. Sırrın fısıltıdan öne geçirilmesi, gözlemlenen alemde onu bilmenin fısıltıyı bilmekten daha büyük bir iş olmasındandır. Bununla birlikte öne geçirilmesinde ve bilginin ona taalluk ettirilmesinde, iki farklı kıraate göre kalbe dehşet yahut sevinç vermeyi öne alma hikmeti vardır. İnşallahu Teâlâ burada sana fayda sağlayacak açıklama ileride gelecektir. { وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “ve Allah'ın bütün gaybları hakkıyla bilen olduğunu”; dolayısıyla hiçbir şey O Sübhânehû'ya gizli kalmaz. [Baştaki] hemze ya inkâr, azarlama ve tehdit içindir; yani cüret ettikleri bu büyük günahlara kalkışacak kadar bunu bilmediler mi, demektir; yahut takrir (onaylatma) ve Allah Sübhânehû'nun onların bildiği amelleri sebebiyle kendilerini hesaba çekeceğini ve cezalandıracağını bildirmek içindir. Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesi dehşet uyandırmak ve heybet telkin etmek yahut hesaba çekme ve cezalandırma işini tazim etmek içindir. Peyderpey meydana gelen sırlarına ve fısıltılarına taalluk eden bilginin hudûs (sonradan olma) ve teceddüde (yenilenmeye) delalet eden fiil sigasıyla, çok sayıdaki gayblara

الكثيرة بصيغة الاسم الدال على الدوام والمبالغة من الفخامة والجزالة ما لا يخفى الَّذِينَ يَلْمِزُونَ مرفوع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هم الذين وقيل: أي منهم الذين، وقيل: مبتدأ خبره فَيَسْخَرُونَ والفاء لما في الموصول من شبه الشرط أو سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ أو منصوب بفعل محذوف أعني- أعني- أو أذم أو مجرور على البدلية من ضمير سِرَّهُمْ على أنه للمنافقين مطلقا. وقرىء بضم الميم وهو لغة كما علمت أي يعيبون الْمُطَّوِّعِينَ أي المتطوعين، والمراد بهم من يعطي تطوعا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ حال من الضمير، وقوله سبحانه: فِي الصَّدَقاتِ متعلق بيلمزون، ولا يجوز كما قال أبو البقاء تعلقه بالمطوعين للفصل،

taalluk eden bilginin ise devamlılık ve mübalağaya delalet eden isim sigasıyla getirilmesindeki ihtişam ve fesahat açıktır. { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } “Kınayanlar”; mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur, yani 'onlar kınayanlardır' veya denildi ki 'onlardan biri de kınayanlardır' demektir. Bir görüşe göre mübtedadır ve haberi { فَيَسْخَرُونَ } kelimesidir; fâ harfi ise ism-i mevsûldeki şart benzerliğinden ötürü gelmiştir yahut haberi { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } ifadesidir; yahut mahzuf bir fiille mensuptur: [yani] 'kastediyorum' veya 'yeriyorum' [demektir]; yahut mutlak olarak münafıklara ait olması üzere { سِرَّهُمْ } kelimesindeki zamirden bedel olarak mecrurdur. Mîm harfinin dammesiyle de okunmuştur ki bildiğin üzere bu da bir lügattir; yani ayıplarlar. { الْمُطَّوِّعِينَ } “gönüllü verenleri”; yani gönüllü olarak bağışta bulunan kimseleri [ayıplarlar]. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerden”; zamirden hâldir. Allah Sübhânehû'nun: { فِي الصَّدَقاتِ } “sadakalar hususunda” buyruğu { يَلْمِزُونَ } fiiline taalluk eder; Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi araya fasıla girdiği için { الْمُطَّوِّعِينَ } kelimesine taalluk etmesi caiz değildir.

أخرج البغوي في معجمه وأبو الشيخ عن الحسن قال «قام رسول الله ﷺ مقاما للناس فقال: يا أيها الناس تصدقوا يا أيها الناس تصدقوا أشهد لكم بها يوم القيامة ألا لعل أحدكم أن يبيت فصاله رواء وابن له طاو إلى جنبه ألا لعل أحدكم أن يثمر ماله وجاره مسكين لا يقدر على شيء ألا رجل منح ناقة من إبله يغدو برفد ويروح برفد يغدو بصبوح أهل بيته ويروح بغبوقهم ألا إن أجرها لعظيم فقام رجل فقال:

Begavî Mu'cem'inde ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: «Resûlullah ﷺ insanlara hitap etmek üzere kalkıp şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Sadaka verin. Ey insanlar! Sadaka verin; kıyamet gününde buna sizin için şahitlik edeceğim. Dikkat edin; belki biriniz semiz develeriyle geceler de yanı başındaki bir evladı aç yatar. Dikkat edin; belki birinizin malı meyve verir de komşusu hiçbir şeye gücü yetmeyen bir yoksul olur. Develerinden bir deveyi hibe edecek bir adam yok mu ki o deve sabah bir kap sütle, akşam bir kap sütle dönsün; ev halkının sabah sütünü ve akşam sütünü karşılasın. Dikkat edin, şüphesiz onun ecri pek büyüktür!' Bunun üzerine bir adam kalkıp şöyle dedi:

يا رسول الله عندي أبعرة عندي أربعة ذود فقام آخر قصير القامة قبيح الشبه يقود ناقة له حسناء جملاء فقال له رجل من المنافقين كلمة خفية لا يرى أن النبي ﷺ سمعها ناقته خير منه فسمعها ﵊ فقال: كذبت هو خير منك ومنها، ثم قام عبد الرحمن بن عوف فقال: يا رسول الله عندي ثمانية آلاف تركت منها أربعة لعيالي وجئت بأربعة أقدمها إلى الله تعالى فتكاثر المنافقون ما جاء به ثم قام عاصم بن عدي الأنصاري فقال: يا رسول الله عندي سبعون وسقا من تمر فتكاثر المنافقون ما جاء به وقالوا: جاء هذا بأربعة آلاف وجاء هذا بسبعين وسقا للرياء والسمعة فهلا أخفياها فهلا فرقاها، ثم قام رجل من الأنصار اسمه الحبحاب يكنى أبا عقيل فقال: يا رسول الله ما لي من مال غير أني آجرت نفسي البارحة من بني فلان أجر الجرير في عنقي على صاعين من تمر فتركت صاعا لعيالي وجئت بصاع أقربه إلى الله تعالى فلمزه المنافقون وقالوا: جاء أهل الإبل بالإبل وجاء أهل الفضة بالفضة وجاء هذا بتميرات يحملها فأنزل الله تعالى الآية،

