Binûn

Tevbe Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

شيء من الصدقات على قتال الكفار ومانعي الزكاة. وفي الهداية أن هذا الصنف من الأصناف الثمانية قد سقط وانعقد إجماع الصحابة على ذلك في خلافة الصديق رضي الله تعالى عنه. روي أن عيينة والأقرع جاءا يطلبان أرضا من أبي بكر فكتب بذلك خطأ فمزقه عمر رضي الله تعالى عنه وقال: هذا شيء يعطيكموه رسول الله ﷺ تأليفا لكم فأما اليوم فقد أعز الله تعالى الإسلام وأغنى عنكم فإن ثبتم على الإسلام وإلا فبيننا وبينكم السيف. فرجعوا إلى أبي بكر فقالوا:

...kâfirlerle ve zekât vermeyenlerle savaşmaları için sadakalardan bir şey verilerek [kalpleri ısındırılanlar]. el-Hidâye'de, sekiz sınıftan biri olan bu zümrenin payının düştüğü ve Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'ın hilafeti döneminde sahabenin bu hususta icmâ ettiği belirtilmiştir. Rivayet edildiğine göre Uyeyne ve el-Akra', Ebû Bekir'e gelip [kendilerine verilmek üzere] bir arazi talep ettiler; o da bu doğrultuda bir yazı yazdı. Fakat Ömer radıyallâhu teâlâ anh bu yazıyı yırtıp şöyle dedi: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalplerinizi [İslam'a] ısındırmak için size verdiği bir şeydi. Bugün ise Allah Teâlâ İslam'ı aziz kılmış ve size olan ihtiyacı ortadan kaldırmıştır. Eğer İslam üzere sebat ederseniz ne âlâ, aksi takdirde aramızda kılıç vardır." Bunun üzerine Ebû Bekir'e dönüp şöyle dediler:

أنت الخليفة أم عمر؟ بذلت لنا الخط ومزقه عمر، فقال رضي الله تعالى عنه: هو إن شاء ووافقه، ولم ينكر عليه أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم مع احتمال أن فيه مفسدة كارتداد بعض منهم وإثارة ثائرة. واختلف كلام القوم في وجه سقوطه بعد النبي ﷺ بعد ثبوته بالكتاب إلى حين وفاته- بأبي هو وأمي ﵊ فمنهم من ارتكب جواز نسخ ما ثبت بالكتاب بالإجماع بناء على أن الإجماع حجة قطعية كالكتاب وليس بصحيح من المذهب ومنهم من قال: هو من قبيل انتهاء الحكم بانتهاء علته كانتهاء جواز الصوم بانتهاء وقته وهو النهار. ورد بأن الحكم في البقاء لا يحتاج إلى علة كما في الرمل والاضطباع في الطواف فانتهاؤها لا يستلزم انتهاءه وفيه بحث. وقال علاء الدين عبد العزيز: والأحسن أن يقال: هذا تقرير لما كان في زمن النبي ﷺ من حيث المعنى، وذلك أن المقصود بالدفع إليهم كان إعزاز الإسلام لضعفه في ذلك الوقت لغلبة أهل الكفر وكان الإعزاز بالدفع، ولما تبدلت الحال بغلبة أهل الإسلام صار الإعزاز في المنع، وكان الإعطاء في ذلك الزمان والمنع في هذا الزمان بمنزلة الآلة لإعزاز الدين والإعزاز هو المقصود وهو باق على حاله فلم يكن ذلك نسخا، كالمتيمم وجب عليه استعمال التراب للتطهير لأنه آلة متعينة لحصول التطهير عند عدم الماء فإذا تبدلت حاله فوجد الماء سقط الأول ووجب استعمال الماء لأنه صار متعينا لحصول المقصود ولا يكون هذا نسخا للأول فكذا هذا وهو نظير إيجاب الدية على العاقلة فإنها كانت واجبة على العشيرة في زمن النبي ﷺ، وبعده على أهل الديوان لأن الإيجاب على العاقلة بسبب النصرة والاستنصار في زمنه ﷺ كان بالعشيرة وبعده ﵊ بأهل الديوان، فإيجابها عليهم لم يكن نسخا بل كان تقريرا للمعنى الذي وجبت الدية لأجله وهو الاستنصار اهـ. واستحسنه في النهاية.

"Halife sen misin yoksa Ömer mi? Sen bize yazıyı verdin, Ömer ise onu yırttı." Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh: "Dilerse odur" dedi ve ona muvafakat etti. Sahabe radıyallâhu teâlâ anhum'dan hiç kimse, bazılarının dinden dönmesi ve bir fitnenin alevlenmesi gibi bir fesat ihtimali bulunmasına rağmen ona itiraz etmedi. Âlimlerin, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra —babam ve anam ona feda olsun aleyhisselâm— vefatına kadar Kitap ile sabit olmuşken bu payın düşme gerekçesine dair görüşleri farklılık göstermiştir: Kimileri, icmânın Kitap gibi kesin bir delil olmasına dayanarak Kitap ile sabit olan hükmün icmâ ile neshedilmesinin caiz olduğu yoluna gitmiştir; ancak bu, mezhepte sahih kabul edilen görüş değildir. Kimileri ise bunun, orucun cevazının kendi vaktinin (gündüzün) sona ermesiyle bitmesi gibi, hükmün illetinin sona ermesiyle hükmün de sona ermesi kabilinden olduğunu söylemiştir. Buna ise, tavaftaki remel ve ıztıbâ'da olduğu gibi, bir hükmün bekasında illete ihtiyaç bulunmadığı, dolayısıyla illetin sona ermesinin hükmün sona ermesini gerektirmediği söylenerek itiraz edilmiştir; ancak bu husus tartışmalıdır. Alâüddin Abdülazîz şöyle demiştir: 'En güzeli şöyle denilmesidir: Bu, mâna bakımından Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki durumun bir takriridir (onaylanmasıdır). Şöyle ki: Onlara pay vermekten maksat, o dönemde küfür ehlinin üstünlüğü sebebiyle İslam'ın zayıf olması yüzünden onu aziz kılmaktı ve bu azizlik [maddi] vermeyle sağlanıyordu. İslam ehlinin galip gelmesiyle durum değişince bu sefer azizlik [payı] vermemekte oldu. O dönemde vermek ve bu dönemde vermemek, dini aziz kılmanın birer aleti mesabesindedir; aziz kılmak ise asıl maksattır ve o haliyle baki kalmıştır. Dolayısıyla bu bir nesih değildir. Tıpkı su bulunmadığında temizlenmeyi gerçekleştirmek için tayin edilmiş bir alet olması sebebiyle temizlik için toprak kullanması vacip olan teyemmümlü kimse gibi; durumu değişip de su bulduğunda birinci hüküm düşer ve asıl maksadın gerçekleşmesi için tayin edilmiş hale geldiğinden suyu kullanmak vacip olur; bu da birinci hükmün neshi sayılmaz. İşte bu mesele de böyledir. Yine bu durum, diyetin âkıleye (akrabalara) vacip kılınmasına benzer; zira diyet Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında aşirete vacipti, ondan sonra ise dîvân ehline vacip kılındı. Çünkü âkıleye vücubiyet nusret ve yardımlaşma sebebiyledir; onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yardımlaşma aşiret ile idi, ondan aleyhisselâm sonra ise dîvân ehli ile oldu. Dolayısıyla bunun dîvân ehline vacip kılınması bir nesih değil, aksine diyetin kendisi sebebiyle vacip olduğu mânanın, yani yardımlaşmanın bir takriri olmuştur.' [el-Buhârî'nin sözü] bitti. en-Nihâye'de de bu izah güzel bulunmuştur.

وتعقبه ابن الهمام بأن هذا لا ينفي النسخ لأن إباحة الدفع إليهم حكم شرعي كان ثابتا وقد ارتفع، وقال بعض المحققين: إن ذلك نسخ ولا يقال: نسخ الكتاب بالإجماع لا يجوز على الصحيح لأن الناسخ دليل الإجماع لا هو بناء على أنه لا إجماع إلا عن مستند فإن ظهر وإلا وجب الحكم بأنه ثابت، على أن الآية التي أشار إليها عمر رضي الله تعالى عنه وهي قوله سبحانه: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الكهف: ٢٩] يصلح لذلك وفيه نظر، فإنه إنما يتم لو ثبت نزول هذه الآية بعد هذه ولم يثبت، وقال قوم: لم يسقط سهم هذا الصنف، وهو قول الزهري وأبي جعفر محمد بن علي وأبي ثور، وروي ذلك عن الحسن، وقال أحمد: يعطون ان احتاج المسلمون إلى ذلك.

İbnü'l-Hümâm buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu durum nesihi nefyetmez; zira onlara vermenin mubahlığı sabit olmuş şer'î bir hükümdü ve ortadan kalkmıştır. Bazı muhakkikler de şöyle demiştir: Bu bir nesihtir; sahih olan görüşe göre 'Kitab'ın icmâ ile neshi caiz değildir' de denilemez; zira nâsih (hükmü kaldıran) icmânın kendisi değil, icmânın dayandığı delildir; çünkü dayanağı olmaksızın icmâ meydana gelmez. Şayet bu dayanak zahir olursa ne âlâ, olmazsa onun sabit olduğuna hükmetmek vaciptir. Kaldı ki Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın işaret ettiği, Yüce Allah'ın: { وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } [el-Kehf: 29] “Ve de ki: 'Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.'” ayeti buna elverişlidir. Fakat bu görüşte de tereddüt vardır; zira bu durum ancak bu ayetin mezkûr ayetten sonra indiği sabit olursa tamam olur, oysa bu sabit değildir. Bir zümre ise bu sınıfın payının düşmediğini söylemiştir; ez-Zührî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali ve Ebû Sevr'in görüşü budur. Bu görüş el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Ahmed [b. Hanbel] de şöyle demiştir: 'Eğer Müslümanlar buna ihtiyaç duyarlarsa onlara verilir.'

وقال البعض: إن المؤلفة قلوبهم مسلمون وكفار والساقط سهم الكفار فقط. وصحح أنه ﵊ كان يعطيهم من خمس الخمس الذي كان خاص ماله ﷺ وَفِي الرِّقابِ أي للصرف في فك الرقاب بأن يعان المكاتبون بشيء منها على أداء نجومهم، وقيل: بأن يبتاع منها الرقاب فتعتق، وقيل: بأن يفدي الأسارى، وإلى الأول ذهب النخعي والليث والزهري والشافعي، وهو المروي عن سعيد بن جبير وعليه أكثر الفقهاء، وإلى الثاني ذهب مالك وأحمد وإسحاق، وعزاه الطيبي إلى الحسن، وفي تفسير الطبري أن الأول هو المنقول عنه وَالْغارِمِينَ أي الذين عليهم دين، والدفع إليهم كما في الظهيرية أولى من الدفع إلى الفقير وقيدوا الدين بكونه في غير معصية كالخمر

Bazıları ise şöyle demiştir: Kalpleri ısındırılacak olanlar Müslümanlar ve kâfirlerdir; düşen pay ise yalnızca kâfirlerin payıdır. Sahih kabul edilen görüşe göre o aleyhisselâm, onlara kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem özel malı olan humusun humusundan (beşte birin beşte birinden) veriyordu. { وَفِي الرِّقابِ } “ve köleler[in özgürlüğe kavuşturulması] uğrunda”; yani mükâtep kölelerin taksitlerini ödemelerine bundan bir miktar verilerek yardım edilmesi suretiyle kölelerin kurtarılmasına sarf edilmesidir. Bir görüşe göre, bu payla kölelerin satın alınıp azat edilmesidir; diğer bir görüşe göre ise esirlerin fidyelerinin ödenmesidir. Birinci görüşe en-Nehaî, el-Leys, ez-Zührî ve Şâfiî gitmiştir; Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilen ve fakihlerin çoğunun benimsediği görüş de budur. İkinci görüşe ise Mâlik, Ahmed ve İshâk gitmiştir; et-Tîbî bu görüşü Hasan'a nispet etmiştir, Taberî Tefsiri'nde ise ondan nakledilenin birinci görüş olduğu yer almaktadır. { وَالْغارِمِينَ } “ve borçlulara”; yani üzerinde borç bulunan kimselerdir. ez-Zahîriyye'de belirtildiği üzere bunlara vermek, fakire vermekten daha evladır. Âlimler borcun, şarap gibi bir günahta olmaması kaydını koymuşlardır;

والإسراف فيما لا يعنيه، لكن قال النووي في المنهاج قلت: والأصح أن من استدان للمعصية يعطى إذا تاب وصححه في الروضة، والمانع مطلقا قال: إنه قد يظهر التوبة للأخذ، واشترط أن لا يكون لهم ما يوفون به دينهم فاضلا عن حوائجهم ومن يعولونه، وإلا فمجرد الوفاء لا يمنع من الاستحقاق، وهو أحد قولين عند الشافعية وهو الأظهر.

ve kendisini ilgilendirmeyen şeylerde israf etmemiş olması şarttır. Ancak Nevevî el-Minhâc'da şöyle demiştir: 'Derim ki: Daha sahih olan görüşe göre, günah için borçlanan kimseye tövbe ettiği takdirde verilir.' er-Ravda'da da bunu sahih kabul etmiştir. Mutlak olarak meneden ise şöyle demiştir: O kimse [zekâtı] almak için tövbe etmiş gibi görünebilir. Yine, kendilerinin ve bakmakla yükümlü oldukları kimselerin temel ihtiyaçlarından fazla olarak borçlarını ödeyecek bir mallarının bulunmaması şart koşulmuştur; aksi takdirde sırf borcu ödemeye muktedir olabilmek hak kazanmaya engel değildir; bu da Şâfiîler nezdindeki iki görüşten biridir ve daha zahir olanıdır.

وقيل: لا يشترط لعموم الآية. وأطلق القدوري وصاحب الكنز من أصحابنا المديون في باب المصرف، وقيده في الكافي بأن لا يملك نصابا فضلا عن دينه وذكر في البحر أنه المراد بالغارم في الآية إذ هو في اللغة من عليه دين ولا يجد قضاء كما ذكره العتبي. واعتذر عن عدم التقييد بأن الفقر شرط في الأصناف كلها إلا العامل وابن السبيل إذا كان له في وطنه مال فهو بمنزلة الفقير، وهل يشترط حلول الدين أو لا قولان للشافعية. ويعطى عندهم من استدان لإصلاح ذات البين كأن يخاف فتنة بين قبيلتين تنازعتا في قتيل لم يظهر قاتله أو ظهر فأعطى الدية تسكينا للفتنة، ويعطى مع الغنى مطلقا، وقيل: إن كان غنيا بنقد لا يعطى وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ.

Ayetin umumi oluşundan ötürü bunun şart koşulmayacağı da söylenmiştir. Kudûrî ve ashabımızdan Kenz sahibi, [zekâtın] sarf yeri bahsinde borçluyu mutlak olarak zikretmiş; el-Kâfî'de ise borcundan fazla olarak bir nisap miktarına malik olmaması kaydı getirilmiştir. el-Bahr'da, ayetteki garimden (borçludan) kastın bu olduğu belirtilmiştir; zira lügatte gârim, Utbî'nin de belirttiği gibi, üzerinde borç olup da ödeme imkânı bulamayan kimsedir. Kayıt getirilmemesinin mazereti olarak ise şu gösterilmiştir: Fakirlik, âmil ve memleketinde malı bulunsa dahi [yolculukta] fakir mesabesinde olan yolcu (ibnü's-sebîl) dışındaki bütün sınıflarda şarttır. Borcun vadesinin gelmiş olmasının şart olup olmadığı hususunda Şâfiîler nezdinde iki görüş vardır. Onlara göre, aralarını bulmak için borçlanan kimseye de verilir; örneği: katili belli olmayan ya da belli olup da fitneyi yatıştırmak için diyeti ödeyen, bir maktul yüzünden aralarında çekişen iki kabile arasında fitne çıkmasından korkulması gibi. Bu kimseye zengin olsa dahi mutlak olarak verilir; nakit paraya sahip bir zengin ise verilmeyeceği de söylenmiştir. { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda”.

أريد بذلك عند أبي يوسف منقطعو الغزاة، وعند محمد منقطعو الحجيج. وقيل: المراد طلبة العلم واقتصر عليه في الفتاوى الظهيرية، وفسره في البدائع بجميع القرب فيدخل فيه كل من سعى في طاعة الله تعالى وسبل الخيرات.

Ebû Yûsuf'a göre bununla gazadan mahrum kalmış (parasız kalmış) gaziler; Muhammed'e göre ise yolda kalmış hacılar kastedilmiştir. Bunun ilim talebeleri olduğu da söylenmiş ve el-Fetâva'z-Zahîriyye'de bu görüşle yetinilmiştir. el-Bedâi'de ise bu ifade bütün taatler ve ibadetler olarak tefsir edilmiştir; binaenaleyh Allah Teâlâ'ya itaat ve hayır yollarında gayret gösteren herkes buna dâhil olur.

قال في البحر: ولا يخفى أن قيد الفقر لا بد منه على الوجوه كلها فحينئذ لا تظهر ثمرته في الزكاة. وإنما تظهر في الوصايا والأوقاف انتهى. وفي النهاية فإن قيل: إن قوله سبحانه وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مكرر سواء أريد منقطع الغزاة أو غيره لأنه إما أن يكون له في وطنه مال أم لا فإن كان فهو ابن السبيل وإن لم يكن فهو فقير، فمن أين يكون العدد سبعة على ما يقول الأصحاب أو ثمانية على ما يقول غيرهم. أجيب بأنه فقير إلا أنه ازداد فيه شيء آخر سوى الفقر وهو الانقطاع في عبادة الله تعالى من جهاد أو حج فلذا غاير الفقير المطلق فإن المقيد يغاير المطلق لا محالة، ويظهر أثر التغاير في حكم آخر أيضا وهو زيادة التحريض والترغيب في رعاية جانبه وإذا كان كذلك لم تنقص المصارف عن سبعة وفيه تأمل انتهى، ولا يخفى وجهه. وذكر بعضهم أن التحقيق ما ذكره الجصاص في الأحكام أن من كان غنيا في بلده بداره وخدمه وفرسه وله فضل دراهم حتى لا تحل له الصدقة فإذا عزم على سفر جهاد احتاج لعدة وسلاح لم يكن محتاجا له في إقامته فيجوز أن يعطى من الصدقة وإن كان غنيا في مصره وهذا معنى

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Bütün bu vecihlerde fakirlik kaydının zorunlu olduğu gizli değildir; bu takdirde bunun semeresi zekâtta değil, ancak vasiyetlerde ve vakıflarda ortaya çıkar.' [İktibas] bitti. en-Nihâye'de ise şöyle denilmiştir: 'Eğer denilirse ki: Yüce Allah'ın { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda” kavli, ister gaza için imkânı kalmayanlar ister başkaları kastedilsin, tekerrürdür (mükerrerdir); zira o kimsenin memleketinde ya malı vardır ya da yoktur. Şayet varsa yolcudur (ibnü's-sebîldir), şayet yoksa fakirdir. O halde ashabımızın dediği gibi sayı nasıl yedi, ya da başkalarının dediği gibi sekiz olur? Buna şöyle cevap verilir: O kimse fakirdir, ancak onda fakirlikten başka bir vasıf daha ziyadeleşmiştir ki o da cihad veya hac gibi Allah Teâlâ'ya ibadete kendini vakfetmesidir. Bu sebeple mutlak fakirden farklı olmuştur; zira mukayyet olan, mutlak olandan şüphesiz farklıdır. Bu farklılığın eseri başka bir hükümde de ortaya çıkar ki o da onun gözetilmesine yönelik teşvik ve rağbetin artmasıdır. Durum böyle olunca sarf yerleri yediden aşağı düşmez; ancak bu izah üzerinde düşünülmeye muhtaçtır.' [İktibas] bitti; bunun gerekçesi gizli değildir. Bazıları da tahkik ehlinin görüşünün el-Cassâs'ın el-Ahkâm'da belirttiği şu husus olduğunu zikretmiştir: Memleketinde evi, hizmetçileri ve atıyla zengin olan ve sadaka kendisine helal olmayacak derecede fazla dirhemleri bulunan bir kimse, ikamet halindeyken muhtaç olmadığı teçhizata ve silaha cihad seferine azmettiğinde muhtaç olursa, şehrinde zengin olsa bile kendisine sadakadan verilmesi caizdir. İşte...

قوله ﷺ: «الصدقة تحل للغازي الغني»

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sadaka, zengin gaziye helaldir" hadisinin manası budur.

