Binûn

Tevbe Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله ﷺ. «الكيس من دان نفسه وعمل لما بعد الموت»

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Akıllı kimse, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir» sözüdür.

أي ذلك الحساب المستقيم والعدد الصحيح المستوي لا ما تفعله العرب من النسيء واختار ذلك الطبرسي، وعليه فتكون الإشارة لما رجحه الإمام فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ بهتك حرمتهن وارتكاب ما حرم فيهن، والضمير راجع إلى الأشهر الحرم وهو المروي عن قتادة واختاره الفراء وأكثر المفسرين، وقيل: هو راجع إلى الشهور كلها أي فلا تظلموا أنفسكم في جميع شهور السنة بفعل المعاصي وترك الطاعات أو لا تجعلوا حلالها حراما وحرامها حلالا كما فعل أهل الشرك ونسب هذا القول لابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والعدول عن فيها الأوفق بمنها إلى فِيهِنَّ مؤيد لما عليه الأكثر، والجمهور على أن حرمة المقاتلة فيهن منسوخة وأن الظلم مؤول بارتكاب المعاصي، وتخصيصها بالنهي عن ارتكاب ذلك فيها مع أن الارتكاب منهى عنه مطلقا لتعظيمها ولله سبحانه أن يميز الأوقات على بعض فارتكاب المعصية فيهن أعظم وزرا كارتكابها في الحرم وحال الإحرام. وعن عطاء بن أبي رباح أنه لا يحل للناس أن يغزوا في الحرم والأشهر الحرم إلا أن

Yani Arapların nesî (ayları erteleme) ile yaptıkları değil, dosdoğru hesap ve düzgün, sahih sayıdır. Tabersî de bunu tercih etmiştir. Buna göre işaret, İmam [er-Râzî]'nin tercih ettiği şeye yönelik olur. { فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “Artık bunlarda kendinize zulmetmeyin”; onların hürmetini çiğneyip içlerinde haram kılınan şeyleri işleyerek [zulmetmeyin]. Zamir haram aylara racidir; bu Katâde'den rivayet edilmiş, Ferrâ ve müfessirlerin çoğu tarafından da tercih edilmiştir. Bir görüşe göre ise bütün aylara racidir; yani 'Yılın bütün aylarında günahları işleyerek ve taatleri terk ederek kendinize zulmetmeyin' veya 'Müşriklerin yaptığı gibi helalini haram, haramını helal kılmayın' demektir. Bu görüş İbn Abbâs'a radıyallâhu anhümâ nispet edilmiştir. { مِنْهَا } ifadesine daha uygun olan "فيهما" yerine { فِيهِنَّ } ifadesine dönülmesi çoğunluğun benimsediği görüşü desteklemektedir. Cumhur, haram aylarda savaşma yasağının neshedildiği ve buradaki zulmün günah işlemek olarak tevil edildiği görüşündedir. Günah işlemek mutlak olarak yasaklanmışken bu aylarda işlenmesinin özellikle nehyedilmesi, onların büyüklüğünden dolayıdır; Allah Subhânehu bazı vakitleri diğerlerinden üstün kılma hakkına sahiptir. Dolayısıyla bunlarda günah işlemek, Harem'de ve ihram halindeyken işlemek gibi günah bakımından daha büyüktür. Atâ b. Ebî Rebâh'tan, saldırıya uğramadıkça insanların Harem'de ve haram aylarda savaşmasının helal olmadığı rivayet edilmiştir.

يقاتلوا، واستثنى هذا لأنه للدفع فلا يمنع منه بالاتفاق أو لأن هتك الحرمة في ذلك ليس منهم بل من البادي.

Bu durum, savunma amaçlı olduğu ve ittifakla yasaklanmadığı yahut da hürmeti çiğnemenin onlardan değil ilk saldıran taraftan kaynaklandığı için istisna edilmiştir.

ويؤيد القول بالنسخ أنه ﵊ حاصر الطائف وغزا هوازن بحنين في شوال وذي القعدة سنة ثمان وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً جميعا، واشتهر أنه لا بد من تنكيره ونصبه على الحال وكون ذي الحال من العقلاء، وخطأوا الزمخشري في قوله في خطبة المفصل: محيطا بكافة الأبواب ومخطئه هو المخطئ لأنا إذا علمنا وضع لفظ لمعنى عام بنقل من السلف وتتبع لموارد استعماله في كلام من يعتد به ورأيناهم استعملوه على حالة مخصوصة من الاعراب والتعريف والتنكير ونحو ذلك جاز لنا على ما هو الظاهر أن نخرجه عن تلك الحالة لأنا لو اقتصرنا في الألفاظ على ما استعملته العرب العاربة والمستعربة نكون قد حجرنا الواسع وعسر التكلم بالعربية على من بعدهم ولما لم يخرج بذلك عما وضع له فهو حقيقة، فكافة- وإن استعملته العرب منكرا منصوبا في الناس خاصة- يجوز أن يستعمل معرفا ومنكرا بوجوه الإعراب في الناس وغيرهم وهو في كل ذلك حقيقة حيث لم يخرج عن معناه الذي وضعوه له وهو معنى الجميع، ومقتضى الوضع أنه لا يلزمه ما ذكر ولا ينكر ذلك إلا جاهل أو مكابر، على أنه ورد في كلام البلغاء على ما ادعوه، ففي كتاب عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه لآل بني كاكلة قد جعلت لآل بني كاكلة على كافة بيت مال المسلمين لكل عام مائتي مثقال عينا ذهبا إبريزا، وهذا كما في شرح المقاصد مما صح، والخط كان موجودا في آل بني كاكلة إلى قريب هذا الزمان بديار العراق،