'Ey Allah'ın Resûlü! Benim develerim var, dört tane devem var.' Sonra kısa boylu, çirkin görünümlü, güzel ve gösterişli devesini çeken bir başkası kalktı. Münafıklardan bir adam, Peygamber'in ﷺ duymayacağını zannederek gizlice: 'Devesi kendisinden daha hayırlı' dedi. Aleyhissalâtü vesselâm bunu işitip: 'Yalan söyledin! O, senden de devesinden de daha hayırlıdır' buyurdu. Sonra Abdurrahman b. Avf kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yanımda sekiz bin [akçe] var; dört binini aileme bıraktım, dört binini de Allah Teâlâ'ya takdim etmek üzere getirdim' dedi. Münafıklar onun getirdiği malı çok bulup ayıpladılar. Sonra Âsım b. Adî el-Ensârî kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yanımda yetmiş vesk hurma var' dedi. Münafıklar onun getirdiğini de çok bulup: 'Bu dört bin getirdi, şu da yetmiş vesk getirdi; sırf gösteriş ve şöhret için getirdiler. Neden bunları gizlemediler, neden ayrı ayrı dağıtmadılar?' dediler. Sonra Hubhâb adında, Ebû Akīl künyeli Ensardan bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim hiçbir malım yok; ancak dün gece falan oğullarına sırtımda ip çekerek iki sâ' hurma karşılığında amelelik yaptım. Bir sâ'ını aileme bıraktım, bir sâ'ını da Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için getirdim' dedi. Münafıklar onu ayıplayıp: 'Deve sahipleri develerle geldi, gümüş sahipleri gümüşle geldi, bu adam ise taşıdığı birkaç hurma ile geldi' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»

ولم يبين الآلاف التي ذكرها عبد الرحمن في هذه الرواية وكانت على ما

Abdurrahman'ın bu rivayette zikrettiği binliklerin cinsi açıklanmamıştır;

أخرجه ابن المنذر عن مجاهد- دنانير- وفي رواية أنها دراهم، وأخرج ابن أبي حاتم عن الربيع بن أنس أن عبد الرحمن جاء بأربعمائة أوقية من ذهب وهي نصف ما كان عنده وأن النبي ﷺ قال: اللهم بارك له فيما أعطى وبارك له فيما أمسك، وجاء في رواية الطبراني أن الله بارك حتى صولحت إحدى امرأتيه عن نصف الثمن على ثمانين ألف درهم،

İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre bunlar dinardır; bir rivayette ise dirhemdir. İbn Ebî Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten naklettiğine göre Abdurrahman dört yüz ukıyye altın getirmiştir ki bu yanındakinin yarısıydı. Peygamber ﷺ: 'Allah ona verdiği şeyde de geride bıraktığı şeyde de bereket ihsan eylesin' diye dua etmiştir. Taberânî'nin rivayetinde ise Allah'ın o derece bereket verdiği, öyle ki iki hanımından birine sekizde birin yarısı karşılığında seksen bin dirhem sulh bedeli verildiği geçmektedir.

وفي الكشاف وعزاه الطيبي للاستيعاب أن زوجته تماضر صولحت عن ربع الثمن على ثمانين ألفا، فعلى الأول يكون له زوجتان وعلى الثاني يكون له أربع زوجات، ويختلف مجموع المالين على الروايتين اختلافا كثيرا، وفي رواية ابن أبي حاتم عن ابن زيد أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه كان أحد المطوعين وأنه جاء بمال كثير يحمله فقال له رجل من المنافقين: أترائي يا عمر؟ فقال: نعم أرائي الله تعالى ورسوله ﷺ فأما غيرهما فلا. وقوله سبحانه: وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ عطف على الْمُطَّوِّعِينَ وهو من عطف الخاص على العام، وقيل: عطف على المؤمنين. وتعقبه الأجهوري بأن فيه إيهام أن المعطوف ليس من المؤمنين.

el-Keşşâf'ta -Tîbî bunu el-İstîâb'a dayandırmıştır- hanımı Tümâdır'a sekizde birin dörtte biri karşılığında seksen bin verildiği yer alır. Birinciye göre iki hanımı, ikinciye göre ise dört hanımı olmuş olur; iki malın toplamı iki rivayete göre büyük ölçüde farklılık gösterir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayetinde Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu teâlâ anh gönüllü verenlerden biri olduğu ve taşıyarak çok miktarda mal getirdiği zikredilir. Münafıklardan bir adam ona: 'Gösteriş mi yapıyorsun ey Ömer?' deyince, o: 'Evet, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne ﷺ gösteriş yapıyorum; bu ikisinden başkasına ise hayır!' demiştir. Allah Sübhânehû'nun: { وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } “ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları [ayıplarlar]” buyruğu { الْمُطَّوِّعِينَ } üzerine matuftur; bu ise has olanın âm olan üzerine atfı kabilindendir. Müminler üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; ancak Echûrî matufun müminlerden olmadığı zannını uyandıracağı gerekçesiyle bunu eleştirmiştir.

وقال أبو البقاء: هو عطف على الَّذِينَ يَلْمِزُونَ وأراه خطأ صرفا. والجهد بالضم الطاقة أي ويلمزون الذين لا يجدون إلا طاقتهم وما تبلغه قوتهم وهم الفقراء كأبي عقيل واسمه مر آنفا، وعن ابن إسحاق أن اسمه سهل بن رافع، وعن مجاهد أنه فسر الموصول برفاعة بن سعد، ولعل الجمع حينئذ للتعظيم، ويحتمل أن يكون على ظاهره والمذكور سبب النزول، وقرأ ابن هرمز جُهْدَهُمْ بالفتح وهو إحدى لغتين في الجهد فمعنى المضموم والمفتوح واحد، وقيل: المفتوح بمعنى المشقة والمضموم بمعنى الطاقة قاله القتبي، وقيل: المضموم شيء قليل يعاش به والمفتوح