فافهم ولا تغفل وَابْنِ السَّبِيلِ وهو المسافر المنقطع عن ماله. والاستقراض له خير من قبول الصدقة على ما في الظهيرية. وفي فتح القدير أنه لا يحل له أن يأخذ أكثر من حاجته، وألحق به كل من هو غائب عن ماله وإن كان في بلده. وفي المحيط وإن كان تاجرا له دين على الناس لا يقدر على أخذه ولا يجد شيئا يحل له أخذ الزكاة لأنه فقير يدا كابن السبيل. وفي الخانية تفصيل في هذا المقام قال: والذي له دين مؤجل على إنسان إذا احتاج إلى النفقة يجوز له أن يأخذ من الزكاة قدر كفايته إلى حلول الأجل، وإن كان الدين غير مؤجل فإن كان من عليه الدين معسرا يجوز له أن يأخذ الزكاة في أصح الأقاويل لأنه بمنزلة ابن السبيل، وإن كان المديون موسرا معترفا لا يحل له أخذ الزكاة وكذا إذا كان جاحدا وله عليه بينة عادلة، وإن لم تكن عادلة لا يحل له الأخذ أيضا ما لم يرفع الأمر إلى القاضي فيحلفه فإذا حلفه يحل له الأخذ بعد ذلك اهـ، والمراد من الدين ما يبلغ نصابا كما لا يخفى. وفي فتح القدير ولو دفع إلى فقيرة لها مهر دين على زوجها يبلغ نصابا وهو موسر بحيث لو طلبت أعطاها لا يجوز، وإن كان بحيث لا يعطي لو طلبت جاز اهـ. وهو مقيد لعموم ما في الخانية، والمراد من المهر ما تعورف تعجيله لأن ما تعورف تأجيله فهو دين مؤجل لا يمنع أخذ الزكاة، ويكون في الأول عدم إعطائه بمنزلة إعساره، ويفرق بينه وبين سائر الديون بأن رفع الزوج للقاضي مما ينبغي للمرأة بخلاف غيره، لكن في البزازية دفع الزكاة إلى أخته وهي تحت زوج إن كان مهرها المعجل

Anla ve gafil olma! { وَابْنِ السَّبِيلِ } “ve yolcuya”; o da malından uzakta kalmış yolcudur. ez-Zahîriyye'de belirtildiğine göre borç para alması, sadaka kabul etmesinden daha hayırlıdır. Fethu'l-Kadîr'de onun ihtiyacından fazlasını almasının helal olmadığı belirtilmiş ve memleketinde olsa bile malından uzakta kalan herkes bu hükme ilhak edilmiştir. el-Muhît'te ise şöyle denilmiştir: Şayet insanların üzerinde borcu olup da bunu tahsil etmeye güç yetiremeyen ve hiçbir şey bulamayan bir tüccar olursa, ona zekât almak helaldir; çünkü o, yolcu gibi fiilen (elinde imkânı bulunmayan) bir fakirdir. el-Hâniyye'de bu makamda bir tafsilat verilerek şöyle denilmiştir: Bir kimsede vadeli alacağı olup da nafakaya muhtaç olan kimsenin, vade gelene kadar yetecek miktarda zekâttan alması caizdir. Şayet borç vadeli değilse, borçlu kimse muhtaç/fakir ise en sahih görüşlere göre o kimsenin zekât alması caizdir; zira o, yolcu mesabesindedir. Şayet borçlu zengin ve borcunu itiraf ediyorsa, o kimseye zekât almak helal olmaz. Keza borçlu inkâr ediyor ve alacaklının adil şahitleri bulunuyorsa da böyledir. Şayet adil şahidi yoksa, meseleyi kadıya götürüp borçluya yemin ettirmedikçe yine zekât alması helal olmaz; borçluya yemin ettirince bundan sonra alması helal olur. [İktibas] bitti. Borçtan kastedilenin nisap miktarına ulaşan miktar olduğu gizli değildir. Fethu'l-Kadîr'de: 'Kocası üzerinde nisap miktarına ulaşan bir mehir alacağı bulunan ve kocası da talep ettiği takdirde verebilecek derecede zengin olan fakir bir kadına zekât verilse bu caiz olmaz; şayet talep ettiği takdirde vermeyecek durumdaysa caiz olur' denilmiştir. Bu, el-Hâniyye'deki umumi ifadenin kaydıdır. Mehirden kastedilen ise peşin ödenmesi örf haline gelmiş olandır; zira tecili (ertelenmesi) örf haline gelmiş olan mehir vadeli bir borçtur, zekât almaya engel teşkil etmez; birinci durumda ise kocanın vermeyişi onun acziyeti mesabesindedir. Bu durum ile diğer borçlar arasındaki fark şudur: Kocanın kadıya şikâyet edilmesi kadına yakışan bir durumdur, diğerleri ise böyle değildir. Fakat el-Bezzâziyye'de şöyle denilmektedir: Bir kimse evli olan kız kardeşine, şayet peşin mehri...

أقل من النصاب أو أكثر لكن الزوج معسر له أن يدفع إليها الزكاة وإن كان موسرا والمعجل قدر النصاب لا يجوز عندهما وبه يفتى للاحتياط، وعند الإمام يجوز مطلقا هذا، والعدول عن اللام إلى فِي في الأربعة الأخيرة على ما قاله الزمخشري للإيذان بأنهم أرسخ في استحقاق الصدقة ممن سبق ذكره لما أن فِي للظرفية المنبئة عن إحاطتهم بها وكونهم محلها ومركزها وعليه فاللام لمجرد الاختصاص، وفي الانتصاف أن ثم سرا آخر هو أظهر وأقرب وذلك أن الأصناف الأوائل ملاك لما عساه أن يدفع إليهم وإنما يأخذونه تملكا فكان دخول اللام لائقا بهم، وأما الأربعة الأواخر فلا يملكون لما يصرف نحوهم بل ولا يصرف إليهم ولكن يصرف في مصالح تتعلق بهم، فالمال الذي يصرف في الرقاب إنما يتناوله السادة المكاتبون أو البائعون فليس نصيبهم مصروفا إلى أيديهم حتى يعبر عن ذلك باللام المشعرة بملكهم لما يصرف نحوهم وإنما هم محال لهذا الصرف ولمصالحه المتعلقة به، وكذلك الغارمون إنما يصرف نصيبهم لأرباب ديونهم تخليصا لذممهم لا لهم، وأما في سبيل الله فواضح فيه ذلك، وأما ابن السبيل فكأنه كان مندرجا في سبيل الله، وإنما أفرد بالذكر تنبيها على خصوصيته مع أنه مجرد من الحرفين جميعا.

nisaptan az ise veya çok olup da kocası fakir ise zekât verebilir; şayet kocası zengin olup peşin mehir de nisap miktarı ise İmâmeyn'e (Ebû Yûsuf ve Muhammed'e) göre caiz değildir ve ihtiyat gereği fetva da buna göredir; Ebû Hanîfe'ye göre ise mutlak olarak caizdir. Zemahşerî'nin belirttiğine göre son dört sınıfta lâm (لِ) harfinden fî (فِي) harfine dönülmesi, onların sadakaya hak kazanmada daha önce zikredilenlerden daha köklü olduklarını bildirmek içindir; zira fî (فِي) harfi, onların sadakayı kuşattığını ve onun mahalli ile merkezi olduklarını hissettiren zarfiyet ifade eder. Buna göre lâm harfi sırf tahsis içindir. el-İntisâf'ta ise daha açık ve daha yakın başka bir sırrın bulunduğu belirtilmiştir ki o da şudur: İlk sınıflar, kendilerine verilmesi muhtemel olan şeyin bizzat mülkiyetine sahip olurlar ve onu mülk edinerek alırlar; bu sebeple lâm harfinin gelmesi onlara uygun düşmüştür. Son dört sınıfa gelince; onlar kendilerine yönlendirilen şeye bizzat malik olmazlar, hatta bu meblağ doğrudan onlara verilmez; bilakis onlarla ilgili maslahatlara sarf edilir. Nitekim köleler (er-rikâb) için sarf edilen malı bizzat mükâtep kölelerin efendileri yahut köle satıcıları kabzeder; dolayısıyla onların payı doğrudan ellerine verilmez ki onlara yönlendirilen şeye malik olduklarını hissettiren lâm harfiyle ifade edilsin; onlar yalnızca bu sarfın ve onunla ilgili maslahatların mahallidirler. Keza borçluların payı da bizzat kendilerine değil, zimmetlerinin kurtarılması için alacaklılarına sarf edilir. 'Allah yolunda' ifadesinde ise bu durum zaten açıktır. Yolcuya (ibnü's-sebîle) gelince, o sanki 'Allah yolunda' ifadesinin kapsamına dâhildi; her iki edattan da soyutlanmış olmakla birlikte hususiyetine dikkat çekmek üzere müstakil olarak zikredilmiştir.

وعطفه على المجرور باللام ممكن ولكن عطفه على القريب أقرب، وما أشار إليه من أن المكاتب لا يملك وإنما يملك المكاتب هو الذي أشار إليه بعض أصحابنا. ففي المحيط قالوا: إنه لا يجوز إعطاء الزكاة لمكاتب هاشمي لأن الملك يقع للمولى من وجه والشبهة ملحقة بالحقيقة في حقهم وفي البدائع ما هو ظاهر في أن الملك يقع للمكاتب وحينئذ فبقية الأربعة بالطريق الأولى.

Onun lâm ile mecrur olan kelimeye atfedilmesi mümkündür; ancak yakın olana atfedilmesi daha uygundur. Mükâtebin malik olamayacağına, ancak mükâtebe sahip olanın malik olacağına dair işaret ettiği husus, ashabımızdan bazılarının da işaret ettiği şeydir. Nitekim el-Muhît'te şöyle demişlerdir: Hâşimî olan bir mükâtebe zekât verilmesi caiz değildir; zira mülkiyet bir yönden efendiye ait olur ve şüphe onlar hakkında hakikat derecesine ilhak edilir. el-Bedâi'de ise mülkiyetin mükâtebe ait olduğunu açıkça gösteren ifadeler yer almaktadır; bu durumda diğer üç sınıf evleviyetle bu kabildendir.

والمشهور أن اللام للملك عند الشافعية وهو الذي يقتضيه مذهبهم حيث قالوا: لا بد من صرف الزكاة إلى جميع الأصناف إذا وجدت ولا تصرف إلى صنف مثلا ولا إلى أقل من ثلاثة من كل صنف بل إلى ثلاثة أو أكثر إذا وجد ذلك، وعندنا يجوز للمالك أن يدفع الزكاة إلى كل واحد منهم وله أن يقتصر على صنف واحد لأن المراد بالآية بيان الأصناف التي يجوز الدفع إليهم لا تعيين الدفع لهم، ويدل له قوله تعالى: وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ [البقرة: ٢٧١] وأنه ﷺ أتاه مال من الصدقة فجعله في صنف واحد وهو المؤلفة قلوبهم ثم أتاه مال آخر فجعله في الغارمين فدل ذلك على أنه يجوز الاقتصار على صنف واحد، ودليل جواز الاقتصار على شخص واحد منه أن الجمع المعرف بأل مجاز عن الجنس، فلو حلف لا يتزوج النساء ولا يشتري العبيد يحنث بالواحد فالمعنى في الآية أن جنس الصدقة لجنس الفقير، فيجوز الصرف إلى واحد لأن الاستغراق ليس بمستقيم، إذ يصير المعنى أن كل صدقة لكل فقير وهو ظاهر الفساد، وليس هناك معهود ليرتكب العهد، ولا يرد- خالعني على ما في يدي من الدراهم ولا شيء في يدها- فإنه يلزمها ثلاثة، ولو حلف لا يكلمه الأيام أو الشهور فإنه يقع على العشرة عند الإمام وعلى الأسبوع والسنة عند الإمامين لأنه أمكن العهد فلا يحمل على الجنس. فالحاصل أن حمل الجمع على الجنس مجاز وعلى العهد أو الاستغراق حقيقة، ولا مساغ للخلف إلا عند تعذر الأصل، وعلى هذا ينصف الموصى به لزيد والفقراء كالوصية لزيد وفقير.

Meşhur olan, Şâfiîler nezdinde lâm harfinin mülkiyet ifade ettiğidir; onların mezhebinin gerektirdiği de budur. Nitekim onlar şöyle demişlerdir: Mevcut bulundukları takdirde zekâtın bütün sınıflara sarf edilmesi zorunludur; örneğin tek bir sınıfa sarf edilemeyeceği gibi her sınıftan üçten daha azına da verilemez, aksine mevcut iseler üç veya daha fazlasına verilir. Bize göre ise mal sahibinin zekâtı bunlardan her birine vermesi caiz olduğu gibi tek bir sınıfla yetinmesi de caizdir; zira ayetten maksat kendilerine zekât verilmesi caiz olan sınıfları beyan etmektir, zekâtın mutlaka onlara verilmesini tayin etmek değildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } [el-Bakara: 271] “Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” kavli buna delalet etmektedir. Ayrıca Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadakadan bir mal gelmiş ve o bunu tek bir sınıfa, yani kalpleri ısındırılacak olanlara tahsis etmiş; sonra başka bir mal gelmiş ve onu da borçlulara tahsis etmiştir. Bu da tek bir sınıfla yetinmenin caiz olduğuna delalet etmiştir. Tek bir sınıftan tek bir şahısla yetinmenin cevazının delili ise elif-lâm ile marife kılınmış çoğulun (cins isminin) mecaz olarak cins ifade etmesidir; nitekim bir kimse kadınlarla evlenmeyeceğine veya köleleri satın almayacağına yemin etse, tek bir kadınla evlenmekle veya tek bir köle satın almakla yemini bozulur. Dolayısıyla ayetteki mana, sadaka cinsinin fakir cinsine ait olmasıdır; binaenaleyh tek bir ferde sarf edilmesi caiz olur; zira istiğrak (bütün fertleri kapsama) manası kastedilse bu tutarlı olmaz; çünkü o takdirde mana her sadakanın her fakire ait olması şeklini alır ki bunun batıllığı açıktır. Ahd-i zihnî veya ahd-i haricîye hamletmek için ortada bilinen muayyen bir şey de yoktur. Kadının 'Elimdeki dirhemler karşılığında beni boşa' deyip de elinde hiçbir şey bulunmaması durumunda kadına üç dirhemin lazım gelmesi meselesi buna itiraz teşkil etmez; zira bir kimse onunla 'günlerce' veya 'aylarca' konuşmayacağına yemin etse, bu İmam'a (Ebû Hanîfe'ye) göre on güne/aya, İmâmeyn'e göre ise bir haftaya ve bir yıla hamledilir; çünkü ahd manası mümkün olduğunda cins manasına hamledilmez. Hâsılı kelam, çoğulun cinse hamli mecaz, ahde veya istiğraka hamli ise hakikattir; asıl olan mana imkânsız olmadıkça bedel olan manaya gidilmez. Buna binaen, Zeyd'e ve fakirlere vasiyet edilen mal, tıpkı Zeyd'e ve bir fakire yapılan vasiyet gibi yarı yarıya paylaştırılır.

وما ذهبنا إليه هو المروي عن عمر وابن عباس رضي الله تعالى عنهم، وبه قال سعيد بن جبير وعطاء وسفيان الثوري وأحمد بن حنبل ومالك عليهم الرحمة وذكر ابن المنير أن جده أبا العباس أحمد بن فارس كان يستنبط من تغاير الحرفين المذكورين دليلا على أن الغرض بيان المصرف واللام لذلك فيقول: متعلق الجار الواقع خبرا عن الصدقات محذوف فإما أن يكون التقدير إنما الصدقات مصروفة للفقراء كما يقول مالك ومن معه أو مملوكة للفقراء كما يقول الشافعي لكن الأول متعين لأنه تقدير يكتفى به في الحرفين جميعا ويصح تعلق اللام وَفِي معا به فيصح

Bizim benimsediğimiz bu görüş Ömer ve İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhum'dan rivayet edilmiştir; Saîd b. Cübeyr, Atâ, Süfyân es-Sevrî, Ahmed b. Hanbel ve Mâlik —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— de bu görüşü benimsemişlerdir. İbnü'l-Münîr, dedesi Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Fâris'in zikredilen iki harfin farklılığından, maksadın sarf yerini beyan etmek olduğuna ve lâm harfinin de bunun için geldiğine delil çıkardığını zikretmiş ve şöyle demiştir: Sadakalar kelimesinin haberi konumunda olan harf-i cerin müteallakı (bağlantılı olduğu kelime) mahzuftur. Bu takdir ya Mâlik ve beraberindekilerin dediği gibi 'sadakalar ancak fakirlere sarf edilir (masrûfetün)' şeklinde ya da Şâfiî'nin dediği gibi 'fakirlerin mülküdür (memlûketün)' şeklinde olacaktır. Ancak birincisi taayyün eder; çünkü o, her iki harf için de yetip kâfi gelen bir takdirdir; hem lâm hem de fî (فِي) harfinin birlikte ona bağlanması sahih olur; binaenaleyh...

أن يقال: هذا الشيء مصروف في كذا ولكذا بخلاف تقدير مملوكة فإنه إنما يلتئم مع اللام وعند الانتهاء إلى فِي يحتاج إلى تقدير مصروفة ليلتئم بها فتقديره من الأول عام التعلق شامل الصحة متعين اهـ. وبالجملة لا يخفى قوة منزع الأئمة الثلاثة في الأخذ.

'Bu şey şuna ve şunun uğrunda sarf edilmiştir' denmesi sahih olur; 'mülküdür (memlûketün)' takdiri ise böyle değildir, zira bu sadece lâm ile uyuşur, fî (فِي) harfine gelindiğinde onunla uyuşması için 'sarf edilir (masrûfetün)' kelimesini takdir etmeye ihtiyaç duyulur; dolayısıyla baştan itibaren taalluku genel ve sıhhati kapsamlı olan bir takdirde bulunmak taayyün eder. [İktibas] bitti. Hâsılı, üç imamın benimsediği dayanağın kuvveti gizli değildir.

ولذا اختار بعض الشافعية ما ذهبوا إليه، وكان والد العلامة البيضاوي عمر بن محمد- وهو مفتي الشافعية في عصره- يفتي به فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ مصدر مؤكد لمقدر مأخوذ من معنى الكلام أي فرض لهم الصدقات فريضة، ونقل عن سيبويه أنه منصوب بفعله مقدرا أي فرض الله تعالى ذلك فريضة، واختار أبو البقاء كونه حالا من الضمير المستكن في قوله تعالى لِلْفُقَراءِ أي إنما الصدقات كائنة لهم حال كونها فريضة أي مفروضة، قيل: ودخلته التاء لإلحاقه بالأسماء كنطيحة وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوال الناس ومراتب استحقاقهم حَكِيمٌ لا يفعل إلا ما تقتضيه الحكمة من الأمور الحسنة التي من جملتها سوق الحقوق إلى مستحقيها وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنها نزلت في جماعة من المنافقين منهم الجلاس بن سويد بن صامت ورفاعة بن عبد المنذر ووديعة بن ثابت وغيرهم قالوا ما لا ينبغي في حقه ﵊ فقال رجل منهم: لا تفعلوا فإنا نخاف أن يبلغ محمدا ﷺ ما تقولون فيقع بنا. فقال الجلاس: بل نقول ما شئنا ثم نأتيه فيصدقنا بما نقول فإن محمدا ﷺ أذن، وفي رواية أذن سامعة، وعن محمد بن إسحاق أنها نزلت في رجل من المنافقين يقال له نبتل بن الحارث، وكان رجلا آدم أحمر العينين أسفع الخدين مشوه الخلقة وكان ينم حديث النبي ﷺ إلى المنافقين فقيل له: لا تفعل. فقال: إنما محمد ﷺ أذن من حدثه شيئا صدقه نقول شيئا ثم نأتيه ونحلف له فيصدقنا، وهو الذي

Bu sebeple Şâfiîlerden bazıları da onların gittiği görüşü tercih etmiştir; Nitekim Allâme el-Beyzâvî'nin babası Ömer b. Muhammed —ki kendi asrında Şâfiîlerin müftüsü idi— bu şekilde fetva verirdi. { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak”; kelamın manasından anlaşılan mahzuf bir fiilin tekit edici masdarıdır; yani 'Allah onlara sadakaları farz bir kılışla farz kıldı' demektir. Sîbeveyh'ten nakledildiğine göre bu, takdir edilen kendi fiiliyle mensuptur; yani 'Allah Teâlâ bunu farz bir kılışla farz kıldı' manasındadır. Ebü'l-Bekâ ise bunun { لِلْفُقَراءِ } kavlindeki müstetir zamirden hal olmasını tercih etmiştir; yani 'sadakalar ancak farz kılınmış (mefrûza) halde onlar içindir' demektir. Denildi ki: 'Natîha' kelimesinde olduğu gibi isimlere ilhak edilmek üzere sonuna te (ة) harfi dâhil olmuştur. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Ve Allah her şeyi bilendir”; insanların hallerini ve hak ediş mertebelerini bilir, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; hakları hak sahiplerine ulaştırmak gibi hikmetin gerektirdiği güzel işlerden başkasını yapmaz. { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ } “Onlardan kimi de peygamberi inciten ve 'O [her söylenene inanan] bir kulaktır' diyenlerdir”. İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den naklettiğine göre bu ayet, aralarında el-Cülâs b. Süveyd b. Sâmit, Rifâa b. Abdilmünzir ve Vedîa b. Sâbit'in de bulunduğu bir grup münafık hakkında inmiştir. Onlar o aleyhisselâm'ın hakkında yakışık almayan sözler sarf etmişlerdi; içlerinden bir adam: 'Bunu yapmayın, zira söylediklerinizin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıp da bizim başımıza bir iş açmasından korkarız' dedi. Bunun üzerine el-Cülâs: 'Aksine, dilediğimizi söyleriz, sonra da ona gidip söylediklerimizi tasdik ettiririz; çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bir kulaktır (her söylenene inanır)' dedi; bir rivayette ise 'işiten bir kulaktır' demiştir. Muhammed b. İshâk'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, N往前 b. el-Hâris (Nebtel b. el-Hâris) denilen münafıklardan bir adam hakkında inmiştir. O; esmer, kırmızı gözlü, yanağı lekeli/kızıl, çirkin yaratılışlı bir adamdı ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerini münafıklara laf taşıyarak aktarırdı. Kendisine 'Bunu yapma' denildiğinde: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ancak bir kulaktır; kim ona bir şey söylese onu tasdik eder. Biz bir şey söyleriz, sonra ona gidip yemin ederiz, o da bizi tasdik eder' demiştir. O, hakkında...