Hükmün neshedildiği görüşünü, Resûlullah'ın aleyhisselâm sekizinci yılın Şevval ve Zilkade aylarında Tâif'i kuşatması ve Huneyn'de Hevâzin ile savaşması da teyit etmektedir. { وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın”; yani hepiniz birden [savaşın]. Bu kelimenin nekire (belirsiz) olması, hâl olarak mansub kılınması ve zü'l-hâlin (durum sahibinin) akıl sahibi olması gerektiği meşhurdur. Zemahşerî'yi el-Mufassal'ın hutbesindeki "muhîtan bi-kâffeti'l-ebvâb" (bütün babları kuşatıcı olarak) sözünden ötürü hatalı bulmuşlardır. Oysa onu hatalı görenin kendisi hatalıdır; çünkü bir lafzın genel bir mana için vaz edildiğini Selef'in naklinden ve sözü muteber olanların kelamındaki kullanım yerlerini araştırmaktan öğrendiğimizde ve onların bu lafzı i'rab, marifelik, nekirelik ve benzeri hususlarda belirli bir hâl üzere kullandıklarını gördüğümüzde, zâhire göre o hâlin dışına çıkarmamız bize caiz olur. Zira biz elfazda sadece Âribe ve Müsta'ribe Araplarının kullandığıyla yetinecek olursak, geniş olanı daraltmış ve onlardan sonrakilere Arapça konuşmayı zorlaştırmış oluruz. Bu kullanım vaz edildiği mananın dışına çıkmadığı için hakikattir. Dolayısıyla “kâffe” kelimesi -Arap bunu sadece akıl sahipleri için nekire ve mansub olarak kullansa bile- akıl sahipleri ve başkaları için marife, nekire ve farklı i'rab vecihleriyle kullanılabilir; bunların hepsinde de vaz edildiği manadan, yani "hepsi/bütün" manasından çıkmadığı için hakikattir. Vazın gereği olarak zikredilen hususlar ona lazım gelmez; bunu ancak bir cahil veya inatçı inkâr eder. Üstelik bu kelime beliğlerin kelamında onların iddia ettiği şekliyle de vârid olmuştur. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh Âl-i Benî Kâkile'ye yazdığı mektupta: «Ben Âl-i Benî Kâkile için Müslümanların bütün (kâffeti) beytülmâlinden her yıl iki yüz miskal saf altın tayin ettim» ifadesi yer almaktadır. Bu, Şerhu'l-Makâsıd'da da belirtildiği üzere sahihtir ve yazı Irak diyarında bu zamanlara yakın döneme kadar Âl-i Benî Kâkile'nin yanında mevcuttu.

ولما آلت الخلافة إلى أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه عرض عليه فنفذ ما فيه لهم وكتب عليه بخطه لله الأمر من قبل ومن بعد ويومئذ يفرح المؤمنون أنا أول من اتبع أمر من الإسلام

Hilafet Müminlerin Emiri Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh intikal edince mektup ona arz edildi; o da içindekini onlar için geçerli kıldı ve kendi el yazısıyla üzerine şunu yazdı: «Önünde de sonunda da emir Allah'ındır ve o gün müminler sevinecektir. Ben, İslâm'dan bir emre ilk uyan

ونصر الدين والأحكام عمر بن الخطاب ورسمت بمثل ما رسم لآل بني كاكلة في كل عام مائتي دينار ذهبا إبريزا واتبعت أثره وجعلت لهم مثل ما رسم عمر إذ وجب علي وعلى جميع المسلمين اتباع ذلك كتبه علي بن أبي طالب، فانظر كيف استعمله عمر بن الخطاب معرفة غير منصوبة لغير العقلاء وهو من هو في الفصاحة وقد سمعه مثل علي كرم الله تعالى وجهه ولم ينكره وهو واحد الأحدين، فأي إنكار واستهجان يقبل بعد.

ve dini ve hükümleri ayakta tutan Ömer b. el-Hattâb'ım; Âl-i Benî Kâkile için her yıl saf altından iki yüz dinar olarak onun tayin ettiğinin aynısını tayin ettim, onun izine uydum ve Ömer'in belirlediği gibi onlar için belirledim. Çünkü buna uymak bana ve bütün Müslümanlara vaciptir. Bunu Ali b. Ebî Tâlib yazdı». Bakınız, fesahatte ulaştığı mertebe malum olan Ömer b. el-Hattâb bu kelimeyi gayri âkil için mansub olmayan marife şeklinde nasıl kullanmış; eşsiz bir şahsiyet olan Ali de kerremallâhu teâlâ vecheh bunu işitmiş ve inkâr etmemiştir. Artık bundan sonra hangi inkâr ve kınama kabul edilebilir?