Ebü'l-Bekā: 'Bu, { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } üzerine matuftur' demiştir ki ben bunu katıksız bir hata olarak görmekteyim. Cühd (damme ile) güç yetirmek demektir; yani güçlerinin ve takatlerinin yettiğinden başkasını bulamayan kimseleri ayıplarlar. Bunlar, az önce adı geçen Ebû Akīl gibi yoksullardır. İbn İshâk'tan onun adının Sehl b. Râfi' olduğu rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise ism-i mevsûlü Rifâa b. Sa'd ile tefsir ettiği nakledilmiştir; bu durumda çoğul sigası belki de tazim içindir. Zahiri üzere olması ve zikredilenin nüzul sebebi olması da muhtemeldir. İbn Hürmüz cehdihim (fetha ile) şeklinde okumuştur ki bu da bu kelimenin iki lügatinden biridir; dolayısıyla dammeli ve fethalı okunuşun anlamı birdir. Bir görüşe göre: Fethalı olan meşakkat, dammeli olan ise güç yetirme anlamındadır; bunu Kutebî söylemiştir. Bir diğer görüşe göre: Dammeli olan kendisiyle geçinilen az şeydir, fethalı olan ise

العمل، وقوله تعالى: فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ عطف على يَلْمِزُونَ أو خبر على ما علمت أي يستهزئون بهم، والمراد بهم على ما قيل الفريق الأخير سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ أي جازاهم على سخريتهم، فالجملة خبرية والتعبير بذلك للمشاكلة وليست انشائية للدعاء عليهم لأن يصيروا ضحكة لأن قوله تعالى جده:

ameldir. Allah Teâlâ'nın: { فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ } “onlarla alay ederler” buyruğu { يَلْمِزُونَ } fiiline matuftur yahut bildiğin üzere haberdir; yani onları hafife alırlar. Kendileriyle alay edilenlerden maksat, söylendiğine göre son gruptur. { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Allah da onlarla alay etmiştir”; yani alay etmelerinin cezasını vermiştir. Cümle haber cümlesidir ve bu ifade müşâkele (lafız uyumu) kabilindendir; maskara olsunlar diye onlara beddua niteliğinde inşâî bir cümle değildir. Çünkü şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğu:

وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ جملة خبرية معطوفة عليها فلو كانت دعاء لزم عطف الاخبارية على الإنشائية في ذلك كلام، وإنما اختلفتا فعلية واسمية لأن السخرية في الدنيا وهي متجددة والعذاب في الآخرة وهو دائم ثابت، والتنوين في العذاب للتهويل والتفخيم اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ الظاهر أن المراد به وبمثله التخيير، ويؤيد إرادته هنا فهم رسول الله ﷺ كما ستعلم إن شاء الله تعالى ذلك منه فكأنه قال سبحانه له ﵊: إن شئت فاستغفر لهم وإن شئت فلا، وكلام النسفي تنسفه صحة الأخبار نسفا. واختار غير واحد أن المراد التسوية بين الأمرين كما في قوله تعالى: أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً [التوبة: ٥٣] والبيت المار:

{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve onlar için elem dolu bir azap vardır” ifadesi, onun üzerine matuf bir haber cümlesidir. Eğer beddua olsaydı haber cümlesinin inşâî cümleye atfedilmesi gerekirdi ki bu konuda [nahivciler arasında] söz vardır. Cümlelerden birinin fiilî, diğerinin isim cümlesi olarak farklı gelmesi ise alayın dünyada olup yenilenmesi, azabın ise ahirette olup daimî ve sabit olmasındandır. Azap kelimesindeki tenvin korkutma ve büyütme içindir. { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme”; zahir olan şudur ki bundan ve benzerlerinden maksat muhayyerliktir. İnşallahu Teâlâ ileride öğreneceğin üzere Resûlullah'ın ﷺ anlayışı da burada bu mananın kastedildiğini desteklemektedir. Sanki Sübhânehû aleyhissalâtü vesselâm'a: 'Dilersen onlar için af dile, dilersen dileme' demiştir. Nesefî'nin sözünü ise haberlerin sıhhati kökünden yıkmaktadır. Birden fazla âlim ise maksadın, Allah Teâlâ'nın: { أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } [et-Tevbe: 53] buyruğunda ve geçen beyitte olduğu gibi iki durumun eşitliği (tesviye) olduğunu tercih etmiştir:

أسيئي بنا أو أحسني إلخ، والمقصود الإخبار بعدم الفائدة في ذلك وفيه من المبالغة ما فيه، وقال بعض المحققين بعد اختياره للتسوية في مثل ذلك: إنها لا تنافي التخيير فإن ثبت فهو بطريق الاقتضاء لوقوعها بين ضدين لا يجوز تركهما ولا فعلهما فلا بد من أحدهما ويختلف الحال فتارة يكون الإثبات كما في قوله تعالى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ [البقرة: ٦، يس: ١٠] وأخرى النفي كما هنا وفي قوله سبحانه: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ [المنافقون: ٦] إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ بيان لعدم المغفرة وإن استغفر لهم حسبما أريد إثر التخيير أو بيان لاستحالة المغفرة بعد المبالغة في الاستغفار إثر بيان الاستواء بين الاستغفار وعدمه.

'Bize ister kötülük et, ister iyilik et...' Maksat bunda hiçbir fayda olmadığını bildirmektir ve bu ifadede mübalağa mevcuttur. Bazı muhakkikler bu tür ifadelerde eşitliği tercih ettikten sonra şöyle demişlerdir: Bu eşitlik muhayyerliğe aykırı değildir; eğer sabit olursa, her ikisinin birden terki de yapılması da caiz olmayan iki zıt arasında vaki olması sebebiyle iktizâ yoluyla sabit olur, dolayısıyla ikisinden biri zorunludur. Durum ise farklılık gösterir; bazen Allah Teâlâ'nın: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } [el-Bakara: 6, Yâsîn: 10] kavlinde olduğu gibi ispat kabilinden olur; bazen de burada ve Allah Sübhânehû'nun: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } [el-Münâfikûn: 6] kavlinde olduğu gibi nefy kabilinden olur. { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır”; muhayyer bırakmanın ardından, istendiği gibi onlar için af dilense bile mağfiretin olmayacağının beyanıdır yahut af dilemekle dilememenin eşitliği açıklandıktan sonra istiğfarda ne kadar mübalağa edilirse edilsin mağfiretin imkânsız olduğunun beyanıdır.

