وتوجيه الإنكار إلى الإذن باعتبار شموله للكل لا باعتبار تعلقه بكل فرد فرد لتحقق عدم استطاعة البعض على ما ينبىء عنه ما في حيز حَتَّى والتعبير عن الفريق الأول بالموصول الذي صلته فعل دال على الحدوث وعن الفريق الثاني باسم الفاعل المفيد للدوام للايذان بأن ما ظهر من الأولين صدق حادث في أمر خاص غير مصحح لنظمهم في سلك الصادقين وأن ما صدر من الآخرين وإن كان كذبا حادثا متعلقا بأمر خاص لكنه جار على عادتهم المستمرة ناشىء عن رسوخهم في الكذب، والتعبير عن ظهور الصدق بالتبين وعما يتعلق بالكذب بالعلم لما اشتهر من أن مدلول الخبر هو الصدق والكذب احتمال عقلي وإسناد العلم له ﷺ دون المعلومين بأن يبنى الفعل للمفعول مع إسناد التبين للأولين أن المقصود هاهنا علمه ﵊ بهم ومؤاخذتهم بموجبه بخلاف الأولين حيث لا مؤاخذة عليهم وإسناد التبين إليهم وتعليق العلم بالآخرين مع أن مدار الاستناد والتعلق أولا وبالذات هو وصف الصدق والكذب كما أشير إليه لما أن القصد هو العلم بكلا الفريقين باعتبار اتصافهما بوصفيهما المذكورين ومعاملتهما بحسب استحقاقهما لا العلم بالوصفين بذاتيهما أو باعتبار قيامهما بموصوفيهما قاله شيخ الإسلام ولا يخفى حسنه. وفي تصدير الخطاب بما صدر به تعظيم لقدر النبي ﷺ وتوقير له وتوفير لحرمته ﵊، وكثيرا ما يصدر الخطاب بنحو ما ذكر لتعظيم المخاطب فيقال: عفا الله تعالى عنك ما صنعت في أمري؟، ورضي الله سبحانه عنك ما جوابك عن كلامي؟ والغرض التعظيم، ومن ذلك قول علي بن الجهم يخاطب المتوكل وقد أمر بنفيه:
İnkârın (kınamanın) izne yöneltilmesi, her bir fertle tek tek taalluku bakımından değil, hepsini kapsaması bakımındandır; zira { حَتَّى } edatının kapsamında bulunan ifadenin de hissettirdiği üzere, bazılarının güç yetiremeyişi tahakkuk etmiştir. Birinci grubun sılası hudûsa (sonradan meydana gelmeye) delalet eden fiil olan ismi mevsûl ile, ikinci grubun ise süreklilik bildiren ism-i fâil ile ifade edilmesi; birincilerden sadır olan şeyin özel bir meselede sonradan ortaya çıkmış bir doğruluk olup onları dosdoğru kimseler zümresine dahil etmeye yetmeyeceğini, sonrakilerden sadır olan şeyin ise her ne kadar özel bir meseleyle ilgili sonradan meydana gelmiş bir yalan olsa da onların süregelen adetleri üzere cereyan edip yalanda kökleşmiş olmalarından kaynaklandığını bildirmek içindir. Doğruluğun ortaya çıkışının 'tebeyyün' (açıklığa kavuşma), yalanla ilgili durumun ise 'ilim' (bilme) kelimesiyle ifade edilmesi; haberin medlûlünün doğruluk olması ve yalanın ise akli bir ihtimal sayılması ile meşhur olduğu içindir. Birincilere tebeyyünün isnad edilmesiyle birlikte, fiilin mef'ule bina edilmesi suretiyle malum olanlara değil de ilmin bizzat ona sallallâhu aleyhi ve sellem isnad edilmesi; burada kastedilenin onun aleyhisselâm onları bilmesi ve bunun gereğince onları hesaba çekmesi olup haklarında bir muahezenin (kınamanın) söz konusu olmadığı birincilerin aksine olması içindir. Tebeyyünün onlara isnad edilmesi ve ilmin sonrakilere taalluk ettirilmesi -her ne kadar isnad ve taallukun asıl ve bizzat mihveri işaret edildiği üzere doğruluk ve yalancılık vasfı olsa da- her iki grubun da mezkûr vasıflarla nitelenmiş olmaları ve hak ettiklerine göre muamele görmeleri bakımından bilinmesi hedeflendiği içindir; yoksa bizzat iki vasfın kendilerinin veya mevsûflarıyla kaim olmaları bakımından bilinmesi değildir. Bunu Şeyhülislâm söylemiştir ve güzelliği açıktır. Hitabın bu şekilde başlamasında Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kadrini yüceltme, ona saygı gösterme ve onun aleyhisselâm hürmetini eksiksiz kılma vardır. Muhatabı yüceltmek için hitaba çok defa bu minvalde başlanır da şöyle denir: 'Allah Teâlâ seni affetsin, benim işim hakkında ne yaptın?', 'Allah Subhânehu senden razı olsun, benim sözüme cevabın nedir?'. Buradaki gaye yüceltmedir. Ali b. el-Cehm'in, kendisinin sürgün edilmesini emrettiğinde el-Mütevekkil'e hitaben söylediği şu söz de bu kabildendir:
عفا الله عنك ألا حرمة ... تجود بفضلك يا ابن العلا
Allah seni affetsin, lütfunla bağışlayacağın bir hürmet yok mudur ey yücelik oğlu!
ألم تر عبدا عدا طوره ... ومولى عفا ورشدا هدى
Haddini aşan bir kulu ve affeden bir efendiyi, doğru yolu gösteren bir hidayeti görmedin mi?
أقلني أقالك من لم يزل ... يقيك ويصرف عنك الردى
Beni bağışla; seni korumaktan ve helaki senden savmaktan geri durmayan [Allah] da seni bağışlasın.
ومما ينظم في هذا السلك ما
Bu silsileye dahil edilen hususlardan biri de şudur:
روي من قوله ﷺ: «لقد عجبت من يوسف ﵇ وكرمه وصبره والله تعالى يغفر له حين سئل عن البقرات العجاف والسمان ولو كنت مكانه ما أخبرتهم حتى أشترط أن يخرجوني» .
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğu rivayet edilmiştir: «Yûsuf'a aleyhisselâm, onun cömertliğine ve sabrına hayran kaldım; Allah Teâlâ onu bağışlasın, kendisine zayıf ve semiz inekler sorulduğunda [hemen cevap vermişti]. Şayet ben onun yerinde olsaydım, beni zindandan çıkarmalarını şart koşuncaya kadar onlara haber vermezdim.»
وأخرج ابن المنذر. وغيره عن عون بن عبد الله قال: سمعتم بمعاتبة أحسن من هذا بدأ بالعفو قبل المعاتبة. وقال السجاوندي:
İbnü'l-Münzir ve başkaları Avn b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bundan daha güzel bir sitem işittiniz mi? Sitemden önce affetmekle başladı.' Secâvendî de şöyle demiştir:
إن فيه تعليم تعظيم النبي صلوات الله سبحانه عليه وسلامه ولولا تصدير العفو في العتاب لما قام بصولة الخطاب. وعن سفيان بن عيينة أنه قال: انظروا إلى هذا اللطف بدأ بالعفو قبل ذكر المعفو. ولقد أخطأ وأساء الأدب وبئسما فعل فيما قال وكتب صاحب الكشاف كشف الله تعالى عنه ستره ولا أذن له ليذكر عذره حيث زعم أن الكلام كناية عن الجناية
Bunda Peygamber'e (salât ve selâm O'nun üzerine olsun) tazim öğretisi vardır; eğer sitemde af öne alınmasaydı, [Peygamber] hitabın şiddetine dayanamazdı. Süfyân b. Uyeyne'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Şu lütfa bakın; affedilen şey zikredilmeden önce aff ile başladı.' Keşşâf sahibi -Allah Teâlâ onun örtüsünü açsın ve mazeretini zikretmesine izin vermesin- sözün bir cinayetten (günahtan) kinaye olduğunu iddia ederek söylediği ve yazdığı şeyde kesinlikle hata etmiş, edepsizlik yapmış ve ne kötü bir şey yapmıştır!
وأن معناه أخطأت وبئسما فعلت. وفي الانتصاف ليس له أن يفسر هذه الآية بهذا التفسير وهو بين أحد الأمرين إما أن لا يكون هو المراد أو يكون ولكن قد أجل الله تعالى نبيه الكريم عن مخاطبته بذلك ولطف به في الكناية عنه أفلا يتأدب بآداب الله خصوصا في حق المصطفى ﷺ، فعلى التقديرين هو ذاهل عما يجب من حقه ﵊.
Ve [iddiasına göre] bunun manası 'Hata ettin ve ne kötü yaptın' demektir. el-İntisâf'ta [şöyle denilmiştir]: Onun bu ayeti bu şekilde tefsir etme hakkı yoktur; zira o iki durumdan birindedir: Ya murat edilen bu değildir ya da murat edilen budur fakat Allah Teâlâ kerîm Peygamberi'ni bu şekilde muhatap almaktan tenzih buyurmuş ve ondan kinaye yoluyla bahsederek ona lütufta bulunmuştur; o halde [müfessir] özellikle el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında Allah'ın edebine uymayacak mıdır? Her iki ihtimalde de o, onun aleyhisselâm hakkı olan vacip edepten gafildir.
ويا سبحان الله من أين أخذ عامله الله تعالى بعدله ما عبر عنه ببئسما، والعفو لو سلم مستلزم للخطأ فهو غير مستلزم لكونه من القبح واستتباع اللائمة بحيث يصحح هذه المرتبة من المشافهة بالسوء ويسوغ إنشاء الاستقباح بكلمة بئسما المنبئة عن بلوغ القبح إلى رتبة يتعجب منها، واعتذر عنه صاحب الكشف حيث قال: أراد أن الأصل ذلك وأبدل بالعفو تعظيما لشأنه ﷺ وتنبيها على لطف مكانه ولذلك قدم العفو على ذكر ما يوجب الجناية، وليس تفسيره هذا بناء على أن العدول إلى عفا الله لا للتعظيم حتى يخطأ.
Sübhânallah! Allah Teâlâ'nın adaletiyle muamele edeceği bu şahıs, 'ne kötü yaptın' (bi'semâ) ifadesini nereden çıkarmıştır? Af kelimesi hatayı gerektiriyor kabul edilse dahi, bu durum yüzüne karşı böylesine kötü konuşmayı meşru kılacak ve çirkinliğin şaşılacak bir dereceye vardığını bildiren 'bi'semâ' kelimesiyle çirkin bulma ifadesi kurmayı caiz kılacak bir çirkinlikte ve kınamayı gerektirir nitelikte olmasını icap ettirmez. el-Keşf sahibi onu şu sözleriyle mazur göstermeye çalışmıştır: '[Zemahşerî] asıl mananın bu olduğunu, ancak onun sallallâhu aleyhi ve sellem şânını yüceltmek ve makamının lütfuna dikkat çekmek için af ile değiştirildiğini ve bu sebeple cinayeti gerektiren şeyin zikrinden önce affın öne alındığını kastetmiştir; onun bu tefsiri, «afellāhu» ifadesine geçişin tazim için olmadığı esasına dayalı değildir ki hataya düşmüş sayılsın.'
وأما المستعمل لمجرد التعظيم فهو إذا كان دعاء لا خبرا، على أن الدعاء قد يستعمل للتعريض بالاستقصاء
Sırf tazim için kullanılan ifadeye gelince; bu, haber değil dua olduğu takdirdedir. Kaldı ki dua da bazen kınamayı ve kusuru araştırmayı hissettirmek (tariz) için kullanılabilir;
كقوله ﷺ: «رحم الله تعالى أخي لوطا لقد كان يأوي إلى ركن شديد»
Tıpkı onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah Teâlâ kardeşim Lût'a rahmet etsin, o muhakkak ki pek sağlam bir kaleye sığınıyordu» buyruğunda olduğu gibi.
وتحقيقه أنه لا يخلو عن حقارة بشأن المخاطب أو الغائب حسب اختلاف الصيغة، وأما التعظيم أو التعريض فقد وقد انتهى، ولا يخفى ما فيه فهو اعتذار غير مقبول عند ذوي العقول. وكم لهذه السقطة في الكشاف نظائر، ولذلك امتنع من إقرائه بعض الأكابر كالإمام السبكي عليه الرحمة، وليت العلامة البيضاوي لم يتابعه في شيء من ذلك، وهذا، واستدل بالآية من زعم صدور الذنب منه ﵊، وذلك من وجهين:
Bunun tahkiki şudur: Sigaların farklılığına göre muhatabın veya gaibin şanına dair bir küçümsemeden hali değildir; tazim veya tariz ise bazen olur bazen olmaz. İntihâ (açıklama bitti). Bundaki [tutarsızlık] gizli değildir; zira bu, akıl sahipleri nezdinde kabul görmeyen bir mazerettir. Keşşâf'ta bu tür vahim hataların pek çok benzeri vardır; bu yüzden İmam Sübkî (üzerine rahmet olsun) gibi büyük zatlardan bazıları onu okutmaktan imtina etmiştir. Keşke Allâme Beyzâvî de bu hususların hiçbirinde ona uymasaydı! Bu bir yana, Peygamber'den aleyhisselâm günah sadır olduğunu iddia edenler bu ayeti iki vecihle delil getirmişlerdir:
الأول: أن العفو يستدعي سابقة الذنب، الثاني: أن الاستفهام الإنكاري بقوله سبحانه: لِمَ أَذِنْتَ يدل على أن ذلك الإذن كان معصية، والمحققون على أنها خارجة مخرج العتاب كما علمت على ترك الأولى والأكمل قالوا:
Birincisi: Affın öncesinde bir günahın bulunmasını gerektirmesidir. İkincisi: Subhânehu'nun { لِمَ أَذِنْتَ } sözündeki inkârî istifhamın, o iznin bir masiyet olduğuna delalet etmesidir. Muhakkik âlimler ise bildiğin üzere ayetin evlâ ve en kâmil olanı terk etmek üzerine bir sitem üslubuyla sevk edildiği görüşündedirler. Onlar şöyle demişlerdir:
لا يخفى أنه لم يكن كما في خروجهم مصلحة للدين أو منفعة للمسلمين بل كان فيه فساد وخبال حسبما نطق به قوله تعالى: لَوْ خَرَجُوا إلخ، وقد كرهه ﷾ كما يفصح عنه قوله جل وعلا: وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ الآية، نعم كان الأولى تأخير الإذن حتى يظهر كذبهم ويفتضحوا على رؤوس الأشهاد، ولا يتمكنوا من التمتع بالعيش على الأمن والدعة ولا يتسنى لهم الابتهاج فيما بينهم بأنهم غروه ﷺ وأرضوه بالأكاذيب على أنهم لم ينهأ لهم عيش ولا قرت لهم عين إذ لم يكونوا على أمن واطمئنان بل كانوا على خوف من ظهور أمرهم وقد كان.
Açıktır ki onların sefere çıkmasında dine bir maslahat veya Müslümanlara bir fayda yoktu; bilakis Allah Teâlâ'nın 'Eğer çıksalardı...' ayetinde buyurduğu üzere bunda fesat ve bozgunculuk vardı. Nitekim Celle ve Alâ'nın { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } ayet-i kerimesinin açıkça beyan ettiği üzere Allah celle celâlühû onların çıkışını hoş görmemiştir. Evet, evlâ olan, yalanları ortaya çıkıp herkesin huzurunda rezil rüsvay oluncaya, emniyet ve refah içinde bir hayat sürme imkanı bulamayıncaya ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kandırıp yalanlarla razı ettiklerine dair kendi aralarında sevinmelerine fırsat kalmayıncaya kadar izni geciktirmekti. Kaldı ki onların hayatı huzurlu olmamış ve gözleri aydın olmamıştır; zira onlar emniyet ve huzur içinde değillerdi, aksine durumlarının açığa çıkmasından korku içindeydiler ve nitekim öyle de oldu.
ومن الناس من ضعف الاستدلال بالآية على ما ذكر بأنا لو نسلم أن عَفَا اللَّهُ يستدعي سابقة الذنب والسند ما أشرنا إليه فيما مر سلمنا لكن لا نسلم أن قوله سبحانه: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ مقول على سبيل الإنكار عليه ﵊ لأنه لا يخلو إما أن يكون صدر منه ﷺ ذنب في هذه الواقعة أو لم يصدر وعلى التقديرين يمتنع أن يكون ما ذكر إنكارا، أما على الأول فلأنه إذا لم يصدر عنه ذنب فكيف يتأتى الإنكار عليه، وأما على الثاني فلأن صدر الآية يدل على حصول العفو وبعد حصوله يستحيل توجه الإنكار فافهم.
İnsanlardan bazıları, ayetin zikredilen hususa delil getirilmesini şu şekilde zayıf bulmuşlardır: Şayet { عَفَا اللَّهُ } ifadesinin daha önce bir günahın geçmiş olmasını gerektirdiğini kabul etsek -ki bunun dayanağı daha önce işaret ettiğimiz husustur- bunu teslim etsek bile, Subhânehu'nun { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } sözünün ona aleyhisselâm yönelik bir inkâr (kınama) yoluyla söylendiğini kabul etmeyiz. Çünkü bu hadisede Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ya bir günah sadır olmuştur ya da sadır olmamıştır. Her iki ihtimalde de zikredilen ifadenin inkâr olması imkânsızdır. Birinciye göre [imkânsızdır]; zira şayet ondan bir günah sadır olmamışsa ona nasıl inkâr yöneltilebilir? İkinciye göre de [imkânsızdır]; zira ayetin başı affın gerçekleştiğine delalet etmektedir ve af gerçekleştikten sonra kınamanın yöneltilmesi imkânsızdır, iyi anla!
واستدل بها جمع على أن له ﷺ اجتهادا وأنه قد يناله منه أجر واحد والوجه فيه ظاهر، وما فعله ﷺ في هذه الواقعة أحد أمرين فعلهما ولم يؤمر يفعلهما كما أخرج ابن جرير وغيره عن عمرو بن ميمون، ثانيهما أخذه ﷺ الفداء من الأسارى وقد تقدم. وادعى بعضهم الحصر في هذين الأمرين، واعترض بأنه غير صحيح فإن لهما ثالثا وهو المذكور في سورة التحريم وغير ذلك كالمذكور في سورة عبس، وأجيب بأنه يمكن تقييد الأمرين بما يتعلق بأمر الجهاد والله تعالى ولي الرشاد.