فقوله في المغني- كافة مختص بمن يعقل ووهم الزمخشري في تفسير قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ [سبأ: ٢٨] إذ قدر كافة نعتا لمصدر محذوف أي رسالة كافة لأنه أضاف إلى استعماله فيما لا يعقل إخراجه عما التزم فيه من الحال كوهمه في خطبة المفصل مما لا يلتفت إليه، وإذا جاز تعريفه بالإضافة جاز بالألف واللام أيضا ولا عبرة بمن خطأ فيه كصاحب القاموس وابن الخشاب، وهو عند الأزهري مصدر على فاعلة كالعافية والعاقبة ولا يثنى ولا يجمع، وقيل: هو اسم فاعل والتاء فيه للمبالغة كتاء راوية وعلامة وإليه ذهب الراغب، ونقل أن المعنى هنا قاتلوهم كافين لهم كما يقاتلونكم كافين لكم، وقيل: معناه جماعة، وقيل للجماعة الكافة كما يقال لهم الوزعة لقوتهم باجتماعهم، وتاؤه كتاء جماعة. والحاصل أنهم رواية ودراية لم يصيبوا فيما التزموه من تنكيره ونصبه واختصاصه بالعقلاء، وأنهم اختلفوا في أصله هل هو مصدر أو اسم فاعل من الكف وأن تاءه هل هي للمبالغة أو للتأنيث، ثم إنهم تصرفوا فيه واستعملوه للتعميم بمعنى جميعا وعلى ذلك حمل الأكثرون ما في الآية قالوا: وهو مصدر كف عن الشيء، وإطلاقه على الجميع باعتبار أنه مكفوف عن الزيادة أو باعتبار أنه يكف عن التعرض له أو التخلف عنه، وهو حال إما من الفاعل أو من المفعول، فمعنى قاتلوا المشركين كافة لا يتخلف أحد منكم عن قتالهم أو لا تتركوا قتال واحد منهم، وكذا في جانب المشبه به، واستدل بالآية على الاحتمال الأول على أن القتال فرض عين.

Dolayısıyla [İbn Hişâm'ın] el-Muğnî adlı eserindeki: «Kâffe (كافة) [kelimesi] sadece akıl sahiplerine mahsustur. Zemahşerî, Yüce Allah'ın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni ancak bütün insanlara [müjdeleyici ve uyarıcı olarak] gönderdik” ayetinin tefsirinde kâffe kelimesini mahzuf bir masdarın sıfatı olarak takdir edip “bütün insanları kuşatıcı bir elçilikle (risâleten kâffeten)” demekle vehme düşmüştür. Çünkü o, kelimeyi akıl sahibi olmayan bir varlık için kullanmanın yanı sıra, onda zorunlu kabul edilen hal olma durumundan da çıkarmıştır; tıpkı el-Mufassal'ın mukaddimesindeki vehmi gibi» şeklindeki sözü, itibar edilmeyecek [niteliktedir]. Eğer bu kelimenin izafetle marife kılınması caiz ise harf-i tarif (el- takısı) ile de caizdir. el-Kâmûs sahibi [Fîrûzâbâdî] ve İbnü'l-Haşşâb gibi bu hususta [hata olduğunu iddia edenlere] itibar edilmez. Bu kelime Ezherî'ye göre âfiye (عافية) ve âkıbe (عاقبة) gibi fâile vezninde bir masdardır; tesniyesi (ikili) ve cemisi (çoğulu) yapılmaz. «Bu bir ism-i fâildir, sonundaki tâ (ة) ise râviye (راوية) ve allâme (علامة) kelimelerindeki gibi mübalağa içindir» de denilmiştir ki Râgıb [el-İsfahânî] bu görüşe meyletmiştir. Buradaki mananın: «Onların sizi [topyekûn] engelledikleri gibi siz de onları [topyekûn] engelleyerek kendileriyle savaşın» şeklinde olduğu nakledilmiştir. Anlamının «cemaat» olduğu da söylenmiştir; topluluk halinde bulunmalarından doğan güçleri sebebiyle cemaate «el-vezea» (الوزعة - önleyiciler) dendiği gibi «el-kâffe» (الكافة) da denilmiştir. Kelimenin sonundaki tâ da «cemaat» kelimesindeki tâ gibidir. Hülasa; onlar gerek rivayet gerekse dirayet bakımından bu kelimenin nekre (belirsiz) olması, mansub kılınması ve yalnızca akıl sahiplerine hasredilmesi hususundaki katı kabullerinde isabet edememişlerdir. Ayrıca kelimenin aslı konusunda, engellemek manasındaki el-kef (الكف) kökünden türemiş bir masdar mı yoksa ism-i fâil mi olduğu, sonundaki tâ'nın mübalağa için mi yoksa müenneslik için mi bulunduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Daha sonra bunda tasarrufta bulunup «tümü, topyekûn» anlamında genelleme amacıyla kullanmışlardır. Âlimlerin ekseriyeti ayetteki ifadeyi de bu manaya hamletmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu kelime «bir şeyden el çekmek/vazgeçmek» manasından türeyen bir masdardır; bütün/tümü anlamında kullanılması ise ya [başka bir unsurun] eklenmesinden men edilmiş olması (sınırlandırılması) yahut ona müdahale etmekten veya ondan geri kalmaktan alıkoyması itibarıyladır. Bu kelime ya fâilden (özneden) ya da mef'ûlden (nesneden) haldir. Buna göre { قَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } ifadesinin manası: «Sizden hiç kimse onlarla savaşmaktan geri durmasın» veya «Onlardan hiçbirini bırakmaksızın [hepsiyle savaşın]» demektir. Benzetilen taraf (müşebbehün bih) için de durum böyledir. İlk ihtimale dayanılarak bu ayetten savaşın farz-ı ayn olduğuna delil getirilmiştir.