وسبب النزول على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه لما نزل قوله سبحانه: سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ إلخ سأله ﵊ اللامزون الاستغفار لهم فهم أن يفعل فنزلت فلم يفعل. وقيل: نزلت بعد أن فعل، واختار الإمام عدمه وقال: إنه لا يجوز الاستغفار للكافر فكيف يصدر عنه ﷺ. ورد بأنه يجوز لأحيائهم بمعنى طلب سبب الغفران، والقول بأن الاستغفار للمصر لا ينفع لا ينفع لأنه لا قطع بعدم نفعه إلا أن يوحى إليه ﵊ بأنه لا يؤمن كأبي لهب، والقول بأن الاستغفار للمنافق إغراء له على النفاق لا نفاق له أصلا وإلا لامتناع الاستغفار لعصاة المؤمنين ولا قائل به، وقال بعضهم: إنه على تقدير وقوع الاستغفار منه ﵊ والقول بتقديم النهي المفاد بقوله تعالى: ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] لا إشكال فيه إذ النهي ليس للتحريم بل لبيان عدم الفائدة وهو كلام واه لأن قصارى ما تدل عليه الآية المنع من الاستغفار للكفار وهو لا يقتضي المنع عن الاستغفار لمن ظاهر حاله الإسلام، والقول بأنه حيث لم يستجب يكون نقصا في منصب النبوة ممنوع لأنه ﵊ قد لا يجاب دعاؤه لحكمة كما لم يجب دعاء بعض إخوانه الأنبياء ﵈ ولا يعد ذلك نقصا كما لا يخفى، ومناسبة الآية لما قبلها على هذه الرواية في غاية الوضوح إلا أنه قيل: إن الصحيح المعول عليه في ذلك

İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre iniş sebebi şudur: Allah Sübhânehû'nun: { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } ayeti inince, o kınayanlar aleyhisselâm'dan kendileri için af dilemesini istediler. O da bunu yapmaya niyetlendi; fakat ayet inince bundan vazgeçti. Bir görüşe göre: İstiğfar ettikten sonra inmiştir. İmam [Râzî] ise istiğfar etmediği görüşünü tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Kâfir için istiğfarda bulunmak caiz değildir; dolayısıyla bu nasıl ondan ﷺ sâdır olabilir?' Buna şöyle cevap verilmiştir: Hayatta olan kâfirler için mağfiret sebebini (hidayeti) talep etmek anlamında caizdir. Küfründe ısrarcı olan kimseye istiğfarın fayda vermeyeceği sözü ise geçersizdir; çünkü Ebû Leheb gibi iman etmeyeceği aleyhisselâm'a vahyedilmedikçe faydasız olduğu kesin değildir. Münafık için istiğfar etmenin onu nifaka teşvik etmek olacağı iddiası da tamamen temelsizdir; aksi takdirde günahkâr müminler için de istiğfar etmek caiz olmazdı, oysa bunu söyleyen kimse yoktur. Bazıları şöyle demiştir: Aleyhisselâm'dan istiğfarın vaki olduğu ve Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } [et-Tevbe: 113] kavlinden anlaşılan yasağın daha önce indiği kabul edilse bile bunda bir müşkil yoktur; çünkü yasak haram kılmak için değil, faydasız olduğunu beyan etmek içindir. Bu ise zayıf bir sözdür; çünkü ayetin en fazla delalet ettiği şey müşriklere istiğfarın yasaklığıdır; bu da zahirî hâli İslam olan kimse için istiğfar etmeyi men etmeyi gerektirmez. Duasının kabul edilmemesinin peygamberlik makamı için bir noksanlık olacağı iddiası da reddedilir; zira aleyhisselâm'ın duası, peygamber kardeşlerinden aleyhimüsselâm bazılarının duasının kabul edilmediği gibi bir hikmetten ötürü kabul edilmemiş olabilir ve bu bir noksanlık sayılmaz; nitekim bu açıktır. Bu rivayete göre ayetin önceki kısımla münasebeti son derece açıktır; ancak denilmiştir ki bu hususta güvenilecek sahih rivayet şudur:

أن عبد الله وكان اسمه الحباب وكان من المخلصين ابن عبد الله بن أبي سأل رسول الله ﷺ في مرض أبيه أن يستغفر له ففعل فنزلت فقال ﵊: لأزيدن على السبعين فنزلت سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ [المنافقون: ٦] إلخ،

İhlaslı kimselerden olan ve adı Hubâb olan Abdullah b. Abdillâh b. Übey, babasının hastalığında Resûlullah'tan ﷺ onun için af dilemesini istedi. O da af diledi; bunun üzerine ayet indi. Aleyhissalâtü vesselâm: 'Yetmişten fazla dileyeceğim' buyurdu; bunun üzerine: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ } [el-Münâfikûn: 6] ayeti indi...

وفيه رد على الإمام أيضا في اختياره عدم الاستغفار وكذا في إنكاره كون مفهوم العدد حجة كما نقله عنه الأسنوي في التمهيد مخالفا في ذلك الشافعي رضي الله تعالى عنه فإنه قائل بحجيته كما نقله الغزالي عنه في المنخول وشيخه إمام الحرمين في البرهان وصرح بأن ذلك قول الجمهور.

Bunda, İmam'ın istiğfarın vuku bulmadığı tercihine ve aynı şekilde İsnevî'nin et-Temhîd'de naklettiği üzere adedin mefhumunun hüccet oluşunu inkâr etmesine de bir reddiye vardır; İmam bu konuda Şâfiî'ye radıyallâhu teâlâ anh muhalefet etmiştir. Zira Şâfiî onun hüccet olduğunu kabul eder; nitekim Gazzâlî el-Menhûl'de, hocası İmâmü'l-Haremeyn de el-Bürhân'da bunu ondan nakletmiş ve bunun cumhurun görüşü olduğunu açıkça belirtmiştir.

وفي المطلب لابن الرفعة أن مفهوم العدد هو العمدة عندنا في عدم تنقيص الحجارة في الاستنجاء على الثلاثة والزيادة على ثلاثة أيام في الخيار، وما نقل عن النووي من أن مفهوم العدد باطل عند الأصوليين محمول على أن المراد باطل عند جمع من الأصوليين كما يدل عليه كلامه في شرح مسلم في باب الجنائز وإلا فهو عجيب منه.