قال فيه النبي ﷺ: «من أراد أن ينظر إلى الشيطان فلينظر إلى نبتل بن الحارث»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kim şeytana bakmak isterse Nebtel b. el-Hâris'e baksın" buyurduğu kimsedir.

وأرادوا سوّد الله وجوههم وأصمهم وأعمى أبصارهم بقولهم أذن أنه ﵊ يسمع ما يقال له ويصدقه فيكون وصف أُذُنٌ بما يفيد ذلك في كلامهم كشفا له، وهي في الأصل اسم للجارحة، وإطلاقها على الشخص بالمعنى المذكور- كما يؤيده بعض الروايات- من باب المجاز المرسل على ما في المفتاح كإطلاق العين على ربيئة القوم حيث كانت العين هي المقصودة منه، وصرح غير واحد أن ذلك من إطلاق الجزء على الكل للمبالغة كقوله:

Onlar —Allah onların yüzlerini kara çıkarsın, onları sağır ve kör etsin— 'o bir kulaktır' sözleriyle onun aleyhisselâm kendisine söylenen her şeyi dinleyip tasdik ettiğini kastetmişlerdir; dolayısıyla sözlerindeki { أُذُنٌ } vasfı bunu ifade eden bir açıklama mesabesindedir. Kulak (üzün), aslında işitme organının adıdır. Şahsa mezkûr manada bunun ıtlak edilmesi —bazı rivayetlerin de desteklediği üzere— el-Miftâh'ta belirtildiği gibi mecâz-ı mürsel kabilindendir; tıpkı kavmin gözcüsüne, kendisinden asıl maksat göz olduğu için 'göz (ayn)' denilmesi gibi. Pek çok âlim ise bunun mübalağa kastıyla cüzün küll yerine ıtlak edilmesi kabilinden olduğunu açıkça belirtmiştir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

إذا ما بدت ليلى فكلي أعين ... وإن هي ناجتني فكلي مسامع

'Leylâ göründüğü vakit bütün bedenim baştan ayağa göz kesilir... / Ve eğer benimle fısıldaşırsa bütün bedenim kulak kesilir.'

وقيل: إنه مجاز عقلي كرجل عدل وفيه نظر، والمبالغة هنا على ما قيل في أنه يسمع كل قول باعتبار أنه يصدقه لا في مجرد السماع، وما قيل: إن مرادهم بكونه ﵊ أذنا تصديقه بكل ما يسمع من غير فرق بين ما يليق بالقبول لمساعدة أمارات الصدق له وبين ما لا يليق به فليس من قبيل إطلاق العين على الربيئة. ولذا جعله بعضهم من قبيل التشبيه بالأذن في أنه ليس فيه وراء الاستماع تمييز حق عن باطل ليس بشيء يعتد به وقيل: إنه على تقدير مضاف أي ذو أذن ولا يخفى أنه مذهب لرونقه، وجوز أن يكون أُذُنٌ صفة مشبهة من أذن يأذن إذنا إذا استمع وأنشد الجوهري لقعنب:

Bunun 'raculün adlün (adaletli adam / adaletin ta kendisi)' terkibinde olduğu gibi aklî mecaz olduğu da söylenmiştir; fakat bunda tereddüt vardır. Buradaki mübalağa, denildiğine göre, sırf işitmesinde değil, tasdik etmesi hasebiyle her sözü dinlemesindedir. Onların onun aleyhisselâm 'kulak' olmasından maksatlarının, doğruluk emarelerinin desteklemesi sebebiyle kabule layık olan ile layık olmayan arasında ayrım yapmaksızın duyduğu her şeyi tasdik etmesi olduğu yönündeki izaha gelince, bu durum gözcüye göz denilmesi kabilinden değildir. Bu sebeple bazılarının, onun salt dinlemenin ötesinde hakkı batıldan ayırt etme yeteneğine sahip olmaması yönüyle kulağa benzetilmesi kabilinden sayması itibar edilecek bir şey değildir. Bir muzâfın takdiriyle yani 'zû üzün (kulak sahibi / işiten)' manasında olduğu da söylenmiştir; ancak bunun ifadenin parlaklığını giderdiği gizli değildir. 'Üzün' kelimesinin, can kulağıyla dinledi manasındaki 'ezine ye'zenü iznen (أَذِنَ يَأْذَنُ إِذْنًا)' fiilinden sıfat-ı müşebbehe olması da caiz görülmüştür. el-Cevherî, Ka'neb'in şu beytini inşad etmiştir:

إن يسمعوا ريبة طاروا بها فرحا ... مني وما سمعوا من صالح دفنوا

'Benden şüpheli bir şey işitseler sevinçle ona doğru uçarlar... / Benden işittikleri hayırlı şeyleri ise gömerler.'

صم إذا سمعوا خيرا ذكرت به ... وإن ذكرت بشر عندهم أذنوا

'Bir hayır duyduklarında —ki onunla anılmışımdır— sağırdırlar... / Yanlarında bir şerle anılsam hemen kulak kesilirler.'

وعلى هذا هو صفة بمعنى سميع ولا تجوز فيه وما تأذى به النبي ﷺ يحتمل أن يكون ما قالوه في حقه ﵊ من سائر الأقوال الباطلة فيكون قوله سبحانه: وَيَقُولُونَ إلخ غير ما تأذى به. ويحتمل أن يكون

Buna göre bu, 'semî' (çok iyi işiten)' manasında bir sıfattır ve onda mecaz yoktur. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in incindiği şeyin, onun aleyhisselâm hakkında söyledikleri diğer batıl sözler olması muhtemeldir; bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَقُولُونَ } "ve derler..." kavli onun incindiği şeyin gayrısı olur. İncinmenin...

نفس قولهم «هو أذن» فيكون عطف تفسير ويُؤْذُونَ مضارع آذاه والمشهور في مصدره أذى وأذاة وأذية وجاء أيضا الإيذاء كما أثبته الراغب وقول صاحب القاموس ولا تقل إيذاء خطأ منه.

bizzat onların 'o bir kulaktır' sözleri olması da muhtemeldir; bu takdirde [ifade] tefsir atfı olur. { يُؤْذُونَ } kelimesi 'âzâhu (آذاه)' fiilinin muzarisidir; meşhur olan masdarı ezâ (أَذًى), ezât (أَذاة) ve eziyyet (أَذِيَّة) şeklindedir. Râgıb'ın da tespit ettiği üzere îzâ (إِيذاء) şeklinde de gelmiştir; Kāmus sahibinin 'îzâ deme' şeklindeki ifadesi ise onun bir hatasıdır.

قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ من قبيل رجل صدق فهو من إضافة الموصوف إلى الصفة للمبالغة في الجودة والصلاح كأنه قيل: نعم هو أذن ولكن نعم الأذن، ويجوز أن تكون الإضافة على معنى في أي هو أذن في الخير والحق وفيما يجب سماعه وقبوله وليس بأذن في غير ذلك، ويدل عليه قراءة حمزة «ورحمة» فيما يأتي بالجر عطفا على خير فإنه لا يحسن وصف الأذن بالرحمة ويحسن أن يقال أذن في الخير والرحمة، وهذا كما قال ابن المنير أبلغ أسلوب في الرد عليهم لأن فيه أطماعا لهم بالموافقة على مدعاهم ثم كر عليهم بحسم طمعهم وبت أمنيتهم وهو كالقول الموجب.

{ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “De ki: 'O, sizin için bir hayır kulağıdır'”; 'raculü sıdkın (doğru adam)' kabilinden olup iyilik ve salah hususunda mübalağa bildirmek için mevsun sıfata izafe edilmesidir; sanki şöyle denilmiştir: Evet, o bir kulaktır fakat ne güzel bir kulaktır! İzafetin fî (فِي) manasında olması da caizdir; yani o, hayırda, hakta, işitilmesi ve kabul edilmesi vacip olan şeylerde bir kulaktır, bunların dışındaki şeylerde kulak değildir. Gelecek kısımda Hamza'nın 'rahmet' kelimesini hayır kelimesine atıfla mecrur olarak okuması da buna delalet eder; zira kulağın rahmet ile vasıflanması güzel düşmez, fakat 'hayırda ve rahmette bir kulaktır' denilmesi güzel olur. İbnü'l-Münîr'in belirttiği gibi bu, onlara verilecek en beliğ reddiye üslubudur; zira bunda önce onların iddialarını kabul ediyormuş gibi onları ümitlendirme, ardından bu tamahlarını kesip beklentilerini kökünden yok ederek üzerlerine hücum etme vardır ki bu kavl-i mûceb (iddianın zıddını ispat) gibidir.

وقرأ نافع «أذن» بالتخفيف في الموضعين وقرأ «أذن» بالتنوين- فخير- صفة له بمعنى خير المشدد أو أفعل تفضيل أو مصدر وصف به للمبالغة أو بالتأويل المشهور، وقوله سبحانه: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ تفسير لكونه ﵊ أذن خير لهم، أي يصدق بالله تعالى لما قام عنده من الأدلة والآيات الموجبة لذلك، وكون ذلك صفة خير للمخاطبين كما أنه خير للعالمين مما لا يخفى وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ أي يصدقهم لما علم فيهم من الخلوص، والظاهر أن هذا مندرج في حيز التفسير لكن الغالب من المفسرين لم يبينوا وجهه كونه صفة خير للمخاطبين، نعم قال مولانا الشهاب:

Nâfi' her iki yerde de 'üzün' kelimesini [zâl harfini] tahfif ile (üzne şeklinde) okumuştur; 'üzünün' şeklinde tenvinle de okunmuştur ki buna göre 'hayrun' kelimesi şeddeli hayr manasında veya efdal-i tafdîl olarak yahut mübalağa için veya meşhur teville kendisiyle vasıflanmış bir masdar olarak onun sıfatı olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “O, Allah'a iman eder” kavli, onun aleyhisselâm onlar için bir hayır kulağı olmasının tefsiridir; yani bunu gerektiren deliller ve ayetler nezdinde sabit olduğu için Allah Teâlâ'yı tasdik eder. Bunun, âlemlere bir hayır olduğu gibi muhataplar için de bir hayır vasfı olduğu gizli değildir. { وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlere güvenir / onları tasdik eder”; yani onlardaki ihlası bildiği için onları tasdik eder. Zahir olan, bunun tefsir kapsamına dâhil olduğudur; fakat müfessirlerin çoğu bunun muhataplar için bir hayır vasfı oluşunun vechini açıklamamışlardır. Evet, Mevlânâ Şihâb şöyle demiştir:

إن المعنى هو أذن خير يسمع آيات الله تعالى ودلائله فيصدقها ويسمع قول المؤمنين فيسلمه لهم ويصدقهم به، وهو تعريض بأن المنافقين أذن شر يسمعون آيات الله تعالى ولا ينتفعون بها ويسمعون قول المؤمنين ولا يقبلونه، وأنه ﷺ لا يسمع قولهم إلا شفقة عليهم لا أنه يقبله لعدم تمييزه ﵊ كما زعموا، وبهذا يصح وجه التفسير فتدبر انتهى، ولا يخفى أن في إرادة هذا المعنى من هذا المقدار من الآية بعدا، وربما يقال: إن المراد أنه ﵊ يسمع قول المؤمنين الخلص ويصدقهم ولا يصدق المنافقين وإن سمع قولهم، وكون ذلك صفة خير للمخاطبين إما باعتبار أنه قد ينجر إلى إخلاصهم لما أن فيه انحطاط مرتبتهم عن مرتبة المخلصين وإما باعتبار أن تصديقه ﷺ للمؤمنين الخلص فيما يقولونه من الحق من متممات تصديقه آيات الله تعالى ولا شك في خيرية ذلك للمخاطبين بل ولغيرهم أيضا فليفهم.

'Manası şudur: O, Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve delillerini işitip tasdik eden, müminlerin sözünü işitip onlara teslim eden ve onları tasdik eden bir hayır kulağıdır. Bu ise münafıkların; Allah Teâlâ'nın ayetlerini işitip onlardan istifade etmeyen, müminlerin sözlerini işitip kabul etmeyen birer şer kulağı olduklarına; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ise onların iddia ettiği gibi temyiz kabiliyeti bulunmadığından aleyhisselâm değil, aksine sırf onlara olan şefkatinden ötürü sözlerini dinlediğine dair bir tarizdir (dokundurmadır). Tefsir vechi de bununla sahih olur, iyi düşün.' [İktibas] bitti. Ayetin bu miktarından bu mananın kastedilmesinde bir uzaklık bulunduğu gizli değildir. Şöyle de denilebilir: Kastedilen, o aleyhisselâm'ın ihlaslı müminlerin sözünü dinleyip onları tasdik ettiği, münafıkların ise sözlerini dinlese bile onları tasdik etmediğidir. Bunun muhataplar için bir hayır vasfı olması ise ya onların derecesinin muhlislerin derecesinden aşağıda oluşu sebebiyle neticede ihlasa yönelmelerine vesile olabilmesi itibarıyladır ya da onun sallallâhu aleyhi ve sellem muhlis müminleri söyledikleri hak hususunda tasdik etmesinin Allah Teâlâ'nın ayetlerini tasdik etmesini tamamlayan unsurlardan olması itibarıyladır; bunun muhataplar için ve hatta başkaları için de hayır olduğunda şüphe yoktur; iyi anlaşılsın.

والإيمان في قوله تعالى: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ بمعنى الاعتراف والتصديق كما أشرنا إليه ولذا عدي بالباء، وأما في قوله سبحانه: وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ فهو بمعنى جعلهم في أمان من التكذيب فاللام فيه مزيدة للتقوية لأنه بذلك المعنى متعد بنفسه كذا قيل، وفيه أن الزيادة لتقوية الفعل المتقدم على معموله قليلة. وقال الزمخشري: إنه قصد من الإيمان في الأول التصديق بالله تعالى الذي هو نقيض الكفر فعدي بالباء الذي يتعدى بها الكفر حملا للنقيض على النقيض، وقصد من الإيمان في الثاني السماع من المؤمنين وأن يسلم لهم ما يقولونه ويصدقهم لكونهم صادقين عنده فعدي باللام ألا ترى إلى قوله سبحانه: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ [يوسف: ١٧] حيث عدي الإيمان فيه باللام لأنه بمعنى التسليم لهم، وظاهر هذا أن اللام ليست مزيدة للتقوية كما في الأول، وكلام بعضهم يشعر ظاهره بزيادتها، وقوله سبحانه: وَرَحْمَةٌ عطف على أُذُنُ خَيْرٍ أي وهو رحمة، وفيه الاخبار بالمصدر والكلام في ذلك معلوم لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ أي للذين أظهروا الإيمان حيث يقبله منهم لكن لا تصديقا لهم في ذلك بل رفقا بهم وترحما عليهم ولا يكشف أسرارهم ولا يهتك أستارهم.

Allah Teâlâ'nın: { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } kavlindeki iman, işaret ettiğimiz üzere ikrar ve tasdik manasındadır; bu sebeple bâ (بِ) harfi ile müteaddi olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } kavline gelince, bu onları yalanlamaktan güvende kılmak manasındadır; dolayısıyla buradaki lâm (لِ) harfi tekit için zâiddir, zira bu manada fiil bizzat müteaddidir; böyle denilmiştir. Ancak ma'mûlünden önce gelen fiili pekiştirmek için harf-i cerin zâid kılınmasının az rastlanır bir durum olduğu itirazı yapılmıştır. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Birincideki imandan maksat küfrün zıddı olan Allah Teâlâ'yı tasdiktir; bu sebeple zıddın zıdda hamledilmesi kabilinden, küfür fiilinin müteaddi olduğu bâ harfi ile müteaddi kılınmıştır. İkincideki imandan maksat ise müminleri dinlemek, söylediklerini onlara teslim etmek ve kendi katında doğru sözlü oldukları için onları tasdik etmektir; bu sebeple lâm ile müteaddi kılınmıştır. Yüce Allah'ın: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَلَوْ كُنَّا صادِقِينَ } [Yûsuf: 17] “Biz doğru söylesek de sen bize inanacak değilsin” kavline baksana; oradaki iman onlara teslimiyet göstermek manasında olduğu için lâm ile müteaddi kılınmıştır. Bunun zahirine göre lâm, birincide olduğu gibi tekit için zâid değildir; bazılarının sözünün zahiri ise onun zâid olduğunu hissettirmektedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَرَحْمَةٌ } kavli { أُذُنُ خَيْرٍ } üzerine matuftur; yani 've o bir rahmettir' demektir. Bunda masdar ile haber verme vardır ve buna dair izah malumdur. { لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “içinizden iman edenler için”; yani imanı açığa vuranlar içindir; zira [Resûlullah] bunu onlardan kabul eder, fakat bu hususta onları tasdik ettiği için değil, aksine onlara bir lütuf ve bir merhamet olarak kabul eder, onların sırlarını açığa çıkarmaz ve örtülerini yırtmaz.

وظاهر كلام الخازن أن المراد من الذين آمنوا المخلصون وذكر مِنْكُمْ باعتبار أن المنافقين كانوا يزعمون أنهم مؤمنون والحق حمل ذلك على المنافقين وإسناد الإيمان إليهم بصيغة الفعل بعد نسبته إلى المؤمنين

el-Hâzin'in sözünün zahirine göre iman edenlerden maksat muhlis kimselerdir; { مِنْكُمْ } 'içinizden' ifadesinin zikredilmesi ise münafıkların kendilerinin mümin olduğunu iddia etmeleri itibarıyladır. Hak olan ise bunun münafıklara hamledilmesidir; nitekim ihlaslı müminlere...

المخلصين بصيغة الفاعل المنبئة عن الرسوخ والاستمرار للإيذان بأن إيمانهم أمر حادث ما له من قرار ولعل العدول عن- رحمة- لكم إلى ما ذكر للإشارة إلى ذلك. وقرأ ابن أبي عبلة «رحمة» بالنصب على أنه مفعول له لفعل مقدر دل عليه أُذُنُ خَيْرٍ أي يأذن لكم ويسمع رحمة وجوز عطفه على آخر مقدر أي تصديقا لهم ورحمة لكم وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ أي بأي نوع من الإيذاء كان وفي صيغة الاستقبال المشعرة بترتب الوعيد على الاستمرار على ما هم عليه إشعار بقبول توبتهم لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي بسبب ذلك كما ينبىء عنه بناء الحكم على الموصول وجملة الموصول وخبره مسوق من قبله ﷿ على نهج الوعيد غير داخل تحت الخطاب وفي تكرير الإسناد بإثبات العذاب الأليم لهم ثم جعل الجملة خبرا ما لا يخفى من المبالغة وإيراده ﵊ بعنوان الرسالة مع الإضافة إلى الاسم الجليل لغاية التعظيم والتنبيه على أن أذيته ﵊ راجعة إلى جنابه ﷿ موجبة لكمال السخط والغضب منه سبحانه. وذكر بعضهم أن الإيذاء لا يختص بحال حياته ﷺ بل يكون بعد وفاته ﷺ أيضا وعدوا من ذلك التكلم في أبويه ﷺ بما لا يليق وكذا إيذاء أهل بيته رضي الله تعالى عنهم كإيذاء يزيد عليه ما يستحق لهم وليس بالبعيد يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ الخطاب للمؤمنين وكان المنافقون يتكلمون بما لا يليق ثم يأتونهم فيعتذرون إليهم ويؤكدون معاذيرهم بالأيمان ليعذروهم ويرضوا عنهم. أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة قال:

rüsuh ve devamlılık bildiren ism-i fâil kalıbıyla iman nispet edildikten sonra bunlara fiil kalıbıyla imanın nispet edilmesi, onların imanının kökü ve sebatı olmayan sonradan çıkma bir şey olduğunu bildirmek içindir; 'rahmeten leküm (sizin için bir rahmettir)' ifadesinden zikredilen şekle dönülmesi de belki buna işaret etmek içindir. İbn Ebî Able 'rahmeten' kelimesini, { أُذُنُ خَيْرٍ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef'ûlün leh'i olarak nasb ile okumuştur; yani 'size kulak verir ve bir rahmet olarak dinler' demektir; takdir edilen başka bir kelimeye atfedilmesi de caiz görülmüştür; yani 'onları tasdik etmek ve sizin için bir rahmet olmak üzere' demektir. { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitenler ise”; yani hangi türden olursa olsun herhangi bir eziyetle incitenler. Tehdidin bulundukları hal üzere devam etmelerine terettüp ettiğini hissettiren istikbal (muzari) kalıbında, onların tövbelerinin kabul edileceğine dair bir işaret vardır. { لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlar için can yakıcı bir azap vardır”; yani hükmün ism-i mevsûle bağlanmasının hissettirdiği üzere bu incitmeleri sebebiyledir. Mevsûl ve haberinden oluşan cümle, Cenâb-ı Hak tarafından bir tehdit üslubuyla sevk edilmiştir ve hitabın altına dâhil değildir. Onlara önce acıklı bir azabın ispat edilip ardından cümlenin haber kılınması suretiyle isnadın tekrar edilmesinde mübalağanın varlığı gizli değildir. Yüce isme izafe edilerek onun aleyhisselâm 'risalet' unvanıyla zikredilmesi ise son derece tazim içindir ve ona aleyhisselâm yapılan eziyetin bizzat Cenâb-ı Hakk'ın zâtına raci olduğuna, O'ndan سبحانه tam bir gazap ve öfkeyi gerektirdiğine dikkat çekmek içindir. Bazıları incitmenin onun sallallâhu aleyhi ve sellem hayatıyla sınırlı olmadığını, vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra da olacağını zikretmiş ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem anne-babası hakkında layık olmayan sözler sarf etmeyi ve keza Yezîd'in —müstahak olduğu üzere— yaptığı gibi Ehl-i Beyt'ini radıyallâhu teâlâ anhum incitmeyi bundan saymışlardır; bu da uzak bir ihtimal değildir. { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler”; hitap müminleredir. Münafıklar yakışık almayan sözler söyler, sonra müminlere gelip onlardan özür diler ve kendilerini mazur görüp kendilerinden razı olsunlar diye mazeretlerini yeminlerle pekiştirirlerdi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

ذكر لنا أن رجلا من المنافقين قال: والله إن هؤلاء لخيارنا وأشرافنا ولئن كان ما يقول محمد ﷺ حقا لهم شر من الحمر، فسمعها رجل من المسلمين فقال: والله إن ما يقول محمد ﷺ لحق ولأنت شر من الحمار، فسعى بها الرجل إلى نبي الله ﷺ فأخبره فأرسل إلى الرجل فدعاه فقال: ما حملك على الذي قلت؟ فجعل يلتعن ويحلف بالله تعالى ما قال ذلك وجعل الرجل المسلم يقول: اللهم صدق الصادق وكذب الكاذب فأنزل سبحانه في ذلك: يَحْلِفُونَ إلخ أي يحلفون لكم أنهم ما قالوا ما نقل عنهم مما يورث أذاة النبي ﷺ ليرضوكم بذلك. وعن مقاتل والكلبي أنها نزلت في رهط من المنافقين تخلفوا عن غزوة تبوك فلما رجع رسول الله ﷺ منها أتوا المؤمنين يعتذرون إليهم من تخلفهم ويعتلون ويحلفون.