Bir topluluk bu ayeti, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem içtihadı olduğuna ve bundan dolayı bazen tek bir ecir alabileceğine delil getirmiştir ve bundaki gerekçe açıktır. İbn Cerîr ve başkalarının Amr b. Meymûn'dan rivayet ettiği üzere, onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisede yaptığı şey, emredilmediği halde yaptığı iki şeyden biridir; ikincisi ise daha önce geçtiği üzere esirlerden fidye almasıdır sallallâhu aleyhi ve sellem. Bazıları bu iki meselede hasr (sınırlama) olduğunu iddia etmiş, ancak buna Tahrîm Suresi'nde zikredilen üçüncü bir durumun ve Abese Suresi'nde zikredilen gibi başka durumların da bulunması sebebiyle sahih olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise bu iki durumun cihad işiyle kayıtlanabileceği şeklinde cevap verilmiştir. Doğruya ulaştıran ancak Allah Teâlâ'dır.
لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ تنبيه على أنه ينبغي أن يستدل ﵊ باستئذانهم على حالهم ولا يأذن لهم أي ليس من شأن المؤمنين وعادتهم أن يستأذنوك في أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فإن الخلص منهم يبادرون إليه من غير توقف على الإذن فضلا عن أن يستأذنوك في التخلف عنه،
{ لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve âhiret gününe inananlar senden izin istemezler”; onun aleyhisselâm, onların durumuna izin istemelerinden delil çıkarması ve onlara izin vermemesi gerektiğine bir uyarıdır. Yani { أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “mallarıyla ve canlarıyla cihad etmek hususunda” senden izin istemek müminlerin şânından ve âdetinden değildir. Zira onların samimi olanları, cihaddan geri kalmak için senden izin istemek şöyle dursun, izne bağlı kalmaksızın derhal ona koşarlar.
أخرج مسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال: «من خير معاش الناس رجل ممسك بعنان فرسه في سبيل الله يطير على متنه كلما سمع هيعة أو فزعا طار على متنه يبتغي القتل أو الموت مظانه»
Müslim, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İnsanların en hayırlı yaşantısına sahip olanı, Allah yolunda atının dizginini tutan kimsedir; ne zaman bir tehlike çığlığı yahut bir feryat işitse atının sırtında uçar gibi gider ve öldürülmeyi yahut ölümü muhtemel yerlerinde arar.»
ونفي العادة مستفاد من نفي الفعل المستقبل الدال على الاستمرار نحو فلان يقري الضيف ويحمي الحريم، فالكلام محمول على الاستمرار، ولو حمل على استمرار النفي فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون، فيكون المعنى عادتهم عدم الاستئذان لم يبعد، ومثل هذا قول الحماسي:
Adetin nefiy (olumsuz) kılınması; 'filan kimse misafiri ağırlar ve haremini korur' örneğinde olduğu gibi, sürekliliğe delalet eden muzari fiilin olumsuzlanmasından anlaşılır. Söz sürekliliğe hamledilir; şayet olumsuzluğun sürekliliğine hamledilirse 'onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır' şeklinde olur ki bu durumda anlam 'onların âdeti izin istememektir' olur ve bu da uzak bir ihtimal değildir. Hamâse şairinin şu sözü de buna benzer:
لا يسألون أخاهم بين يندبهم ... في النائبات على ما قال برهانا
Musibetler anında kardeşleri kendilerini yardıma çağırdığında, söylediği söze dair ondan delil istemezler.
قيل: وهذا الأدب يجب أن يقتفى مطلقا فلا يليق بالمرء أن يستأذن أخاه في أن يسدي إليه معروفا ولا بالمضيف أن يستأذن ضيفه في أن يقدم إليه طعاما فإن الاستئذان في مثل هذه المواطن أمارة التكلف والتكره، ولقد بلغ من كرم الخليل صلوات الله تعالى وسلامه عليه وأدبه مع ضيوفه أنه لا يتعاطى شيئا من أسباب التهيؤ للضيافة بمرأى منهم فلذلك مدحه الله تعالى على لسان رسوله ﵊ بهذه الخلة الجميلة والآداب الجليلة فقال سبحانه: فَراغَ إِلى أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ [الذاريات: ٢٦] أي ذهب على خفاء منهم كيلا يشعروا به، وجوز أن يكون متعلق الاستئذان محذوفا وأَنْ يُجاهِدُوا بتقدير كراهة أن يجاهدوا، والمحذوف قيل: التخلف عليه، والمعنى لا يستأذنك المؤمنون في التخلف كراهة الجهاد، والنفي متوجه للاستئذان والكراهة معا، وقال بعض: إنه متوجه إلى القيد وبه ويمتاز المؤمن من المنافق وهو وإن كان في نفسه أمرا خفيا لا يوقف عليه بادىء الأمر لكن عامة أحوالهم لما كانت منبئة عن ذلك جعل أمرا ظاهرا مقررا.
Denildi ki: Bu edebe mutlak olarak uyulması gerekir; kişinin kardeşine bir iyilik yapmak için ondan izin istemesi yahut ev sahibinin misafirine yemek ikram etmek için ondan izin istemesi yakışık almaz. Çünkü bu gibi durumlarda izin istemek külfete girmenin ve hoşnutsuzluğun bir alametidir. Halîl'in (Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerine olsun) cömertliği ve misafirlerine karşı edebi o dereceye ulaşmıştı ki, onların görebileceği bir yerde ziyafet hazırlığına dair hiçbir şey yapmazdı. Bu sebeple Allah Teâlâ Resûlü'nün aleyhisselâm lisanıyla onu bu güzel haslet ve yüce edebinden ötürü övmüş ve Subhânehu şöyle buyurmuştur: { فَراغَ إِلى أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ } [ez-Zâriyât: 26] yani 'fark etmesinler diye gizlice ailesinin yanına gitti'. İzin istemenin müteallakının mahzuf olması ve { أَنْ يُجاهِدُوا } ifadesinin 'cihad etmekten hoşlanmadıkları için' takdirinde olması da caiz görülmüştür. Mahzuf olanın 'geri kalmak için' olduğu söylenmiştir; bu takdirde mana: 'Müminler cihadı kerih görerek geri kalmak için senden izin istemezler' şeklinde olur. Bu durumda olumsuzluk hem izin istemeye hem de kerih görmeye birlikte yöneliktir. Bazıları ise olumsuzluğun kayda yönelik olduğunu ve müminin münafıktan bununla ayırt edildiğini söylemiştir. Bu durum kendi içinde başlangıçta vakıf olunamayan gizli bir husus olsa da, onların genel halleri buna işaret ettiği için açık ve kesin bir durum kılınmıştır.
وقيل: الجهاد أي لا يستأذنك المؤمنون في الجهاد كراهة أن يجاهدوا، وتعقب بأنه مبني على أن الاستئذان في الجهاد ربما يكون لكراهة، ولا يخفى أن الاستئذان في الشيء لكراهته مما لا يقع بل لا يعقل، ولو سلم وقوعه فالاستئذان لعلة الكراهة مما لا يمتاز بحسب الظاهر من الاستئذان لعلة الرغبة، لو سلم فالذي نفي عن المؤمنين يجب أن يثبت للمنافقين وظاهر أنهم لم يستأذنوا في الجهاد لكراهتهم له بل إنما استأذنوا في التخلف فتدبر وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ شهادة لهم بالتقوى لوضع المظهر فيه موضع المضمر أو إرادة جنس المتقين ودخولهم فيه دخولا أوليا وعدة لهم بالثواب الجزيل، فإن قولنا: أحسنت إلي فأنا أعلم بالمحسن وعد بأجزل الثواب وأسأت إلي فأنا أعلم بالمسيء وعيد بأشد العقاب، قيل: وفي ذلك تقرير لمضمون ما سبق كأنه قيل: والله عليم بأنهم كذلك وإشعار بأن ما صدر عنهم معلل بالتقوى إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ أي في التخلف الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ تخصيص الإيمان
Denildi ki: [Mahzuf olan] cihaddır; yani 'Müminler cihad etmekten hoşlanmadıkları için cihada çıkmak hususunda senden izin istemezler'. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Bu izah, cihad için izin istemenin bir hoşnutsuzluktan kaynaklanabileceği esasına dayanır. Oysa bir şeyi kerih gördüğü için o hususta izin istemenin vuku bulmayacağı, hatta aklen tasavvur bile edilemeyeceği açıktır. Vuku bulduğu kabul edilse dahi, hoşnutsuzluk sebebiyle izin istemek zahirde istek sebebiyle izin istemekten ayırt edilemez. Bu da kabul edilse, müminlerden olumsuzlanan durumun münafıklar için sabit olması gerekir; halbuki onların cihadı kerih gördükleri için cihada çıkmak amacıyla izin istemedikleri, aksine sadece geri kalmak için izin istedikleri açıktır; iyi düşün! { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah takvâ sahiplerini çok iyi bilendir”; zamir makamında açık ismin (zahir) kullanılması veya takva sahipleri cinsinin kastedilip onların da buna öncelikle dahil olması sebebiyle onlara yönelik bir takva şahitliği ve bol bir sevap vaadidir. Zira 'Bana iyilik yaptın, ben iyilik yapanı en iyi bilenim' sözümüz en bol sevabı vaad etmek, 'Bana kötülük yaptın, ben kötülük yapanı en iyi bilenim' sözümüz ise en şiddetli azabı tehdit etmektir. Denildi ki: Bunda geçen ifadenin içeriğinin pekiştirilmesi vardır; sanki 'Allah onların böyle olduğunu çok iyi bilendir' denilmiş ve onlardan sadır olan şeyin takvadan kaynaklandığı hissettirilmiştir. { إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ } “Senden ancak izin isteyenler” yani geri kalmak için [izin isterler], { الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve âhiret gününe inanmayanlardır”. İmanın tahsis edilmesi,
بهما في الموضعين للايذان بأن الباعث على الجهاد والمانع عنه الإيمان بهما وعدم الإيمان بهما فمن آمن بهما قاتل في سبيل دينه وتوحيده وهان عليه القتل فيه لما يرجوه في اليوم الآخر من النعيم المقيم ومن لم يؤمن بمعزل عن ذلك، على أن الإيمان بهما مستلزم للإيمان بسائر ما يجب الإيمان به وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ عطف على الصلة، وإيثار صيغة الماضي للدلالة على تحقق الريب وتقرره فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ وشكهم المستمر في قلوبهم يَتَرَدَّدُونَ أي يتحيرون، وأصل معنى التردد الذهاب والمجيء وأريد به هنا التحير مجازا أو كناية لأن المتحير لا يقر في مكان.
her iki yerde de bu ikisine yapılması; cihada sevk eden etkenin ve ona mani olan şeyin bu ikisine iman etmek yahut iman etmemek olduğunu bildirmek içindir. Zira bu ikisine iman eden kimse O'nun dini ve tevhidi uğrunda savaşır ve ahiret gününde umduğu ebedî nimetler sebebiyle o uğurda öldürülmek ona kolay gelir; iman etmeyen kimse ise bundan tamamen uzaktır. Kaldı ki bu ikisine iman etmek, iman edilmesi gereken diğer bütün esaslara imanı da zorunlu kılar. { وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri şüpheye düşmüştür”; sıla cümlesine atıftır ve mazi sîgasının tercih edilmesi şüphenin kesinleşip yerleştiğini göstermek içindir. { فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ } “onlar şüpheleri ve kalplerinde süregelen tereddütleri içinde” { يَتَرَدَّدُونَ } “bocalar dururlar” yani hayret ve şaşkınlık içinde kalırlar. 'Tereddüt' kelimesinin asıl anlamı gidip gelmektir; burada ise mecaz veya kinaye yoluyla şaşkınlık ve hayret kastedilmiştir, zira şaşkın olan kimse bir yerde karar kılamaz.
والآية نزلت كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في المنافقين حين استأذنوا في القعود عن الجهاد بغير عذر وكانوا على ما في بعض الروايات تسعة وثلاثين رجلا. وأخرج أبو عبيد وابن المنذر وغيرهما عنه أن قوله تعالى: لا يَسْتَأْذِنُكَ إلخ نسخته الآية التي في [النور: ٦٢] إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إلى إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فجعل الله النبي ﷺ بأعلى النظرين في ذلك من غزا غزا في فضيلة ومن قعد قعد في غير حرج إن شاء.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre ayet, hiçbir mazeretleri bulunmaksızın cihaddan geri kalmak için izin istedikleri sırada münafıklar hakkında inmiştir; bazı rivayetlerde belirtildiğine göre onlar otuz dokuz kişiydiler. Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve başkaları ondan şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ'nın { لا يَسْتَأْذِنُكَ } ayetini [en-Nûr: 62]'de yer alan { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } ayetinden { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kısmına kadar olan ayet neshetmiştir; böylece Allah Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta iki tercihin en üstününde kılmıştır: İsteyen bir fazilet olarak savaşa katılır, dileyen de bir günah olmaksızın savaştan geri kalır.
وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً أي أهبة من الزاد والراحلة وسائر ما يحتاج إليه المسافر في السفر الذي يريده.
{ وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً } “Eğer çıkmak isteselerdi, elbette onun için bir hazırlık yaparlardı”; yani azıktan, binekten ve bir yolcunun niyetlendiği yolculukta ihtiyaç duyduğu diğer şeylerden oluşan bir hazırlık görürlerdi.
وقرىء «عدّة» بضم العين وتشديد الدال والإضافة إلى ضمير الخروج، قال ابن جني: سمع محمد بن عبد الملك يقرأ بها، وخرجت على أن الأصل عدته إلا أن التاء سقطت كما في اقام الصلاة وهو سماعي وإلى هذا ذهب الفراء، والضمير على ما صرح به غير واحد عوض عن التاء المحذوفة، قيل: ولا تحذف بغير عوض وقد فعلوا مثل ذلك في عدة بالتخفيف بمعنى الوعد كما في قول زهير:
Ayet, ayın harfinin zammesi, dâl harfinin şeddesi ve çıkış zamirine izafetle «عُدّة» şeklinde de okunmuştur. İbn Cinnî: 'Muhammed b. Abdilmelik'in bu şekilde okuduğu işitildi' demiştir. Bu kıraat, aslı 'عُدّته' olup namaz kılmak manasındaki 'اقام الصلاة' ifadesinde olduğu gibi tâ harfinin düşmüş olması esasına göre açıklanmıştır ki bu semâîdir; Ferrâ da bu görüşe meyletmiştir. Birden fazla âlimin açıkça belirttiğine göre buradaki zamir, hazfedilen tâ harfinin ivazıdır (bedelidir). Denildi ki: [Tâ harfi] bir bedel olmaksızın hazfedilmez; nitekim Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi, 'vaad' anlamında olan ve şeddesiz okunan 'عدّة' kelimesinde de benzerini yapmışlardır:
إن الخليط أجدوا البين فانجردوا ... وأخلفوك عدى الأمر الذي وعدوا
Dostlar ayrılığı kesinleştirip hızla uzaklaştılar ve vaat ettikleri işin sözünden döndüler.
وقرىء «عده» بكسر العين بإضافة وغيرها وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ أي خروجهم كما روي عن الضحاك أو نهوضهم للخروج كما قال غير واحد فَثَبَّطَهُمْ أي حبسهم وعوقهم عن ذلك: والاستدراك قيل عما يفهم من مقدم الشرطية فإن انتفاء إرادة الخروج يستلزم انتفاء خروجهم وكراهة الله تعالى انبعاثهم يستلزم تثبطهم عن الخروج فكأنه قيل: ما خرجوا لكن تثبطوا عن الخروج، فهو استدراك نفي الشيء بإثبات ضده كما يستدرك نفي الإحسان بإثبات الإساءة في قولك: ما أحسن إليّ لكن أساء، والاتفاق في المعنى لا يمنع الوقوع بين طرفي لكن بعد تحقق الاختلاف نفيا وإثباتا في اللفظ، وبحث فيه بعضهم بأن لكِنْ تقع بين ضدين أو نقيضين أو مختلفين على قول ووقعت فيما نحن فيه بين متفقين على هذا التقرير فالظاهر أنها للتأكيد كما أثبتوا مجيئها لذلك وفيه نظر: واستظهر بعض المحققين كون الاستدراك من نفس المقدم على نهج ما في الاقيسة الاستثنائية، والمعنى لو أرادوا الخروج لأعدوا له عدة ولكن ما أرادوه لما أنه تعالى كره انبعاثهم من المفاسد فحبسهم بالجبن والكسل فتثبطوا عنه ولم يستعدوا له.
Ayın harfinin kesresiyle, izafetle ve izafetsiz olarak «عِدَه» şeklinde de okunmuştur. { وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ } “Fakat Allah onların sefere çıkmalarını hoş görmedi”; yani Dahhâk'ten rivayet edildiği üzere onların çıkışlarını veya birden fazla âlimin belirttiği üzere sefere çıkmak için harekete geçmelerini [hoş görmedi], { فَثَبَّطَهُمْ } “böylece onları alıkoydu”; yani onları bundan menetti ve engelledi. İstidrâkın (fakat edatının), şart cümlesinin mukaddeminden anlaşılan şeyden yapıldığı söylenmiştir; zira çıkma iradesinin bulunmayışı onların çıkmayışını gerektirir ve Allah Teâlâ'nın onların hareketini hoş görmemesi de onların çıkmaktan geri durmalarını gerektirir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Çıkmadılar, fakat çıkmaktan geri durdular.' Bu, 'Bana iyilik yapmadı, fakat kötülük yaptı' sözünde iyiliğin nefiy edilmesini kötülüğün ispatıyla istidrak etmek gibi, bir şeyin nefiy edilmesini zıddının ispatıyla istidrak etmektir. Anlamdaki birlik, lafızda nefiy ve ispat bakımından farklılık gerçekleştikten sonra 'lâkin' edatının iki tarafı arasında yer almaya engel değildir. Bazıları buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Lâkin' edatı iki zıt, iki çelişik veya bir görüşe göre iki farklı şey arasında yer alır; buradaki takdire göre ise birbiriyle uyumlu iki şey arasında yer almıştır. Dolayısıyla zahir olan, nitekim bu manaya geldiğini de ispat ettikleri üzere, tekit için olmasıdır. Ancak bunda nazar (tartışma) vardır. Muhakkik âlimlerden bazıları istidrâkın, istisnâî kıyaslardaki yöntem üzere bizzat mukaddemden yapıldığını kuvvetli görmüşlerdir. Buna göre mana şöyledir: Eğer çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı, fakat [çıkışlarındaki] fesatlar sebebiyle Allah Teâlâ onların hareketini hoş görmediği için çıkmak istemediler; böylece Allah onları korkaklık ve tembellikle alıkoydu, onlar da geri durup hazırlık yapmadılar.
وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ تمثيل لخلق الله تعالى داعية القعود فيهم وإلقائه سبحانه كراهة الخروج في قلوبهم بالأمر بالقعود أو تمثيل لوسوسة الشيطان بذلك فليس هناك قول حقيقة، ونظير ذلك قوله سبحانه: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ [البقرة: ٢٤٣] أي أماتهم، ويجوز أن يكون حكاية قول بعضهم لبعض أو اذن الرسول ﷺ لهم في القعود فالقول على حقيقته، والمراد بالقاعدين الذين شأنهم القعود والجثوم في البيوت كالنساء والصبيان والزمنى أو الرجال الذين يكون لهم عذر يمنعهم عن الخروج، وفيه على بعض الاحتمالات من الذم ما لا يخفى فتدبر لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ بيان لكراهة الله تعالى انبعاثهم أي لو خرجوا مخالطين لكم ما زادُوكُمْ شيئا من الأشياء إِلَّا خَبالًا أي شرا وفسادا. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عجزا وجبنا. وعن الضحاك غدرا ومكرا، وأصل
{ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ } “ve 'oturanlarla beraber oturun' denildi”; Allah Teâlâ'nın onlarda oturma isteği yaratmasını ve sefere çıkma hoşnutsuzluğunu kalplerine atmasını oturma emri ile temsil etmektir yahut şeytanın bunu fısıldamasının temsilidir; dolayısıyla burada hakiki bir söz yoktur. Bunun benzeri Subhânehu'nun şu buyruğudur: { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ } [el-Bakara: 243] yani 'onları öldürdü'. Bunun birbirlerine söyledikleri sözün hikâyesi olması yahut Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem oturmalarına izin vermesi olması da caizdir ki bu takdirde söz hakikat anlamındadır. Oturanlardan kasıt; kadınlar, çocuklar ve kronik hastalar gibi işi evlerde oturup kalmak olan kimseler veya çıkmalarına engel bir mazereti bulunan erkeklerdir. Bazı ihtimallere göre bunda açık bir kınama vardır, iyi düşün! { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ } “Eğer aranızda [sefere] çıkmış olsalardı”; Allah Teâlâ'nın onların hareketini hoş görmeyişinin beyanıdır; yani 'aranıza karışıp sizinle birlikte çıksalardı', { ما زادُوكُمْ } “size artırmazlardı” hiçbir şeyi, { إِلَّا خَبالًا } “bozgunculuktan başka” yani şer ve fesattan başka. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ 'acz ve korkaklıktan başka', Dahhâk'ten ise 'hıyanet ve tuzaktan başka' diye rivayet edilmiştir. Asıl
الخبال كما قال الخازن: اضطراب ومرض يؤثر في العقل كالجنون، وفي مجمع البيان أنه الاضطراب في الرأي، والاستثناء مفرغ متصل والمستثنى منه ما علمت ولا يستلزم أن يكون لهم خبال حتى لو خرجوا زادوه لأن الزيادة باعتبار أعم العام الذي وقع منه الاستثناء.
Hâzin'in belirttiği gibi habâl (خَبال); delilik gibi akla etki eden bir sarsıntı ve hastalıktır. Mecma'u'l-Beyân'da ise bunun görüşte tutarsızlık ve sarsıntı olduğu ifade edilmiştir. İstisna munkatı' değil, müferrağ-muttasıldır; müstesnâ minh ise bildiğin şeydir. Eğer çıksalardı onu artıracakları şeklinde bir fesadın onlarda önceden bulunmasını gerektirmez; zira artırma, kendisinden istisna yapılan en genel mefhum (a'amm-ı âmm) itibarıyladır.
وقال بعضهم: توهما منه لزوم ما ذكر هو مفرغ منقطع والتقدير ما زادوكم قوة وخيرا لكن شرا وخبالا.
Bazıları, zikredilen hususun zorunlu olduğu vehmine kapılarak istisnanın müferrağ-munkatı' olduğunu ve takdirin 'Size güç ve hayır artırmazlardı, bilakis şer ve bozgunculuk artırırlardı' şeklinde olduğunu söylemişlerdir.
واعترض بأن المنقطع لا يكون مفرغا وفيه بحث لأنه مانع منه إذا دلت القرينة عليه كما إذا قيل: ما أنيسك في البادية فقلت: ما لي بها إلا اليعافير أي ما لي بها أنيس إلا ذلك، وأنت تعلم أن في وجود القرينة هاهنا مقالا.
Buna munkatı' istisnanın müferrağ olamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ancak bunda tartışma vardır, çünkü karine delalet ettiği takdirde buna bir engel yoktur; nitekim 'Çölde yoldaşın kimdir?' denildiğinde 'Benim orada beyaz geyiklerden başka yoldaşım yoktur' demen gibi ki manası 'Benim orada bundan başka yoldaşım yoktur' demektir. Sen de bilirsin ki burada karinenin varlığı tartışmalıdır.
وقال أبو حيان: إنه كان في تلك الغزوة منافقون لهم خبال فلو خرج هؤلاء أيضا واجتمعوا بهم زاد الخبال فلا فساد في ذلك الاستلزام لو ترتب وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ الإيضاع سير الإبل يقال: أوضعت الناقة تضع إذا أسرعت وأوضعتها أنا إذا حملتها على الاسراع، والخلال جمع خلل وهو الفرجة استعمل ظرفا بمعنى بين ومفعول الإيضاع مقدر أي النمائم بقرينة السياق، وفي الكلام استعارة مكنية حيث شبهت النمائم بالركائب في جريانها وانتقالها وأثبت لها الإيضاع على سبيل التخييل، والمعنى ولسعوا بينكم بالنميمة وإفساد ذات البين.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: O gazvede içlerinde fesat bulunan münafıklar vardı; şayet bunlar da çıksalar ve onlara katılsalardı fesat artardı; dolayısıyla böyle bir gereklilik terettüp etse bile bunda bir tutarsızlık yoktur. { وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ } “ve aranıza mutlaka fitne sokarlardı”. Îdâ' (الإيضاع), develerin hızlı yürütülmesidir; devenin kendisi hızlandığında 'أوضعت الناقة تضع' denir, ben onu hızlandırdığımda ise 'أوضعتها' denir. 'Hilâl' (خِلال) kelimesi iki şey arasındaki boşluk ve açıklık anlamına gelen 'halel' (خلل) kelimesinin çoğuludur, 'arasında' anlamında zarf olarak kullanılmıştır. Îdâ' fiilinin mef'ûlü ise siyakın delaletiyle mahzuftur, yani 'laf taşımaları' [hızlandırırlardı]. Sözde istiare-i mekniyye vardır; zira laf taşımalar, akıp gitmeleri ve intikal etmeleri bakımından bineklere benzetilmiş ve tahyîl yoluyla onlar için îdâ' (hızlı koşturma) sabit kılınmıştır. Mana şudur: 'Aralarınızı bozmak ve laf taşımak için aranızda hızla koşuştururlardı.'
وقال العلامة الطيبي: فيه استعارة تبعية حيث شبه سرعة افسادهم ذات البين بالنمائم بسرعة سير الراكب ثم استعير لها الإيضاع وهو للإبل والأصل ولأوضعوا ركائب نمائمهم خلالكم ثم حذف النمائم وأقيم المضاف إليه مقامه فقيل لأوضعوا ركائبهم ثم حذفت الركائب. ومنع الأخفش في كتاب الغايات أن يقال: أوضعت الركائب ووضع البعير بمعنى أسرع وإنما يستعمل ذلك بدون قيد، وجوز ذلك غيره واستدل له بقوله:
Allâme Tîbî şöyle demiştir: Burada istiare-i tebeiyye vardır; zira onların laf taşıyarak arayı bozmadaki süratleri, binek sahibinin hızlı yürüyüşüne benzetilmiş, sonra da develere mahsus olan 'îdâ' kelimesi bunun için ödünç alınmıştır. Aslı 'Aralarınızda laf taşıma bineklerini hızla koştururlardı' şeklindedir, sonra 'laf taşımalar' hazfedilip muzafun ileyh onun yerine geçirilmiş ve 'bineklerini hızla koştururlardı' denilmiş, ardından da 'binekler' hazfedilmiştir. Ahfeş, Kitâbü'l-Gāyât'ta bineklerin hızlı yürütülmesi anlamında 'أوضعت الركائب' denilmesini ve devenin hızlanması anlamında 'وضع البعير' denilmesini menetmiş ve bunun sadece kayıtsız olarak kullanılacağını söylemiştir. Başkaları ise bunu caiz görmüş ve şu beyitle istidlal etmiştir:
فلم أر سعدى بعد يوم لقيتها ... غداة بها أجمالها صاح توضع
Kendisiyle karşılaştığım günden sonra Su'dâ'yı hiç görmedim; hani develeri sabahleyin hızla koşturuluyordu ya dostum!
وقرىء «ولأرقصوا» من رقصت الناقة إذا أسرعت وأرقصتها ومنه قوله:
Deve hızlandığında kullanılan 'رقصت الناقة' ve 'onu hızlandırdım' manasındaki 'أرقصتها' kökünden «ولأرقصوا» şeklinde de okunmuştur; şu beyitte olduğu gibi:
يا عام لو قدرت عليك رماحنا ... والراقصات إلى منى فالغبغب
Ey Âmir, mızraklarımız ve Minâ'ya, ardından Gabgab'a doğru hızla koşan [develer] seni yakalayabilseydi!
وقرىء «لأوفضوا» والمراد لأسرعوا أيضا يقال: أوفض واستوفض إذا استعجل وأسرع والوفض العجلة، وكتب قوله تعالى: لَأَوْضَعُوا في الامام بألفين الثانية منهما هي فتحة الهمزة والفتحة ترسم لها ألف كما ذكره الداني، وفي الكشاف كانت الفتحة تكتب ألفا قبل الخط العربي والخط العربي اخترع قريبا من نزول القرآن وقد بقي من ذلك الألف أثر في الطباع فكتبوا صورة الهمزة ألفا وفتحتها ألفا أخرى ومثل ذلك أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ [النمل: ٢١] يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ أي يطلبون أن يفتنوكم بايقاع الخلاف فيما بينكم وتهويل أمر العدو عليكم وإلقاء الرعب في قلوبكم وهذا هو المروي عن الضحاك. وعن الحسن أن الفتنة بمعنى الشرك أي يريدون أن تكونوا مشركين، والجملة في موضع الحال من ضمير أوضعوا أي باغين لكم الفتنة، ويجوز أن تكون استئنافا وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ أي نمامون يسمعون حديثكم لأجل نقله إليهم كما روي عن مجاهد وابن زيد أو فيكم أناس من المسلمين ضعفة يسمعون قولهم ويطيعونهم كما روي عن قتادة وابن إسحاق وجماعة، واللام على التفسير الأول للتعليل وعلى الثاني للتقوية كما في قوله تعالى: فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ [هود: ١٠٧، البروج: ١٦] ، والجملة حال من مفعول يَبْغُونَكُمُ أو من فاعله لاشتمالها على ضميرهما أو مستأنفة.
«لأوفضوا» şeklinde de okunmuştur; murat yine 'hızlanırlardı' demektir. Acele edip hızlandığında 'أوفض واستوفض' denir; 'vefad' (الوفض) ise acele etmek demektir. Allah Teâlâ'nın { لَأَوْضَعُوا } kavli İmam Mushaf'ta iki elif ile yazılmıştır; bunlardan ikincisi hemzenin fethasıdır ve Dânî'nin de zikrettiği gibi fetha için elif resmi çizilirdi. Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Arap yazısından önce fetha elif olarak yazılırdı; Arap yazısı ise Kur'an'ın nüzulüne yakın bir zamanda ihdas edilmiştir. O eliften alışkanlıklarda bir iz kalmıştı da bu yüzden hemzenin suretini bir elif, fethasını da diğer bir elif olarak yazdılar. { أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ } [en-Neml: 21] ayeti de böyledir. { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “size fitne çıkarmak isterler”; yani aranıza ihtilaf sokarak, düşmanın durumunu gözünüzde büyüterek ve kalplerinize korku salarak sizi fitneye düşürmek isterler; Dahhâk'ten rivayet edilen budur. Hasan'dan ise fitnenin şirk manasında olduğu rivayet edilmiştir; yani 'müşrik olmanızı isterler'. Cümle, 'evdaû' fiilindeki zamirden hal konumundadır; yani 'size fitne arayarak' demektir; istînâfiyye olması da caizdir. { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } “ve içinizde onlara kulak verenler vardır”; yani Mücâhid ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere, sözlerinizi onlara aktarmak için sizi dinleyen laf taşıyıcılar vardır; yahut Katâde, İbn İshâk ve bir cemaatten rivayet edildiği üzere aranızda onların sözlerini dinleyen ve onlara itaat eden zayıf Müslümanlar vardır. 'Lâm' harfi birinci tefsire göre ta'lîl (gerekçe) içindir, ikinciye göre ise Allah Teâlâ'nın { فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } [Hûd: 107, el-Burûc: 16] kavlinde olduğu gibi takviye içindir. Cümle, { يَبْغُونَكُمُ } fiilinin mef'ûlünden yahut her ikisinin zamirini içermesi sebebiyle failinden haldir veya müstânefedir.
قال بعض المحققين: ولعل هؤلاء لم يكونوا في كمية العدد وكيفية الفساد بحيث يخل مكانهم فيما بين المؤمنين بأمر الجهاد إخلالا عظيما ولم يكن فساد خروجهم معادلا لمنفعته ولذلك لم تقتض الحكمة عدم خروجهم
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Muhtemelen bunlar, müminler arasındaki yerleri cihad işini büyük bir zaafa uğratacak sayı ve fesat derecesinde değillerdi ve sefere çıkmalarındaki fesat getireceği faydaya denk değildi; bu sebeple hikmet onların çıkmamasını gerektirmedi,
فخرجوا مع المؤمنين، ولكن حيث كان انضمام المنافقين القاعدين إليهم مستتبعا لخلل كليّ كره الله تعالى انبعاثهم فلم يتسن اجتماعهم فاندفع فسادهم انتهى، والاحتياج إليه على التفسير الأول أظهر منه على التفسير الثاني لأن الظاهر عليه أن القوم لم يكونوا منافقين، ووجه العتاب على الإذن في قعودهم مع ما قص الله تعالى فيهم أنهم لو قعدوا بغير إذن منه ﵊ لظهر نفاقهم فيما بين المسلمين من أول الأمر ولم يقدروا على مخالطتهم والسعي فيما بينهم بالأراجيف ولم يتسنّ لهم التمتع بالعيش إلى أن يظهر حالهم بقوارع الآيات النازلة وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ علما محيطا بظواهرهم وبواطنهم وأفعالهم الماضية والمستقبلة فيجازيهم على ذلك، ووضع المظهر موضع المضمر للتسجيل عليهم بالظلم والتشديد في الوعيد والاشعار بترتبه على الظلم، ويجوز أن يراد بالظالمين الجنس ويدخل المذكورون دخولا أوليا، والمراد منهم إما القاعدون أو هم والسماعون لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ تشتيت شملك وتفرق أصحابك مِنْ قَبْلُ أي من قبل هذه الغزوة، وذلك كما روي عن الحسن يوم أحد حين انصرف عبد الله بن أبي ابن سلول بأصحابه المنافقين، وقد تخلف بهم عن هذه الغزوة أيضا بعد أن خرج مع النبي ﷺ إلى قريب من ثنية الوداع، وروي عن سعيد بن جبير وابن جريج أن المراد بالفتنة الفتك برسول الله ﷺ ليلة العقبة، وذلك أنه اجتمع اثنا عشر رجلا من المنافقين ووقفوا على الثنية ليفتكوا به ﵊ فردهم الله تعالى خاسئين وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ أي المكايد وتقليبها مجاز عن تدبيرها أو الآراء وهو مجاز عن تفتيشها، أي دبروا لك المكايد والحيل أو دوروا الآراء في إبطال أمرك. وقرىء «وقلبوا» بالتخفيف حَتَّى جاءَ الْحَقُّ أي النظر والظفر الذي وعده الله تعالى وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ أي غلب دينه وعلا شرعه سبحانه وَهُمْ كارِهُونَ أي في حال كراهتهم لذلك أي على رغم منهم، والإتيان كما قالوا لتسلية رسول الله ﷺ والمؤمنين عن تخلف المتخلفين وبيان ما ثبطهم الله تعالى لأجله وهتك أستارهم وإزاحة أعذارهم تداركا لما عسى يفوت بالمبادرة إلى الاذن وإيذانا بأن ما فات بها ليس مما لا يمكن تلافيه تهويلا للخطب وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي في القعود عن الجهاد وَلا تَفْتِنِّي أي لا توقعني في الفتنة بنساء الروم.