وقيل: وهو كذلك في صدر الإسلام ثم نسخ وأنكره ابن عطية وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ بالولاية والنصر فاتقوا لتفوزوا بولايته ونصره سبحانه فهو إرشاد لهم إلى ما ينفعهم في قتالهم بعد أمرهم به، وقيل: المراد إن الله معكم بالنصر والامداد فيما تباشرونه من القتال، وإنما وضع المظهر موضع المضمر مدحا لهم بالتقوى وحثا للقاصرين على ذلك وإيذانا بأنه المدار في النصر، وقيل: هي بشارة وضمان لهم بالنصرة بسبب تقواهم كما يشعر بذلك التعليق بالمشتق، وما ذكرناه نحن لا يخلو عن حسن إلا أن الأمر بالتقوى فيه أعم من الأحداث والدوام ومثله كثير في الكلام إِنَّمَا النَّسِيءُ هو مصدر نسأه إذا أخره وجاء النسي كالنهي والنسء كالبدء والنساء كالنداء وثلاثتها مصادر نسأه كالنسيء، وقيل: هو وصف كقتيل وجريح، واختير الأول لأنه لا يحتاج معه إلى تقدير بخلاف ما إذا كان صفة فإنه لا يخبر عنه بزيادة إلا بتأويل ذو زيادة أو إنساء النسيء زيادة، وقد قرىء بجميع ذلك.

Bunun İslâm'ın başlangıcında böyle olduğu, sonra neshedildiği de söylenmiş; ancak İbn Atiyye bunu reddetmiştir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir”; koruması ve yardımıyla [beraberdir]. O halde Subhânehu'nun dostluğunu ve yardımını kazanmak için takvalı olun. Bu, savaş emrinden sonra kendilerine savaşta fayda verecek şeye yönelik bir irşaddır. Murâdın, 'Girişeceğiniz savaşta yardım ve destekle Allah sizinle beraberdir' olduğu da söylenmiştir; zamir yerine zâhir ismin getirilmesi onları takva ile övmek, noksan kalanları buna teşvik etmek ve yardımın mihverinin takva olduğunu bildirmek içindir. Bir görüşe göre bu, müştak lafza taalluk etmenin hissettirdiği üzere, takvaları sebebiyle onlara bir müjde ve yardım teminatıdır. Bizim zikrettiğimiz husus da güzeldir; ancak buradaki takva emri hem ihdas (yeniden takvaya sarılma) hem de devamlılık bakımından daha geneldir ve kelamda bunun benzeri çoktur. { إِنَّمَا النَّسِيءُ } “Nesî ancak”; ertelediği zaman kullanılan nesee fiilinin masdarıdır. Nehy vezninde "en-nesy", bed' vezninde "en-nes'" ve nidâ vezninde "en-nisâ'" şeklinde de gelmiştir; bu üçü de nesî gibi nesee fiilinin masdarıdır. Katîl ve cerîh gibi sıfat olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş tercih edilmiştir; zira onunla birlikte takdire ihtiyaç kalmaz. Sıfat olması durumunda ise ancak 'ziyade sahibi' veya 'nesînin ertelenmesi ziyadeliktir' tevilleriyle ziyadelik olarak haber verilebilir. Bunların hepsiyle de kıraat yapılmıştır.

وقرأ نافع «النسي» بإبدال الهمزة ياء وادغامها في الياء، والمراد به تأخير حرمة شهر إلى آخر، وذلك أن العرب كانوا إذا جاء شهر حرام وهم محاربون أحلوه وحرموا مكانه شهرا آخر فيستحلون المحرم ويحرمون صفرا فإن احتاجوا أيضا أحلوه وحرموا ربيعا الأول وهكذا كانوا يفعلون حتى استدار التحريم على شهور السنة كلها، وكانوا يعتبرون في التحريم مجرد العدد لا خصوصية الأشهر المعلومة، وربما زادوا في عدد الشهور بأن يجعلوها ثلاثة عشر أو أربعة عشر ليتسع لهم الوقت ويجعلوا أربعة أشهر من السنة حراما أيضا، ولذلك نص على العدد المعين في الكتاب والسنة، وكان يختلف وقت حجهم لذلك، وكان في السنة التاسعة من الهجرة التي حج بها أبو بكر رضي الله تعالى عنه بالناس في ذي القعدة وفي حجة الوداع في ذي الحجة وهو الذي كان على عهد إبراهيم ﵇ ومن قبله من الأنبياء ﵈. ولذا