Bize anlatıldığına göre münafıklardan bir adam şöyle dedi: 'Vallahi şunlar bizim hayırlılarımız ve eşrafımızdır; eğer Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği hak ise bunlar eşeklerden daha şerlidirler.' Müslümanlardan bir adam bunu işitti ve: 'Vallahi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği elbette haktır ve sen kesinlikle eşekten daha şerlisin!' dedi. Adam hemen Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e koşup durumu haber verdi; o da o adama haber gönderip çağırdı ve: 'Seni bu söylediğin söze sevk eden nedir?' buyurdu. Adam lanetleşmeye ve o sözü söylemediğine dair Allah Teâlâ'ya yemin etmeye başladı; Müslüman adam ise: 'Allahım! Doğru söyleyeni tasdik et, yalancıyı da yalanla!' diyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta { يَحْلِفُونَ } “Yemin ederler...” ayetini indirdi; yani bununla sizi razı etmek için, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet veren ve kendilerinden nakledilen o sözleri söylemediklerine dair size yemin ederler. Mukâtil ve el-Kelbî'den nakledildiğine göre bu ayet, Tebük Gazvesi'nden geri kalan bir grup münafık hakkında inmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oradan döndüğünde, geri kalmalarından ötürü müminlerden özür dilemek, mazeretler uydurmak ve yemin etmek üzere onlara gelmişlerdi.

وأنكر بعضهم هذا مقتصرا على الأول ولعله رأى ذلك أوفق بالمقام، وإنما أفرد إرضاءهم بالتعليل مع أن عمدة أغراضهم إرضاء الرسول لله للإيذان بأن ذلك بمعزل عن أن يكون وسيلة لإرضائه ﵊ وأنه ﷺ إنما لم يكذبهم رفقا بهم وسترا لعيوبهم لا عن رضى بما فعلوا وقبول قلبي لما قالوا وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ أي أحق بالإرضاء من غيره ولا يكون ذلك إلا بالطاعة والموافقة لأمره وإيفاء حقوقه ﵊ في باب الإجلال والإعظام حضورا وغيبة، وأما الأيمان فإنما يرضى بها من انحصر طريق علمه في الأخبار إلى أن يجيء الحق ويزهق الباطل، والجملة في موضع الحال من ضمير يَحْلِفُونَ والمراد ذمهم بالاشتغال فيما لا يعنيهم والإعراض عما يهمهم ويجديهم.

Bazıları ise ilk rivayetle yetinerek bunu inkâr etmişlerdir; muhtemelen bunun makama daha uygun olduğunu görmüşlerdir. Asıl gayeleri Resûlullah'ı razı etmek olduğu halde sadece onları razı etmenin illet olarak müstakil kılınması, bunun onun aleyhisselâm rızasını kazanmaya bir vesile olmaktan son derece uzak olduğunu; onun da sallallâhu aleyhi ve sellem yaptıklarından razı olduğu ve söylediklerini kalben kabul ettiği için değil, sırf onlara lütufta bulunmak ve kusurlarını örtmek için onları yalanlamadığını bildirmek içindir. { وَاللَّهُ وَرسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır”; yani başkalarından ziyade razı edilmeye daha layıktırlar. Bu da ancak itaatle, O'nun emrine muvafakatle ve huzurda da gıyapta da onun aleyhisselâm tazim ve hürmet konusundaki haklarını eksiksiz yerine getirmekle olur. Yeminlere gelince, hak gelip batıl yok oluncaya kadar ancak bilgi edinme yolu salt haberlere münhasır olan kimseler onlarla tatmin olup razı olur. Bu cümle { يَحْلِفُونَ } kavlindeki zamirden hal konumundadır; kastedilen ise kendilerini ilgilendirmeyen şeylerle meşgul olmaları, kendileri için önemli ve faydalı olan şeyden ise yüz çevirmeleri sebebiyle onları yermektir.

وتوحيد الضمير في يُرْضُوهُ مع أن الظاهر بعد العطف بالواو التثنية لأن إرضاء الرسول ﵊ لا ينفك عن إرضاء الله تعالى ومَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النساء: ٨٩] فلتلازمهما جعلا كشيء واحد فعاد إليهما الضمير المفرد، أو لأن الضمير مستعار لاسم الإشارة الذي يشار به إلى الواحد والمتعدد بتأويل المذكور، وإنما لم يثن تأدبا لئلا يجمع بين الله تعالى وغيره في ضمير تثنية: وقد نهي عنه على كلام فيه، أو لأنه عائد إلى رسوله والكلام جملتان حذف خبر الأولى لدلالة خبر الثانية عليه كما في قوله:

Vav ile atfedildikten sonra zahir olan tesniye (ikil) zamir getirilmesi iken { يُرْضُوهُ } kavminde zamirin müfret kılınması; Resûl'ün aleyhisselâm razı edilmesinin Allah Teâlâ'nın razı edilmesinden ayrı düşünülemeyeceğinden ve { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } [en-Nisâ: 80] “Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” fehvasınca aralarındaki ayrılmaz bağlılıktan ötürü tek bir şey gibi kılınmalarındandır; bu sebeple ikisine tekil zamir raci olmuştur. Yahut zamir, 'mezkûr (zikredilen)' teviliyle tekile ve çoğula işaret edilen işaret ismi yerine eğreti olarak kullanılmıştır. Allah Teâlâ ile başkasını tesniye zamirinde bir araya getirmemek suretiyle edebin gözetilmesi için tesniye kılınmamıştır; nitekim bu hususta bir tartışma bulunmakla beraber bu nehyedilmiştir. Yahut zamir O'nun Resûlü'ne racidir ve kelam iki cümledir; şairin şu sözünde olduğu gibi, ikincinin haberi birincinin haberine delalet ettiği için birincinin haberi hazfedilmiştir:

نحن بما عندنا وأنت بما ... عندك راض والرأي مختلف

'Biz elimizdekiyle razıyız, sen de elindekiyle / Razısın; oysa görüşler farklı farklıdır.'

أو إلى الله تعالى على أن المذكور خبر الجملة الأولى وخبر الجملة الثانية محذوف، واختار الأول في مثل ذلك التركيب سيبويه لقرب ما جعل المذكور خبرا له مع السلامة من الفصل بين المبتدأ والخبر، واختار الثاني المبرد للسبق، وقيل: إن الضمير للرسول ﵊ والخبر له لا غير ولا حذف في الكلام لأن الكلام في إيذاء الرسول ﵊ وإرضائه فيكون ذكر الله تعالى تعظيما له ﵊ وتمهيدا فلذا لم يخبر عنه وخص الخبر بالرسول ﷺ، ونظيره قوله تعالى: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ [النور: ٥١] ولا يخفى أن اعتبار الأخبار عن المعطوف وعدم اعتبار خبر للمبتدأ المعطوف عليه أصلا مع أنه المستقل في الابتداء في غاية الغرابة، والفرق بين الآيتين مثل الشمس ظاهر إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ جواب الشرط محذوف يدل عليه ما قبله أي إن كانوا مؤمنين إيمانا صادقا في الظاهر والباطن فليرضوا الله تعالى ورسوله ﵊ بما ذكر فإنهما أحق بالإرضاء أَلَمْ يَعْلَمُوا أي أولئك المنافقون، والاستفهام للتوبيخ على ما أقدموا عليه من العظيمة مع علمهم بما سمعوا من الرسول ﷺ بوخامة عاقبتها. وقرىء «تعلموا» بالتاء على الالتفات لزيادة التقريع والتوبيخ إذا كان الخطاب للمنافقين لا للمؤمنين كما قيل به. وفي قراءة «ألم تعلم» والخطاب إما للنبي ﷺ أو لكل واقف عليه، والعلم يحتمل أن يكون المتعدي لمفعولين وأن يكون المتعدي لواحد أَنَّهُ أي الشأن مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أي يخالف أمر الله وأمر رسوله ﵊، وأصل المحادة مفاعلة من الحد بمعنى الجهة والجانب كالمشاقة من الشق والمعاداة من العدوة بمعناه أيضا فإن كل واحد من مباشري كل من الأفعال المذكورة في حد وشق وعدوة غير ما عليه صاحبه، ويحتمل أن تكون من الحد بمعنى المنع، ومَنْ شرطية جوابها قوله سبحانه: فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ على أن خبره محذوف أي فحق أن له نار جهنم، وقدر ذلك لأن جواب الشرط لا يكون إلا جملة وأن المفتوحة مع ما في حيزها مفرد تأويلا. وقدر مقدما لأنها لا تقع في ابتداء الكلام كالمكسورة، وجوز أن يكون المقدر خبرا أي الأمر أن له إلخ، وقيل: المراد فله نار جهنم وأن تكرير أن في قوله سبحانه: أَنَّهُ توكيدا قيل: وفيه بحث لأنه لو كان المراد فله وأن توكيدا لكان نار جهنم مرفوعا ولم يعمل أن فيه، ولما فصل بين المؤكد والمؤكد بجملة الشرط، ولما وقع أجنبي بين فاء الجزاء وما في حيزه. وأجيب بأنه ليس من باب التوكيد اللفظي بل التكرير لبعد العهد وهو من باب التطرية ومثل ذلك لا يمنع العمل ودخول الفاء. ونظيره قوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ وقوله:

Veya zikredilenin birinci cümlenin haberi olması ve ikinci cümlenin haberinin hazfedilmesi esasına göre [zamir] Allah Teâlâ'ya racidir. Bu tür bir terkipte Sîbeveyh, müpteda ile haber arasının ayrılmasından uzak kalarak zikredilenin kendisine haber kılındığı kelimenin yakınlığı sebebiyle birinci görüşü tercih etmiştir; el-Müberred ise öncelik sebebiyle ikinci görüşü tercih etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Zamir Resûl'e aleyhisselâm aittir ve haber de sadece onundur; kelamda hiçbir hazif yoktur, çünkü kelam Resûl'ü aleyhisselâm incitmek ve onu razı etmek hakkındadır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın zikredilmesi ona aleyhisselâm bir tazim ve bir mukaddime mahiyetindedir, bu sebeple O'ndan haber verilmemiş ve haber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } [en-Nûr: 48 / 51] “Aralarında hüküm versin diye Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman...” kavlidir. Ancak matuftan haber verilip de bidayette müstakil olan matuf aleyh olan müptedaya asla haber takdir edilmemesinin son derece garip olduğu gizli değildir; iki ayet arasındaki fark ise güneş gibi zahirdir. { إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin kimseler iseler”; şartın cevabı mahzuftur ve öncesi buna delalet eder; yani şayet zahiren ve batınen sadık bir imanla inanmış müminler iseler, zikredilen veçhile Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü aleyhisselâm razı etsinler; zira razı edilmeye onlar daha layıktır. { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi ki”; yani o münafıklar. İstifham, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den akıbetinin vehametini işittikleri halde bildikleri bu büyük cürme cüret etmelerinden ötürü bir kınama (tevbih) içindir. Kınama ve azarlamayı artırmak üzere iltifat yoluyla —şayet hitap söylendiği gibi müminlere değil de münafıklara ise— te (ت) harfi ile 'ta'lemû (bilmediniz mi)' şeklinde de okunmuştur. 'Elem ta'lem' kıraatinde ise hitap ya Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ya da bu ayete vakıf olan herkesedir. 'İlim' fiilinin iki mef'ûle müteaddi olması da tek mef'ûle müteaddi olması da muhtemeldir. { أَنَّهُ } “şüphesiz şu bir gerçektir ki”; yani mesele şudur: { مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse”; yani kim Allah'ın emrine ve Resûlü'nün aleyhisselâm emrine muhalefet ederse. Muhâddenin aslı, 'yan ve taraf' manasındaki 'hadd' kelimesinden mufâale babıdır; tıpkı 'şakk' kelimesinden 'müşâkka' ve aynı manadaki 'udve' kelimesinden 'muâdât' gibi. Zira mezkûr fiilleri işleyenlerin her biri, arkadaşının bulunduğu taraftan başka bir sınırda (hadd), yarıktadır (şakk) veya taraftadır (udve). 'Men' (engelleme) manasındaki hadd kökünden olması da muhtemeldir. 'Men' şartiyedir, cevabı ise Yüce Allah'ın: { فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } kavlidir; bu da haberi mahzuf olmak üzere 'muhakkak ki cehennem ateşi onun hakkıdır' takdirindedir. Böyle takdir edilmiştir; çünkü şartın cevabı ancak bir cümle olur, fetha ile okunan 'enne' ise sılasıyla birlikte tevil bakımından müfrettir. Başa takdir edilmiştir; çünkü kesreli olan 'inne' gibi kelamın başında yer almaz. Takdir edilen kelimenin haber olması da caiz görülmüştür; yani 'mesele şudur ki onun için cehennem ateşi vardır' demektir. 'Muhakkak ki onun için cehennem ateşi vardır' manasında olduğu ve Cenâb-ı Hakk'ın { أَنَّهُ } kavlindeki 'enne'nin tekit için tekrar edildiği de söylenmiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Bunda tereddüt vardır; çünkü eğer maksat 'felehû' olup 'enne' de tekit olsaydı, 'nâru cehenneme' kelimesi merfû olurdu ve 'enne' onda amel etmezdi; ayrıca müekked ile müekkid arasına şart cümlesiyle fasıla girmezdi ve ceza fâ'sı ile onun sılası arasına ecnebi bir kelime girmiş olmazdı. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu lafzî tekit kabilinden değil, aradaki mesafenin uzaması sebebiyle tekrar kabilindendir ki bu da kelamı tazeleme (tatrîye) kabilindendir; böylesi durumlar amele ve fâ harfinin dâhil olmasına engel teşkil etmez. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } [en-Nahl: 119] kavli ile şairin şu sözüdür:

لقد علم الحي اليمانون أنني ... إذا قلت أما بعد أني خطيبها

'Muhakkak ki Yemenli kabile bilmiştir ki ben... / 'Ammâ ba'dü' dediğim vakit onun hatibiyimdir.'

وكم وكم وجعل الآية من هذا الباب نقله سيبويه في الكتاب عن الخليل وهو- هو- وليس «زعم» في كلامه تمريضا له لأنه عادته في كل ما نقله كما بينه شراحه وجوز أن يكون معطوفا على أَنَّهُ وجواب الشرط محذوف أي ألم يعلموا أنه من يحادد الله ورسوله يهلك فإن له إلخ. وحاصله ألم يعلموا هذا وهذا عقيبه ولا يخفى بعده مع أن أبا حيان قال: إنه لا يصح لأنهم نصوا على أن حذف الجواب إنما يكون إذا كان فعل الشرط ماضيا أو مضارعا مجزوما بلم وما هنا ليس كذلك. وتعقبه بعضهم بأن ما ذكره ليس متفقا عليه فقد نص ابن هشام على خلافه فكأنه شرط للأكثرية، والقول بأن حق العطف فيما ذكر أن يكون بالواو قال فيه الشهاب ليس بشيء إلا أن استحقاقه النار بسبب المحادة بلا شبهة، وقرىء «فإن» بالكسر ولا يحتاج إلى توجيه لظهوره، وقوله سبحانه: خالِداً فِيها حال مقدرة

[Bu minvalde] daha nicesi [vardır]. Ayetin bu babdan (kuraldan) sayılmasını Sîbeveyh el-Kitâb'da el-Halîl'den nakletmiştir ki o, zaten o'dur [bu ilmin tartışmasız otoritesidir]. Sîbeveyh'in sözündeki 'zeame' (ileri sürdü) ifadesi, onu zayıf sayma (temriz) amacı taşımaz; zira şârihlerinin de açıkladığı üzere naklettiği her şeyde bu onun genel âdetidir. [Cümlenin] { أَنَّهُ } ifadesine matuf olması ve şartın cevabının hazfedilmiş bulunması da caiz görülmüştür; yani: [Gerekçe takdiren,] 'Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır koyup muhalefet ederse helak olur; şüphesiz onun için...' şeklindedir. Bunun özeti şudur: 'Bunu ve onun akabinde geleni bilmediler mi?' [Ancak bu tevilin] uzaklığı gizli değildir. Bununla birlikte Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bu [görüş] sahih değildir; çünkü onlar (nahivciler), cevap cümlesinin hazfedilmesinin ancak şart fiilinin mazi veya 'lem' ile meczum muzari olması halinde mümkün olacağını açıkça belirtmişlerdir; buradaki ise böyle değildir.' Bazıları ise ona şöyle itiraz etmiştir: Zikrettiği husus üzerinde ittifak edilmiş bir mesele değildir; nitekim İbn Hişâm bunun aksini açıkça ifade etmiştir; dolayısıyla bu, [mutlak değil] çoğunluğa matuf bir şart gibidir. Zikredilen yerde atfın hakkının 'vav' ile olması gerektiği şeklindeki iddiaya gelince, eş-Şihâb bu hususta şöyle demiştir: Muhalefet sebebiyle cehennemin hak edilişinin şüphesiz oluşu hariç, [bu iddia] kayda değer bir şey değildir. «فَإِنَّ» (Feinne) [hemzenin] kesresiyle de okunmuştur ve [anlamının] açıklığı sebebiyle izaha ihtiyaç duymaz. Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın { خَالِدًا فِيهَا } “Orada ebedî kalıcı olarak” buyruğu ise mukadder bir haldir (hâl-i mukadderedir);

من الضمير المجرور إن اعتبر في الظرف ابتداء الاستقرار وحدوثه وأنه اعتبر مطلق الاستقرار فالأمر واضح ذلِكَ أي ما ذكر من العذاب الْخِزْيُ الْعَظِيمُ أي الذل والهوان المقارن للفضيحة، ولا يخفى ما في الحمل من المبالغة، والجملة تذييل لما سبق يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ أي من أن تنزل. ويجوز أن يكون يحذر متعديا بنفسه كما يدل عليه ما أنشد سيبويه من قوله:

şayet zarfta istikrarın başlangıcı ve meydana gelişi kabul edilirse mecrur zamirden haldir; şayet mutlak istikrar kabul edilirse durum zaten açıktır. { ذلِكَ } “İşte bu”; yani mezkûr azap, { الْخِزْيُ الْعَظِيمُ } “büyük bir rezilliktir”; yani rüsvaylıkla birlikte olan zillet ve aşağılanmadır. Bu yüklemede (hamlde) bulunan mübalağa gizli değildir; cümle ise daha önce geçenlere bir fezlekedir (taziyldir). { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ } “Münafıklar indirilmesinden çekinirler”; yani indirilmesinden (min en tünezzele). 'Yahzeru' fiilinin, Sîbeveyh'in şu beyitten inşad ettiği gibi bizzat müteaddi olması da caizdir:

حذر أمورا لا تضير وآمن ... ما ليس ينجيه من الأقدار

'Zarar vermeyecek şeylerden sakınır da / Kendisini kaderlerden kurtarmayacak şeylerden emin olur.'