böylece müminlerle birlikte çıktılar. Fakat geride oturan münafıkların onlara katılması külli bir bozulmayı netice vereceği için Allah Teâlâ onların harekete geçmesini hoş görmedi ve bir araya gelmelerine fırsat vermedi, böylece fesatları defedildi (intihâ). Birinci tefsire göre buna duyulan ihtiyaç ikinci tefsire göre daha açıktır; zira ikinci tefsire göre o kimselerin münafık olmadıkları zahirdir. Allah Teâlâ'nın haklarında anlattığı bu durumlara rağmen onların oturmaları hususunda izin verilmesine yönelik sitemin sebebi şudur: Şayet onun aleyhisselâm izni olmaksızın otursalardı, nifakları Müslümanlar arasında ilk andan itibaren ortaya çıkar, onların arasına karışıp asılsız haberler yaymaya güç yetiremez ve inen çarpıcı ayetlerle durumları ortaya çıkıncaya kadar huzur içinde bir hayat sürme imkanı bulamazlardı. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri çok iyi bilendir”; onların zahirlerini, batınlarını, geçmiş ve gelecek amellerini kuşatan bir ilimle bilir de onları bununla cezalandırır. Zamir yerine açık ismin konulması, onların zulmünü tescil etmek, tehdidi şiddetlendirmek ve cezanın zulme terettüp ettiğini hissettirmek içindir. Zalimler ile cinsin kastedilip mezkûr kimselerin buna öncelikle dahil olması da caizdir. Onlardan murat ise ya geride oturanlar ya da hem onlar hem de laf taşıyanlardır. { لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ } “Andolsun ki fitne çıkarmak istediler”; birliğinizi dağıtmak ve ashabını fırkalara ayırmak istediler, { مِنْ قَبْلُ } “daha önce de”; yani bu gazveden önce de. Bu durum, Hasan'dan rivayet edildiği üzere, Uhud günü Abdullah b. Übey b. Selûl'ün münafık arkadaşlarıyla birlikte geri döndüğü zamandır; nitekim o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Seniyyetü'l-Vedâ civarına kadar çıktıktan sonra bu gazveden de onları alıkoymuştu. Saîd b. Cübeyr ve İbn Cüreyc'den ise fitneden muradın Akabe gecesinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem suikast tertiplemek olduğu rivayet edilmiştir; şöyle ki münafıklardan on iki kişi toplanıp ona aleyhisselâm suikast yapmak için tepeye pusu kurmuş, Allah Teâlâ da onları hüsrana uğratarak geri püskürtmüştür. { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } “ve senin için işleri altüst ettiler”; yani hile ve tuzakları [çevirdiler]. İşleri altüst etmek tuzak kurmaktan mecazdır yahut görüşleri evirip çevirmektir ki bu da araştırmaktan mecazdır; yani senin aleyhine tuzaklar ve hileler kurdular yahut davanı boşa çıkarmak için fikirler yürüttüler. Teshîl ile «وقلبوا» şeklinde de okunmuştur. { حَتَّى جاءَ الْحَقُّ } “Sonunda hak geldi”; yani Allah Teâlâ'nın vadettiği yardım ve zafer [geldi], { وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ } “ve Allah'ın emri üstün geldi”; yani O'nun dini galip geldi ve şeriatı Subhânehu yüceldi, { وَهُمْ كارِهُونَ } “onlar ise istemedikleri halde”; yani bunu kerih gördükleri bir halde, istemeyerek de olsa [bu gerçekleşti]. Âlimlerin belirttiği üzere bu ifadelerin getirilişi, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleri savaştan geri kalanların durumu hususunda teselli etmek, Allah Teâlâ'nın onları hangi sebeple alıkoyduğunu beyan etmek, örtülerini açıp mazeretlerini ortadan kaldırmak, izne acele etmekle kaçırılması muhtemel olan şeyleri telafi etmek ve kaçan şeyin meseleyi büyütmek adına telafisi mümkün olmayan bir şey olmadığını bildirmek içindir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي } “Onlardan öylesi de vardır ki 'Bana izin ver' der” cihaddan geri kalmak hususunda, { وَلا تَفْتِنِّي } “ve beni fitneye düşürme”; yani Bizans kadınları sebebiyle beni fitneye düşürme.
أخرج ابن المنذر والطبراني وابن مروديه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «لما أراد النبي ﷺ أن يخرج إلى غزوة تبوك قال لجد بن قيس: يا جد بن قيس ما تقول في مجاهدة بني الأصفر؟ فقال: يا رسول الله إن امرؤ صاحب نساء ومتى أرى نساء بني الأصفر أفتتن فائذن لي ولا تفتني فنزلت، وروي نحوه عن عائشة وجابر بن عبد الله رضي الله تعالى عنهما،
İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'ne çıkmak istediğinde Cedd b. Kays'a: 'Ey Cedd b. Kays, Benî Asfar (Romalılar) ile cihad hakkında ne dersin?' buyurdu. O da: 'Yâ Resûlallah, ben kadınlara düşkün bir adamım; ne zaman Benî Asfar kadınlarını görsem fitneye düşerim. Bana izin ver ve beni fitneye düşürme' dedi. Bunun üzerine ayet indi.» Benzeri Âişe ve Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ da rivayet edilmiştir.
أو لا توقعني في المعصية والإثم بمخالفة أمرك في الخروج إلى الجهاد، وروي هذا عن الحسن وقتادة.
Yahut 'cihada çıkma hususunda senin emrine muhalefet ederek beni masiyete ve günaha düşürme' demektir; bu da Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir.
واختاره الجبائي، وفي الكلام على هذا اشعار بأنه لا محالة متخلف أذن له أو لم يأذن. وفسر بعضهم الفتنة بالضرر أي لا توقعني في ذلك فإني إن خرجت معك هلك مالي وعيالي لعدم من يقوم بمصالحهم، وقال أبو مسلم: أي لا تعذبني بتكليف الخروج في شدة الحر، وقرىء «ولا تفتني» من أفتنه بمعنى فتنه أَلا فِي الْفِتْنَةِ أي في نفسها وعينها وأكمل أفرادها الغنيّ عن الوصف بالكمال الحقيق باختصاص اسم الجنس به سَقَطُوا لا في شيء مغاير لها فضلا عن أن يكون مهربا ومخلصا عنها، وذلك بما فعلوا من العزيمة على التخلف والجراءة على هذا الاستئذان والقعود بالإذن المبني عليه وعلى الاعتذارات الكاذبة، وفي مصحف أبيّ «سقط» بالإفراد مراعاة للفظ مَنْ ولا يخفى ما في تصدير الجملة بأداة التنبيه من التحقيق، وفي التعبير عن الافتتان بالسقوط في الفتنة تنزيل لها منزلة المهواة المهلكة المفصحة عن ترديهم في دركات الردى أسفل سافلين، وتقديم الجار والمجرور لا يخفى وجهه وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ وعيد لهم على ما فعلوا وهو عطف على الجملة السابقة داخل تحت التنبيه، أي جامعة لهم من كل جانب لا محالة وذلك يوم القيامة، فالمجاز في اسم الفاعل حيث استعمل في الاستقبال بناء على أنه حقيقة في
Cübbâî de bunu tercih etmiştir. Bu izaha göre sözde, izin verse de vermese de onun kesinlikle geri kalacağına dair bir hissettirme vardır. Bazıları fitneyi zarar ile tefsir etmişlerdir; yani 'Beni bu zarara sokma, zira seninle çıkarsam işlerini görecek kimse bulunmadığından malım ve ailem helak olur' demektir. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Yani 'Şiddetli sıcakta çıkmayı teklif ederek bana azap etme'. 'Fitneye düşürdü' manasındaki 'eftenehû' kökünden «ولا تفتني» şeklinde de okunmuştur. { أَلا فِي الْفِتْنَةِ } “Dikkat edin, fitnenin ta içine”; yani tam kendisine, bizzat kaynağına, kemal ile nitelenmeye ihtiyaç bırakmayacak ve cins isminin bizzat kendisine mahsus kılınmasını hak edecek en kâmil derecesine, { سَقَطُوا } “düşmüşlerdir”; ondan başka veya ondan kurtaracak ve sığınak olacak bir şeye değil. Bu da savaştan geri kalmaya azmetmek, bu şekilde izin istemeye cüret etmek ve buna ve yalan mazeretlere dayalı izin ile oturup kalmakla yaptıkları şeyler sebebiyledir. Übeyy mushafında { مَنْ } lafzı gözetilerek müfred olarak «سقط» şeklinde yer almıştır. Cümlenin tenbih edatıyla başlamasındaki tahkik manası gizli değildir. Fitneye kapılmanın 'fitneye düşmek' olarak ifade edilmesinde, fitneyi helak edici bir uçurum yerine koyma ve onların aşağıların aşağısına, helakin derekelerine yuvarlandıklarını beyan etme vardır. Câr ve mecrûrun öne alınış gayesi de açıktır. { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem o kâfirleri çepeçevre kuşatıcıdır”; yaptıklarına karşılık bir tehdittir, önceki cümleye matuftur ve tenbih kapsamına dahildir. Yani kıyamet gününde onları her taraftan muhakkak toplayıp içine alacaktır. İsm-i fâilin şimdiki zaman için hakikat olduğu esasına dayanılarak gelecekte kullanılması mecazdır;
الحال، ويحتمل أن يكون المراد أنها محيطة بهم الآن بأن يراد من جهنم أسبابها من الكفر والفتنة التي سقطوا فيها ونحو ذلك مجازا.
Yahut cehennemden kastın mecazen onun sebepleri olan ve içine düştükleri küfür, fitne ve benzeri şeyler olması suretiyle, onun şu anda onları kuşatmış olduğu manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir.
وقد يجعل الكلام تمثيلا بأن تشبه حالهم في إحاطة الأسباب بحالهم عند إحاطة النار، وكون الأعمال التي هم فيها هي النار بعينها لكنها ظهرت بصورة الأعمال في هذه النشأة وتظهر بالصورة النارية في النشأة الأخرى كما قيل نظيره في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً [النساء: ١٠] منزع صوفي، والمراد بالكافرين إما المنافقون المبحوث عنهم، وإيثار وضع الظاهر موضع الضمير للتسجيل عليهم بالكفر والإشعار بأنه معظم أسباب الإحاطة المذكورة وإما جميع الكافرين ويدخل هؤلاء دخولا أوليا إِنْ تُصِبْكَ في بعض مغازيك حَسَنَةٌ من الظفر والغنيمة تَسُؤْهُمْ تلك الحسنة أي تورثهم مساءة وحزنا لفرط حسدهم لعنهم الله تعالى وعداوتهم وَإِنْ تُصِبْكَ في بعضها مُصِيبَةٌ كانكسار جيش وشدة يَقُولُوا متبجحين بما صنعوا حامدين لآرائهم قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا أي تلافينا ما يهمنا من الأمر يعنون به التخلف والقعود عن الحرب والمداراة مع الكفرة وغير ذلك من أمور الكفر والنفاق قولا وفعلا مِنْ قَبْلُ أي من قبل إصابة المصيبة حيث ينفع التدارك، يشيرون بذلك إلى أن نحو ما صنعوه إنما يروج عند الكفرة بوقوعه حال قوة الإسلام لا بعد إصابة المصيبة وَيَتَوَلَّوْا أي وينصرفوا عن متحدثهم ومحل اجتماعهم إلى أهليهم وخاصتهم أو يتفرقوا وينصرفوا عنك يا رسول الله وَهُمْ فَرِحُونَ بما صنعوا وبما أصابك من السيئة، والجملة في موضع الحال من الضمير في «يقولوا ويتولوا» فإن الفرح مقارن للأمرين معا، وإيثار الجملة الاسمية للدلالة على دوام السرور، وإنما لم يؤت بالشرطية الثانية على طرز الأولى بأن يقال:
Sözün temsil kılınması da mümkündür; şöyle ki, sebeplerin onları kuşatmasındaki halleri, ateşin kuşatması anındaki hallerine benzetilmiştir. İçinde bulundukları amellerin bizzat ateşin kendisi olup bu dünyada ameller suretinde göründüğü ve diğer alemde ise ateş suretinde tezahür edeceği şeklindeki yaklaşım ise -nitekim Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً } [en-Nisâ: 10] kavlinde de benzeri söylenmiştir- tasavvufî bir meşreptir. Kâfirlerden murat; ya haklarında konuşulan münafıklardır ve zahir ismin zamir yerine tercih edilmesi onların küfrünü tescil etmek ve küfrün mezkûr kuşatmanın en büyük sebebi olduğunu bildirmek içindir; ya da bütün kâfirlerdir ve bunlar da öncelikle bu kapsama dahildir. { إِنْ تُصِبْكَ } “Eğer sana isabet ederse” bazı gazvelerinde, { حَسَنَةٌ } “bir iyilik” zafer ve ganimet gibi, { تَسُؤْهُمْ } “bu onları üzer”; o iyilik onları üzer, yani Allah Teâlâ'nın lanet edeceği aşırı hasetleri ve düşmanlıkları sebebiyle onlara keder ve hüzün verir. { وَإِنْ تُصِبْكَ } “Ve eğer sana isabet ederse” o gazvelerin bazısında, { مُصِيبَةٌ } “bir musibet” ordunun bozulması ve meşakkat gibi, { يَقُولُوا } “derler” yaptıklarından böbürlenerek ve kendi akıllarını överek: { قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا } “biz tedbirimizi almıştık”; yani bizi ilgilendiren işimizi telafi ettik; bununla söz ve fiil olarak savaştan geri kalıp oturmayı, kâfirlerle idare-i maslahat yapmayı ve diğer küfür ve nifak işlerini kastederler, { مِنْ قَبْلُ } “daha önceden”; yani telafinin fayda vereceği musibet isabet etmeden önceki zamanda. Bununla, yaptıkları benzeri işlerin musibet isabet ettikten sonra değil, ancak İslam'ın güçlü olduğu zamanda gerçekleştiğinde kâfirler nezdinde itibar göreceğine işaret ederler. { وَيَتَوَلَّوْا } “ve dönüp giderler”; yani konuşup toplandıkları meclisten ailelerine ve yakınlarına dönerler yahut senden ayrılıp giderler ey Allah'ın Resûlü, { وَهُمْ فَرِحُونَ } “sevinç içinde”; yaptıkları şeyden ve sana isabet eden sıkıntıdan ötürü sevinerek. Cümle, 'yekûlû ve yetevellev'deki zamirden hal konumundadır; zira sevinç her iki fiille de eş zamanlıdır. İsim cümlesinin tercih edilmesi sevincin devamlılığını göstermek içindir. İkinci şart cümlesi,
وإن تصبك مصيبة تسرهم بل أقيم ما يدل على ذلك مقامه مبالغة في فرط سرورهم مع الإيذان بأنهم في معزل عن إدراك سوء صنيعهم لاقتضاء المقام ذلك، وقيل: إن إسناد المساءة إلى الحسنة والمسرة إلى أنفسهم للايذان باختلاف حالهم حالتي عروض المساءة والمسرة بأنهم في الأولى مضطرون وفي الثانية مختارون، وقوبل هنا الحسنة بالمصيبة ولم تقابل بالسيئة كما قال سبحانه في سورة [آل عمران: ١٢٠] وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها لأن الخطاب هنا للنبي ﷺ وهو هناك للمؤمنين وفرق بين المخاطبين فإن الشدة لا تزيده ﷺ إلا ثوابا فإنه المعصوم في جميع أحواله ﵊، وتقييد الإصابة في بعض الغزوات لدلالة السياق عليه، وليس المراد به بعضا معينا هو هذه الغزوة التي استأذنوا في التخلف عنها وهو ظاهر. نعم سبب النزول يوهم ذلك، فقد أخرج ابن أبي حاتم عن جابر بن عبد الله قال: جعل المنافقون الذين تخلفوا في المدينة يخبرون عن النبي ﷺ أخبار السوء يقولون: إن محمدا ﷺ وأصحابه قد جهدوا في سفرهم وهلكوا فبلغهم تكذيب حديثهم وعافية النبي ﵊ وأصحابه فأنزل الله تعالى الآية فتأمل.
'Sana bir musibet isabet ederse onları sevindirir' şeklinde birinci cümlenin üslubunda getirilmemiş, aksine makamın gerektirmesi sebebiyle aşırı sevinçlerini mübalağa ile ifade etmek ve yaptıkları kötülüğü idrak etmekten fersah fersah uzak olduklarını bildirmek için buna delalet eden ifade onun yerine ikame edilmiştir. Denildi ki: Üzüntünün iyiliğe, sevincin ise bizzat kendilerine isnad edilmesi, üzüntü ve sevinç anlarındaki hallerinin farklılığını bildirmek içindir; zira onlar birincisinde mecbur, ikincisinde ise muhtardırlar. Burada 'hasene' (iyilik), 'musibet' ile karşılanmış, [Âl-i İmrân: 120]'de Subhânehu'nun { وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها } kavlinde olduğu gibi 'seyyie' (kötülük) ile karşılanmamıştır; çünkü buradaki hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem, oradaki ise müminleredir ve iki muhatap arasında fark vardır; zira meşakkat onun sallallâhu aleyhi ve sellem ancak sevabını artırır, nitekim o bütün hallerinde masumdur aleyhisselâm. İsabet etmenin bazı gazvelerle kayıtlanması siyakın buna delalet etmesindendir; bundan murat, geri kalmak için izin istedikleri bu gazveye mahsus belirli bir gazve değildir ve bu açıktır. Evet, nüzul sebebi bunu vehmettirmektedir; nitekim İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Medine'de geri kalan münafıklar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kötü haberler yaymaya başlayıp: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı seferlerinde sıkıntıya düşüp helak oldular' diyorlardı. Sözlerinin yalan olduğu ve Peygamber aleyhisselâm ile ashabının afiyette olduğu haberi onlara ulaşınca Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; iyi düşün!