Nâfi‘, hemzeyi yâ harfine çevirip diğer yâ'ya idgam ederek «en-nesiyy» şeklinde okumuştur. Bundan murat, bir ayın haramlığını diğer bir aya ertelemektir. Zira Araplar bir haram ay geldiğinde ve kendileri de savaş halinde olduklarında o ayı helal sayarlar, onun yerine başka bir ayı haram kılarlardı. Böylece Muharrem'i helal sayıp Safer'i haram kılarlar; yine ihtiyaç duyarlarsa onu da helal kılıp Rebîülevvel'i haram kılarlardı. Bu şekilde haramlık bütün yılın ayları etrafında dönüp duruncaya kadar yaparlardı. Haram kılmada bilinen ayların hususiyetini değil, sırf sayıyı dikkate alırlardı. Bazen de kendilerine vakit genişliği sağlamak ve yılın dört ayını yine haram kılmak amacıyla ayların sayısını artırıp onları on üç veya on dört ay yaparlardı. İşte bu yüzden Kitap ve Sünnet'te belirli sayı açıkça belirtilmiştir. Bu sebeple onların hac vakitleri de farklılık gösterirdi; nitekim hicretin dokuzuncu yılında Ebû Bekir'in radıyallâhu anh insanlara hac yaptırdığı hac Zilkade ayında, Vedâ Haccı ise İbrâhim aleyhisselâm ve ondan önceki peygamberler aleyhimesselâm döneminde olduğu gibi Zilhicce ayında gerçekleşmiştir. Bu sebepledir ki

قال ﷺ: «ألا إن الزمان قد استدار» الحديث،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Haberiniz olsun! Zaman dönüp dolaşmıştır...» hadisini buyurmuştur.

وفي رواية أنهم كانوا يحجون في كل شهر عامين فحجوا في ذي الحجة عامين وفي المحرم عامين وهكذا، ووافقت حجة الصديق في ذي القعدة من سنتهم الثانية، وكانت حجة رسول الله ﷺ في الوقت الذي كان من قبل ولذا قال ما قال، أي إنما ذلك التأخير زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ الذي هم عليه لأنه تحريم ما أحل الله تعالى وقد استحلوه واتخذوه شريعة وذلك كفر ضموه إلى كفرهم.

Bir rivayette ise her ayda ikişer yıl hac yaptıkları aktarılmıştır; Zilhicce'de iki yıl, Muharrem'de iki yıl hac yapmışlar ve bu böyle devam etmiştir. Sıddîk'ın haccı onların ikinci senesindeki Zilkade ayına denk gelmiş, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem haccı ise daha önceki asıl vaktine rastlamıştır; bundan ötürü o sözü buyurmuştur. Yani bu erteleme, üzerinde bulundukları { زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “küfürde bir artıştır”; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın helal kıldığını haram kılmaktır; onlar bunu helal saymış ve şeriat edinmişlerdir, bu da küfürlerine ekledikleri bir küfürdür.

وقيل: إنه معصية ضمت إلى الكفر وكما يزداد الإيمان بالطاعة يزداد الكفر بالمعصية.

Bunun küfre eklenen bir günah olduğu; taat ile iman arttığı gibi günah ile de küfrün arttığı söylenmiştir.

وأورد عليه بأن المعصية ليست من الكفر بخلاف الطاعة فانها من الإيمان على رأي. وأجيب عنه بما لا يصفو عن الكدر يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا إضلالا على إضلالهم القديم، وقرىء «يضل» على البناء للفاعل من الأفعال على أن الفاعل هو الله تعالى، أي يخلق فيهم الضلال عند مباشرتهم لمباديه وأسبابه وهو المعنى على قراءة الأولى أيضا، وقيل الفاعل في القراءتين الشيطان، وجوز على القراءة الثانية أن يكون الموصول فاعلا والمفعول محذوف أي أتباعهم، وقيل: الفاعل الرؤساء والمفعول الموصول. وقرىء «يضلّ» بفتح الياء والضاد من ضلل يضلل، و «نضل» بنون العظمة يُحِلُّونَهُ أي الشهر المؤخر، وقيل: الضمير للنسيء على أنه فعيل بمعنى مفعول عاماً من الأعوام ويحرمون مكانه شهرا آخر مما ليس بحرام وَيُحَرِّمُونَهُ أي يحافظون على حرمته كما كانت، والتعبير عن ذلك بالتحريم باعتبار إحلالهم في العام الماضي أو لإسنادهم له إلى آلهتهم كما سيجيء إن شاء الله تعالى عاماً آخر إذا لم يتعلق بتغييره غرض من أغراضهم، قال الكلبي: أول من فعل ذلك رجل من كنانة يقال له نعيم بن ثعلبة وكان إذا هم الناس بالصدور من الموسم يقوم فيخطب ويقول لا مردّ لما قضيت أنا الذي لا أعاب ولا أخاب فيقول له المشركون: لبيك ثم يسألونه أن ينسئهم شهرا يغزون فيه فيقول: إن صفر العام حرام فإذا قال ذلك حلوا الأوتار ونزعوا الأسنة والأزجة وإن قال حلال عقدوا الأوتار وركبوا الأزجة وأغاروا. وعن الضحاك أنه جنادة بن عوف الكناني وكان مطاعا في الجاهلية