وأنكر المبرد كونه متعديا لأن الحذر من هيئات النفس كالفزع، والبيت قيل: إنه مصنوع، ورد ما قاله المبرد بأن من الهيئات ما يتعدى كخاف وخشي فما ذكره غير لازم عَلَيْهِمْ أي في شأنهم فإن ما نزل في حقهم نازل عليهم، وهذا إنما يحتاج إليه إذا كان الجار والمجرور متعلقا بتنزل، وأما إذا كان متعلقا بمقدور وقع صفة لقوله سبحانه:

el-Müberred korku ve ürküntü (feza') gibi sakınmanın (hazr) da nefsin hallerinden/heyetlerinden olması sebebiyle müteaddi oluşunu inkâr etmiştir; beytin ise uydurma olduğu söylenmiştir. el-Müberred'in söylediği ise, nefsin hallerinden 'hâfe (korktu)' ve 'haşiye (çekindi)' gibi müteaddi olanların da bulunması sebebiyle reddedilmiştir; dolayısıyla zikrettiği husus zorunlu değildir. { عَلَيْهِمْ } “kendileri aleyhine”; yani kendi haklarında; zira onların hakkında inen şey onların aleyhine inmiş demektir. Bu izaha ancak car ve mecrurun 'tünezzele' fiiline müteallik olması durumunda ihtiyaç duyulur. Cenâb-ı Hakk'ın kavline sıfat olan mukadder bir kelimeye taalluk etmesi durumunda ise:

سُورَةٌ كما قيل أي تنزل سورة كائنة عليهم من قولهم: هذا لك وهذا عليك فلا كما لا يخفى إلا أنه خلاف الظاهر جدا. والظاهر تعلق الجار بما عنده، وصفة سورة بقوله تعالى شأنه: تُنَبِّئُهُمْ أي المنافقين بِما فِي قُلُوبِهِمْ من الأسرار الخفية فضلا عما كانوا يظهرونه فيما بينهم خاصة من أقاويل الكفر والنفاق، والمراد أنها تذيع ما كانوا يخفونه من أسرارهم فينتشر فيما بين الناس فيسمعونها من أفواه الرجال مذاعة فكأنها تخبرهم بها وإلا فما في قلوبهم معلوم لهم والمحذور عندهم إطلاع المؤمنين عليه لهم، وقيل: المراد تخبرهم بما في قلوبهم على وجه يكون المقصود منه لازم فائدة الخبر وهو علم الرسول ﵊ به، وقيل: المراد بالتنبئة المبالغة في كون السورة مشتملة على أسرارهم كأنها تعلم من أحوالهم الباطنة ما لا يعلمونه فتنبئهم بها وتنعى عليهم قبائحهم، وجوز أن يكون الضميران الأولان للمؤمنين والثالث للمنافقين، وتفكيك الضمائر ليس بممنوع مطلقا بل هو جائز عند قوة القرينة وظهور الدلالة عليه كما هنا، أي يحذر المنافقون أن تنزل على المؤمنين سورة تخبرهم بما في قلوب المنافقين وتهتك عليهم أستارهم وتفشي أسرارهم، وفي الأخبار عنهم بأنهم يحذرون ذلك إشعار بأنهم لم يكونوا على بت في أمر الرسول ﵊. وقال أبو مسلم: كان إظهار الحذر بطريق الاستهزاء فإنهم كانوا إذا سمعوا رسول الله ﷺ يذكر كل شيء ويقول: إنه بطريق الوحي يكذبونه ويستهزئون به لقوله سبحانه: قُلِ اسْتَهْزِؤُا فإنه يدل على أنه وقع منهم استهزاء بهذه المقالة. والأمر للتهديد والقائلون بما تقدم قالوا: المراد نافقوا لأن المنافق مستهزىء وكما جعل قولهم: آمنا وما هم بمؤمنين مخادعة في البقرة جعل هنا استهزاء، وقيل: إن يَحْذَرُ خبر في معنى الأمر أي ليحذر. وتعقب بأن قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ ينبو عنه نبوة إلا أن يراد ما يحذرون بموجب هذا الأمر وهو خلاف الظاهر، وكان الظاهر أن يقول: إن الله منزل سورة كذلك أو منزل ما تحذرون لكن عدل منه إلى ما في النظم الكريم للمبالغة إذ معناه مبرز ما تحذرونه من إنزال السورة، أو لأنه أعم إذ المراد مظهر كل ما تحذرون ظهوره من القبائح، وإسناد الإخراج إلى الله تعالى للإشارة إلى أنه سبحانه يخرجه إخراجا لا مزيد عليه، والتأكيد لدفع التردد أو رد الإنكار وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ عما قالوه لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ

{ سُورَةٌ } “bir surenin”; denildiği gibi, yani 'onların aleyhine olan bir sure indirilir' takdirinde olup, Arapların 'bu senin lehinedir, bu da senin aleyhinedir' sözünden mülhem olur; ancak bunun son derece zahire aykırı olduğu gizli değildir. Zahir olan, car ve mecrurun yanındaki fiile taalluk etmesi, surenin sıfatının ise şanı yüce olan Allah'ın şu kavli olmasıdır: { تُنَبِّئُهُمْ } “kendilerine haber verecek”; yani münafıklara, { بِما فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerinde olanı”; özellikle kendi aralarında açıkladıkları küfür ve nifak sözlerinden başka, gizli tuttukları sırları dahi haber verir. Maksat, sırlarından gizledikleri şeyleri açığa vurması, bunun da insanlar arasında yayılması ve böylece onu insanların ağzından ifşa edilmiş olarak işitmeleridir; sanki sure bunu bizzat kendilerine haber vermektedir; aksi takdirde kalplerinde olan şey zaten kendilerince bilinmektedir, onlar nezdinde çekinilen şey ise müminlerin buna muttali kılınmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Maksat, haberin لازim faidesi olan Resûl'ün aleyhisselâm bunu bilmesi kastedilecek şekilde kalplerinde olanı onlara haber vermesidir. Şöyle de denilmiştir: Haber vermekten (tenbie) maksat; surenin onların sırlarını kapsaması hususundaki mübalağadır; sanki sure onların batınî hallerinden kendilerinin dahi bilmediği şeyleri bilmekte, bunu onlara haber vermekte ve çirkinliklerini yüzlerine vurmaktadır. İlk iki zamirin müminlere, üçüncü zamirin ise münafıklara ait olması da caiz görülmüştür; zamirlerin farklı mercilere raci kılınması mutlak olarak yasaklanmış değildir, aksine burada olduğu gibi karinenin kuvvetli ve delaletin açık olduğu yerlerde caizdir; yani münafıklar, müminlerin aleyhine, müminlere münafıkların kalplerinde olanı haber verecek, onların örtülerini yırtıp sırlarını ifşa edecek bir surenin indirilmesinden çekinirler. Onların bundan sakındıklarının haber verilmesinde, onların Resûl'ün aleyhisselâm durumu hakkında kesin bir kanaat üzere olmadıklarına dair bir hissettirme vardır. Ebû Müslim şöyle demiştir: Sakınmayı izhar etmeleri alay yoluylaydı; zira onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in her şeyi zikrettiğini ve 'bu vahiy yolıyladır' dediğini duyduklarında onu yalanlar ve onunla alay ederlerdi. Nitekim Yüce Allah'ın: { قُلِ اسْتَهْزِؤُا } “De ki: 'Alay edin!'” kavli de onlardan bu söze dair bir alayın vuku bulduğuna delalet etmektedir. Buradaki emir tehdit içindir. Önceki görüşü savunanlar ise şöyle demişlerdir: Maksat 'nifak çıkarın' demektir; çünkü münafık alay edendir; nitekim Bakara Suresi'nde onların 'İman ettik' deyip de gerçekte iman etmemiş olmaları nasıl 'kandırma/aldatma' kılındıysa burada da 'alay etme' kılınmıştır. 'Yahzeru' fiilinin emir manasında bir haber olduğu, yani 'sakınsınlar' demek olduğu da söylenmiştir. Buna ise Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ } “Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi açığa çıkaracaktır” kavlinin bu manadan son derece uzak olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; meğerki bu emir gereğince çekindikleri şey kastedilmiş olsun ki bu da zahire aykırıdır. Zahir olan 'Şüphesiz Allah böyle bir sureyi indirecektir' veya 'çekindiğiniz şeyi indirecektir' buyurması iken, mübalağa kastıyla yüce nazımdaki şekle dönülmüştür; zira bunun manası 'surenin indirilmesinden sakındığınız o şeyi ortaya çıkaracaktır' demektir; yahut daha genel olduğu içindir, zira maksat 'ortaya çıkmasından çekindiğiniz bütün çirkinlikleri açığa çıkarıcıdır' demektir. Çıkarmanın Allah Teâlâ'ya isnadı, O'nun bunu artık ötesi olmayacak şekilde açığa çıkaracağına işaret etmek içindir; tekit ise tereddüdü savmak veya inkârı reddetmek içindir. { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } “Andolsun onlara soracak olsan”; söyledikleri sözleri soracak olsan, { لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “elbette şöyle diyeceklerdir: 'Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk'”.

أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة قال: «بينما رسول الله ﷺ في غزوته إلى تبوك إذ نظر إلى أناس بين يديه من المنافقين يقولون: أيرجو هذا الرجل أن تفتح له قصور الشام وحصونها هيهات هيهات، فأطلع الله نبيه ﵊ على ذلك فقال: احبسوا على هؤلاء الركب فأتاهم فقال ﷺ:

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den şöyle rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde iken önünde münafıklardan birtakım insanların: 'Şu adam Şam'ın saraylarının ve kalelerinin kendisine açılacağını mı umuyor? Heyhat, heyhat!' dediklerine muttali oldu. Allah Peygamberi'ni aleyhisselâm bu duruma haberdar kıldı; o da: 'Şu süvarileri durdurun!' buyurdu, sonra yanlarına varıp sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dedi:

قلتم كذا وكذا قالوا: يا نبي الله إنما كنا نخوض ونلعب. فنزلت»

'Siz şöyle şöyle dediniz.' Onlar: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.'

وأخرج ابن جرير وابن مردويه وغيرهما عن عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: قال رجل في غزوة تبوك ما رأينا مثل قرائنا هؤلاء لا أرغب بطونا ولا أكذب ألسنة ولا أجبن عند اللقاء، فقال رجل: كذبت ولكنك منافق لأخبرن رسول الله ﷺ، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ ونزل القرآن، قال

İbn Cerîr, İbn Merdûye ve diğerleri Abdullah b. Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Tebük Gazvesi'nde bir adam: 'Şu kurrâmız (okuyucularımız) gibi karınlarına daha düşkün, dilleri daha yalancı ve karşılaşma anında daha korkak kimseler görmedik' dedi. Bunun üzerine bir adam: 'Yalan söyledin, bilakis sen bir münafıksın! Elbette bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vereceğim' dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve Kur'an indi.

عبد الله: فأنا رأيت الرجل متعلقا بحقب ناقة رسول الله ﷺ والحجارة تنكيه وهو يقول: يا رسول الله إنا كنا نخوض ونلعب ورسول الله ﵊ يقول ما أمره الله تعالى به في قوله سبحانه: قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

Abdullah dedi ki: 'Ben o adamı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin palanına asılmış, taşlar ayaklarını yaralarken şöyle derken gördüm: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk.' Resûlullah aleyhisselâm ise Allah Teâlâ'nın şu kavlinde kendisine emrettiğini söylüyordu: { قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “De ki: 'Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?'”

وجاء في بعض الروايات أن هذا المتعلق عبد الله بن أبي رأس المنافقين وهل أنكروا ما قالوه واعتذروا بهذا العذر الباطل أو لم ينكروه وقالوا ما قالوا فيه خلاف والإمام على الثاني وهو أوفق بظاهر النظم الجليل.

Bazı rivayetlerde bu asılan kişinin münafıkların başı Abdullah b. Übey olduğu geçmektedir. Söylediklerini inkâr edip bu batıl mazereti mi öne sürdükleri, yoksa inkâr etmeyip söylediklerini mi söyledikleri hususunda ihtilaf vardır; İmam [Fahreddîn er-Râzî] ikinci görüştedir ve yüce nazmın zahirine daha uygun olan da budur.

وأصل الخوض الدخول في مائع مثل الماء والطين ثم كثر حتى صار اسما لكل دخول فيه تلويث وإذاء وأرادوا إنما نلعب ونتلهى لتقصر مسافة السفر بالحديث والمداعبة كما يفعل الركب ذلك لقطع الطريق ولم يكن ذلك منا على طريق الجد، والاستفهام للتوبيخ، وأولى المتعلق إيذانا بأن الاستهزاء واقع لا محالة لكن الخطاب في المستهزأ به، أي قل لهم غير ملتفت إلى اعتذارهم ناعيا عليهم جناياتهم قد استهزأتم بمن لا يصح الاستهزاء به وأخطأتم مواقع فعلكم الشنيع الذي طالما ارتكبتموه، ومن تأمل علم أن قولهم السابق في سبب النزول متضمن للاستهزاء المذكور لا تَعْتَذِرُوا أي لا تشتغلوا بالاعتذار وتستمروا عليه فليس النهي عن أصله لأنه قد وقع، وإنما نهوا عن ذلك لأن ما يزعمونه معلوم الكذب بين البطلان، والاعتذار قيل: إنه عبارة عن محو أثر الذنب من قولهم: اعتذرت المنازل إذا درست لأن المعتذر يحاول إزالة أثر ذنبه واندراسه.

'Havd (dalmak)' kelimesinin aslı, su ve çamur gibi akışkan bir şeye girmektir; sonra yaygınlaşarak içinde kirlenme ve eziyet bulunan her türlü girişe isim olmuştur. Onlar, yolcuların yolu kısaltmak için yaptığı gibi biz de konuşma ve şakalaşmayla yolculuk mesafesi kısalsın diye sırf eğleniyor ve oyalanıyorduk, bu bizden ciddiyet yoluyla sadır olmuş bir şey değildi demek istemişlerdir. İstifham azarlama (tevbih) içindir; alayın şüphesiz vuku bulduğunu, fakat hitabın alay edilen makam hakkında olduğunu bildirmek üzere müteallak (bağlantılı unsur) öne geçirilmiştir; yani onların mazeretlerine iltifat etmeksizin, cinayetlerini yüzlerine vurarak onlara de ki: Alay edilmesi asla sahih olmayan zât ile alay ettiniz ve öteden beri işleyegeldiğiniz bu çirkin fiilinizin tatbik yerlerinde yanıldınız! Düşünen kimse bilir ki iniş sebebinde geçen önceki sözleri mezkûr alayı içermektedir. { لا تَعْتَذِرُوا } “Özür dilemeyin”; yani mazeret beyanıyla meşgul olmayın ve bunda ısrar etmeyin; zira nehiy özrün aslından değildir, çünkü o zaten vuku bulmuştur; aksine bundan nehyedilmeleri, iddia ettikleri şeyin yalan olduğu malum ve batıllığı apaçık olduğu içindir. 'İ'tizâr (özür beyan etmek)' kelimesinin, Arapların evlerin izleri silindiğinde 'i'tezerati'l-menâzilu' demelerinden mülhem, günahın eserini silmekten ibaret olduğu söylenmiştir; çünkü mazeret beyan eden kimse günahının izini gidermeye ve onu silmeye çalışır.

وقيل: هو القطع ومنه يقال للقلفة عذرة لأنها تعذر أي تقطع وللبكارة عذرة لأنها تقطع بالافتراع، ويقال:

Onun 'kat' (kesmek)' manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim sünnet derisi kesildiği için ona 'uzre' denir, bekâret de izale edilerek kesildiği için ona da 'uzre' denir; denilir ki:

اعتذرت المياه إذا انقطعت فالعذر لما كان سببا لقطع اللوم سمي عذرا، والقولان منقولان عن أهل اللغة وهما على ما قال الواحدي متقاربان قَدْ كَفَرْتُمْ أي أظهرتم الكفر بإيذاء الرسول ﵊ والطعن فيه بَعْدَ إِيمانِكُمْ أي إظهاركم الإيمان وهذا وما قبله لأن القوم منافقون فأصل الكفر في باطنهم ولا إيمان في نفس الأمر لهم.

Sular kesildiğinde 'i'tezerati'l-miyâhu' denir; binaenaleyh özür (özür dilemek) kınamayı kesmeye bir sebep olduğu için özür diye isimlendirilmiştir. Her iki görüş de lügat ehlinden nakledilmiştir ve Vâhidî'nin belirttiği üzere birbirine yakındır. { قَدْ كَفَرْتُمْ } “Muhakkak ki kâfir oldunuz”; yani Resûl'ü aleyhisselâm incitmek ve onu ayıplamak suretiyle küfrü açığa vurdunuz, { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “imanınızdan sonra”; yani imanı açığa vurmanızdan sonra. Bu ve bundan önceki ifade [böyle tevil edilir]; zira o topluluk münafıktır, dolayısıyla küfrün aslı zaten içlerinde mevcuttur ve işin aslında onlar için gerçek bir iman yoktur.

واستدل بعضهم بالآية على أن الجد واللعب في إظهار كلمة الكفر سواء ولا خلاف بين الأئمة في ذلك إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ لتوبتهم وإخلاصهم على أن الخطاب لجميع المنافقين أو لتجنبهم عن الإيذاء والاستهزاء على أن الخطاب للمؤذين والمستهزئين منهم، والعفو في ذلك عن عقوبة الدنيا العاجلة نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ أي مصرين على النفاق وهم غير التائبين أو مباشرين له وهم غير المجتنبين.

Bazıları bu ayetten, küfür kelimesini telaffuz etmede ciddiyet ile şakanın bir olduğuna delil getirmişlerdir; bu hususta imamlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. { إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ } “İçinizden bir zümreyi affetsek bile”; tövbeleri ve ihlasları sebebiyle —ki bu takdirde hitap bütün münafıklaradır— yahut incitmekten ve alay etmekten uzak durmaları sebebiyle —ki bu takdirde hitap içlerindeki incitenlere ve alay edenleredir—; buradaki af dünyadaki peşin cezadan vazgeçmektir. { نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “diğer bir zümreye suçlu/günahkâr oldukları için azap edeceğiz”; yani tövbe etmeyenler olarak nifakta ısrar ettikleri için yahut [günahtan] kaçınmayanlar olarak bizzat o nifakı işledikleri için [azap edeceğiz].

أخرج ابن إسحاق وابن المنذر وابن أبي حاتم عن كعب بن مالك قال من خبر فيه طول: كان الذي عفي عنه مخشي بن حمير الأشجعي فتسمى عبد الرحمن وسأل الله تعالى أن يقتل شهيدا لا يعلم مقتله فقتل يوم اليمامة فلم يعلم مقتله ولا قاتله ولم ير له عين ولا أثر.

İbn İshak, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Kâ‘b b. Mâlik'ten uzunca bir haber içinde şunu nakletmişlerdir: "Affedilen kişi Mahşî b. Humeyyir el-Eşcaî idi. [Sonradan] Abdurrahman adını aldı ve Allah Teâlâ'dan nerede öldürüldüğü bilinmeyecek bir şekilde şehit olarak öldürülmeyi istedi. Yemâme gününde öldürüldü; ne nerede öldürüldüğü ne de onu kimin öldürdüğü bilindi, ne kendisi ne de bir izi görüldü."

وفي بعض الروايات أنه لما نزلت هذه الآية تاب عن نفاقه وقال: اللهم إني لا أزال أسمع آية تقشعر منها الجلود وتجب منها القلوب اللهم اجعل وفاتي قتلا في سبيلك لا يقول أحد أنا غسلت أنا كفنت أنا دفنت فأصيب يوم اليمامة واستجيب دعاؤه رضي الله تعالى عنه. ومن هنا قال مجاهد: إن الطائفة تطلق على الواحد إلى الألف، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: الطائفة الواحد والنفر، وقرىء «يعف» و «يعذب» بالياء وبناء الفاعل فيهما وهو الله تعالى.

Bazı rivayetlerde ise bu ayet indiğinde onun nifakından tövbe ettiği ve şöyle dediği nakledilmiştir: "Allahım! Ben öyle bir ayet işitip duruyorum ki ondan dolayı deriler ürperiyor ve kalpler titriyor. Allahım! Ölümümü senin yolunda öyle bir katil kıl ki hiç kimse 'Ben yıkadım, ben kefenledim, ben defnettim' diyemesin." Yemâme gününde vuruldu ve duası kabul edildi -radıyallâhu teâlâ anh-. İşte bundan dolayı Mücâhid şöyle demiştir: "Tâife (zümre/topluluk) kelimesi birden bine kadar olan sayı için kullanılır." İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- da: "Tâife, bir kişi ve küçük bir topluluktur" demiştir. «يعف» ve «يعذب» kelimeleri, her ikisinde de fâili Allah Teâlâ olmak üzere mâlum sîga ile yâ harfiyle de okunmuştur.