قُلْ تبكيتا لهم لَنْ يُصِيبَنا أبدا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا أي ما اختصنا بإثباته وإيجابه من المصلحة الدنيوية أو الأخروية كالنصرة أو الشهادة المؤدية للنعيم الدائم، فالكتب بمعنى التقدير، واللام للاختصاص، وجوز أن يكون المراد بالكتب الخط في اللوح واللام للتعليل والأجل، أي لن يصيبنا إلا ما خط الله تعالى لأجلنا في اللوح ولا يتغير بموافقتكم ومخالفتكم، فتدل الآية على أن الحوادث كلها بقضاء الله تعالى وروي هذا عن الحسن. وادعى بعضهم أنه غير مناسب للمقام وأن قوله تعالى: هُوَ مَوْلانا أي ناصرنا ومتولي أمورنا يعين الأول لأنه يبين أن معنى اللام الاختصاص ويخصص الموصول بالنصر والشهادة أي لن يصيبنا إلا ذلك دون الخذلان والشقاوة كما هو مصير حالكم لأنا مؤمنون وأن الله مولى الذين آمنوا وأن الكافرين لا مولى لهم، وقد يقال: هو تعليل لما يستفاد من القول
{ قُلْ } “De ki” onları susturmak ve azarlamak için: { لَنْ يُصِيبَنا } “bize asla isabet etmez” hiçbir zaman, { إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا } “Allah'ın bizim için yazdığından başkası”; yani zafer yahut ebedî nimete ulaştıran şehitlik gibi dünyevî veya uhrevî maslahatlardan bizim için takdir ve vacip kıldığı şeyden başkası. Burada yazmak (ketb) takdir etmek anlamındadır; 'lâm' harfi ise tahsis içindir. Yazmaktan muradın Levh'teki yazı olması ve 'lâm' harfinin gerekçe ve illet için olması da caiz görülmüştür; yani 'Levh-i Mahfuz'da bizim için Allah Teâlâ'nın yazdığından başkası bize asla isabet etmez ve sizin muvafakatiniz veya muhalefetinizle değişmez'. Dolayısıyla ayet bütün hadiselerin Allah Teâlâ'nın kaza ve takdiriyle olduğuna delalet eder; bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bazıları bunun makama uygun olmadığını ve Allah Teâlâ'nın { هُوَ مَوْلانا } “O bizim mevlamızdır” yani yardımcımız ve işlerimizi üstlenendir kavlinin birinci manayı tayin ettiğini iddia etmişlerdir; zira bu ifade, 'lâm' harfinin tahsis ifade ettiğini açıklar ve ismi mevsûlü zafer ve şehitliğe tahsis eder; yani 'sizin akıbetiniz olan hezimet ve şekavet değil, ancak bu bize isabet eder; çünkü biz müminleriz, Allah iman edenlerin mevlasıdır ve kâfirlerin ise hiçbir mevlası yoktur'. Şöyle de denilebilir: Bu, önceki sözden anlaşılan
السابق من الرضا أي لن يصيبنا إلا ما كتب من خير أو شر فلا يضرنا ما أنتم عليه ونحن بما فعل الله تعالى راضون لأنه سبحانه مالكنا ونحن عبيده. وقرأ ابن مسعود «هل يصيبنا» وطلحة «هل يصيبنا» بتشديد الياء من صيب الذي وزنه فيعل لا فعل بالتضعيف لأن قياسه صوب لأنه من الواوي فلا وجه لقلبها ياء بخلاف ما إذا كان صيوب على وزن فيعل لأنه إذا اجتمعت الواو والياء والأول منهما ساكن قلبت الواو ياء وهو قياس مطرد، وجوز الزمخشري كونه من التفعيل على لغة من قال صاب يصيب، ومنه قول الكميت:
rızanın ta'lîlidir (gerekçesidir); yani 'Bize hayır veya şerden yazılan ne ise ancak o isabet eder; dolayısıyla sizin içinde bulunduğunuz durum bize zarar vermez ve biz Allah Teâlâ'nın yaptığına razıyız, çünkü Subhânehu bizim sahibimizdir ve bizler O'nun kullarıyız'. İbn Mes'ûd «هل يصيبنا», Talha ise şeddeli yâ ile vezni fa'ale değil fey'al olan sayyib kökünden «هل يصيبنا» şeklinde okumuştur; zira vāvî olduğu için kıyası savb olup yâ harfine dönüşmesinin bir gerekçesi yoktur; fey'al vezninde 'sayyûb' olması durumu ise müstesnadır, zira vāv ile yâ bir araya gelip birincisi sakin olduğunda vāv harfi yâ harfine dönüşür ki bu kural düzenli bir kıyastır. Zemahşerî, 'sâbe yesîbü' diyenlerin lügatine göre bunun tef'îl babından olmasını caiz görmüştür; Kümeyt'in şu sözü de bu kabildendir:
وأستبي الكاعب العقيلة إذ ... أسهمي الصائبات والصيب
Oklarım hedefini vuran ve dosdoğru isabet eden oklar iken, soylu ve genç kızı esir alırım.
وَعَلَى اللَّهِ وحده فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ بأن يفوضوا الأمر إليه سبحانه، ولا ينافي ذلك التشبث بالأسباب العادية إذا لم يعتمد عليها، وظاهر كلام جمع أن الجملة من تمام الكلام المأمور به، وتقديم المعمول لإفادة التخصيص كما أشرنا إليه، وإظهار الاسم الجليل في مقام الإضمار لإظهار التبرك والاستلذاذ به.
{ وَعَلَى اللَّهِ } yalnız O'na { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “ve müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler”; işi Subhânehu'ya havale ederek [tevekkül etsinler]. Onlara güvenip dayanılmadığı takdirde âdi sebeplere sarılmak buna aykırı değildir. Bir grubun sözünün zahirine göre bu cümle, söylenmesi emredilen sözün tamamlayıcısıdır; mef'ûlün öne alınması işaret ettiğimiz üzere tahsis ifade etmek içindir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi ise teberrük ve O'nun zikrinden lezzet duymayı izhar etmek içindir.
ووضع المؤمنين موضع ضمير المتكلم ليؤذن بأن شأن المؤمنين اختصاص التوكل بالله تعالى، وجيء بالفاء الجزائية لتشعر بالترتب أي إذا كان لن يصيبنا إلا ما كتب الله أي خصنا الله سبحانه به من النصر أو الشهادة وأنه متولي أمرنا فلنفعل ما هو حقنا من اختصاصه جل شأنه بالتوكل، قال الطيبي: وكأنه قوبل قول المنافقين قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا بهذه الفاصلة، والمعنى دأب المؤمنين أن لا يتكلوا على حزمهم وتيقظ أنفسهم كما أن دأب المنافقين ذلك بل أن يتكلوا على الله تعالى وحده ويفوضوا أمورهم إليه، ولا يبعد تفرع الكلام على قوله سبحانه: هُوَ مَوْلانا كما لا يخفى، ويجوز أن تكون هذه الجملة مسوقة من قبله تعالى أمرا للمؤمنين بالتوكل إثر أمره ﷺ بما ذكر، وأمر وضع الظاهر موضع الضمير في الموضعين حينئذ ظاهر وكذا إعادة الأمر في قوله تعالى: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا لانقطاع حكم الأمر الأول بالثاني وإن كان أمرا لغائب، وأما على كلام الجماعة فالإعادة لابراز كمال العناية بشأن المأمور به، والتربص الانتظار والتمهل وإحدى التاءين محذوفة، والباء للتعدية أي ما تنتظرون بنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ أي إحدى العاقبتين اللتين كل منهما أحسن من جميع العواقب غير الأخرى أو أحسن من جميع عواقب الكفرة أو كل منهما أحسن مما عداه من جهة، والمراد بهما النصرة والشهادة، والحاصل أن ما تنتظرونه لا يخلو من أحد هذين الأمرين وكل منهما عاقبته حسنى لا كما تزعمون من أن ما يصنيبنا من القتل في الغزو سوء ولذلك سررتم به.
Müminlerin tevekkülü yalnızca Allah Teâlâ'ya tahsis etmelerinin şanlarından olduğunu bildirmek için mütekellim zamiri yerine { الْمُؤْمِنُونَ } açık ismi konulmuştur. Cezâiyye olan fâ harfi ise bir terettüp hissettirmek için getirilmiştir; yani mademki bize Allah'ın yazdığı, yani zafer veya şehitlikten Subhânehu'nun bize tahsis ettiği şeyden başkası asla isabet etmeyecek ve O bizim işlerimizi üstlenen mevlamızdır; o halde şânı yüce olan Allah'ı tevekküle tahsis etmekle üzerimize düşen hakkı yerine getirelim. Tîbî şöyle demiştir: Sanki münafıkların { قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا } “[biz daha önce] tedbirimizi almıştık” sözü bu fâsıla ile karşılanmıştır. Manası şudur: Münafıkların âdeti olduğu gibi, müminlerin âdeti kendi basiretlerine ve uyanıklıklarına güvenip dayanmak değil, bilakis yalnızca Allah Teâlâ'ya güvenip dayanmak ve işlerini O'na havale etmektir. Gizli kalmayacağı üzere, bu sözün Subhânehu'nun { هُوَ مَوْلانا } “O bizim mevlamızdır” buyruğuna bağlanıp dallanması da uzak bir ihtimal değildir. Bu cümlenin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredilenler emredildikten hemen sonra, Allah Teâlâ tarafından müminlere tevekkülü emretmek üzere sevk edilmiş olması da caizdir. Bu takdirde her iki yerde zamir makamına açık ismin konulması gayet açıktır; nitekim Allah Teâlâ'nın { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا } “De ki: Bizim için [başka bir şey mi] gözetiyorsunuz?” buyruğunda emrin tekrarlanması da, her ne kadar gaipe hitap eden bir emir olsa da birinci emrin hükmü ikinciyle kesildiği içindir. Cemaatin görüşüne göre ise bu tekrar, emredilen şeyin şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Terebbus (تربص); intizar ve beklemek demektir, buradaki iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir. Bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; yani 'bizim için { إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?”'; yani her biri diğeri hariç diğer bütün akıbetlerden daha güzel olan ya da kâfirlerin bütün akıbetlerinden daha üstün bulunan yahut da her biri bir yönden diğerinden daha güzel olan iki sonuçtan birini bekliyorsunuz. Bunlardan murat zafer ve şehitliktir. Hâsıl-ı kelâm; sizin beklediğiniz şey bu iki durumdan biri olmaktan hâli değildir ve her ikisinin de akıbeti güzeldir; yoksa sizin iddia ettiğiniz gibi gazvede öldürülmemiz bir kötülük değildir ki bundan dolayı sevinmiş olasınız.
وصح من حديث أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: «تكفل الله تعالى لمن جاهد في سبيله لا يخرجه من بيته إلا الجهاد في سبيله وتصديق كلمته أن يدخله الجنة أو يرجعه إلى مسكنه الذي خرج منه مع ما نال من أجر وغنيمة»
Ebû Hureyre'den rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şu hadis sahih olarak nakledilmiştir: “Allah Teâlâ, kendi yolunda cihad eden, evinden sırf kendi yolunda cihad ve kelimesini tasdik etmek için çıkan kimseye, onu cennete koyacağını yahut elde ettiği ecir ve ganimetle birlikte çıktığı meskenine geri döndüreceğini tekeffül etmiştir.”
وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ إحدى السوأيين من العواقب إما أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ فيهلككم كما فعل بالأمم الخالية قبلكم، والظرف صفة «عذاب» وكونه من عنده تعالى كناية عن كونه منه جل شأنه بلا مباشرة البشر، ويظهر ذلك المقابلة بقوله سبحانه: أَوْ بِأَيْدِينا أي أو بعذاب كائن بأيدينا كالقتل على الكفر، والعطف على صفة عذاب فهو صفة أيضا لا أن هناك عذابا مقدرا، وتقييد القتل بكونه على الكفر لأنه بدونه شهادة، وفيه إشارة إلى أنهم لا يقتلون حتى يظهروا الكفر ويصروا عليه لأنهم منافقون والمنافق لا يقتل ابتداء فَتَرَبَّصُوا الفاء فصيحة أي إذا كان الأمر كذلك فتربصوا بنا ما هو عاقبتنا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ ما هو عاقبتكم فإذا لقي كل منا ومنكم ما يتربصه لا نشاهد إلا ما يسوءكم ولا تشاهدون إلا ما يسرنا، وما ذكرناه من مفعول التربص هو الظاهر، ولعله يرجع إليه ما روي عن الحسن أي فتربصوا مواعيد الشيطان إنا متربصون مواعد الله تعالى من إظهار دينه واستئصال من خالفه، والمراد من
{ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ } “Biz ise sizin için gözetiyoruz” iki kötü akıbetten birini; ya { أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } “Allah'ın kendi katından bir azapla sizi vurmasını”; böylece sizden önceki geçmiş ümmetlere yaptığı gibi sizi helak etmesini [gözetiyoruz]. Zarf, “azap” kelimesinin sıfatıdır; azabın Allah Teâlâ'nın katından olması ise beşerin aracılığı olmaksızın şânı yüce olan Allah tarafından gelmesinden kinayedir. Bu husus, Subhânehu'nun { أَوْ بِأَيْدِينا } “yahut bizim ellerimizle [vurmasını]” kavliyle yapılan mukabelede açıkça görülmektedir; yani küfür üzere öldürülmek gibi bizim ellerimizle vuku bulan bir azapla [sizi vurmasını]. Buradaki atıf, azap kelimesinin sıfatına yapılmıştır, dolayısıyla o da sıfattır; yoksa orada takdir edilmiş müstakil bir azap yoktur. Öldürmenin küfür üzere olmasının kayda bağlanması, bu kayıt olmaksızın ölümün şehitlik sayılmasındandır. Bunda, münafıklar oldukları ve münafık da ilk etapta öldürülmeyeceği için, küfürlerini açıkça izhar edip bunda ısrar etmedikçe öldürülmeyeceklerine bir işaret vardır. { فَتَرَبَّصُوا } “O halde gözetedurun!” [kavmindeki] fâ harfi fasîhadır; yani durum böyle olunca, bizim akıbetimizin ne olacağını bizim için gözetedurun; { إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz” sizin akıbetinizin ne olacağını! Bizden ve sizden her biri gözettiği şeye kavuştuğunda, biz ancak sizi üzecek olanı müşahede ederiz, siz de ancak bizi sevindirecek olanı müşahede edersiniz. Terebbus fiilinin mef'ûlü hakkında zikrettiğimiz bu açıklama zahir olandır. Muhtemelen Hasan'dan rivayet edilen şu mana da buna râcidir: “Siz şeytanın vaatlerini gözetleyedurun; şüphesiz biz de Allah Teâlâ'nın dinini üstün kılması ve O'na muhalefet edenlerin kökünü kazımasına dair vaatlerini gözetmekteyiz.” Buradaki emirden murat
الأمر التهديد قُلْ أَنْفِقُوا أموالكم في مصالح الغزاة طَوْعاً أَوْ كَرْهاً أي طائعين أو كارهين، فهما مصدران وقعا موقع الحال وصيغة أَنْفِقُوا وإن كانت للأمر إلا أن المراد به الخبر، وكثيرا ما يستعمل الأمر بمعنى الخبر كعكسه، ومنه قول كثير عزة:
tehdittir. { قُلْ أَنْفِقُوا } “De ki: İnfak edin” mallarınızı gazilerin maslahatları uğruna, { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “gönüllü yahut gönülsüz!”; yani ister itaatkâr isterse isteksiz olarak. Bu iki kelime hâl makamında gelmiş masdarlardır. { أَنْفِقُوا } lafzı her ne kadar emir kipi olsa da murat haberdir. Nitekim emir kipi çokça haber anlamında kullanılır, tıpkı bunun aksi gibi. Kuseyyir Azze'nin şu sözü de bu kabildendir:
أسيئي بنا أو أحسني لا ملومة ... لدينا ولا مقلية إن تقلت
Bize ister kötülük et ister iyilik; katımızda ne kınanırsın ne de yüz çevirsen bile buğzedilirsin.
وهو كما قال الفراء والزجاج في معنى الشرط أي إن أنفقتم على أي حال ف لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ.
Ferrâ ve Zeccâc'ın dediği gibi bu şart anlamındadır; yani 'Hangi hâl üzere infak ederseniz edin, { لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “sizden asla kabul edilmeyecektir”'.
وأخرج الكلام مخرج الأمر للمبالغة في تساوي الأمرين في عدم القبول، كأنهم أمروا أن يجربوا فينفقوا في الحالين فينظروا هل يتقبل منهم فيشاهدوا عدم القبول، وفيه كما قال بعض المحققين: استعارة تمثيلية شبهت حالهم في النفقة وعدم قبولها بوجه من الوجوه بحال من يؤمر بفعل ليجربه فيظهر له عدم جدواه، فلا يتوهم أنه إذا أمر بالإنفاق كيف لا يقبل. والآية نزلت كما
Sözün emir kalıbında çıkarılması, kabul edilmeme hususunda her iki durumun eşit olduğunu mübalağa ile ifade etmek içindir; sanki onlara denemeleri, her iki durumda da infak etmeleri, sonra kendilerinden kabul edilip edilmeyeceğine bakıp kabul edilmediğini bizzat müşahede etmeleri emredilmiştir. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi bunda bir istiâre-i temsîliyye vardır: Onların infak etmeleri ve bunun hiçbir şekilde kabul edilmemesindeki durumları, faydasızlığı ortaya çıksın diye tecrübe etmek üzere bir fiili işlemesi emredilen kimsenin durumuna benzetilmiştir. Dolayısıyla 'infak etmeleri emredildiği halde nasıl olur da kabul edilmez?' şeklinde bir vehme kapılınmamalıdır. Bu ayet,
أخرج ابن جرير عن عباس رضي الله تعالى عنهما جوابا عما في قول الجد بن قيس حين قال له رسول الله ﷺ: «هل لك في جلاد بني الأصفر؟ إني إذا رأيت النساء لم أصبر حتى أفتتن لكن أعينك بمالي» ،
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği üzere, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine: “Benî Asfar (Rumlar) ile savaşmaya var mısın?” dediğinde Cedd b. Kays'ın söylediği şu söze bir cevap olarak inmiştir: “Ben kadınları gördüğümde fitneye düşmekten kendimi alamam; lâkin sana malımla yardım edeyim.”