Buna, bir görüşe göre taat imandan sayılırken günahın küfürden sayılmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise bulanıklıktan uzak olmayan bir cevap verilmiştir. { يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler onunla saptırılır”; eski sapıklıklarına ilave bir sapıklıkla [saptırılırlar]. İf'âl babından fâil (etken) yapısıyla «يَضِلُّ» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde fâil Allah Teâlâ'dır, yani onlar saptırıcı sebeplere ve başlangıçlara giriştiklerinde Allah onlarda sapıklığı yaratır; birinci kıraatteki mana da budur. Her iki kıraatte de fâilin şeytan olduğu söylenmiştir. İkinci kıraate göre mevsûlün (ellezîne) fâil, mef'ûlün ise mahzuf olup 'tâbileri' manasına gelmesi de caiz görülmüştür. Fâilin önderler, mef'ûlün ise mevsûl olduğu da söylenmiştir. Dalle-yedillu kökünden yâ ve dâd harflerinin fethasıyla «يَضَلُّ» ve azamet nûnu ile «نُضِلُّ» şeklinde de okunmuştur. { يُحِلُّونَهُ } “Onu helal sayarlar”; yani ertelenen ayı -bir görüşe göre zamir mef'ûl manasında faîl kabul edilerek nesîye racidir- yıllardan { عَاماً } “bir yıl” [helal sayarlar], onun yerine haram olmayan başka bir ayı haram kılarlar. { وَيُحَرِّمُونَهُ } “ve onu haram sayarlar”; yani eskiden olduğu gibi hürmetini korurlar; bunun 'haram kılma' olarak ifade edilmesi, geçen yıldaki helal kılmalarına nispetle yahut inşâallah geleceği üzere bunu ilahlarına dayandırmalarındandır; şayet değiştirmeyle ilgili bir maksatları yoksa { عَاماً } “başka bir yıl” da [onu haram sayarlar]. Kelbî şöyle demiştir: Bunu ilk yapan kişi Kinâne'den Nuaym b. Sa'lebe adında bir adamdı. İnsanlar hac mevsiminden dönmeye niyetlendiklerinde kalkıp hutbe irat eder ve 'Benim verdiğim hükmü geri çevirecek kimse yoktur; ben kınanmayan ve engellenemeyen kişiyim' derdi. Müşrikler de ona 'Lebbeyk' der, sonra kendilerine savaş yapabilecekleri bir ayı ertelemesini isterlerdi. O da 'Bu yılın Safer ayı haram kılınmıştır' derdi. O böyle deyince yay kirişlerini çözer, mızrak ve ok uçlarını çıkarırlardı. 'Helaldir' dediğinde ise yay kirişlerini bağlar, ok uçlarını takar ve baskın yaparlardı. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu kişi Câhiliye döneminde sözü dinlenen Kinâneli Cünâde b. Avf idi.

وكان يقوم على جمل في الموسم فينادي بأعلى صوته إن آلهتكم قد أحلت لكم المحرم فأحلوه ثم يقوم في العام القابل فيقول: إن آلهتكم قد حرمت عليكم المحرم فحرموه، وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كانت النساءة حيّ من بني مالك بن كنانة وكان آخرهم رجلا يقال له القلمس وهو الذي أنسأ المحرم وكان ملكا في قومه وأنشد شاعرهم:

Mevsimde bir devenin üzerine çıkar ve en yüksek sesiyle: «İlahlarınız Muharrem ayını size helal kıldı, siz de onu helal sayın!» diye nida ederdi; ertesi yıl kalkıp: «İlahlarınız Muharrem ayını size haram kıldı, siz de onu haram sayın!» derdi. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nesî uygulayıcıları Benî Mâlik b. Kinâne'den bir kabileydi; onların sonuncusu el-Kalemmes denilen bir adamdı. Muharrem'i erteleyen o idi ve kavmi içinde bir hükümdardı. Şairleri şöyle demiştir:

ومنا ناسىء الشهر القلمس وقال الكميت:

«Ve bizdendir ayı erteleyen el-Kalemmes.» Kümeyt de şöyle demiştir:

ونحن الناسئون على معد ... شهور الحل نجعلها حراما

«Biziz Maad üzerine ayları erteleyenler... Helal ayları haram kılıyoruz.»

وفي رواية أخرى عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن أول من سن النسيء عمرو بن لحي بن قمعة بن خندف. والجملتان تفسير للضلال فلا محل لهما من الاعراب، وجوز أن تكونا في محل نصب على أنهما حال من الموصول والعامل عامله لِيُواطِؤُا أي ليوافقوا، وقرأ الزهري «ليوطّئوا» بالتشديد عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ من الأشهر الأربعة، واللام متعلقة بيحرمونه أي يحرمونه لأجل موافقة ذلك أو بما دل عليه مجموع الفعلين أي فعلوا ما فعلوا لأجل الموافقة، وجعله بعضهم من التنازع فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ بخصوصه من الأشهر المعينة، والحاصل أنه كان الواجب عليهم العدة والتخصيص فحيث تركوا التخصيص فقد استحلوا ما حرم الله تعالى زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وقرىء على البناء للفاعل وهو الله تعالى أي جعل أعمالهم مشتهاة للطبع محبوبة للنفس، وقيل: خذلهم حتى رأوا حسنا ما ليس بالحسن، وقيل: المزين هو الشيطان وذلك بالوسوسة والإغواء بالمقدمات الشعرية وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ هداية موصلة للمطلوب البتة وإنما يهديهم إلى ما يوصل إليه عند سلوكه وهم قد صدوا عنه بسوء اختيارهم فتاهوا في تيه الضلال، والمراد من الكافرين إما المتقدمون ففيه وضع الظاهر موضع الضمير أو الأعم ويدخلون فيه دخولا أوليا يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عود إلى ترغيب المؤمنين وحثهم على المقاتلة بعد ذكر طرف من فضائح أعدائهم ما لَكُمْ استفهام فيه معنى الإنكار والتوبيخ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي اخرجوا للجهاد، وأصل النفر على ما قيل الخروج لأمر أوجب ذلك اثَّاقَلْتُمْ أي تباطأتم ولم تسرعوا وأصله تثاقلتم وبه قرأ الأعمش فادغمت التاء في الثاء واجتلبت همزة الوصل للتوصل إلى الابتداء بالساكن ونظيره قول الشاعر:

İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen başka bir rivayette nesî uygulamasını ilk başlatanın Amr b. Luhayy b. Kam'a b. Hındıf olduğu belirtilmiştir. Her iki cümle de sapıklığın tefsiridir, bu yüzden i'rabda mahalleri yoktur. Mevsûlden hâl olarak mansub mahalde olmaları da caiz görülmüştür, amili ise onun amilidir. { لِيُوَاطِؤُا } “Uydurmak için”; yani denk getirmek için. Zührî şeddeli olarak «لِيُوَطِّئُوا» şeklinde okumuştur. { عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı [ayların] sayısına”; yani dört aya [uydurmak için]. Lam harfi { يُحَرِّمُونَهُ } fiiline taalluk etmektedir; yani bunu uydurmak/denkleştirmek için haram kılarlar yahut her iki fiilin mecmuunun delalet ettiği manaya taalluk eder; yani yaptıklarını sayıya uydurmak için yapmışlardır. Bazıları bunu tenâzu‘ kabilinden saymıştır. { فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar”; yani hususi olarak tayin edilen aylardan [haram kıldığını helal kılarlar]. Hasılı, onlara vacip olan hem sayıyı hem de tayin edilen ayları gözetmekti; onlar tayini terk ettikleri için Allah Teâlâ'nın haram kıldığını helal saymış oldular. { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ } “Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi”; fâil kalıbında da okunmuştur ki fâil Allah Teâlâ'dır; yani amellerini tabiatlarına arzulanır ve nefislerine sevimli kılmıştır. Bir görüşe göre, güzel olmayanı güzel görünceye kadar onları yardımsız bırakmıştır. Bir görüşe göre ise süsleyen şeytandır; bu da şiirsel/aldatıcı öncüllerle vesvese ve iğvâda bulunarak olmuştur. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez”; kesinlikle matluba ulaştırıcı bir hidayetle erdirmez. O ancak, tutulduğunda hedefe ulaştıran yola hidayet eder; onlar ise kötü tercihleriyle bundan yüz çevirmiş ve sapıklık çölünde şaşkın kalmışlardır. Kâfirlerden murat ya daha önce geçenlerdir ki burada zamir yerine zâhir isim konulmuştur, ya da daha geneldir ve onlar da buraya öncelikle dâhildir. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; düşmanlarının rezilliklerinden bir kısmı zikredildikten sonra müminleri savaşa rağbet ettirmeye ve teşvik etmeye bir dönüştür. { مَا لَكُمْ } “Size ne oldu ki”; inkâr ve kınama manası taşıyan bir istifhamdır. { إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size: 'Allah yolunda sefere çıkın' denildiği zaman”; yani cihada çıkın [denildiğinde]. Nefir kelimesinin aslı, ifade edildiğine göre bunu gerektiren bir durum sebebiyle çıkmaktır. { اثَّاقَلْتُمْ } “Ağır davranıp kaldınız”; yani yavaş davrandınız ve acele etmediniz. Aslı "tesâkaltüm"dür; A'meş de böyle okumuştur. Tâ harfi se harfine idgam edilmiş ve sakin harfle başlamayı sağlamak için vasıl hemzesi getirilmiştir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:

تؤتي الضجيع إذا ما اشتاقها خفرا ... عذب المذاق إذا ما أتابع القبل

«Kendisini arzuladığında yatak arkadaşına bir haya sunar... Öpücükleri peş peşe sıraladığında tadı ne hoştur!»

وبه تتعلق إِذا والجملة في موضع الحال، والفعل ماض لفظا مضارع معنى أي ما لكم متثاقلين حين قال لكم رسول الله ﷺ انفروا، وجوز أن يكون العامل في إِذا الاستقرار المقدر في لَكُمْ أو معنى الفعل المدلول عليه بذلك أي أي شيء حاصل أو حصل لكم أو ما تصنعون حين قيل لكم انفروا، وقرىء «أثاقلتم» بفتح الهمزة على أنها للاستفهام الانكاري التوبيخي وهمزة الوصل سقطت في الدرج، وعلى هذه القراءة لا يصلح تعلق إِذا بهذا الفعل لأن الاستفهام له الصدارة فلا يتقدم معموله عليه، ولعل من يقول يتوسع في الظرف ما لا يتوسع في غيره يجوز ذلك، وقوله سبحانه: إِلَى الْأَرْضِ متعلق باثاقلتم على تضمينه معنى الميل والإخلاد ولولاه لم يعدّ بإلى، أي اثاقلتم مائلين إلى الدنيا وشهواتها الفانية عما قليل وكرهتم مشاق الجهاد ومتاعبه المستتبعة للراحة الخالدة والحياة الباقية أو إلى الإقامة بأرضكم ودياركم والأول أبلغ في الإنكار والتوبيخ ورجح الثاني بأنه أبعد عن توهم شائبة التكرار في الآية، وكان هذا التثاقل في غزوة تبوك وكانت في رجب سنة تسع فإنه ﷺ بعد أن رجع من الطائف أقام بالمدينة قليلا ثم