وقرىء «إن تعف» و «تعذب» بالتاء والبناء للمفعول. واستشكلت هذه القراءة بأن الفعل الأول مسند فيها إلى الجار والمجرور ومثله يلزم تذكيره ولا يجوز تأنيثه إذا كان المجرور مؤنثا فيقال سير على الدابة ولا يقال سيرت عليها.

Ayrıca «إن تعف» ve «تعذب» şeklinde tâ harfiyle ve meçhul sîgada da okunmuştur. Bu kıraat, birinci fiilin câr-mecrûra isnad edilmiş olması ve mecrûr müennes olsa bile böylesi fiillerin müzekker kılınmasının zorunlu olup müennes kılınmasının caiz olmaması gerekçesiyle müşkil görülmüştür; nitekim [Arapçada] 'sîra ale'd-dâbbeti' denir, 'sîret aleyhâ' denmez.

وأجيب بأن ذلك من الميل مع المعنى والرعاية له فلذا أنث لتأنيث المجرور إذ معنى نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ ترحم طائفة وهو من غرائب العربية، وقيل: لو قيل بالمشاكلة لم يبعد، وقيل: إن نائب الفاعل ضمير الذنوب والتقدير إن تعف هي أي الذنوب، ومن الناس من استشكل الشرطية من حيث هي بأنه كيف يصح أن يكون نُعَذِّبْ طائِفَةً جوابا للشرط

Buna, bunun manaya meyletmekten ve onu gözetmekten kaynaklandığı, bu sebeple mecrûrun müennesliğinden ötürü müennes kılındığı şeklinde cevap verilmiştir; zira { نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ } ifadesinin anlamı bir zümreye merhamet edilmesidir ki bu, Arapçanın garip kullanımlarındandır. Müşâkele yoluyla söylenmiş olmasının da uzak olmayacağı söylenmiştir. Nâib-i fâilin günahlara dönen zamir olduğu ve takdirin 'in tü'fe hiye' yani günahlar [affedilirse] şeklinde olduğu da söylenmiştir. İnsanlardan bazıları ise, bizzat şart cümlesi olması bakımından, { نُعَذِّبْ طائِفَةً } ifadesinin nasıl olup da önceki şartın cevabı olmasının sahih olacağını müşkil görmüştür;

السابق ومن شرط الشرط والجزاء الاتصال بطريق السببية أو اللزوم في الجملة وكلاهما مفقود في الجملة، وقد ذكر ذلك العز بن عبد السلام في أماليه ونقله عنه العلامة ابن حجر في ذيل الفتاوي وذكر أنه لم ير أحدا نبه على الجواب عنه لكنه يعلم من سبب النزول، وتكلم بعد أن ساق الخبر بما لا يخلو عن غموض، ولقد ذكرت السؤال وأنا في عنفوان الشباب مع جوابه للعلامة المذكور لدى شيخ من أهل العلم قد حلب الدهر أشطره وطلبت منه حل ذلك فأعرض عن تقرير الجواب الذي في الذيل وأظن أن ذلك لجهله به وشمر الذيل وكشف عن ساق الجواب من تلقاء نفسه فقال: إن الشرطية اتفاقية نحو قولك: إن كان الإنسان ناطقا فالحمار ناهق وشرع في تقرير ذلك بما تضحك منه الثكلى ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم. وأجاب مولانا سري الدين: بأن الجزاء محذوف مسبب عن المذكور أي فلا ينبغي أن يفتروا أو فلا يفتروا فلا بد من تعذيب طائفة، ثم قال: فإن قيل هذا التقدير لا يفيد سببية مضمون الشرط لمضمون الجزاء. قلت: يحمل على سببيته للاخبار بمضمون الجزاء أو سببيته للأمر بعدم الاغترار قياسا على الاخبار، وقد حقق الكلام في ذلك العلامة التفتازاني عند قوله تعالى: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ من سورة [البقرة: ٩٧] في حاشية الكشاف.

çünkü şart ile ceza arasında genel olarak sebebiyet veya lüzum yoluyla bir irtibat bulunması şarttır; oysa bu cümlede her ikisi de yoktur. Bunu İz b. Abdüsselâm el-Emâlî'sinde zikretmiş, allâme İbn Hacer de Zeylü'l-Fetâvâ'da ondan nakletmiş ve buna cevap olarak dikkat çeken birini görmediğini, ancak bunun nüzûl sebebinden bilineceğini belirtmiş; haberi naklettikten sonra da kapalılıktan uzak olmayan sözler söylemiştir. Ben ise gençliğimin baharında iken bu soruyu, söz konusu allâmenin cevabıyla birlikte, feleğin çemberinden geçmiş bir ilim ehline zikrettim ve ondan bunu çözmesini istedim. O ise Zeyl'deki cevabı açıklamaktan yüz çevirdi -ki sanırım bunu bilmediğinden yaptı-, etekleri toplayıp kendi kafasından cevabın bacağını sıvadı ve şöyle dedi: "Bu şart cümlesi, senin 'İnsan konuşan ise merkep de anırandır' demen gibi ittifâkî bir şarttır." Ve bunu, evladını kaybetmiş anneyi bile güldürecek şekilde açıklamaya başladı; lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm. Mevlânâ Sırrüddîn ise şöyle cevap vermiştir: "Ceza, mezkûr olandan müsebbeb olarak hazfedilmiştir; yani 'O halde aldanmamaları gerekir' yahut 'Aldanmasınlar, çünkü bir zümreye mutlaka azap edilecektir'." Sonra da şöyle demiştir: "Eğer bu takdirin şartın mazmununun cezanın mazmununa sebebiyet vermesini sağlamadığı söylenirse; derim ki: Bu, cezanın mazmununun bildirilmesine sebebiyet vermesine veya bildirmeye kıyasla aldanmama emrine sebebiyet vermesine hamledilir." Allâme Teftâzânî, Hâşiyetü'l-Keşşâf'ta [Bakara: 97] suresindeki: { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “De ki: Cebrail'e kim düşman ise bilsin ki onu senin kalbine Allah'ın izniyle o indirmiştir” ayetinde bu konudaki kelamı tahkik etmiştir.

الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ أي متشابهون في النفاق كتشابه أبعاض الشيء الواحد والمراد الاتحاد في الحقيقة والصورة كالماء والتراب، والآية متصلة بجميع ما ذكر من قبائحهم، وقيل: هي متصلة بقوله

{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir”; yani tek bir şeyin parçalarının birbirine benzemesi gibi nifakta birbirlerine benzerler. Kastedilen, su ve toprak gibi hakikatte ve surette bir oluştur. Bu ayet, onların zikredilen bütün çirkinlikleriyle irtibatlıdır. Denildi ki: O, Allah Teâlâ'nın şu kavline bağlıdır:

تعالى: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ [التوبة: ٥٦] والمراد منها تكذيب قولهم المذكور وإبطال له وتقرير لقوله سبحانه: وَما هُمْ مِنْكُمْ وما بعد من تغاير صفاتهم وصفات المؤمنين كالدليل على ذلك، ومن على التقريرين اتصالية كما في

[Tevbe: 56]: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler”. Bundan murat, onların mezkûr sözlerini yalanlamak, onu iptal etmek ve Sübhânehu'nun: { وَما هُمْ مِنْكُمْ } “Oysa onlar sizden değildirler” kavlini pekiştirmektir; bundan sonra onların sıfatları ile müminlerin sıfatlarının farklılığının gelmesi ise buna bir delil gibidir. Her iki açıklamaya göre de 'min' (مِنْ) harf-i cerri,

قوله ﵊: «أنت مني بمنزلة هارون من موسى» ،

Aleyhisselâm'ın: «Sen bana nispetle, Hârûn'un Mûsâ'ya nispeti gibisin» kavlinde olduğu gibi ittisâl (bağlantı/birliktelik) bildirir.

والتعرض لأحوال الإناث للإيذان بكمال عراقتهم في الكفر والنفاق يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ أي بالتكذيب بالنبي ﷺ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ أي شهادة أن لا إله إلا الله والإقرار بما أنزل الله تعالى كما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

Kadınların durumlarına değinilmesi, küfür ve nifaktaki köklülüklerinin tamlığını bildirmek içindir. { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } “kötülüğü emrederler”; yani Peygamber'i ﷺ yalanlamayı [emrederler], { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ } “iyilikten de nehyederler”; yani Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmekten ve Allah Teâlâ'nın indirdiğini ikrar etmekten [nehyederler], nitekim İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet etmiştir.

وأخرج عن أبي العالية أنه قال: كل منكر ذكر في القرآن المراد منه عبادة الأوثان والشيطان، ولا يبعد أن يراد بالمنكر والمعروف ما يعم ما ذكر وغيره ويدخل فيه المذكور دخولا أوليا، والجملة استئناف مقرر لمضمون ما سبق مفصح عن مضادة حالهم لحال المؤمنين أو خبر ثان وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ عن الإنفاق في طاعة الله ومرضاته كما روي عن قتادة والحسن، وقبض اليد كناية عن الشح والبخل كما أن بسطها كناية عن الجود لأن من يعطي يمد يده بخلاف من يمنع، وعن الجبائي أن المراد يمسكون أيديهم عن الجهاد في سبيل الله تعالى وهو خلاف الشائع في هذه الكلمة نَسُوا اللَّهَ النسيان مجاز عن الترك وهو كناية عن ترك الطاعة فالمراد لم يطيعوه سبحانه فَنَسِيَهُمْ منع لطفه وفضله عنهم، والتعبير بالنسيان للمشاكلة إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ أي الكاملون في التمرد والفسق الذي هو الخروج عن الطاعة والانسلاخ عن كل حتى كأنهم الجنس كله، ومن هنا صح الحصر المستفاد من الفصل وتعريف الخبر وإلا فكم فاسق سواهم.

Ebü'l-Âliye'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kur'an'da zikredilen her münkerden murat putlara ve şeytana ibadettir." Münker ve mâruftan zikredileni ve başkalarını kapsayan şeylerin murat edilmesi ve zikredilenin de buna öncelikle dâhil olması uzak bir ihtimal değildir. Bu cümle, önceki cümlenin mazmununu teyit eden ve onların durumunun müminlerin durumuna zıt olduğunu açıklayan bir müste'nefe (başlangıç) cümlesi yahut ikinci bir haberdir. { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “ve ellerini sıkı tutarlar”; Katâde ve Hasan'dan rivayet edildiğine göre, Allah'a itaat ve O'nun rızası yolunda harcamaktan [ellerini çekerler]. Elin sıkılması cimrilikten kinayedir; nitekim elin açılması da cömertlikten kinayedir, çünkü veren kimse -vermeyenin aksine- elini uzatır. Cübbâî'den ise muradın Allah Teâlâ yolunda cihattan ellerini çekmeleri olduğu rivayet edilmiştir; ancak bu, bu kelimenin yaygın kullanımına aykırıdır. { نَسُوا اللَّهَ } “Onlar Allah'ı unuttular”; nisyan (unutmak) terketmekten mecazdır, o da itaati terk etmekten kinayedir; yani Sübhânehu'ya itaat etmediler. { فَنَسِيَهُمْ } “O da onları unuttu”; lütuf ve ihsanını onlardan menetti. Nisyan tabirinin kullanılması müşâkele içindir. { إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Şüphesiz ki münafıklar fâsıkların ta kendileridir”; yani itaatten çıkmak ve her şeyden sıyrılmak olan taşkınlık ve fıskta kâmil olanlardır; öyle ki sanki [fâsık] cinsinin tamamı onlardır. Zamîr-i fasl ve haberin mârife kılınmasından anlaşılan hasr (tahsis) işte buradan dolayı sahih olmuştur; aksi takdirde onlardan başka nice fâsık vardır.

والإظهار في مقام الإضمار لزيادة التقرير، ولعله لم يذكر المنافقات اكتفاء بقرب العهد، ومثله في نكتة الإظهار قوله سبحانه: وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ أي المجاهرين فهو من عطف المغاير، وقد يكون من عطف العام على الخاص نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها حال مقدرة من مفعول وَعَدَ أي مقدرين الخلود، قيل:

Zamir makamında açık ismin (izhar) getirilmesi teyidi artırmak içindir. Münafık kadınların zikredilmemesi ise yakın zamanda anılmış olmalarının kâfi gelmesindendir. Açık ismin getirilmesindeki bu nüktede bir benzeri de Sübhânehu'nun şu kavlidir: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ } “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere vaad etti”; yani [küfrünü] açığa vuranlara. Dolayısıyla bu, mugâyirin (farklı olanın) atfedilmesindendir; umumun hususa atfı kabilinden olması da mümkündür. { نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini [vaad etti]”; { وَعَدَ } fiilinin mefulünden mukadder bir hâldir; yani ebedîliği takdir edilenler olarak. Şöyle denilmiştir:

والمراد دخولهم وتعذيبهم بنار جهنم في تلك الحال لما يلوح لهم يقدرون الخلود في أنفسهم فلا حاجة لما قاله بعضهم من أن التقدير مقدري الخلود بصيغة المفعول.

Murat, o hâlde cehennem ateşine girmeleri ve onunla azap görmeleridir; zira kendilerine zahir olan şey sebebiyle kendi içlerinde ebedîliği takdir ederler. Dolayısıyla bazılarının takdirin mef'ûl sîgasıyla 'mukadderi'l-hulûd' (ebedîliği takdir edilmiş olanlar) olduğu yönündeki sözüne ihtiyaç yoktur.

والإضافة إلى الخلود لأنهم لم يقدروه وإنما قدره الله تعالى لهم، وقيل: إذا كان المراد يعذبهم الله سبحانه بنار جهنم خالدين لا يحتاج إلى التقدير، والتعبير بالوعد للتهكم نحو قول سبحانه: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران:

Hulûda izafet ise, onu kendileri takdir etmedikleri, bilakis Allah Teâlâ onlar için takdir ettiği içindir. Murâdın, Allah Sübhânehu'nun onları ebedî kalıcılar olarak cehennem ateşiyle azaplandırması olduğu kabul edilirse takdire ihtiyaç duyulmayacağı da söylenmiştir. Vaad (vaat) lafzının kullanılması, Sübhânehu'nun [Âl-i İmrân: 21, Tevbe: 34, İnşikâk: 24]: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları acı bir azap ile müjdele!” kavlinde olduğu gibi istihzâ/tehekküm (alay) içindir.

٢١، التوبة: ٣٤، الانشقاق: ٢٤] هِيَ حَسْبُهُمْ عقابا وجزاء أي فيها ما يكفي من ذلك، وفيه ما يدل على عظم عقابها وعذابها فإنه إذا قيل للمعذب كفى هذا دل على أنه بلغ غاية النكاية وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ أي أبعدهم من رحمته وخيره وأهانهم وفي إظهار الاسم الجليل من الإيذان بشدة السخط ما لا يخفى وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ أي نوع من العذاب غير عذاب النار دائم لا ينقطع أبدا فلا تكرار مع ما تقدم، ولا ينافي ذلك هِيَ حَسْبُهُمْ لأنه بالنظر إلى تعذيبهم بالنار، وقيل في دفع التكرار إن ما تقدم وعيد وهذا بيان لوقوع ما وعدوا به على أنه لا مانع من التأكيد، وقيل:

{ هِيَ حَسْبُهُمْ } “O onlara yeter”; ceza ve karşılık olarak; yani onda buna yetecek olan vardır. Bunda cezasının ve azabının büyüklüğüne delalet eden bir mana vardır; zira azap görene "Bu yeter" dendiğinde bu, azabın en son noktaya ulaştığını gösterir. { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } “ve Allah onlara lanet etti”; yani onları rahmetinden ve hayrından uzaklaştırdı ve onları zelil kıldı. İsm-i celîlin açıkça zikredilmesinde gazabın şiddetini bildiren aşikâr bir mana vardır. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “onlar için sürekli bir azap vardır”; yani cehennem azabından başka, devamlı ve asla kesilmeyen bir azap türü [vardır]; dolayısıyla öncekiyle bir tekrar söz konusu değildir. Bu durum { هِيَ حَسْبُهُمْ } ifadesine de zıt düşmez; çünkü o, onların cehennem ateşiyle azap edilmeleri açısındandır. Tekrarı defetme sadedinde; öncekinin bir tehdit, bunun ise vaad olunan şeyin vuku bulacağının beyanı olduğu, bununla birlikte tekit olmasına da bir engel bulunmadığı söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

إن الأول عذاب الآخرة وهذا عذاب ما يقاسونه في الدنيا من التعب والخوف من الفضيحة والقتل ونحوه، وفسرت الإقامة بعدم الانقطاع لأنها من صفات العقلاء فلا يوصف بها العذاب فهي مجاز عما ذكر.

Birincisi ahiret azabıdır, bu ise dünyada çektikleri sıkıntı, rezil olma ve öldürülme korkusu ve benzeri şeylerin azabıdır. 'İkâme' (sürekli olma), kesintisiz olmakla tefsir edilmiştir; zira o akıl sahiplerinin sıfatlarındandır, dolayısıyla azap onunla nitelenmez; binaenaleyh o, mezkûr manadan mecazdır.

وجوز أن يكون وصف العذاب بها كما في قوله تعالى: عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الحاقة: ٢١، القارعة: ٧] فالمجاز حينئذ عقلي كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ التفات من الغيبة إلى الخطاب للتشديد، والكاف في محل رفع خبر لمبتدأ محذوف أي أنتم مثل الذين من قبلكم من الأمم المهلكة أو في حيز النصب بفعل مقدر أي فعلتم مثل الذين من قبلكم، ونحوه قول النمر يصف ثور وحش وكلابا:

[Hâkka: 21, Kâria: 7]: { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut olunan bir hayat” ayetinde olduğu gibi azabın onunla nitelenmiş olması da caiz görülmüştür; bu durumda mecaz aklî olur. { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi”; şiddeti artırmak için gâibden muhataba iltifattır. Kâf (كَ), mahzûf bir mübtedanın merfû haberi konumundadır; yani "Siz, sizden önceki helak edilmiş ümmetler gibisiniz" demektir; yahut mukadder bir fiille mansub konumundadır; yani "Sizden öncekiler gibi yaptınız" demektir. Nemir'in yaban öküzünü ve köpekleri tavsif ettiği şu beyti de buna benzer:

حتى إذا الكلاب قال لها ... كاليوم مطلوبا ولا طالبا

Köpeklere varınca şöyle dedi onlara: ... "Görmedim bugünkü gibi ne aranan ne arayan!"

فإن أصله لم أر مطلوبا كمطلوب رأيته اليوم ولا طلبة كطلبة رأيتها اليوم فاختصر الكلام فقيل لم أر مطلوبا كمطلوب اليوم لملابسته له ثم حذف المضاف اتساعا وعدم البأس، وقيل: كاليوم وقدم على الموصوف فصار حالا للاعتناء والمبالغة وحذف الفعل للقرينة الحالية ووجه الشبه المعمولية لفعل محذوف، وقوله سبحانه: كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً إلخ تفسير للتشبيه وبيان لوجه الشبه بين المخاطبين ومن قبلهم فلا محل لها من الإعراب، وفيه إيذان بأن المخاطبين أولى وأحق بأن يصيبهم ما أصابهم فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ أي تمتعوا بنصيبهم من ملاذ الدنيا، وفي صيغة الاستفعال ما ليس في التفعل من الاستفادة والاستدامة في التمتع، واشتقاق الخلاق من الخلق بمعنى التقدير وهو أصل معناه لغة فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ ذم الأولين باستمتاعهم بحظوظهم الخسيسة من الشهوات الفانية والتهائهم فيها عن النظر في العاقبة والسعي في تحصيل اللذائذ الحقيقية تمهيدا لذم المخاطبين بمشابهتهم واقتفاء أثرهم، ولذلك اختير الإطناب بزيادة فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ وهذا كما تريد أن تنبه بعض الظلمة على سماجة فعله فتقول أنت مثل فرعون كان يقتل بغير جرم ويعذب ويعسف وأنت تفعل مثله، ومحل الكاف النصب على أنه نعت لمصدر محذوف أي استمتعتم استمتاعا كاستمتاع الذين وَخُضْتُمْ أي دخلتم في الباطل كَالَّذِي خاضُوا أي كالذين فحذفت نونه تخفيفا كما في قوله:

Zira sözün aslı "Bugün gördüğüm aranan gibisini ve bugün gördüğüm arayış gibisini görmedim" şeklindedir. Söz kısaltılarak onunla münasebetinden dolayı "Bugünün arananı gibisini görmedim" denilmiş, sonra genişlik kabilinden ve bir sakınca olmaksızın muzâf hazfedilmiştir. 'Ke'l-yevmi' denilip mevsûfun önüne geçirildiği ve ihtimam ile mübalağa için hâl olduğu, hâl karinesinden ötürü fiilin hazfedildiği, teşbih veçhinin de mahzûf bir fiile mef'ûl olmak olduğu söylenmiştir. Sübhânehu'nun: { كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } “Onlar sizden kuvvetçe daha çetin, mallar ve evlatlarca daha çok idiler” kavli teşbihin tefsiri ve muhataplar ile öncekiler arasındaki teşbih veçhinin beyanıdır; dolayısıyla iraptan mahalli yoktur. Bunda, muhatapların onların başına gelenlerin kendi başlarına gelmesine daha layık ve daha müstahak olduklarına bir işaret vardır. { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ } “Paylarından faydalandılar”; yani dünya lezzetlerinden nasipleriyle zevk sürdüler. İstif'âl sîgasında, tefe''ul sîgasında olmayan faydalanma ve zevk sürmede devamlılık manası vardır. 'Halâk' kelimesinin türeyişi, lügatte asıl manası takdir etmek olan 'halk'tandır. { فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ } “Sizden öncekiler paylarından faydalandıkları gibi siz de payınızdan faydalandınız”; muhatapların onlara benzemelerini ve onların izinden gitmelerini kınamaya bir zemin hazırlamak üzere, öncekiler fani şehvetlerden olan değersiz nasipleriyle zevk sürmeleri, bu zevkler içinde akıbeti düşünmekten ve hakiki lezzetleri elde etmek için çalışmaktan gaflet etmeleri sebebiyle yerilmişlerdir. İşte bundan dolayı { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ } ziyadesiyle ıtnâb (sözü uzatma) tercih edilmiştir. Bu, tıpkı zalimlerden birine fiilinin çirkinliğini hatırlatmak isteyip de "Sen Firavun gibisin; o suçsuz yere öldürür, işkence eder ve zulmederdi, sen de onun gibi yapıyorsun" demene benzer. Kâf'ın mahalli, mahzûf bir mastarın sıfatı olarak nasptır; yani "Öncekilerin faydalanması gibi bir faydalanma ile faydalandınız" demektir. { وَخُضْتُمْ } “ve daldınız”; yani batıla girdiniz, { كَالَّذِي خاضُوا } “onların daldığı gibi”; yani 'ke'llezîne' (dalanlar gibi) demektir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi tahfif için nûn harfi hazfedilmiştir:

إن الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كل القوم يا أم خالد

Felec'de kanları dökülenler var ya ... Ey Ümmü Hâlid, işte onlar kavmin ta kendileridir!