ونفي التقبل يحتمل أن يكون بمعنى عدم الأخذ منهم، ويحتمل أن يكون بمعنى عدم الاثابة عليه، وكل من المعنيين واقع في الاستعمال، فقبول الناس له أخذه وقبول الله تعالى ثوابه عليه ويجوز الجمع بينهما، وقوله سبحانه:
Kabulün nefyedilmesi (kabul edilmeyeceğinin bildirilmesi), onlardan alınmaması anlamında olabileceği gibi, buna karşılık sevap verilmemesi anlamında da olabilir. Her iki mana da kullanımda mevcuttur; nitekim insanların onu kabul etmesi onu alması, Allah Teâlâ'nın kabul etmesi ise ona sevap vermesidir; her iki mananın cem edilmesi de caizdir. Subhânehu'nun şu buyruğu:
إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ تعليل لرد إنفاقهم، والمراد بالفسق العتو والتمرد فلا يقال: كيف علل مع الكفر بالفسق الذي هو دونه وكيف صح ذلك مع التصريح بتعليله بالكفر في قوله تعالى:
{ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } “Çünkü siz fasık bir topluluk idiniz” [kavli], onların infaklarının reddedilmesinin gerekçesidir (ta'lîlidir). Fısktan murat ise azgınlık ve serkeşliktir. Dolayısıyla şöyle denilemez: 'Küfür varken, onun altında kalan fısk ile nasıl gerekçelendirildi ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda küfür ile gerekçelendirildiği açıkça belirtilmişken bu nasıl sahih oldu?:
وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وقد يراد به ما هو الكامل وهو الكفر ويكون هذا منه تعالى بيانا وتقريرا لذلك، والاستثناء من أعم الأشياء أي ما منعهم أن تقبل نفقاتهم شيء من الأشياء إلا كفرهم، ومنع يتعدى إلى مفعولين بنفسه وقد يتعدى إلى الثاني بحرف الجر وهو- من- أو- عن.، وإذا عدي بحرف صح أن يقال: منعه من حقه ومنع حقه منه لأنه يكون بمعنى الحيلولة بينهما والحماية، ولا قلب فيه كما يتوهم، وجاز فيما نحن فيه أن يكون متعديا للثاني بنفسه وأن يقدر حرف وحذف حرف الجر مع إن وأن مقيس مطرد.
{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “Nafakalarının kendilerinden kabul edilmesini engelleyen şey, ancak Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleridir”.' Zira [fısk ile] kâmil olan derece, yani küfür kastedilmiş olabilir ve bu ifade Allah Teâlâ tarafından onun bir beyanı ve takriri olur. İstisna, şeylerin en genelinden yapılmıştır; yani 'onların nafakalarının kabul edilmesini hiçbir şey engellemedi, ancak küfürleri engelledi'. 'Mene'a' (منع) fiili bizzat iki mef'ûle geçebildiği gibi, ikinci mef'ûlüne 'min' (من) veya 'an' (عن) harf-i cerriyle de geçebilir. Harf-i cer ile geçişli kılındığında hem 'منعه من حقه' (onu hakkından menetti) hem de 'منع حقه منه' (hakkını ondan korudu/menetti) denilmesi sahihtir; çünkü bu, ikisi arasına girmek ve korumak anlamındadır ve vehmedildiği gibi bir kalp (ters çevirme) yoktur. Bahsimiz olan yerde fiilin ikinci mef'ûle bizzat geçişli olması caiz olduğu gibi, bir harf-i cerrin takdir edilmesi de caizdir; nitekim 'inne' (إنّ) ve 'enne' (أنّ) ile birlikte harf-i cerrin hazfedilmesi kurallı ve düzenli bir kıyastır.
وجوز أبو البقاء أن يكون أَنْ تُقْبَلَ بدل اشتمال من- هم- في مَنَعَهُمْ وهو خلاف الظاهر، وفاعل منع ما في حيز الاستثناء، وجوز أن يكون ضمير الله تعالى وأَنَّهُمْ كَفَرُوا بتقدير لأنهم كفروا.
Ebu'l-Bekâ, { أَنْ تُقْبَلَ } ifadesinin { مَنَعَهُمْ }'deki “hüm” (هم) zamirinden bedel-i iştimal olmasını caiz görmüştür ki bu zahire aykırıdır; “mene'a” fiilinin faili istisna makamında bulunan kısımdır. Failin Allah Teâlâ'nın zamiri olması ve { أَنَّهُمْ كَفَرُوا } ifadesinin 'inkâr ettikleri için' takdiriyle bulunması da caiz görülmüştür.
وقرأ حمزة والكسائي «يقبل» بالتحتانية لأن تأنيث النفقات غير حقيقي مع كونه مفصولا عن الفعل بالجار والمجرور. وقرىء «نفقتهم» على التوحيد.
Hamza ve Kisâî, “nafakât” kelimesinin müennesliği gayr-ı hakiki olduğu ve fiilden câr-mecrûr ile ayrıldığı için «يقبل» şeklinde yâ harfiyle okumuşlardır. Müfred olarak «نفقتهم» şeklinde de okunmuştur.
وقرأ السلمي «أن يقبل منهم نفقاتهم» ببناء «يقبل» للفاعل ونصب النفقات، والفاعل إما ضمير الله تعالى أو ضمير الرسول ﵊ بناء على أن القبول بمعنى الأخذ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ المفروضة في حال من الأحوال إِلَّا وَهُمْ كُسالى أي إلا حال كونهم متثاقلين وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ الإنفاق لأنهم لا يرجون بهما ثوابا ولا يخافون على تركهما عقابا، وهاتان الجملتان داخلتان في حيز التعليل. واستشكل بأن الكفر سبب مستقل لعدم القبول فما وجه التعليل بمجموع الأمور الثلاثة وعند حصول السبب المستقل لا يبقى لغيره أثر. وأجاب الإمام بأنه إنما يتوجه على المعتزلة القائلين بأن الكفر لكونه كفرا يؤثر في هذا الحكم وأما على أهل السنة فلا لأنهم يقولون: هذه الأسباب معرفات غير موجبة للثواب ولا للعقاب واجتماع المعرفات الكثيرة على الشيء الواحد جائز، والقول بأنه إنما جيء بهما لمجرد الذم وليستا داخلتين في حيز التعليل وإن كان يندفع به الإشكال على رأي المعتزلة خلاف الظاهر كما لا يخفى فإن قيل: الكراهية خلاف الطواعية وقد جعل هؤلاء المنافقون فيما تقدم طائعين ووصفوا هاهنا بأنهم لا
Sülemî, «أن يقبل منهم نفقاتهم» şeklinde «يقبل» fiilini malum (etken) ve “nafakât” kelimesini mensub olarak okumuştur. Bu durumda fail, kabulün 'almak' manasında olmasına binaen ya Allah Teâlâ'nın zamiridir yahut Resûl aleyhisselâm'ın zamiridir. { وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ } farz kılınan namaza hiçbir halde gelmezler { إِلَّا وَهُمْ كُسالى } “ancak üşenerek gelirler”; yani ancak tembellik ve ağırlık hissederek gelirler; { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ } “infakı da ancak gönülsüzce yaparlar”; çünkü bu ikisiyle ne bir sevap umarlar ne de bunları terk etmekten dolayı bir azaptan korkarlar. Bu iki cümle de ta'lîl (gerekçelendirme) dairesine dâhildir. Şöyle bir müşkül ileri sürülmüştür: Küfür, kabul edilmemesi için tek başına müstakil bir sebep iken, bu üç hususun toplamıyla gerekçelendirilmenin vechi nedir? Zira müstakil sebep mevcut olduğunda başkası için bir tesir kalmaz. İmam [Râzî] buna şöyle cevap vermiştir: Bu itiraz ancak küfrün küfür olması hasebiyle bu hükümde müessir olduğunu söyleyen Mutezile'ye yöneltilebilir. Ehl-i Sünnet'e gelince bu itiraz varid olmaz; zira onlar şöyle derler: Bu sebepler ne sevabı ne de ikabı gerektiren, sadece bildirici alametlerdir (muarrifât); bir tek şey üzerinde pek çok bildirici alametin toplanması ise caizdir. Bu iki cümlenin sadece zemm (kınama) amacıyla getirildiği ve ta'lîl dairesine dâhil olmadığı sözü ise, her ne kadar bununla Mutezile'nin görüşüne göre müşkillik defedilse de, gizli kalmayacağı üzere zahire aykırıdır. Eğer: 'Kerâhet (isteksizlik) gönüllülüğün (tav') zıddıdır; oysa daha önce bu münafıklar gönüllü kılınmış, burada ise onların infak etmedikleri...'
ينفقون إلا وهم كارهون وظاهر ذلك المنافاة. أجيب بأن المراد بطوعهم أنهم يبذلون من غير الزام من رسول الله لا أنهم يبذلون رغبة فلا منافاة. وقال بعض المحققين في ذلك: إن قوله سبحانه: أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لا يدل على أنهم ينفقون طائعين بل غايته أنه ردد حالهم بين الأمرين وكون الترديد ينافي القطع محل نظر، كما إذا قلت: إن أحسنت أو أسأت لا أزورك مع أنه لا يحسن قطعا، ويكون الترديد لتوسع الدائرة وهو متسع الدائرة.
ancak isteksizce infak ettikleri vasfedilmiştir; bunun zahiri ise bir tenakuzdur. Şöyle cevap verilir: Onların gönüllülüğünden murat, Resûlullah'ın bir mecbur tutması olmaksızın harcamalarıdır; yoksa [içten gelen] bir rağbetle harcamaları demek değildir, dolayısıyla bir çelişki yoktur. Bazı muhakkikler bu hususta şöyle demiştir: Subhânehu'nun { أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “İster gönüllü ister gönülsüz infak edin” buyruğu, onların gönüllü infak ettiklerine delalet etmez; bilakis bunun nihai gayesi onların durumunu iki ihtimal arasında terdîd etmektir (tereddütlü bırakmaktır). Terdîdin kat'i hükme aykırı olması ise tartışmalıdır; nitekim kesinlikle iyilik yapmadığı bilindiği halde “İyilik de yapsan kötülük de yapsan seni ziyaret etmeyeceğim” demen gibidir. Buradaki terdîd daireyi genişletmek içindir ve bu da geniş bir dairedir.
فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ أي لا يروقك شيء من ذلك فإنه استدراج لهم وبال عليهم حسبما ينبىء عنه قوله تعالى: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا والخطاب يحتمل أن يكون للنبي ﷺ وأن يكون لكل من يصلح له على حد ما قيل في نحو قوله تعالى: لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ [لقمان: ١٣] ومفعول الإرادة قيل:
{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin!”; yani bunlardan hiçbir şey senin hoşuna gitmesin; zira Allah Teâlâ'nın { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Allah bunlarla dünya hayatında onlara ancak azap etmek ister” buyruğunun haber verdiği üzere, bu onlar için bir istidraç ve üzerlerine bir vebaldir. Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması muhtemel olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın { لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşma!” [Lokmân: 13] kavli ve benzerleri hakkında söylendiği üzere hitaba elverişli olan herkese olması da muhtemeldir. İrade fiilinin mef'ûlü hakkında şöyle denilmiştir:
التعذيب واللام زائدة وقيل: محذوف واللام تعليلية. أي يريد إعطاءهم لتعذيبهم، وتعذيبهم بالأموال والأولاد في الدنيا لما أنهم يكابدون بجمعها وحفظها المتاعب ويقاسون فيها الشدائد والمصائب وليس عندهم من الاعتقاد بثواب الله تعالى ما يهون عليهم ما يجدونه، وقيل: تعذيبهم في الدنيا بالأموال لأخذ الزكاة منهم والنفقة في سبيل الله تعالى مع عدم اعتقادهم الثواب على ذلك، وتعذيبهم فيها بالأولاد أنهم قد يقتلون في الغزو فيجزعون لذلك أشد الجزع حيث لا يعتقدون شهادتهم وأنهم أحياء عند ربهم يرزقون وأن الاجتماع بهم قريب ولا كذلك المؤمنون فيما ذكر، وقيل:
Mef'ûl “ta'zîb”dir (azap etmektir) ve lâm harfi zâiddir. Şöyle de denilmiştir: Mef'ûl mahzuftur ve lâm harfi ta'lîl (sebep) içindir; yani 'onlara azap etmek için [malları ve evlatları] vermeyi irade eder'. Onların dünyada mallar ve evlatlarla azap görmeleri; bunları toplamak ve korumak uğruna zahmetler çekmeleri, bu yolda sıkıntılara ve musibetlere katlanmaları ve çektiklerini hafifletecek bir Allah Teâlâ'nın sevabına dair inançlarının bulunmayışındandır. Şöyle de denilmiştir: Dünyada mallarla azap edilmeleri, buna karşılık bir sevaba inanmadıkları halde kendilerinden zekâtın ve Allah Teâlâ yolunda nafakanın alınması sebebiyledir. Evlatlarla azap edilmeleri ise, onların gazvede öldürülmeleri ve onların şehit olduklarına, Rableri katında diri olup rızıklandırıldıklarına ve onlarla buluşmanın yakın olduğuna inanmadıkları için bundan dolayı son derece feryat edip dövünmeleridir; oysa müminler zikredilen hususlarda böyle değildir. Şöyle de denilmiştir:
تعذيبهم بالأموال بأن تكون غنيمة للمسلمين وبالأولاد بأن يكونوا سببا لهم إذا أظهروا الكفر وتمكنوا منهم.
Mallarla azap edilmeleri onların Müslümanlara ganimet olmasıyla, çocuklarla azap edilmeleri ise küfürlerini açıkça gösterip onlara güç yetirdiklerinde çocukların onlar için esaret sebebi olmasıyladır.
وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن قتادة أن في الآية تقديما وتأخيرا أي لا تعجبك أموالهم ولا أولادهم في الحياة الدنيا إنما يريد الله ليعذبهم بها في الآخرة وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ أي يموتون وأصل الزهوق الخروج بصعوبة وَهُمْ كافِرُونَ في موضع الحال أي حال كونهم كافرين، والفعل عطف على ما قبله داخل معه في حيز الإرادة. واستدل بتعليق الموت على الكفر بإرادته تعالى على أن كفر الكافر بإرادته سبحانه وفي ذلك رد على المعتزلة.
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiklerine göre ayette takdim ve tehir vardır; yani 'Dünya hayatında onların malları da evlatları da seni imrendirmesin; Allah bunlarla ahirette onlara ancak azap etmek ister'. { وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ } “ve canlarının çıkmasını [ister]”; yani ölmelerini [ister]. Zehûk (زهوق) kelimesinin aslı güçlükle çıkmaktır. { وَهُمْ كافِرُونَ } “onlar kâfir oldukları halde” ifadesi hâl makamındadır; yani kâfir oldukları bir hâlde. Bu fiil önceki fiile matuf olup onunla birlikte irade dairesine dâhildir. Küfür üzere ölümün Allah Teâlâ'nın iradesine bağlanmasından, kâfirin küfrünün Subhânehu'nun iradesiyle olduğuna delil getirilmiştir ve bunda Mutezile'ye bir reddiye vardır.
وأجاب الزمخشري بأن المراد إنما هو إمهالهم وإدامة النعم عليهم إلى أن يموتوا على الكفر مشتغلين بما هم فيه عن النظر في العاقبة، والإمهال والإدامة المذكورة مما يصح أن يكون مرادا له تعالى. واعترضه الطيبي بأن ذلك لا يجديه شيئا لأن سبب السبب سبب في الحقيقة، وحاصله أن ما يؤدي إلى القبح ويكون سببا له حكمه حكمه في القبح وهو في حيز المنع، وأجاب الجبائي بأن معنى الآية أن الله تعالى أراد زهوق أنفسهم في حال الكفر وهو لا يقتضي كونه سبحانه مريدا للكفر فإن المريض يريد المعالجة في وقت المرض ولا يريد المرض والسلطان يقول لعسكره: اقتلوا البغاة حال هجومهم ولا يريد هجومهم. ورده الإمام بأنه لا معنى لما ذكر من المثال إلا إرادة إزالة المرض وطلب إزالة هجوم البغاة وإذا كان المراد إعدام الشيء امتنع أن يكون وجوده مرادا بخلاف إرادة زهوق نفس الكافر فإنها ليست عبارة عن إرادة إزالة الكفر فلما أراد الله تعالى زهوق أنفسهم حال كونهم كافرين وجب أن يكون مريدا لكفرهم، وكيف لا يكون كذلك والزهوق حال الكفر يمتنع حصوله إلا حال حصول الكفر، وإرادة الشيء تقتضي إرادة ما هو من ضرورياته فيلزم كونه تعالى مريدا للكفر.
Zemahşerî buna şöyle cevap vermiştir: Murad edilen ancak onlara mühlet verilmesi ve akıbeti düşünmekten alıkoyacak şekilde içinde bulundukları şeylerle meşgul olarak küfür üzere ölünceye kadar kendilerine nimetlerin devam ettirilmesidir; zikredilen mühlet verme ve devam ettirme ise Allah Teâlâ'nın muradı olması sahih olan şeylerdendir. Tîbî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu ona hiçbir fayda sağlamaz; çünkü sebebin sebebi hakikatte sebeptir. Hâsılı, çirkinliğe götüren ve ona sebep olan şeyin hükmü, çirkinlikte onun hükmü gibidir ve bu da men edilmiş (geçersiz) bir durumdur. Cübbâî ise ayetin manasının şöyle olduğunu söyleyerek cevap vermiştir: Allah Teâlâ onların canlarının küfür hâlinde çıkmasını irade etmiştir; bu ise Subhânehu'nun küfrü irade etmiş olmasını gerektirmez; nitekim hasta kimse hastalık vaktinde tedaviyi ister ama hastalığı istemez; hükümdar da askerine 'Âsilere hücum ettikleri anda onları öldürün' der ama onların hücum etmesini istemez. İmam [Râzî] bunu reddederek şöyle demiştir: Zikredilen misalin, hastalığı izale etmeyi irade etmekten ve âsilerin hücumunu ortadan kaldırmayı talep etmekten başka bir manası yoktur. Bir şeyin yok edilmesi murat edildiğinde, onun varlığının murat edilmiş olması imkânsızdır; oysa kâfirin canının çıkmasının irade edilmesi böyle değildir, zira bu küfrün izale edilmesini irade etmekten ibaret değildir. Allah Teâlâ onların canlarının kâfir oldukları hâlde çıkmasını irade edince, onların küfrünü de irade etmiş olması vacip olur. Nasıl böyle olmasın ki; küfür hâlinde canın çıkması, ancak küfrün meydana gelmesi hâlinde husule gelebilir; bir şeyin irade edilmesi ise onun zaruretlerinden olan şeyin de irade edilmesini gerektirir, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın küfrü irade etmiş olması lâzım gelir.