İbnü'r-Rif'a'nın el-Matlab adlı eserinde geçtiğine göre istincada taşların üçten az olmaması ve muhayyerlikte üç günün aşılmaması hususunda mezhebimizde dayanak adedin mefhumudur. Nevevî'den nakledilen adedin mefhumunun usulcüler nezdinde batıl olduğu sözü ise, Müslim şerhinde cenazeler babındaki ifadelerinin delalet ettiği üzere usulcülerden bir zümre nezdinde batıl olduğu manasına hamledilir; aksi takdirde bu söz ondan şaşılacak bir durum olurdu.

وكلام العلامة البيضاوي مضطرب، ففي المنهاج التخصيص بالعدد لا يدل على الزائد والناقص أي إنه نص في مدلوله لا يحتمل الزيادة والنقصان، وفي التفسير عند هذه الآية بعد سوق خبر سبب النزول أنه ﵊ فهم من السبعين العدد المخصوص لأنه الأصل فجاز أن يكون ذلك حدا يخالفه حكم ما وراءه فبين له ﵊ أن المراد به التكثير لا التحديد، وذكر في تفسير سورة البقرة عند قوله سبحانه: فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [البقرة:

Allâme Beyzâvî'nin sözü ise muzdariptir. el-Minhâc'da adede tahsis fazlalığa ve noksanlığa delalet etmez, yani medlûlünde açık bir nass olup artmayı ve eksilmeyi kabul etmez demiştir. Tefsirinde ise bu ayetin tefsirinde iniş sebebi haberini zikrettikten sonra, aleyhissalâtü vesselâm'ın asıl olan bu olduğu için yetmişten belirli bir sayıyı anladığını, dolayısıyla bunun ötesindeki hükmün buna muhalif olabileceğini caiz gördüğünü; bunun üzerine aleyhisselâm'a maksadın sınırlandırma değil çokluk (teksîr) olduğunun açıklandığını belirtmiştir. Bakara suresinin tefsirinde Allah Sübhânehû'nun: { فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } [el-Bakara:

٢٩] أنه ليس في الآية نفي الزائد، وإرادة التكثير من السبعين شائع في كلامهم وكذا إرادته من السبعة والسبعمائة، وعلل في شرح المصابيح ذلك بأن السبعة مشتملة على جملة أقسام العدد فإنه ينقسم إلى فرد وزوج وكل منهما إلى أول ومركب فالفرد الأول ثلاثة والمركب من خمسة والزوج الأول اثنان والمركب أربعة، وينقسم أيضا إلى منطق كالأربعة وأصم كالستة والسبعة تشتمل على جميع هذه الأقسام، ثم إن أريد المبالغة جعلت آحادها أعشارا وأعشارها مئات، وأريد بالفرد الأول الذي لا يكون مسبوقا بفرد آخر عددي كالثلاثة إذ الواحد ليس بعدد بناء على أنه ما ساوى نصف مجموع حاشيتيه الصحيحتين، وبالفرد المركب الذي يكون مسبوقا بفرد آخر فإن الخمسة مسبوقة بثلاثة، وأريد بالزوج الأول الغير مسبوق بزوج آخر كالاثنين وبالمركب ما يكون مسبوقا به كالأربعة المسبوقة بالاثنين، وقد يقسم العدد ابتداء إلى أول ومركب ويراد بالأول ما لا يعده إلا الواحد كالثلاثة والخمسة والسبعة وبالمركب ما يعده غير الواحد كالأربعة فإنه يعدها الاثنان والتسعة فإنه يعدها الثلاثة، وللمنطق إطلاقان فيطلق ويراد به ما له كسر صحيح من الكسور التسعة، والأصم الذي يقابله ما لا يكون كذلك كأحد عشر، ويطلق ويراد به المجذور وهو ما يكون حاصلا من ضرب عدد في نفسه كالأربعة الحاصلة من ضرب الاثنين في نفسها والتسعة الحاصلة من ضرب الثلاثة في نفسها والأصم الذي يقابله ما لا يكون كذلك كالاثنين والثلاثة وهذا مراد شارح المصابيح حيث مثل الأصم بالستة مع أن لها كسرا صحيحا بل كسران النصف والسدس لكنها ليست حاصلة من ضرب عدد في نفسه، ومعنى اشتمال السبعة على هذه الأقسام أنه إذا جمع الفرد الأول مع الزوج المركب أو الفرد المركب مع الزوج الأول كان سبعة، وكذا إذا جمع المنطق كالأربعة مع الأصم كالثلاثة كان الحاصل سبعة وهذه الخاصة لا توجد في العدد قبل السبعة، فمن ظن أن الأنسب بالاعتبار بحسب هذا الاشتمال هو الستة لا السبعة لأنها المشتملة على ما ذكر فهو لم يحصل معنى الاشتمال أو لم يعرف هذه الاصطلاحات لكونها من وظيفة علم الارتماطيقي.