ويجوز أن يكون الذي صفة لمفرد اللفظ مجموع المعنى كالفوج والفريق فلوحظ في الصفة اللفظ وفي الضمير المعنى أو هو صفة مصدر محذوف أي كالخوض الذي خاضوه ورجح بعدم التكلف فيه، وقال الفراء: إن الذي تكون مصدرية وخرج هذا عليه أي كخوضهم وهو كما قال أبو البقاء نادر، وهذه الجملة عطف على ما قبلها وحينئذ إما أن يقدر فيها ما يجعلها على طرزه لعطفها عليه أولا يقدر إشارة إلى الاعتناء بالأول أُولئِكَ إشارة إلى المتصفين بالصفات المعدودة من المشبهين والمشبه بهم، وكونه إشارة إلى الأخير يقتضي أن يكون حكم المشبهين مفهوما ضمنا ويؤدي إلى خلو تلوين الخطاب عن الفائدة إذ الظاهر حينئذ أولئكم والخطاب لسيد المخاطبين ﵊ أو لكل من يصلح له أي أولئك المتصفون بما ذكر من القبائح حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ أي التي كانوا يستحقون بها أجورا حسنة لو قارنت الإيمان، والحبط السقوط والبطلان والاضمحلال والمراد لم يستحقوا عليها ثوابا وكرامة فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أما في الآخرة فظاهر وأما في الدنيا فلأن ما حصل لهم من الصحة والسعة ونحوهما ليس إلا بطريق الاستدراج كما نطقت به الآيات دون الكرامة وَأُولئِكَ الموصوفون بحبط الأعمال في الدارين هُمُ الْخاسِرُونَ أي الكاملون في الخسران الجامعون لمباديه وأسبابه طرا.

'Ellezî' (الَّذِي) kelimesinin, 'fevc' ve 'ferîk' gibi lafzı tekil manası çoğul olan bir kelimenin sıfatı olması da caizdir; bu takdirde sıfatta lafız, zamirde ise mana gözetilmiştir; yahut mahzûf bir mastarın sıfatıdır; yani "Onların daldığı dalış gibi" demektir ki külfetsiz oluşu sebebiyle bu tercih edilmiştir. Ferrâ ise 'ellezî'nin masdariyye olduğunu söylemiş ve ayeti buna göre "onların dalışı gibi" şeklinde tevil etmiştir; bu ise Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi nâdirdir. Bu cümle kendisinden öncekine matuftur; bu durumda ya ona atfedildiği için onun üslubunda kılacak bir şey takdir edilir yahut birinciye ihtimamı göstermek için takdir edilmez. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; benzeyenler ve benzetilenlerden sayılan sıfatlarla nitelenenlere işarettir. Bunun sonuncusuna işaret olması, benzeyenlerin hükmünün zımnen anlaşılmasını gerektirir ve hitap renginin faydadan hali kalmasına yol açar; zira o zaman zahir olan 'ülâiküm'dür ve hitap muhatapların efendisine ﷺ yahut buna elverişli olan her fertedir. Yani zikredilen çirkinliklerle nitelenen o kimseler [var ya], { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “amelleri boşa gitmiştir”; yani imanla beraber olsaydı güzel ecirlere hak kazanacakları amelleri. 'Habat', düşmek, batıl olmak ve yok olmaktır; murat ise amelleri sebebiyle sevap ve ikrama müstahak olmadıklarıdır. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada da ahirette de”; ahiretteki açıktır. Dünyadaki ise, ellerine geçen sıhhat, genişlik ve benzeri şeylerin -ayetlerin açıkça ifade ettiği üzere- bir ikram değil, ancak bir istidrac yoluyla olması sebebiyledir. { وَأُولئِكَ } “ve işte onlar”; iki cihanda da amelleri boşa çıkmakla vasıflananlar, { هُمُ الْخاسِرُونَ } “hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani hüsranın başlangıç ve sebeplerinin tamamını kendilerinde toplayan, hüsranda kâmil olan kimselerdir.

وإيراد اسم الإشارة في الموضعين للإشعار بعلية الأوصاف المشار إليها للحبط والخسران أَلَمْ يَأْتِهِمْ أي المنافقين نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أي خبرهم الذي له شأن والاستفهام للتقرير والتحذير قَوْمِ نُوحٍ أغرقوا بالطوفان وَعادٍ أهلكوا بالريح وَثَمُودَ أهلكوا بالرجفة، وغير الأسلوب في القومين لأنهم لم يشتهروا بنبيهم، وقيل: لأن الكثير منهم آمن وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ أهلك نمروذ رئيسهم ببعوض وأبيدوا بعده لكن لا بسبب سماوي كغيرهم ووَ أَصْحابِ مَدْيَنَ أي أهلها وهم قوم شعيب ﵇ أهلكوا بالنار يوم الظلة أو بالصيحة والرجفة أو بالنار والرجفة على اختلاف الروايات وَالْمُؤْتَفِكاتِ مؤتفكة من الائتفاك وهو الانقلاب بجعل أعلى الشيء أسفل بالخسف، والمراد بها إما قريات قوم لوط ﵇ فالائتفاك على حقيقته فإنها انقلبت بهم وصار عاليها سافلها

Her iki yerde de işaret isminin getirilmesi, işaret edilen vasıfların amellerin boşa çıkması ve hüsran için illet olduğunu hissettirmek içindir. { أَلَمْ يَأْتِهِمْ } “Onlara gelmedi mi?”; yani münafıklara, { نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin haberi”; yani önemli olan haberleri. İstifham takrir ve sakındırma içindir. { قَوْمِ نُوحٍ } “Nûh kavminin”; tufanla boğuldular. { وَعادٍ } “ve Âd [kavminin]”; rüzgârla helak edildiler. { وَثَمُودَ } “ve Semûd [kavminin]”; şiddetli sarsıntı (recfe) ile helak edildiler. İki kavimde üslup değiştirilmiştir; çünkü onlar peygamberleriyle meşhur olmamışlardı; birçoğunun iman ettiği için böyle yapıldığı da söylenmiştir. { وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ } “ve İbrâhim kavminin”; liderleri Nemrud sivrisinekle helak edildi ve ondan sonra kökleri kazındı, fakat diğerleri gibi semavi bir sebeple değil. { وَأَصْحابِ مَدْيَنَ } “ve Medyen halkının”; yani Şuayb'ın aleyhisselâm kavmi olan ahalisinin [haberi]; rivayetlerin farklılığına göre gölge gününde ateşle yahut sayha ve şiddetli sarsıntıyla yahut ateş ve şiddetli sarsıntıyla helak edildiler. { وَالْمُؤْتَفِكاتِ } “ve altüst olan şehirlerin [haberi]”; mü'tefike, 'i'tifâk'tan türemiştir; o da yere batırmak suretiyle bir şeyin üstünü altına getirmek, altüst etmektir. Bununla kastedilen ya Lût'un aleyhisselâm kavminin köyleridir -ki bu durumda altüst olma hakiki manasındadır; zira o beldeler onlarla birlikte altüst olmuş, üstü altına gelmiş

وأمطر على من فيها حجارة من سجيل وإما قريات المكذبين المتمردين مطلقا فالائتفاك مجاز عن انقلاب حالها من الخير إلى الشر على طريق الاستعارة كقول ابن الرومي:

ve içindekilerin üzerine pişmiş çamurdan taşlar yağdırılmıştır- ya da mutlak olarak yalanlayan azgınların köyleridir; bu durumda altüst olma, İbnü'r-Rûmî'nin şu sözünde olduğu gibi istiare yoluyla durumlarının hayırdan şerre dönmesinden mecazdır:

وما الخسف أن تلقى أسافل بلدة ... أعاليها بل أن تسود الأراذل

Yere batmak, bir beldenin altının üstüne gelmesi değil ... Bilakis aşağılık kimselerin başa geçmesidir.

لأنها لم يصبها كلها الائتفاك الحقيقي أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ استئناف لبيان نبئهم، وضمير الجمع للجميع لا للمؤتفكات فقط فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ أي فكذبوهم فأهلكهم الله تعالى فما كان إلخ، فالفاء للعطف على ذلك المقدر الذي ينسحب عليه الكلام ويستدعيه النظام، أي لم يكن من عادته سبحانه ما يشبه ظلم الناس كالعقوبة بلا جرم، وقد يحمل على استمرار النفي أي لا يصدر منه سبحانه ذلك أصلا بل هو أبلغ كما لا يخفى. وقول الزمخشري: أي فما صح منه أن يظلمهم وهو حكيم لا يجوز عليه القبيح مبني على الاعتزال.

Çünkü onların tamamına hakiki manada bir altüst olma isabet etmemiştir. { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti”; haberlerini açıklamak için getirilmiş bir müste'nefe cümlesidir. Çoğul zamiri sadece altüst olan şehirlere değil, hepsine aittir. { فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } “Allah onlara zulmedecek değildi”; yani onları yalanladılar, Allah Teâlâ da onları helak etti, dolayısıyla Allah zulmedecek değildi... Fâ (ف) harfi, kelamın akışının gerektirdiği ve nizamın iktiza ettiği bu mukadder ifadeye atıf içindir; yani Sübhânehu'nun âdeti, suçsuz yere ceza vermek gibi insanların zulmüne benzeyen bir şey olmamıştır. Bu, nefiyde sürekliliğe de hamledilebilir; yani O'ndan asla böyle bir şey sadır olmaz, bilakis böylesi -gizli kalmayacağı üzere- daha beliğdir. Zemahşerî'nin "Yani O Hakîm olduğu ve O'ndan çirkin bir fiil caiz olmadığı için onlara zulmetmesi sahih olmazdı" şeklindeki sözü ise Mu'tezilî anlayışa dayalıdır.

وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ حيث عرضوها بمقتضى استعدادهم للعقاب بالكفر والتكذيب، والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار، وتقديم المفعول على ما قرره بعض الأفاضل لمجرد الاهتمام به مع مراعاة الفاصلة من غير قصد إلى قصر المظلومية عليهم على رأي من لا يرى التقديم موجبا للقصر كابن الأثير فيما قيل وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بيان لحسن حال المؤمنين والمؤمنات حالا ومالا بعد بيان حال أضدادهم عاجلا وآجلا، وقوله سبحانه: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يقابل قوله تعالى فيما مر: بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، وتغيير الأسلوب للإشارة إلى تناصرهم وتعاضدهم بخلاف أولئك وقوله ﷿: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ظاهر المقابلة «ليأمرون بالمنكر» إلخ الكلام في المنكر والمعروف معروف، وقوله جل وعلا: وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ في مقابلة نَسُوا اللَّهَ وقوله تعالى جده: وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ في مقابلة يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ وقوله ﵎: وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أي في سائر الأمور في مقابلة وصف المنافقين بكمال الفسق والخروج عن الطاعة، وقيل: هو في مقابلة نَسُوا اللَّهَ، وقوله سبحانه: وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ زيادة مدح، وقوله تعالى شأنه: أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ في مقابلة فَنَسِيَهُمْ المفسر بمنع لطفه ورحمته سبحانه، وقيل: في مقابلة أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ لأنه بمعنى المتقين المرحومين، والإشارة إلى المؤمنين والمؤمنات باعتبار اتصافهم بما سلف من الصفات الجليلة، والإتيان بما يدل على البعد لما مر غير مرة.

{ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı”; zira küfür ve yalanlama ile nefislerini kabiliyetleri gereğince cezaya maruz bıraktılar. Mâzî ve muzâri sîgalarının bir arada getirilmesi sürekliliğe delalet etmek içindir. Mef'ûlün öne alınması ise, bazı faziletli âlimlerin takrir ettiği üzere -İbnü'l-Esîr gibi öne almanın kasr gerektirmediğini savunanların görüşüne göre- mazlumluğun onlara hasredilmesi kastı olmaksızın, fâsılayı gözetmekle birlikte sadece ona verilen önemi göstermek içindir. { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar”; zıtlarının dünyadaki ve ahiretteki durumları beyan edildikten sonra mümin erkeklerin ve mümin kadınların gerek şimdiki gerek gelecekteki güzel hâllerinin beyanıdır. Sübhânehu'nun: { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “birbirlerinin dostlarıdır” kavli, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: “birbirlerindendir” kavlinin mukabilidir. Üslubun değiştirilmesi, ötekilerin aksine onların yardımlaşma ve dayanışmalarına işaret etmek içindir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emrederler, kötülükten nehyederler” kavli, “kötülüğü emrederler...” ifadesinin açık bir mukabilidir; münker ve mâruf hakkındaki açıklama ise malumdur. Celle ve Alâ'nın: { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılarlar” kavli, { نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unuttular” ifadesinin mukabilindedir. Şânı yüce Allah'ın: { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “ve zekâtı verirler” kavli, { يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “ellerini sıkı tutarlar” ifadesinin mukabilindedir. Sübhânehu ve Teâlâ'nın: { وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne itaat ederler” kavli; yani diğer bütün işlerde [itaat ederler ki bu], münafıkların itaatten çıkmak ve tam bir fısk içinde olmakla nitelenmelerinin mukabilidir. Bunun { نَسُوا اللَّهَ } ifadesinin mukabili olduğu, Sübhânehu'nun: { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } kavlinin ise bir medih ziyadesi olduğu da söylenmiştir. Şânı yüce Allah'ın: { أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ } “İşte onlara Allah rahmet edecektir” kavli, Sübhânehu'nun lütuf ve rahmetini menettiği şeklinde tefsir edilen { فَنَسِيَهُمْ } kavlinin mukabilindedir. { أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } kavlinin mukabili olduğu da söylenmiştir; çünkü bu, rahmete mazhar olmuş muttakiler manasındadır. Mümin erkeklere ve mümin kadınlara işaret, geçmişteki o yüce sıfatlarla nitelenmiş olmaları itibarıyladır. Uzaklık bildiren işaret isminin getirilmesi ise defalarca geçtiği üzere [onların mertebesinin yüceliğini göstermek] içindir.

والسين على ما قال الزمخشري وتبعه غير واحد لتأكيد الوعد وهي كما تفيد ذلك تفيد تأكيد الوعيد، ونظر فيه صاحب التقريب ووجه ذلك بأن السين في الإثبات في مقابلة لن في النفي فتكون بهذا الاعتبار تأكيدا لما دخلت عليه ولا فرق في ذلك بين أن يكون وعدا أو وعيدا أو غيرهما. وقال العلامة ابن حجر: ما زعمه الزمخشري من أن السين تفيد القطع بمدخولها مردود بأن القطع إنما فهم من المقام لا من الوضع وهو توطئة لمذهبه الفاسد في تحتم الجزاء ومن غفل عن هذه الدسيسة وجهه، وتعقبه الفهامة ابن قاسم بأن هذا لا وجه له لأنه أمر نقلي لا يدفعه ما ذكر ونسبه الغفلة للأئمة إنما أوجبه حب الاعتراض، وحينئذ فالمعنى أولئك المنعوتون بما فصل من النعوت الجليلة يرحمهم الله تعالى لا محالة إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ قوي قادر على كل شيء لا يمتنع عليه ما يريده حَكِيمٌ يضع الأشياء مواضعها ومن ذلك النعمة والنقمة والجملة تعليل للوعد، وقوله تعالى:

Sin (س) harfi, Zemahşerî'nin söylediği ve birden fazla âlimin de ona tâbi olduğu üzere vaadi tekit etmek içindir; nitekim o, bunu ifade ettiği gibi tehdidi tekit etmeyi de ifade eder. et-Takrîb müellifi buna itiraz etmiş ve şöyle gerekçelendirmiştir: İspat cümlesindeki sîn, nefiydik len'in mukabilindedir; binaenaleyh bu açıdan başına geldiği şeyi tekit eder ve bunda onun vaat, vaîd veya başka bir şey olması arasında fark yoktur. Allâme İbn Hacer ise şöyle demiştir: "Zemahşerî'nin sîn harfinin başına geldiği şeyde kesinlik ifade ettiği yönündeki iddiası merduttur; çünkü kesinlik va'zdan (kelimenin asıl vaz'ından) değil, sadece makamdan anlaşılmıştır. Bu ise onun cezanın zorunluluğu konusundaki batıl mezhebine bir zemin hazırlamadır; bu hileyi fark etmeyen kimse ise bunu tevil etmiştir." Allâme İbn Kâsım da ona itiraz ederek şöyle demiştir: "Bunun bir geçerliliği yoktur; zira bu naklî bir husustur, zikredilen şey onu ortadan kaldırmaz. İmamlara gaflet nispet etmek ise sadece itiraz arzusundan kaynaklanmıştır." Bu durumda mana: Mezkûr yüce vasıflarla nitelenen o kimselere Allah Teâlâ mutlaka rahmet edecektir. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir”; güçlüdür, her şeye kādirdir, dilediği şey O'na imkânsız gelmez. { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; her şeyi yerli yerine koyar ki nimet ve intikam da bundandır. Cümle vaadin gerekçesidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de:

وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها في مقابلة الوعيد السابق للمنافقين المعبر عنه بالوعد تهكما كما مر، ويفهم من كلام البعض أن قوله سبحانه: سَيَرْحَمُهُمُ بيان لإفاضة آثار الرحمة الدنيوية من التأييد والنصر وهذا تفصيل لآثار رحمته سبحانه الأخروية، والإظهار في مقام الإضمار لزيادة التقرير

{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vaad etti”; münafıklara yönelik daha önce geçen ve -belirtildiği üzere- istihzâen vaat diye ifade edilen tehdidin mukabilindedir. Bazılarının sözlerinden anlaşıldığına göre, Sübhânehu'nun { سَيَرْحَمُهُمُ } kavli destek ve zafer gibi dünyevi rahmet eserlerinin ihsan edilmesini beyan eder; bu ise Sübhânehu'nun uhrevi rahmetinin eserlerinin tafsilatıdır. Zamir makamında açık ismin getirilmesi teyidi artırmak

والاشعار بعلية الإيمان لما تعلق به الوعد، ولم يضم إليه باقي الأوصاف للإيذان بأنه من لوازمه ومستتبعاته، والكلام في- خالدين- هنا كالكلام فيما مر وَمَساكِنَ طَيِّبَةً أي تستطيبها النفوس أو يطيب فيها العيش فالإسناد إما حقيقي أو مجازي.

ve imanın, vaadin taalluk ettiği şey için bir illet olduğunu hissettirmek içindir. Geri kalan sıfatların buna eklenmemesi, onların imanın gereklerinden ve tâbilerinden olduğunu bildirmek içindir. Buradaki «خالدين» (ebedî kalıcılar olarak) hakkındaki kelam, daha önce geçen kelam gibidir. { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “ve güzel meskenler [vaad etti]”; yani nefislerin hoşlandığı yahut içinde yaşamanın güzel olduğu [meskenler]. İsnad ya hakikidir ya da mecazidir.