وفيه أن الظاهر أن إرادة المعالجة شيء غير إرادة إزالة المرض وكذا إرادة القتل غير إرادة إزالة الهجوم ولهذا يعلل إحدى الإرادتين بالأخرى فكيف تكون نفسها، وأما أن كون إرادة ضروريات الشيء من لوازم إرادته فغير مسلم، فكم من ضروري لشيء لا يخطر بالبال عند إرادته فضلا عما ادعاه. فالاستدلال بالآية على ما ذكر غير تام وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ أي في الدين والمراد أنهم يحلفون أنهم مؤمنون مثلكم وَما هُمْ مِنْكُمْ في ذلك لكفر قلوبهم وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ أي يخافون منكم أن تفعلوا بهم ما تفعلوا بالمشركين فيظهرون الإسلام تقية ويؤيدونه بالأيمان
Buna karşı şöyle denilebilir: Zahir olan şudur ki tedaviyi irade etmek hastalığın izalesini irade etmekten başka bir şeydir; keza öldürmeyi irade etmek de hücumu izale etmeyi irade etmekten başkadır, nitekim bu sebeple iki iradeden biri diğeriyle ta'lîl edilir (gerekçelendirilir); o halde nasıl onun aynısı olabilir? Bir şeyin zaruretlerini irade etmenin o şeyin iradesinin lâzımı olmasına gelince, bu kabul edilemez; zira bir şeyin nice zarureti vardır ki o şey irade edildiğinde akla bile gelmez, nerede kaldı ki iddia ettiği gibi olsun. Dolayısıyla ayetten zikredilen hususa delil getirilmesi tam değildir. { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } “Onlar gerçekten sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler”; yani din hususunda. Murad, onların tıpkı sizin gibi mümin olduklarına yemin etmeleridir. { وَما هُمْ مِنْكُمْ } “Oysa onlar sizden değillerdir” bu hususta; kalplerinin kâfir olması sebebiyle [sizden değillerdir]. { وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “Fakat onlar korkak bir topluluktur”; yani müşriklere yaptığınızı kendilerine de yapmanızdan sizden korkarlar, bu yüzden takiyye yaparak İslam'ı açığa vururlar ve bunu yeminlerle teyit ederler,
الفاجرة، وأصل الفرق انزعاج النفس بتوقع الضرر، قيل: وهو من مفارقة الأمن إلى حال الخوف لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أي حصنا يلجؤون إليه كما قال قتادة أَوْ مَغاراتٍ أي غيران يخفون فيها أنفسهم وهو جمع مغارة بمعنى الغار، ومنهم من فرق بينهما بأن الغار في الجبل والمغارة في الأرض. وقرىء «مغارات» بضم الميم من أغار الرجل إذا دخل الغور، وقيل: هو تعدية غار الشيء وأغرته أنا أي أمكنة يغيرون فيها أشخاصهم، ويجوز أن تكون من أغار الثعلب إذا أسرع بمعنى مهارب ومغار أَوْ مُدَّخَلًا أي نفقا كنفق اليربوع ينجحرون فيه، وهو مفتعل من الدخول فأدغم بعد قلب تائه دالا. وقرأ يعقوب وسهل «مدخلا» بفتح الميم اسم مكان من دخل الثلاثي وهي قراءة ابن أبي إسحاق والحسن، وقرأ سلمة بن محارب «مدخلا» بضم الميم وفتح الخاء من أدخل المزيد أي مكانا يدخلون فيه أنفسهم أو يدخلهم الخوف فيه، وقرأ أبي بن كعب «متدخلا» اسم مكان من تدخل تفعل من الدخول، وقرىء «مندخلا» من اندخل، وقد ورد في شعر الكميت:
günahkâr yeminlerle. Farak (فرق) kelimesinin aslı, zarar beklentisiyle nefsin sarsılması ve huzursuz olmasıdır. Güven halinden korku haline ayrılmaktan geldiği de söylenmiştir. { لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً } “Eğer bir sığınak bulsalardı”; Katâde'nin dediği gibi sığınacakları bir kale [bulsalardı], { أَوْ مَغاراتٍ } “veya mağaralar”; yani içinde kendilerini gizleyecekleri inler [bulsalardı]. Bu, mağara anlamındaki 'megāra' kelimesinin çoğuludur. Bazıları bu ikisini ayırarak 'gār' dağda, 'megāra' ise yerdedir demişlerdir. «مغارات» şeklinde mîm'in ötresiyle de okunmuştur; kişi çukura girdiğinde 'eğâra'r-racül' denilmesinden gelir. Şöyle de denilmiştir: Bu, bir şeyin dibe batması anlamındaki 'gâra'ş-şey'' fiilinin 'onların şahıslarını gizleyecekleri yerler' manasında 'eğartuhu' şeklinde geçişli kılınmasıdır. Tilki hızla koştuğunda 'eğâra's-sa'leb' denilmesinden türeyip 'kaçış yerleri ve sığınaklar' manasında olması da caizdir. { أَوْ مُدَّخَلًا } “yahut sokulacak bir delik [bulsalardı]”; yani içine büzülüp saklanacakları arap tavşanı deliği gibi bir delik [bulsalardı]. Bu kelime 'duhûl' kökünden 'müfteal' veznindedir; tâ harfi dâl harfine kalbedildikten sonra idgam yapılmıştır. Ya'kûb ve Sehl, sülâsî 'dehale' fiilinden mekân ismi olarak mîm'in fethasıyla «مدخلا» okumuşlardır ki bu İbn Ebî İshak ve Hasan'ın kıraatidir. Seleme b. Muhârib, mezîd 'edhale' fiilinden mekân ismi olarak mîm'in dammesi ve hā'nın fethasıyla «مدخلا» okumuştur; yani 'kendilerini sokacakları veya korkunun onları sokacağı bir yer' demektir. Übey b. Ka'b, duhûl kökünden tefe''ul babının ismi mekânı olarak «متدخلا» okumuştur. 'İndehale'den «مندخلا» şeklinde de okunmuştur; Kümeyt'in şiirinde de şöyle geçmiştir:
ولا يدي في حميت السمن تندخل (١) وأنكر أبو حاتم هذه القراءة وقال: إنما هي بالتاء بناء على إنكار هذه اللغة وليس بذاك لَوَلَّوْا أي لصرفوا وجوههم وأقبلوا. وقرىء «لوالوا» أي لالتجؤوا إِلَيْهِ أي إلى أحد ما ذكر وَهُمْ يَجْمَحُونَ أي يسرعون في الذهاب إليه بحيث لا يردهم شيء كالفرس الجموح وهو النفور الذي لا يرده لجام، وروى الأعمش عن أنس بن مالك أنه قرأ «يجمزون» بالزاي وهو بمعنى يجمحون ويشتدون، ومنه الجمازة الناقة الشديدة العدو، وأنكر بعضهم كون ما ذكر قراءة وزعم أنه تفسير وهو مردود.
“Ne de elim yağ tulumunun içine girer.” (١) Ebû Hâtim bu kıraati inkâr etmiş ve bu lügati inkâr etmesine binaen “O ancak tâ iledir” demiştir, fakat bu doğru değildir. { لَوَلَّوْا } “hemen oraya dönerlerdi”; yani yüzlerini çevirir ve yönelirlerdi. «لوالوا» şeklinde de okunmuştur; yani sığınırlardı { إِلَيْهِ } zikredilenlerden birine { وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “dörtnala koşarak”; yani hiçbir şeyin kendilerini geri çeviremeyeceği şekilde oraya gitmekte acele ederlerdi; tıpkı dizginin durduramadığı serkeş ve hırçın at gibi (cemûh). A'meş, Enes b. Mâlik'ten onun zâ harfiyle «يجمزون» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir; bu da hızla koşmak ve acele etmek anlamındadır, nitekim hızlı koşan deveye 'cemmâze' denir. Bazıları bunun bir kıraat olduğunu inkâr edip onun bir tefsir olduğunu iddia etmişse de bu iddia merduttur.
والجملة الشرطية استئناف مقرر لمضمون ما سبق من أنهم ليسوا من المسلمين وأن التجاءهم إلى الانتماء إليهم إنما هو للتقية اضطرارا، وإيثار صيغة الاستقبال في الشرط وإن كان المعنى على المضي لإفادة استمرار عدم الوجدان حسبما يقتضيه المقام، ونظير ذلك- لو تحسن إلي لشكرتك- نعم كثيرا ما يكون المضارع المنفي الواقع موقع الماضي لإفادة انتفاء استمرار الفعل لكن ذلك غير مراد هاهنا وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ أي يعيبك في شأنها. وقرأ يعقوب «يلمزك» بضم الميم وهي قراءة الحسن والأعرج، وقرأ ابن كثير «يلامزك» هو من الملامزة بمعنى اللمز، والمشهور أنه مطلق العيب كالهمز، ومنهم من فرق بينهما بأن اللمز في الوجه والهمز في الغيب وهو المحكي عن الليث وقد عكس أيضا وأصل معناه الدفع فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها بيان لفساد لمزهم وأنه لا منشأ له إلا حرصهم على حطام الدنيا أي إن أعطيتهم من تلك الصدقات قدر ما يريدون رَضُوا بما وقع في القسمة واستحسنوا فعلك وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها ذلك المقدار إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ أي يفاجئون السخط، وإِذا نابت مناب فاء الجزاء وشرط لنيابتها عنه كون الجزاء جملة اسمية، ووجه دلالتها على التعقيب كالفاء، وغاير سبحانه بين جوابي الجملتين إشارة إلى أن سخطهم ثابت لا يزول ولا يفنى بخلاف رضاهم. وقرأ إياد بن لقيط «إذا هم ساخطون»
Şart cümlesi, onların Müslümanlardan olmadıklarını ve onlara mensubiyet iddialarının sırf çaresizlikten kaynaklanan bir takiyyeden ibaret olduğunu pekiştiren yeni bir başlangıçtır (isti'nâftır). Anlam geçmiş zamana ait olduğu halde şartta istikbâl kipi tercih edilmesi, makamın gerektirdiği üzere [sığınak] bulamayışın devam ettiğini bildirmek içindir. Bunun benzeri “Bana iyilik etseydin sana teşekkür ederdim” ifadesidir. Evet, geçmiş zaman yerine gelen menfi muzari fiil çoğu zaman fiilin devamlılığının nefyini ifade eder, fakat burada murat edilen bu değildir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır”; yani sadakalar hususunda seni kınayanlar vardır. Ya'kûb mîm'in dammesiyle «يلمزك» okumuştur ki bu Hasan ve A'rec'in kıraatidir. İbn Kesîr «يلامزك» şeklinde okumuştur; bu da lemz manasındaki 'mülâmeze'dendir. Meşhur olan, hemz gibi mutlak ayıp kusur bulmak olduğudur. Bazıları ikisini ayırarak lemz yüze karşı, hemz ise arkadan çekiştirmektir demişlerdir ki bu Leys'ten nakledilmiştir; bunun aksi de söylenmiştir. Kelimenin asıl manası ise itmek ve dürtmektir. { فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها } “Eğer ondan kendilerine verilirse” [kavli], onların ayıplamalarının bozukluğunu ve bunun ancak dünya malına olan hırslarından kaynaklandığını beyandır; yani eğer o sadakalardan istedikleri miktarda kendilerine verirsen { رَضُوا } “hoşnut olurlar” taksimatta paylarına düşenden ve senin yaptığını güzel bulurlar; { وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها } “eğer ondan kendilerine verilmezse” o istedikleri miktar, { إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ } “bir de bakarsın ki öfkeleniverirler”; yani ansızın öfkeye kapılırlar. 'İzâ' (إذا) cezâ fâ'sının yerine geçmiştir ve onun yerine geçmesinin şartı cezanın isim cümlesi olmasıdır. Tıpkı fâ gibi hemen ardından gelmeyi (ta'kîbi) ifade edişi açıktır. Subhânehu iki cümlenin cevabını birbirinden farklı kılmıştır; bu da onların rızalarının aksine, öfkelerinin kalıcı olduğuna, yok olup gitmediğine bir işarettir. İyâd b. Lakît «إذا هم ساخطون» şeklinde okumuştur.
والآية نزلت في ذي الخويصرة واسمه حرقوص بن زهير التميمي جاء ورسول الله ﷺ يقسم غنائم هوازن يوم حنين فقال: يا رسول الله ﷺ اعدل. فقال ﵊: «ومن يعدل إذا لم أعدل» فقال عمر بن الخطاب: يا رسول الله ائذن لي أضرب عنقه فقال النبي ﷺ: «دعه فإن له أصحابا يحقر أحدكم صلاته مع صلاتهم وصيامه مع صيامهم يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية» الحديث.
Ayet, Zü'l-Huveysıra -ki adı Hurkûs b. Züheyr et-Temîmî'dir- hakkında inmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü Hevâzin ganimetlerini taksim ederken geldi ve: “Ey Allah'ın Resûlü, adil ol!” dedi. Bunun üzerine aleyhisselâm: “Ben adil olmazsam kim adil olur?” buyurdu. Ömer b. el-Hattâb: “Ey Allah'ın Resûlü, izin ver boynunu vurayım!” deyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bırak onu! Çünkü onun öyle arkadaşları vardır ki sizden biri onların namazı yanında kendi namazını, onların orucu yanında kendi orucunu küçük görür. Onlar okun avı delip geçtiği gibi dinden çıkarlar...” [hadisin sonuna kadar].
وأخرج ابن مروديه عن ابن مسعود قال: لما قسم النبي ﷺ غنائم حنين سمعت رجلا
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini taksim ettiği zaman bir adamın...
يقول: إن هذه القسمة ما أريد بها وجه الله تعالى فأتيت النبي ﵊ فذكرت ذلك له فقال: «رحمة الله تعالى على موسى قد أوذي بأكثر من هذا فصبر» ونزلت الآية.
şöyle dediğini işittim: “Bu taksimatta Allah Teâlâ'nın rızası gözetilmedi!” Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm'a gelip bunu ona anlattım; buyurdu ki: “Allah Teâlâ Mûsâ'ya rahmet eylesin; o bundan daha fazlasıyla eziyete uğratılmıştı da sabretmişti.” Bunun üzerine bu ayet indi.
وأخرج ابن جرير وغيره عن داود بن أبي عاصم قال: «أوتي النبي ﷺ بصدقة فقسمها هاهنا وهاهنا حتى ذهبت ووراءه رجل من الأنصار فقال: ما هذا بالعدل فنزلت» ،
İbn Cerîr ve diğerlerinin Dâvûd b. Ebî Âsım'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir sadaka getirildi; o da onu oraya buraya dağıttı, nihayet sadaka bitti. Arkasında Ensâr'dan bir adam vardı, 'Bu adalet değil!' dedi ve bunun üzerine ayet indi.”
وعن الكلبي أنها نزلت في أبي الجواظ المنافق قال: ألا ترون إلى صاحبكم إنما يقسم صدقاتكم في رعاء الغنم ويزعم أنه يعدل.
Kelbî'den rivayet edildiğine göre bu ayet münafık Ebu'l-Cevvâz hakkında inmiştir; o şöyle demiştir: “Arkadaşınızı görmüyor musunuz? Sadakalarınızı koyun çobanlarına taksim ediyor da bir de adil davrandığını iddia ediyor!”
وتعقب هذا ولي الدين العراقي بأنه ليس في شيء من كتب الحديث، وأنت تعلم أن أصح الروايات الأولى إلا أن كون سبب النزول قسمته ﷺ للصدقة على الوجه الذي فعله أوفق بالآية من كون ذلك قسمته للغنيمة فتأمل وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أي ما أعطاهم الرسول الله من الصدقات طيبي النفوس به وإن قل- فما- وإن كانت من صيغ العموم إلا أن ما قبل وما بعد قرينة على التخصيص، وبعض أبقاها على العموم أي ما أعطاهم من الصدقة أو الغنيمة قيل لأنه الأنسب، وذكر الله ﷿ للتعظيم وللتنبيه على أن ما فعله الرسول ﵊ كان بأمره سبحانه وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ أي كفانا فضله وما قسمه لنا كما يقتضيه المعنى سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ بعد هذا حسبما نرجو ونأمل إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ في أن يخولنا فضله جل شأنه، والآية بأسرها في حيز الشرط والجواب محذوف بناء على ظهوره أي لكان خيرا لهم وأعود عليهم، وقيل: إن جواب الشرط قالُوا والواو زائدة وليس بذاك، ثم إنه سبحانه لما ذكر المنافقين وطعنهم وسخطهم بين أن فعله ﵊ لإصلاح الدين وأهله لا لأغراض نفسانية كأغراضهم فقال جل وعلا: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ إلخ يعني أن الذي ينبغي أن يقسم مال الله عليه من اتصف بإحدى هذه الصفات دون غيره إذ القصد الصلاح والمنافقون ليس فيهم سوى الفساد فلا يستحقونه وفي ذلك حسم لأطماعهم الفارغة ورد لمقالتهم الباطلة، والمراد من الصدقات الزكوات فيخرج غيرها من التطوع، والفقير على ما روي عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه من له أدنى شيء وهو ما دون النصاب أو قدر نصاب غير نام وهو مستغرق في الحاجة، والمسكين من لا شيء له فيحتاج للمسألة لقوته وما يواري بدنه ويحل له ذلك بخلاف الأول حيث لا تحل له المسألة فإنها لا تحل لمن يملك قوت يومه بعد ستر بدنه، وعند بعضهم لا تحل لمن كان كسوبا أو يملك خمسين درهما.