29] kavlinde ayette fazlalığın nefyedilmediğini zikretmiştir. Yetmiş sayısından çokluğun kastedilmesi onların kelamında yaygındır; yedi ve yedi yüz sayılarından kastedilmesi de böyledir. Şerhu'l-Mesâbîh'te bunun illetini şöyle açıklamıştır: Yedi sayısı sayının bütün kısımlarını içerir; zira sayı tek ve çift olarak ikiye, bunların her biri de asal ve bileşik olarak ikiye ayrılır. İlk tek üç, bileşik tek beş; ilk çift iki, bileşik çift dörttür. Sayı ayrıca dört gibi mantık (rasyonel/karekökü tam) ve altı gibi asamm (irrasyonel/karekökü tam olmayan) kısımlarına da ayrılır; yedi sayısı ise bütün bu kısımları kapsar. Şayet mübalağa kastedilirse birler basamağı onlar, onlar basamağı yüzler yapılır. İlk tek sayıdan maksat, üç gibi kendisinden önce sayısal başka bir tek sayı bulunmayandır; zira bir, iki doğru kenarının toplamının yarısına eşit olduğu esasına binaen sayı sayılmaz. Bileşik tekten maksat, kendisinden önce başka bir tek sayı bulunandır; nitekim beşten önce üç vardır. İlk çiftten maksat, iki gibi kendisinden önce başka bir çift sayı bulunmayandır; bileşik çiftten maksat ise dörtten önce iki olması gibi kendisinden önce çift sayı bulunandır. Sayı başlangıçta asal ve bileşik olarak da taksim edilebilir; asaldan maksat üç, beş ve yedi gibi yalnızca birin böldüğü sayılardır; bileşikten maksat ise dördü ikinin, dokuzu üçün bölmesi gibi birden başkasının böldüğü sayılardır. Mantık kavramının iki kullanımı vardır: Dokuz kesirden tam bir kesri bulunan anlamında kullanılır, bunun karşılığı olan asamm ise on bir gibi böyle olmayandır. Bir diğer kullanımı ise tam kare (meczûr) anlamındadır; o da ikinin kendisiyle çarpımından elde edilen dört ve üçün kendisiyle çarpımından elde edilen dokuz gibi bir sayının kendisiyle çarpılmasından meydana gelen sayıdır; bunun karşılığı olan asamm ise iki ve üç gibi böyle olmayandır. Şerhu'l-Mesâbîh yazarının maksadı da budur; nitekim her ne kadar altının tam bir kesri -hatta yarım ve altıda bir olmak üzere iki kesri- bulunsa da bir sayının kendisiyle çarpılmasından hasıl olmadığı için asam sayıya altıyı örnek vermiştir. Yedi sayısının bu kısımları içermesinin anlamı şudur: İlk tek sayı ile bileşik çift sayı toplandığında yahut bileşik tek sayı ile ilk çift sayı toplandığında yedi olur. Aynı şekilde dört gibi mantık bir sayı ile üç gibi asamm bir sayı toplandığında elde edilen sonuç yedi olur. Bu özellik yedi sayısından önceki hiçbir sayıda bulunmaz. Dolayısıyla bu kapsama bakımından daha uygun olanın yedi değil, zikredilenleri kapsadığı için altı olduğunu zanneden kimse ya kapsama anlamını kavrayamamıştır yahut bu terimler aritmetik (ilm-i irtimâtîkī) ilminin konusu olduğu için bunları bilmemektedir.

ومما ذكرنا من معنى الاشتمال يندفع أيضا ما يتوهم من أن التحقيق أن كل عدد مركب من الوحدات لا من الأعداد التي تحته إذ ليس المراد من الاشتمال التركيب على أن في هذا التحقيق مقالا مذكورا في محله.

Kapsama manasına dair zikrettiğimiz açıklamayla, hakikatin her sayının altındaki sayılardan değil birimlerden mürekkep olduğu yönündeki vehim de defedilir; zira kapsamadan maksat terkiptir demek değildir; kaldı ki bu tahkik hususunda da yerinde zikredilmiş bir tartışma vardır.

وقال ابن عيسى الربعي: إن السبعة أكمل الأعداد لأن الستة أول عدد تام وهي مع الواحد سبعة فكانت كاملة إذ ليس بعد التمام إلا الكمال، ولذا سمي الأسد سبعا لكمال قوته، وفسر العدد التام بما يساوي مجموع كسوره وكون الستة كذلك ظاهر فإن كسورها سدس وهو واحد وثلث وهو اثنان ونصف وهو ثلاثة ومجموعها ستة، لكن استبعد عدم فهم من هو أفصح الناس وأعرفهم باللسان ﷺ إرادة التكثير من السبعين هنا، ولذا قال البعض: إنه ﵊ لم يخف عليه ذلك لكنه خيل بما قال إظهارا لغاية رأفته ورحمته لمن بعث إليه كقول إبراهيم ﵇:

İbn Îsâ er-Rabaî şöyle demiştir: Yedi sayıların en kâmilidir; çünkü altı ilk tam sayıdır ve o bir ile birlikte yedi eder; tamamlanmadan sonra ancak kemal geleceğinden yedi kâmil bir sayı olmuştur. Bu sebeple aslana gücünün kemalinden ötürü 'sebu'' denmiştir. Tam sayı, kesirlerinin toplamına eşit olan sayı diye tefsir edilmiştir. Altının böyle olduğu açıktır; zira kesirleri altıda bir ki o birdir, üçte bir ki o ikidir, yarım ki o üçtür; bunların toplamı da altıdır. Fakat insanların en fasîhi ve Arap dilini en iyi bileni olan zâtın ﷺ burada yetmişten çokluğun kastedildiğini anlamamasını uzak görmüşlerdir. Bundan ötürü bazıları şöyle demiştir: Bu durum aleyhisselâm'a gizli kalmış değildir; lakin İbrahim'in aleyhisselâm:

وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [إبراهيم: ٣٦] يعني أنه ﷺ أوقع في خيال السامع أنه فهم العدد المخصوص

{ وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [İbrâhîm: 36] “Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” sözü gibi, kendisine gönderildiği kimselere olan son derece şefkat ve merhametini izhar etmek için söylediği sözle böyle bir intiba uyandırmıştır. Yani Peygamber ﷺ dinleyicinin zihninde çokluğu değil

دون التكثير فجوز الإجابة بالزيادة قصدا إلى إظهار الرأفة والرحمة كما جعل إبراهيم ﵇ جزاء من عصاني أي لم يمتثل أمر ترك عبادة الأصنام قوله: فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ دون إنك شديد العقاب مثلا فخيل أنه سبحانه يرحمهم ويغفر لهم رأفة بهم وحثا على الاتباع، وتعقب بأن ذكره للتمويه والتخييل بعد ما فهم ﵊ منه التكثير لا يليق بمقامه الرفيع، وفهم المعنى الحقيقي من لفظ اشتهر مجازه لا ينافي الفصاحة والمعرفة باللسان فإنه لا خطأ فيه ولا بعد إذ هو الأصل، ورجحه عنده ﵊ شغفه بهدايتهم ورأفته بهم واستعطاف من عداهم، ولعل هذا أولى من القول بالتمويه بلا تمويه، وأنكر إمام الحرمين صحة ما يدل على أنه ﵊ فهم على أن حكم ما زاد على السبعين بخلافه وهو غريب منه، فقد جاء ذلك من رواية البخاري ومسلم وابن ماجة والنسائي وكفى بهم، وقول الطبرسي: «إن خبر «لأزيدن» إلخ خبر واحد لا يعول عليه» لا يعول عليه، وتمسك في ذلك بما هو كحبل الشمس وهو عند القائلين بالمفهوم كجبال القمر، وأجاب المنكرون له بمنع فهم ذلك لأن ذكر السبعين للمبالغة وما زاد عليه مثله في الحكم وهو مبادرة عدم المغفرة فكيف يفهم منه المخالفة، ولعله علم ﷺ أنه غير مراد هاهنا بخصوصه سلمناه لكن لا نسلم فهمه منه، ولعله باق على أصله في الجواز إذ لم يتعرض له بنفي ولا إثبات والأصل جواز الاستغفار للرسول ﵊ وكونه مظنة الإجابة ففهم من حيث إنه الأصل لا من التخصيص بالذكر، وحاصل الأول منع فهمه منه مطلقا بل إنما فهم من الخارج، وحاصل الثاني تسليم فهمه منه في الجملة لكن لا بطريق المفهوم بل من جهة الأصل.