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن الحسن قال: سألت عمران بن حصين وأبا هريرة عن تفسير وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فقالا: على الخبير سقطت سألنا عنها رسول الله ﷺ فقال: «قصر من لؤلؤة في الجنة في ذلك القصر سبعون دارا من ياقوتة حمراء في كل دار سبعون بيتا من زمردة خضراء في كل بيت سبعون سريرا على كل سرير سبعون فراشا من كل لون على كل فراش امرأة من الحور العين في كل بيت سبعون مائدة في كل مائدة سبعون لونا من كل طعام في كل بيت سبعون وصيفا ووصيفة فيعطى المؤمن من القوة في كل غداة ما يأتي على ذلك كله»

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İmrân b. Husayn'a ve Ebû Hüreyre'ye { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } ayetinin tefsirini sordum. Şöyle dediler: "Tam ehline rastladın! Biz bunu Resûlullah'a ﷺ sorduk, şöyle buyurdu: «Cennette inciden bir saraydır. O sarayda kırmızı yakuttan yetmiş konak, her konakta yeşil zümrütten yetmiş ev, her evde yetmiş yatak, her yatakta her renkten yetmiş döşek, her döşekte hûr-i înden bir kadın, her evde yetmiş sofra, her sofrada her yemekten yetmiş çeşit, her evde yetmiş erkek ve kadın hizmetçi vardır. Mümin kimseye her sabah bütün bunlara yetecek kadar güç verilir.»"

فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ قيل: هو علم لمكان مخصوص بدليل قوله تعالى: جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ [مريم: ٦١] حيث وصف فيه بالمعرفة، ولما

{ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde”; bunun özel bir mekân için özel isim olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın [Meryem: 61]: { جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ } “Rahmân'ın vaad ettiği Adn cennetleri” kavlinde marife kılınarak nitelenmesi buna delildir. Ayrıca

أخرجه البزار والدارقطني في المختلف والمؤتلف. وابن مردويه من حديث أبي الدرداء قال رسول الله ﷺ «عدن دار الله تعالى لم ترها عين ولم تخطر على قلب بشر لا يسكنها غير ثلاثة: النبيون والصديقون والشهداء يقول الله سبحانه طوبى لمن دخلك»

Bezzâr, Dârekutnî el-Muhtelif ve'l-Mü'telif'te ve İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Adn, Allah Teâlâ'nın yurdudur; onu ne bir göz görmüş ne de bir beşerin kalbinden geçmiştir. Orada şu üçünden başkası ikamet etmez: Peygamberler, sıddîklar ve şehitler. Allah Sübhânehu: "Sana girene ne mutlu!" buyurur.»

وروي عن عبد الله بن عمرو بن العاص أن في الجنة قصرا يقال له عدن حوله البروج والمروج له خمسة آلاف باب لا يدخله إلا نبي أو صديق أو شهيد.

Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: "Cennette kendisine Adn denilen bir saray vardır. Etrafında burçlar ve çayırlar bulunur. Onun beş bin kapısı vardır; oraya peygamber, sıddîk veya şehitten başkası giremez."

وعن ابن مسعود أنها بطنان الجنة وسرتها. وقال عطاء بن السائب: عدن نهر في الجنة جناته على حافاته. وقيل: العدن في الأصل الاستقرار والثبات ويقال: عدن بالمكان إذا أقام. والمراد به هنا الإقامة على وجه الخلود لأنه الفرد الكامل المناسب لمقام المدح أي في جنات إقامة وخلود، وعلى هذا الجنات كلها جنات عدن لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا [الكهف: ١٠٨] والتغاير بين المساكن والجنات المشعر به العطف إما ذاتي بناء على أن يراد بالجنات غير عدن وهي لعامة المؤمنين وعدن للنبيين عليهم الصلاة والسلام والصديقين والشهداء أو يراد بها البساتين أنفسها وهي غير المساكن كما هو ظاهر، فالوعد حينئذ صريحا بشيئين البساتين والمساكن فلكل أحد جنة ومسكن وإما تغاير وصفي فيكون كل منهما عاما ولكن الأول باعتبار اشتمالها على الأنهار والبساتين والثاني لا بهذا الاعتبار، وكأنه وصف ما وعدوا به أولا بأنه من جنس ما هو أشرف الأماكن المعروف عندهم من الجنات ذات الأنهار الجارية لتميل إليه طباعهم أول ما يقرع أسماعهم ثم وصفه بأنه محفوف بطيب العيش معرى عن شوائب الكدورات التي لا تكاد تخلو عنها أماكن الدنيا وأهلها وفيها ما تشتهي الأنفس وتلذ الأعين ثم وصف بأنه دار إقامة بلا ارتحال وثبات بلا زوال ولا يعد هذا تكرارا لقوله سبحانه: خالِدِينَ فِيها كما لا يخفى ثم وعدهم جل شأنه كما يفهم من الكلام هو ما أجل وأعلى من ذلك كله بقوله ﵎:

İbn Mes'ûd'dan ise onun cennetin ortası ve göbeği olduğu rivayet edilmiştir. Atâ b. es-Sâib şöyle demiştir: "Adn cennette bir nehirdir, bahçeleri de onun kıyılarındadır." Şöyle de denilmiştir: Adn aslen yerleşmek ve sebat etmektir; bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde 'adene bi'l-mekân' denir. Buradaki murat ebedîlik üzere ikamettir; çünkü medih makamına uygun düşen kâmil fert budur; yani ikamet ve ebedîlik cennetlerindedir. Buna göre cennetlerin tamamı Adn cennetleridir; [Kehf: 108]: { لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا } “oradan başka yere ayrılmak istemezler”. Meskenler ile cennetler arasındaki atfın hissettirdiği başkalık (tegayyür); ya cennetlerden Adn dışındakilerin murat edilmesine dayalı olarak zâtî bir başkalıktır -ki bunlar müminlerin geneli içindir, Adn ise peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm-, sıddîklar ve şehitler içindir- yahut bunlardan bizzat bahçelerin murat edilmesine dayalıdır -ki bunlar zahir olduğu üzere meskenlerden farklıdır-. Bu durumda vaat açıkça iki şey içindir: Bahçeler ve meskenler; binaenaleyh herkes için bir cennet ve bir mesken vardır. Yahut vasfî bir başkalıktır; bu takdirde her ikisi de geneldir, fakat birincisi ırmakları ve bahçeleri içermesi itibarıyla, ikincisi ise bu itibar olmaksızındır. Sanki onlara vaad edilen şey önce kulaklarına ilk çarptığında tabiatları ona meyletsin diye onların nezdinde bilinen mekânların en şereflisi türünden olan 'akarsuları bulunan bahçeler' olarak tavsif edilmiş; sonra dünya mekânlarının ve ehlinin hemen hemen hiçbir zaman hali kalamadığı kederlerin şaibelerinden arınmış, nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı hoş bir hayatla kuşatılmış olarak tavsif edilmiş; sonra da göçü olmayan bir ikamet yurdu ve zevali bulunmayan bir sebat olarak tavsif edilmiştir. Bu, -gizli kalmayacağı üzere- Sübhânehu'nun { خالِدِينَ فِيها } kavlinin bir tekrarı sayılmaz. Sonra şânı yüce Allah, ifadeden anlaşıldığı üzere, Sübhânehu ve Teâlâ'nın şu kavliyle bütün bunlardan daha ulu ve daha yüce olan bir şeyi onlara vaad etmiştir:

وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أي وقدر يسير من رضوانه سبحانه أَكْبَرُ ولقصد إفادة ذلك عدل عن رضوان الله الأخصر إلى ما في النظم الجليل، وقيل: إفادة العدول كون ما ذكر أظهر في توجه الرضوان إليهم، ولعله إنما لم يعبر بالرضا تعظيما لشأن الله تعالى في نفسه لأن في الرضوان من المبالغة ما لا يخفى ولذلك لم يستعمل في القرآن إلا في رضاء الله سبحانه، وإنما كان ذلك أكبر لأنه مبدأ لحلول دار الإقامة ووصول كل سعادة وكرامة وهو غاية أرب المحبين ومنتهى أمنية الراغبين.

{ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ } “ve Allah'tan bir rıza”; yani Sübhânehu'nun rızasından az bir miktar dahi, { أَكْبَرُ } “en büyüktür”. Bu manayı ifade etme kastından dolayı daha muhtasar olan 'Rıdvânullâh' terkibinden yüce nazımdaki bu ifadeye dönülmüştür. Bu dönüşün ifade ettiği şeyin, mezkûr rızanın onlara yönelişinde daha açık olması olduğu da söylenmiştir. 'Rızâ' lafzıyla ifade edilmeyişi, bizzat Allah Teâlâ'nın şânını tazim içindir; çünkü rıdvân lafzında gizli kalmayacak bir mübalağa vardır ve bu yüzden Kur'an'da sadece Allah Sübhânehu'nun rızası hakkında kullanılmıştır. Bunun en büyük oluşu ise, ikamet yurduna yerleşmenin ve her türlü saadet ve ikrama ulaşmanın başlangıcı olması ve sevenlerin nihai arzusu, talep edenlerin en son gayesi olması sebebiyledir.

وقد أخرج الشيخان وغيرهما عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ إن الله تعالى يقول لأهل الجنة:

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Allah Teâlâ cennet ehline:

يا أهل الجنة. فيقولون: لبيك ربنا وسعديك والخير في يديك، فيقول: هل رضيتم؟ فيقولون: ربنا وما لنا لا نرضى وقد أعطيتنا ما لم تعط أحدا من خلقك. فيقول: ألا أعطيكم أفضل من ذلك فيقولون: وأي شيء أفضل من ذلك يا ربنا؟

'Ey cennet ehli!' buyurur. Onlar da: 'Buyur Rabbimiz, emrine âmâdeyiz, hayır senin iki elindedir' derler. 'Razı oldunuz mu?' buyurur. Onlar: 'Rabbimiz, nasıl razı olmayalım ki! Sen bize mahlûkatından hiç kimseye vermediğin şeyleri verdin' derler. 'Size bundan daha faziletlisini vereyim mi?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, bundan daha faziletli ne olabilir ki?' derler.

فيقول أحل عليكم رضواني فلا أسخط عليكم بعده أبدا»

Bunun üzerine: 'Üzerinize rızamı indiriyorum, bundan sonra size ebediyen gazap etmeyeceğim' buyurur.»

ولعل عدم عدم نظم هذا الرضوان في سلك الوعد على طرز ما تقدم مع عزته في نفسه لأنه متحقق في ضمن كل موجود ولأنه مستمر في الدارين ذلِكَ أي جميع ما ذكر هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ دون ما يعده الناس فوزا من حظوظ الدنيا فإنها مع قطع النظر عن فنائها وتغيرها وتنغصها بالآلام ليست بالنسبة إلى أدنى شيء من نعيم الآخرة إلا بمثابة جناح البعوض،

Bizzat kendisinde yücelik bulunmasına rağmen bu rızanın daha önce geçenlerin tarzında vaat ipine dizilmeyişi, belki de her mevcudun zımnında tahakkuk etmiş olması ve her iki yurtta da devam etmesi sebebiyledir. { ذلِكَ } “İşte bu”; yani zikredilenlerin tamamı, { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir”; insanların dünya nasiplerinden bir kazanç saydıkları şeyler değil! Zira dünya nasipleri -yok oluşu, değişmesi ve elemlerle bulanması bir yana- ahiret nimetinin en küçüğüne nispetle bir sivrisinek kanadı mesabesinden başka bir şey değildir.

وفي الحديث «لو كانت الدنيا تزن عند الله جناح بعوضة ما سقى منها كافرا شربة ماء»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Eğer dünya Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar ağırlığa sahip olsaydı, kâfire ondan bir yudum su bile içirmezdi.»

ولله در من قال:

Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

تالله لو كانت الدنيا بأجمعها ... تبقى علينا وما من رزقها رغدا

Allah'a yemin olsun ki dünya bütünüyle kalsaydı bizimle ... Ve rızkından bize bol bol verilseydi bile,

ما كان من حق حر أن يذل بها ... فكيف وهي متاع يضحمل غدا

Hür bir kimseye yakışmazdı onun için alçalmak ... Nerede kaldı ki o, yarın yok olup gidecek bir metadır!

وجوز أن تكون الإشارة إلى الرضوان فهو فوز عظيم يستحقر عنده نعيم الدنيا وحظوظها أيضا أو الدنيا ونعيمها والجنة وما فيها، وعلى الاحتمالين لا ينافي قوله سبحانه: أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [التوبة: ٨٩] فقد فسر فيه- العظيم- بما يستحقر عنده نعيم الدنيا فتدبر.

İşaretin rızaya yönelik olması da caiz görülmüştür; bu durumda o, yanında dünya nimetlerinin ve nasiplerinin yahut dünyanın, nimetlerinin, cennetin ve içindekilerin değersiz kaldığı büyük bir kurtuluştur. Her iki ihtimale göre de bu durum, Sübhânehu'nun [Tevbe: 89]: { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah onlar için, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur” kavline aykırı düşmez; zira orada "büyük" vasfı, yanında dünya nimetinin küçüldüğü şeyle tefsir edilmiştir; iyice düşün!

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ ظاهره يقتضي مقاتلة المنافقين وهم غير مظهرين للكفر ولا نحكم بالظاهر لأنا نحكم بالظاهر كما في الخبر ولذا فسر ابن عباس والسدي ومجاهد جهاد الأولين بالسيف والآخرين باللسان وذلك بنحو الوعظ وإلزام الحجة بناء على أن الجهاد بذل الجهد في دفع ما لا يرضى وهو أعم من أن يكون بالقتال أو بغيره فإن كان حقيقة فظاهر وإلا حمل على عموم المجاز. وروي عن الحسن وقتادة أن جهاد المنافقين بإقامة الحدود عليهم. واستشكل بأن إقامتها واجبة على غيرهم أيضا فلا يختص ذلك بهم. وأشار في الأحكام إلى دفعه بأن أسباب الحد في زمنه ﷺ أكثر ما صدرت عنهم، وأما القول بأن المنافق بمعنى الفاسق عند الحسن فغير حسن.

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et”; lafzın zahiri münafıklarla savaşmayı gerektirir; oysa onlar küfrü açıkça ortaya koymamışlardır ve haberde geldiği üzere "Biz zahire göre hükmederiz" gereğince [onların kalplerine göre değil] zahire göre hükmederiz. Bu sebeple İbn Abbâs, Süddî ve Mücâhid birincilerin cihadını kılıçla, ikincilerin cihadını ise dille -ki bu da vaaz etmek ve delille susturmak gibi yollarladır- tefsir etmişlerdir; bu da cihadın razı olunmayan şeyi defetmek için çaba sarf etmek olduğu ve savaşla veya başka bir yolla olmaktan daha genel olduğu esasına dayanır. Eğer hakiki mana ise açıktır, aksi halde umûm-ı mecaza hamledilir. Hasan ve Katâde'den münafıklarla cihadın onlara hadleri uygulamak suretiyle olduğu rivayet edilmiştir. Hadleri uygulamanın başkalarına da vacip olduğu, dolayısıyla bunun onlara has kılınamayacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. el-Ahkâm'da buna şöyle cevap verilmiştir: O'nun ﷺ zamanında had gerektiren sebepler çoğunlukla onlardan sadır oluyordu. Hasan'a göre münafığın fâsık manasında olduğu şeklindeki söze gelince, bu güzel (isabetli) değildir.

وروي- والعهدة على الراوي- أن قراءة أهل البيت رضي الله تعالى عنهم «جاهد الكفار بالمنافقين»

Rivayet edildiğine göre -sorumluluk rivayet edene aittir- Ehl-i Beyt'in -radıyallâhu teâlâ anhüm- kıraati «جاهد الكفار بالمنافقين» (Münafıklar vasıtasıyla kâfirlerle cihad et) şeklindedir.

والظاهر أنها لم تثبت ولم يروها إلا الشيعة وهم بيت الكذب وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ أي على الفريقين في الجهاد بقسميه ولا ترفق بهم.

Zahir olan şudur ki bu sabit olmamıştır ve bunu sadece yalan yuvası olan Şîa rivayet etmiştir. { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “onlara karşı sert davran”; yani cihadın her iki kısmında da her iki fırkaya sert ol ve onlara müsamaha gösterme.

عن عطاء نسخت هذه الآية كل شيء من العفو والصفح وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ استئناف لبيان آجل أمرهم إثر بيان عاجله.

Atâ'dan nakledildiğine göre bu ayet, af ve bağışlamaya dair her hükmü neshetmiştir. { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “ve onların varacakları yer cehennemdir”; dünyadaki durumlarının beyanının ardından ahiretteki durumlarını beyan etmek için müste'nefe bir cümledir.

وذكر أبو البقاء في هذه ثلاثة أوجه: أحدها أنها واو الحال والتقدير افعل ذلك في حال استحقاقهم جهنم وتلك الحال حال كفرهم ونفاقهم، والثاني أنها جيء بها تنبيها على إرادة فعل محذوف أي واعلم أن مأواهم جهنم، والثالث أن الكلام محمول على المعنى وهو أنه قد اجتمع لهم عذاب الدنيا بالجهاد والغلظة وعذاب الآخرة بجعل جهنم مأواهم وَبِئْسَ الْمَصِيرُ تذييل لما قبله والمخصوص بالذم محذوف أي مصيره يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا استئناف لبيان ما صدر منهم من الجرائم الموجبة لما مر.

Ebü'l-Bekâ burada üç vecih zikretmiştir: Birincisi, vav'ın hâl vavı olmasıdır; takdir 'cehennemi hak ettikleri hâlde bunu yap' şeklindedir ve bu hâl onların küfür ve nifak hâlleridir. İkincisi, mahzûf bir fiilin murat edildiğine dikkat çekmek için getirilmiş olmasıdır; yani 'Bil ki onların barınağı cehennemdir'. Üçüncüsü ise kelamın manaya hamledilmesidir; o da cihad ve sert davranmak suretiyle dünya azabının, cehennemin barınakları kılınması suretiyle de ahiret azabının onlar için bir araya gelmiş olmasıdır. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “ve o ne kötü bir varış yeridir!”; öncesi için bir fezlekedir (tezyîl) ve yerilen şey mahzuftur; yani onun varış yeri ne kötüdür. { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar”; geçen hükümleri gerektiren ve onlardan sadır olan suçları beyan etmek için getirilmiş bir müste'nefe cümlesidir.

أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة قال: ذكر لنا أن رجلين اقتتلا أحدهما من جهينة والآخر من غفار وكانت جهينة حلفاء الأنصار فظهر الغفاري على الجهيني فقال عبد الله بن أبي للأوس انصروا أخاكم والله ما مثلنا ومثل محمد ﷺ وحاشاه مما يقول هذا المنافق إلا كما قال القائل: سمن كلبك يأكلك والله لئن رجعنا إلى المدينة ليخرجن الأعز منها الأذل فسعى بها رجل من المسلمين إلى رسول الله ﷺ فأرسل إليه فجعل يحلف بالله تعالى ما قاله فنزلت. وأخرج ابن إسحاق وابن أبي حاتم عن كعب بن مالك قال: لما نزل القرآن فيه ذكر المنافقين قال الجلاس بن سويد: والله لئن كان هذا الرجل صادقا لنحن شر من الحمير فسمعهما عمير بن سعد فقال: والله يا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Bize anlatıldığına göre iki adam kavga etti; biri Cüheyne'den, diğeri Gıfâr'dandı. Cüheyne, Ensâr'ın müttefikiydi. Gıfârî olan, Cühenî olana üstün geldi. Bunun üzerine Abdullah b. Übey, Evs'e: "Kardeşinize yardım edin! Allah'a yemin olsun ki bizimle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem -bu münafığın söylediğinden [Allah Resûlü'nü] tenzih ederim- durumu ancak birinin dediği şu söze benzer: «Besle köpeğini, yesin seni.» Allah'a yemin olsun ki şayet Medine'ye dönersek en üstün olan, en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır!" dedi. Müslümanlardan bir adam bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştırdı. [Resûlullah] ona haber gönderdi; o da bunu söylemediğine dair Allah Teâlâ'ya yemin etmeye başladı. Bunun üzerine [ilgili ayet] indi. İbn İshak ve İbn Ebî Hâtim, Ka'b b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: İçinde münafıkların zikri geçen Kur'an [ayeti] indiğinde el-Cülâs b. Süveyd: "Allah'a yemin olsun ki şayet bu adam doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz!" dedi. Onu Umeyr b. Sa'd işitti ve şöyle dedi: "Vallahi ey

جلاس إنك لأحب الناس إلي وأحسنهم عندي أثرا ولقد قلت مقالة لئن ذكرتها لتفضحنك ولئن سكت عنها لتهلكني ولإحداهما أشد علي من الأخرى فمشى إلى رسول الله ﷺ فذكر له ما قال الجلاس فحلف بالله تعالى ما قال ولقد كذب عليّ عمير فنزلت.

Cülâs! Sen bana insanların en sevimlisi ve yanımda iyiliği en güzel olanısın. Öyle bir söz söyledin ki eğer onu söylersem seni rezil eder, şayet susarsam beni helak eder; bunlardan biri bana diğerinden daha ağırdır." Bunun üzerine Resûlullah'a ﷺ gidip Cülâs'ın söylediği sözü ona anlattı. Cülâs ise bunu söylemediğine ve Umeyr'in kendisine iftira attığına dair Allah Teâlâ'ya yemin etti ve ayet indi.