Veliyyüddin el-Irâkî buna itiraz ederek hadis kitaplarının hiçbirinde bunun yer almadığını söylemiştir. Sen de bilirsin ki rivayetlerin en sahihi birincisidir; ancak nüzul sebebinin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadakayı yaptığı şekilde taksim etmesi olması, ganimeti taksim etmesi olmasından ayete daha uygundur; iyi düşün! { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Eğer onlar Allah ve Resûlünün kendilerine verdiklerine razı olsalardı”; yani az da olsa gönül hoşluğuyla Resûlullah'ın kendilerine sadakalardan verdiğine razı olsalardı... 'Mâ' (ما) lafzı her ne kadar umum ifade eden lafızlardan olsa da, öncesi ve sonrası tahsise bir karinedir. Bazıları ise onu umumi manasında bırakmıştır; yani 'kendilerine sadaka veya ganimetten verdiği şeye' [razı olsalardı]; zira daha uygun olanın bu olduğu söylenmiştir. Allah Azze ve Celle'nin zikredilmesi tazim için ve Resûl aleyhisselâm'ın yaptığının Subhânehu'nun emriyle olduğuna dikkat çekmek içindir. { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ } “ve 'Allah bize yeter' deselerdi”; yani mananın gerektirdiği üzere 'O'nun lütfu ve bizim için taksim ettiği şey bize kâfidir' deselerdi; { سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ } “'Allah da Resûlü de bize lütfundan yakında verecektir'” bundan sonra umup beklediğimize göre; { إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ } “'Doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' [deselerdi]” şânı yüce olanın lütfunu bize bahşetmesi hususunda... Ayetin tamamı şart dairesindedir; cevap ise açık olmasına binaen mahzuftur; yani 'şüphesiz onlar için daha hayırlı ve daha faydalı olurdu'. Şartın cevabının { قالُوا } olduğu ve vâv harfinin zâid olduğu da söylenmişse de bu doğru değildir. Sonra Subhânehu, münafıkları, onların taanlarını ve öfkelerini zikredince, Resûlullah aleyhisselâm'ın fiilinin onların hevesleri gibi nefsi gayeler için değil, dinin ve ehlinin ıslahı için olduğunu beyan etmek üzere şöyle buyurdu: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler, miskinler... içindir” [ilâ ahirih]. Yani Allah'ın malının taksim edilmesi gereken kimseler, başkaları değil, bu vasıflardan biriyle vasıflanmış olanlardır; zira asıl gaye ıslahtır, münafıklarda ise fesattan başka bir şey yoktur, dolayısıyla bunu hak etmezler. Bunda onların boş tamahlarını kesmek ve batıl sözlerini reddetmek vardır. Sadakalardan murat zekâtlardır, dolayısıyla nâfile olanlar bunun dışındadır. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ten rivayet edildiğine göre fakir; nisabın altında veya ihtiyacını tamamen karşılamayacak derecede artıcı olmayan (nâmî olmayan) nisap miktarı en ufak bir şeye sahip olan kimsedir. Miskin ise hiçbir şeyi olmayıp nafakasını temin etmek ve avretini örtmek için dilenmeye muhtaç olan ve kendisine dilenmek helal olan kimsedir; birincisi ise böyle değildir, zira ona dilenmek helal olmaz; çünkü bedenini örttükten sonra bir günlük yiyeceğine sahip olan kimseye dilenmek helal değildir. Bazılarına göre ise kazanç sağlayabilen yahut elli dirheme sahip olan kimseye dilenmek helal olmaz.
فقد أخرج أبو داود والترمذي والنسائي عن ابن مسعود قال: «قال رسول الله ﷺ من سألنا وله ما يغنيه جاء يوم القيامة ومسألته في وجهه خموش أو خدوش أو كدوح قيل: يا رسول الله وما يغنيه؟ قال: خمسون درهما أو قيمتها من الذهب»
Nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Kendisini müstağni kılacak (yetinecek) şeyi varken bizden [bir şey] isteyen kimse, kıyamet günü bu istemesi yüzünde bir tırmık, çizik veya bere olarak gelir’ buyurdu. ‘Ey Allah'ın Resûlü, onu müstağni kılan şey nedir?’ denildiğinde: ‘Elli dirhem yahut onun altın karşılığıdır’ buyurdu.”
وإلى هذا ذهب الثوري وابن المبارك وأحمد وإسحاق، وقيل: من ملك أربعين درهما حرم عليه السؤال لما
Sevrî, İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshak bu görüşe gitmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Kırk dirheme sahip olan kimseye istemek haram olur; zira
أخرج أبو داود عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ من سأل وله قيمة أوقية فقد ألحف»
Ebû Dâvûd'un Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Bir ukıyye değeri malı varken isteyen kimse, yüzsüzce istemiş olur’ buyurmuştur.”
وكان الأوقية في ذلك الزمان أربعين درهما. ويجوز صرف الزكاة لمن لا تحل له المسألة بعد كونه فقيرا، ولا يخرجه عن الفقر ملك نصب كثيرة غير نامية إذا كانت مستغرقة للحاجة، ولذا قالوا: يجوز للعالم وإن كانت له كتب تساوي نصبا كثيرة إذا كان محتاجا إليها للتدريس ونحوه أخذ الزكاة بخلاف العامي وعلى هذا جميع آلات المحترفين.
O dönemde bir ukıyye kırk dirhemdi. Fakir olması şartıyla, istemesi helal olmayan kimseye de zekât verilmesi caizdir; ihtiyacını bütünüyle kapsıyorsa artıcı olmayan (nâmî olmayan) birçok nisaba sahip olmak kişiyi fakirlikten çıkarmaz. Bu yüzden şöyle demişlerdir: Bir âlimin birçok nisaba denk kitapları bulunsa dahi, tedris ve benzeri işler için onlara muhtaç ise zekât alması caizdir; avam ise böyle değildir. Bütün sanatkârların aletleri de bu kabildendir.
وعلى ما نقل عن الإمام يكون المسكين أسوأ حالا من الفقير، واستدل بقوله تعالى: أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ [البلد: ١٦] أي ألصق جلده بالتراب في حفرة استتر بها مكان الإزار وألصق بطنه به لفرط الجوع فإنه يدل على غاية الضرر والشدة ولم يوصف الفقير بذلك، وبأن الأصمعي وأبا عمرو بن العلاء وغيرهما من أهل اللغة فسروا المسكين بمن لا شيء له، والفقير بمن له بلغة من العيش. وأجيب بأن تمام الاستدلال بالآية موقوف على أن الصفة كاشفة وهو خلاف
İmam'dan nakledilene göre miskin, fakirden daha kötü durumdadır. Buna Allah Teâlâ'nın { أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ } “yahut toprağa serilmiş bir yoksula” [Beled: 16] kavli delil getirilmiştir; yani izar yerine örtündüğü bir çukurda tenini toprağa yapıştırmış ve aşırı açlıktan karnını toprağa yapıştırmış kimsedir; zira bu ifade son derece büyük bir zaruret ve sıkıntıya delalet eder, oysa fakir bununla vasıflanmamıştır. Ayrıca Asmaî, Ebû Amr b. el-Alâ ve diğer lügat âlimleri miskini hiçbir şeyi olmayan, fakiri ise kendisini geçindirecek az bir şeyi bulunan kimse olarak tefsir etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetle yapılan delillendirmenin tam olması sıfatın kâşife (açıklayıcı) olmasına bağlıdır ki bu
الظاهر، وأن النقل عن بعض أهل اللغة معارض بالنقل عن البعض الآخر. وقال الشافعي عليه الرحمة: الفقير من لا مال له ولا كسب يقع موقعا من حاجته، والمسكين من له مال أو كسب لا يكفيه، فالفقير عنده أسوأ حالا من المسكين، واستدل له بقوله تعالى: وأَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ [الكهف: ٧٩] فأثبت للمسكين سفينة، وبما
zahire aykırıdır; ayrıca lügat ehlinden bazısından yapılan nakil, diğer bazısından yapılan nakille tearuz halindedir. Şâfiî aleyhirrahme ise şöyle demiştir: Fakir, ne malı ne de ihtiyacını karşılayacak bir kazancı olan kimsedir; miskin ise kendisine yetmeyen bir malı veya kazancı bulunan kimsedir. Dolayısıyla ona göre fakir, miskine nispetle daha kötü durumdadır. Buna Allah Teâlâ'nın { وأَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “Gemiye gelince, o yoksullara aitti” [Kehf: 79] kavli delil getirilmiştir; zira miskin için bir gemi mülkiyeti sabit görülmüştür. Ayrıca
رواه الترمذي عن أنس وابن ماجة والحاكم عن أبي سعيد قالا: «قال رسول الله ﷺ اللهم أحيني مسكينا وأمتني مسكينا واحشرني في زمرة المساكين»
Tirmizî'nin Enes'ten; İbn Mâce ve Hâkim'in Ebû Saîd'den rivayet ettiklerine göre her ikisi şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Allahım! Beni miskin olarak yaşat, miskin olarak vefat ettir ve beni miskinler zümresinde haşret’ buyurmuştur.”
مع ما
Bununla birlikte
رواه أبو داود عن أبي بكرة أنه ﵊ كان يدعو بقوله: «اللهم إني أعوذ بك من الكفر والفقر»
Ebû Dâvûd'un Ebû Bekre'den rivayet ettiğine göre aleyhisselâm şöyle dua ederdi: “Allahım! Küfürden ve fakirlikten sana sığınırım.”
وخبر «الفقر فخري»
“Fakirlik benim iftiharımdır” haberi ise
كذب لا أصل له. وبأن الله تعالى قدم الفقير في الآية ولو لم تكن حاجته أشد لما بدأ به، وبأن الفقير بمعنى المفقور أي مكسور الفقار أي عظام الصلب فكان أسوأ. وأجيب عن الأول بأن السفينة لم تكن ملكا لهم بل هم أجراء فيها أو كانت عارية معهم أو قيل لهم مساكين ترحما كما
asılsız bir yalandır. Yine Allah Teâlâ'nın ayette fakiri öne alması da [buna delildir]; zira ihtiyacı daha şiddetli olmasaydı onunla başlamazdı. Ayrıca fakir “mefkūr” yani omurga kemikleri (fikār) kırılmış anlamında olup durumu daha kötüdür. Birinci [delile] şöyle cevap verilmiştir: Gemi onların mülkü değildi, bilakis onlar orada çalışan ücretlilerdi yahut gemi yanlarında emanetti (âriyet) veya merhameten onlara miskin denilmişti; nitekim
في الحديث «مساكين أهل النار»
hadiste “Cehennem ehli zavallılardır (miskinlerdir)” buyrulmuştur.
وقوله:
Şairin şu sözü de böyledir:
مساكين أهل الحب حتى قبورهم ... عليها تراب الذل بين المقابر
Aşk ehli ne zavallıdır ki mezarlıklar arasında kabirlerinin üzerinde bile zillet toprağı vardır.
وهذا أولى، وعن الثاني بأن الفقر المتعوذ منه ليس إلا فقر النفس لما
Bu [açıklama] daha evladır. İkincisine ise şöyle cevap verilmiştir: Kendisinden sığınılan fakirlik ancak kalp fakirliğidir; zira
روي أنه ﷺ كان يسأل العفاف والغنى
rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iffet ve zenginlik dilerdi;
والمراد به غنى النفس لا كثرة الدنيا، وعن الثالث بأن التقديم لا دليل فيه إذ له اعتبارات كثيرة في كلامهم، وعن الرابع بأنا لا نسلم أن الفقير مأخوذ من الفقار لجواز كونه من فقرت له فقرة من مالي إذا قطعتها فيكون له شيء، وأيا ما كان فهما صنفان، وقال الجبائي: إنهما صنف واحد والعطف للاختلاف في المفهوم، وروي ذلك عن محمد وأبي يوسف، وفائدة الخلاف تظهر فيهما إذا أوصى بثلث ماله مثلا لفلان وللفقراء والمساكين فمن قال: إنهما صنف واحد جعل لفلان النصف ومن قال: إنهما صنفان جعل له الثلث من ذلك وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وهم الذين يبعثهم الإمام لجبايتها، وفي البحر أن العامل يشمل العاشر والساعي. والأول من نصبه الإمام على الطريق ليأخذ الصدقات من التجار المارين بأموالهم عليه.
bundan murat ise dünya çokluğu değil, gönül zenginliğidir. Üçüncüsüne şöyle cevap verilmiştir: Öne almanın [buna dair] bir delaleti yoktur; zira onların kelamında öne almanın pek çok mülahazası vardır. Dördüncüsüne ise şöyle cevap verilmiştir: Fakir kelimesinin omurgadan (fikār) türetildiğini kabul etmiyoruz; zira malımdan bir parça kopardığımda söylediğim 'fakartu lehu fakraten min mâlî' sözünden türemiş olması caizdir ki bu durumda onun bir şeyi var demektir. Her halükârda bunlar iki ayrı sınıftır. Cübbâî ise onların tek bir sınıf olduğunu ve atfın mefhum farkından kaynaklandığını söylemiştir; bu görüş Muhammed ve Ebû Yûsuf'tan da rivayet edilmiştir. İhtilafın semeresi ise, bir kimse malının üçte birini örneğin falan kişiye, fakirlere ve miskinlere vasiyet ettiğinde ortaya çıkar: Onların tek bir sınıf olduğunu söyleyen falan kişiye yarısını verir; iki ayrı sınıf olduğunu söyleyen ise ona üçte birini verir. { وَالْعامِلِينَ عَلَيْها } “ve onun üzerinde çalışanlar”; onlar zekâtı toplamak için imamın gönderdiği görevlilerdir. el-Bahr'da, âmilin 'âşir'i ve 'sâî'yi de kapsadığı belirtilmiştir. Birincisi, imamın yoldan mallarıyla geçen tüccarlardan sadaka alması için yola tayin ettiği kimsedir.
والثاني هو الذي يسعى في القبائل ليأخذ صدقة المواشي في أماكنها، ويعطى العامل ما يكفيه وأعوانه بالوسط مدة ذهابهم وإيابهم ما دام المال باقيا إلا إذا استغرقت كفايته الزكاة فلا يزاد على النصف لأن التنصيف عين الانصاف.
İkincisi ise, hayvanların zekâtını yerlerinde almak için kabileler arasında dolaşan kimsedir. Mal mevcut olduğu müddetçe âmile ve yardımcılarına gidiş ve dönüş sürelerince orta halli yetecek miktar verilir; ancak ihtiyacı zekâtın tamamını kapsıyorsa yarısından fazlası verilmez, çünkü yarı yarıya taksim etmek adaletin ta kendisidir.
وعن الشافعي أنه يعطى الثمن لأن القسمة تقتضيه وفيه نظر، وقيد بالوسط لأنه لا يجوز أن يتبع شهوته في المأكل والمشرب والملبس لكونه إسرافا محضا، وعلى الإمام أن يبعث من يرضى بالوسط من غير إسراف ولا تقتير، وببقاء المال لأنه لو أخذ الصدقة وضاعت من يده بطلت عمالته ولا يعطى من بيت المال شيئا وما يأخذه صدقة، ومن هنا قالوا: لا تحل العمالة لهاشمي لشرفه، وإنما حلت للغني مع حرمة الصدقة عليه لأنه فرغ نفسه لهذا العمل فيحتاج إلى الكفاية، والغنى لا يمنع من تناولها عند الحاجة كابن السبيل كذا في البدائع، والتحقيق أن في ذلك شبها بالأجرة وشبها بالصدقة، فبالاعتبار الأول حلت للغني ولذا لا يعطى لو أداها صاحب المال إلى الإمام، وبالاعتبار الثاني لا تحل للهاشمي. وفي النهاية رجل من بني هاشم استعمل على الصدقة فأجري له منها رزق فإنه لا ينبغي له أن يأخذ من ذلك، وإن عمل فيها ورزق من غيرها فلا بأس به، وهو يفيد صحة توليته وأن أخذه منها مكروه لا حرام، وصرح في الغاية بعدم صحة كون العامل هاشميا أو عبدا أو كافرا، ومنه يعلم حرمة تولية اليهود على بعض الأعمال وقد تقدمت نبذة من الكلام على ذلك وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وهم كانوا ثلاثة أصناف. صنف كان يؤلفهم رسول الله ﷺ ليسلموا. وصنف أسلموا لكن على ضعف كعيينة بن حصن والأقرع بن حابس والعباس بن مرداس السلمي فكان ﵊ يعطيهم لتقوى نيتهم في الإسلام. وصنف كانوا يعطون لدفع شرهم عن المؤمنين، وعد منهم من يؤلف قلبه بإعطاء
Şâfiî'den nakledildiğine göre ona sekizde bir verilir, çünkü taksimat bunu gerektirir; fakat bunda tereddüt vardır. 'Orta halli' kaydı konulmuştur; zira yeme, içme ve giyinmede hevasına uyması caiz değildir, çünkü bu katıksız bir israftır. İmama düşen, israf ve cimrilik yapmaksızın orta halli olana razı olacak kimseyi göndermektir. 'Malın mevcudiyeti' kaydı konulmuştur; zira sadakayı alıp da elinden zayi olursa âmilliği bâtıl olur, beytülmalden ona bir şey verilmez ve aldığı şey sadakadır. Buradan hareketle şöyle demişlerdir: Şerefinden ötürü Hâşimî'ye âmillik helal olmaz. Sadaka kendisine haram olduğu halde zengine helal kılınması ise kendisini bu işe vakfetmesinden ve yetecek miktara muhtaç olmasındandır; zira zenginlik, tıpkı yolcu (ibnü's-sebîl) gibi ihtiyaç anında onu almasına engel değildir; Bedâi'de böyle geçmektedir. Tahkik şudur ki bunda ücrete benzer bir yön ve sadakaya benzer bir yön vardır: Birinci mülahazaya göre zengine helal olmuştur, bu yüzden mal sahibi zekâtı doğrudan imama teslim etse âmile verilmez; ikinci mülahazaya göre ise Hâşimî'ye helal değildir. Nihâye'de şöyle denilmiştir: Benî Hâşim'den bir adam sadaka üzerine memur kılınır ve ona sadakadan bir rızık tayin edilirse, bundan alması uygun olmaz. Şayet bu işte çalışır da rızkı sadaka dışından verilirse bunda bir beis yoktur. Bu da onun tayin edilmesinin sahih olduğunu, sadakadan almasının ise haram değil mekruh olduğunu ifade eder. Gāye'de âmilin Hâşimî, köle veya kâfir olmasının sahih olmadığı açıkça belirtilmiştir; buradan Yahudilerin birtakım işlere tayin edilmesinin haram olduğu anlaşılır; nitekim buna dair sözün bir kısmı daha önce geçmişti. { وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar”; bunlar üç sınıftı: Bir sınıf, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman olsunlar diye kalplerini kazandığı kimselerdi. Bir sınıf, Uyeyne b. Hısn, Akra' b. Hâbis ve Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî gibi zayıf bir şekilde Müslüman olmuş kimselerdi; aleyhisselâm İslam'daki niyetleri kuvvetlensin diye kendilerine verirdi. Bir sınıf da Müslümanlardan şerleri defedilsin diye kendilerine verilen kimselerdi. Kendisine verilerek kalbi ısındırılan kimseler de bunlardan sayılmıştır...