belirli sayıyı anladığı hayalini uyandırmış, böylece şefkat ve merhametini ortaya koymak amacıyla [yetmişten] fazlasıyla duanın kabul edilebileceği ihtimalini vermiştir. Nitekim İbrahim aleyhisselâm da 'bana isyan eden' yani putlara tapmayı terk etme emrine uymayan kimsenin karşılığını 'şüphesiz Sen azabı şiddetli olansın' şeklinde değil, { فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } şeklinde kılmış; böylece onlara şefkatinden ve onları tabi olmaya teşvik etmek için Allah Sübhânehû'nun onlara merhamet edip bağışlayacağı intibaını vermiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Aleyhissalâtü vesselâm'ın ifadeden çokluk manasını anladıktan sonra yanıltma ve intiba uyandırma amacıyla bunu zikretmesi onun yüce makamına yakışmaz. Mecazı meşhur olmuş bir lafızdan hakiki mananın anlaşılması fesahate ve dil bilgisine de aykırı değildir; zira onda bir hata ve uzaklık yoktur, çünkü asıl olan odur. Onların hidayetine olan düşkünlüğü, onlara olan şefkati ve onların dışındakilerin gönlünü kazanma arzusu bunu aleyhissalâtü vesselâm'ın nezdinde racih kılmıştır. Belki de bu görüş, gerekçesiz bir vehimle yanıltma olduğunu söylemekten daha evladır. İmâmü'l-Haremeyn, yetmişin üzerindeki hükmün bunun aksine olduğunu aleyhisselâm'ın anladığına delalet eden rivayetin sıhhatini inkâr etmiştir ki bu ondan şaşılacak bir tavırdır. Zira bu rivayet Buhârî, Müslim, İbn Mâce ve Nesâî'den gelmiştir ve bu kaynaklar yeterlidir. Tabersî'nin: '«Yetmişten fazla dileyeceğim» haberi haber-i vahiddir, güvenilmez' sözü ise asıl güvenilmeyecek sözdür. O bu konuda güneş ışığı gibi açık olan şeye tutunmuştur ki bu durum mefhumu savunanlar nezdinde Ay Dağları gibi muhkemdir. Mefhumu inkâr edenler ise bunun anlaşıldığını reddederek cevap vermişlerdir; çünkü yetmişin zikredilmesi mübalağa içindir ve onun üzerindeki sayı da hüküm bakımından onun gibidir ki o da mağfiretin kesinlikle olmayışıdır; öyleyse bundan nasıl zıt hüküm anlaşılabilir? Belki de Peygamber ﷺ burada bizzat bu sayının kastedilmediğini bilmiştir; bunu kabul etsek bile ifadeden bunu anladığını kabul etmeyiz. Belki de bu durum nefiy veya ispat ile değinilmediği için caiz olma aslı üzere kalmıştır; asıl olan ise Resûl aleyhisselâm için istiğfarın caiz oluşu ve onun kabul edilme mahalli olmasıdır. Dolayısıyla bunu zikre tahsis edilmesinden değil, asıl olmasından ötürü anlamıştır. Birinci cevabın özeti: Bunun lafızdan mutlak olarak anlaşıldığını inkâr etmek, bilakis haricî bir delilden anlaşıldığını söylemektir. İkinci cevabın özeti ise: Bunun genel olarak anlaşıldığını kabul etmek, fakat mefhum yoluyla değil asıl olması yönüyle olduğunu söylemektir.

وأنت تعلم أن ظاهر الخبر مع القائلين بالمفهوم غاية الأمر أن الله سبحانه أعلم نبيه ﵊ بآية المنافقين أن المراد بالعدد هنا التكثير دون التحديد ليكون حكم الزائد مخالفا لحكم المذكور فيكون المراد بالآيتين عند الله تعالى واحدا وهو عدم المغفرة لهم مطلقا، لكن في دعوى نزول آية المنافقين بعد هذه الآية إشكال، أما على القول بأن براءة آخر ما نزل فظاهر وأما على القول بأن أكثرها أو صدرها كذلك وحينئذ لا مانع من تأخر نزول بعض الآيات منها عن نزول بعض من غيرها فلأن صدر ما في سورة المنافقين يقتضي أنها نزلت في غير قصة هذه التي سلفت آنفا، وظاهر الأخبار كما ستعلم إن شاء الله تعالى يقتضي أنها نزلت في ابن أبي ولم يكن مريضا، وما تقدم في سبب نزول ما هنا نص في أنه نزل وهو مريض، والقول بأن تلك نزلت مرتين يحتاج إلى النقل ولا يكتفي في مثله بالرأي وأنى به، على أنه يشكل حينئذ قوله ﵊ «لأزيدن على السبعين» مع تقدم نزول المبين للمراد منه، والقول بالغفلة لا أراه إلّا ناشئا من الغفلة عن قوله تعالى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى بل الجهل بمقامه الرفيع ﵊ ومزيد اعتنائه بكلام ربه سبحانه، ولم أر من تعرض لدفع هذا الإشكال، ولا سبيل إلى دفعه إلا بمنع نزول ما في سورة المنافقين في قصة أخرى ومنع دلالة الصدر على ذلك. نعم ذكروا أن الصدر نزل في ابن أبي ولم يكن مريضا إذ ذاك ولم نقف على نص في أن العجز نزل فيه كذلك، والظاهر نزوله بعد قوله سبحانه: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ إلخ وسيأتي إن شاء الله تعالى ما يؤيد ذلك عند تفسير الآية فافهم ذلِكَ أي امتناع المغفرة لهم ولو بعد ذلك الاستغفار بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ يعني ليس الامتناع لعدم الاعتداد باستغفارك بل بسبب عدم قابليتهم لأنهم كفروا كفرا متجاوزا للحد كما يشير إليه وصفهم بالفسق في قوله سبحانه:

Bilirsin ki mefhumu kabul edenlere göre haberin zahiri açıktır. En nihayetinde Allah Sübhânehû, peygamberine aleyhissalâtü vesselâm Münafıkûn ayetiyle buradaki sayıdan maksadın sınırlandırma değil çokluk olduğunu, böylece fazlasının hükmünün zikredilenin hükmünden farklı olmayacağını bildirmiştir; dolayısıyla Allah Teâlâ katında iki ayetin maksadı birdir, o da onlar için mağfiretin kesinlikle bulunmayışıdır. Ancak Münafıkûn ayetinin bu ayetten sonra indiği iddiasında müşkillik vardır: Tevbe suresinin en son inen sure olduğu görüşüne göre bu durum açıktır. Onun çoğunun veya baş tarafının böyle olduğu ve bu takdirde bazı ayetlerinin diğer surelerin bazı ayetlerinden sonra inmesine bir engel bulunmadığı görüşüne göre ise; Münafıkûn suresinin baş tarafı, onun az önce geçen kıssadan başka bir kıssa hakkında indiğini gerektirir. İnşallahu Teâlâ öğreneceğin üzere rivayetlerin zahiri, onun İbn Übey hasta değilken indiğini gerektirmektedir. Buradaki ayetin iniş sebebi hakkında geçen rivayet ise onun hasta iken indiğine dair açık bir nassdır. O surenin iki defa indiği sözü ise nakle muhtaçtır; böyle bir konuda kuru görüşle yetinilmez, nakil nerede? Kaldı ki muradı açıklayan ayetin daha önce inmiş olmasına rağmen aleyhisselâm'ın «Yetmişten fazla dileyeceğim» buyurması o takdirde müşkil olur. Unutma veya gaflet olduğunu söylemek ise bana göre Allah Teâlâ'nın: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } kavlinden gaflet etmekten, hatta aleyhisselâm'ın yüce makamını ve Rabbinin Sübhânehû kelamına olan fevkalade itinasını bilmemekten başka bir şey değildir. Bu müşkilin defedilmesine değinen birini görmedim. Bunu defetmenin yolu ise ancak Münafıkûn suresindeki ayetin başka bir kıssada indiğini reddetmek ve surenin başının buna delalet ettiğini kabul etmemektir. Evet, surenin başının İbn Übey hakkında o sırada hasta değilken indiğini zikretmişlerdir; fakat sonunun da bu şekilde indiğine dair açık bir nassa rastlamadık. Zahir olan, onun Allah Sübhânehû'nun: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ } buyruğundan sonra inmiş olmasıdır; ayetin tefsirinde inşallahu Teâlâ bunu destekleyen açıklama gelecektir, iyi anla! { ذلِكَ } “Bu”; yani o istiğfardan sonra bile olsa onlara mağfiret edilmeyişi, { بِأَنَّهُمْ } “şunun sebebiyledir ki onlar” { كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler”; yani bağışlanmama senin istiğfarının değersizliğinden ötürü değil, bilakis haddi aşan bir küfürle inkâr etmelerinden kaynaklanan kabiliyetsizlikleri sebebiyledir. Nitekim Allah Sübhânehû'nun şu buyruğunda onların fısk ile nitelenmesi de buna işaret etmektedir:

وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ فإن الفسق في كل شيء عبارة عن التمرد والتجاوز عن حدوده، والمراد بالهداية الدلالة الموصلة لا الدلالة على ما يوصل لأنها واقعة لكن لم يقبلوها لسوء اختيارهم، والجملة تذييل مؤكد لما قبله من الحكم فإن مغفرة الكفار بالإقلاع عن الكفر والإقبال إلى الحق والمنهمك فيه المطبوع عليه بمعزل من ذلك، وفيه تنبيه

{ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah yoldan çıkmış fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez”; zira her şeyde fısk, haddi aşmaktan ve sınırların dışına taşmaktan ibarettir. Hidayetten maksat hedefe ulaştıran delalettir; ulaştıracak yola yönlendirmek değildir, çünkü o gerçekleşmiştir fakat kötü tercihleri sebebiyle onu kabul etmemişlerdir. Bu cümle önceki hükmü teyit eden bir fezlekedir; zira kâfirlerin bağışlanması küfürden vazgeçip hakka yönelmekle olur; küfre dalmış ve kalbi mühürlenmiş kimse ise bundan tamamen uzaktır. Bunda,

على عذر النبي ﷺ في الاستغفار لهم وهو عدم يأسه من إيمانهم حيث لم يعلم إذ ذاك أنهم مطبوعون على الغي لا ينجع فيهم العلاج ولا يفيدهم الإرشاد، والممنوع هو الاستغفار بعد العلم بموتهم كفارا كما يشهد له قوله سبحانه:

Peygamber'in ﷺ onlar için af dilemesindeki mazeretine bir dikkat çekme vardır; o da onların sapıklık üzere mühürlendiklerini, kendilerine tedavinin fayda vermeyeceğini ve irşadın yarar sağlamayacağını o sırada bilmediği için iman etmelerinden ümidini kesmemiş olmasıdır. Yasak olan ise Allah Sübhânehû'nun şu buyruğunun tanıklık ettiği üzere kâfir olarak öldüklerini bildikten sonra istiğfar etmektir:

ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ [التوبة: ١١٣] ولعل نزول قوله سبحانه: بِأَنَّهُمْ إلخ متراخ عن نزول قوله سبحانه: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ إلخ كما قيل وإلا لم يكن له ﷺ عذر في الاستغفار بعد النزول.

{ ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } [et-Tevbe: 113] “Akraba bile olsalar, cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra, Peygamber'in ve iman edenlerin müşrikler için mağfiret dilemeleri olacak şey değildir”. Belki de söylendiği gibi Allah Sübhânehû'nun: { بِأَنَّهُمْ } [ayetinin] inişi, { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ } [ayetinin] inişinden daha sonradır; aksi takdirde [bu ayet] indikten sonra istiğfar etmekte sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mazeret kalmazdı.