{ إِذَا } edatı buna taalluk eder ve cümle hâl mevkiindedir. Fiil lafzan mazi, manen muzaridir; yani 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem size sefere çıkın dediğinde size ne oluyor da ağır davranıyorsunuz?' demektir. { إِذَا } edatının amilinin { لَكُمْ } içindeki mukadder istikrar veya bunun delalet ettiği fiil manası olması da caiz görülmüştür; yani 'Size sefere çıkın denildiği vakit size ne oluyor / ne hâl geliyor veya ne yapıyorsunuz?' demektir. İstifham-ı inkârî ve tevbihî olmak üzere hemzenin fethasıyla «أَثَّاقَلْتُمْ» şeklinde de okunmuştur; vasıl hemzesi kelam arasında düşmüştür. Bu kıraate göre { إِذَا } edatının bu fiile taalluk etmesi uygun olmaz; çünkü istifham kelamın başında gelir ve mamulü onun önüne geçemez. Muhtemelen zarfta başkalarında yapılamayacak genişletmelerin yapılabileceğini söyleyenler buna cevaz vermektedir. Subhânehu'nun: { إِلَى الْأَرْضِ } “Yere doğru” sözü, meyil ve yere çakılıp kalma manasını tazammun etmesi sebebiyle { اثَّاقَلْتُمْ } fiiline taalluk etmektedir; şayet bu mana olmasaydı "ilâ" ile müteaddi olmazdı. Yani 'Dünyaya ve onun az sonra yok olup gidecek olan şehvetlerine meylederek ağır davrandınız; ebedi rahatı ve baki hayatı peşinden getirecek olan cihadın meşakkat ve sıkıntılarını veya yurdunuzda ve memleketinizde kalmayı hoş görmediniz' demektir. Birincisi inkâr ve kınama bakımından daha beliğdir; ikincisi ise ayette tekrar şaibesi vehminden daha uzak olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. Bu ağır davranma hicretin dokuzuncu yılı Recep ayındaki Tebük Gazvesi'nde idi. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem Tâif'ten döndükten sonra Medine'de az bir süre kaldı, sonra

استنفر الناس في وقت عسرة وشدة من الحر وجدب من البلاد وقد أدركت ثمار المدينة وطابت ظلالها مع بعد الشقة وكثرة العدو فشق عليه الشخوص لذلك.

insanları kıtlık, şiddetli sıcaklık ve kuraklık zamanında sefere çağırdı. O sırada Medine'nin meyveleri olgunlaşmış, gölgeleri güzelleşmişti; ayrıca mesafenin uzaklığı ve düşmanın çokluğu da vardı. Bu yüzden sefere çıkmak insanlara ağır geldi.

وذكر ابن هشام أن رسول الله ﷺ كان قلما يخرج في غزوة إلا كنى عنها وأخبر أنه يريد غير الوجه الذي يصمد له إلا ما كان من غزوة تبوك فإنه ﵊ بينها للناس ليتأهبوا لذلك أهبته أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا وغرورها مِنَ الْآخِرَةِ أي بدل الآخرة ونعيمها الدائم فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا أي فما فوائدها ومقاصدها أو فما التمتع بها وبلذائذها فِي الْآخِرَةِ أي في جنب الآخرة إِلَّا قَلِيلٌ مستحقر لا يعبأ به، والإظهار في مقام الإضمار لزيادة التقرير، وفِي هذه تسمى القياسية لأن المقيس يوضع في جنب ما يقاس به، وفي ترشح الحياة الدنيا بما يؤذن بنفاستها ويستدعي الرغبة فيها وتجريد الآخرة عن مثل ذلك مبالغة في بيان حقارة الدنيا ودناءتها وعظم شأن الآخرة ورفعتها.

İbn Hişâm, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıkacağı zaman yöneldiği hedeften başka bir yeri hedefliyormuş gibi üstü kapalı davranmadığı durumun pek az olduğunu; sadece Tebük Gazvesi'nde insanların ona göre tam hazırlık yapabilmeleri için durumu açıkça beyan ettiğini nakletmiştir. { أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatına ve onun aldatıcılığına mı razı oldunuz”, { مِنَ الْآخِرَةِ } “ahirete karşılık”; yani ahiret ve onun daimi nimetleri yerine [dünyaya mı razı oldunuz]? { فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Oysa dünya hayatının geçimliği”; yani onun faydaları ve gayeleri yahut ondan ve lezzetlerinden yararlanmak, { فِي الْآخِرَةِ } “ahiretin yanında”; yani ahirete kıyasla, { إِلَّا قَلِيلٌ } “ancak pek azdır”; değersiz ve dikkate alınmayacak bir şeydir. Zamir makamında zâhir ismin zikredilmesi tefriri (anlamı pekiştirmeyi) artırmak içindir. Buradaki { فِي } kıyasî olarak adlandırılır; çünkü kıyas edilen şey kıyaslandığı şeyin yanına konur. Dünya hayatının kıymetini hissettiren ve ona rağbeti doğuran unsurlarla nitelenmesinde, ahiretin ise bu tür niteliklerden soyutlanmasında; dünyanın hakirliğini ve düşüklüğünü, ahiretin ise şânının yüceliğini ve yüksekliğini beyanda mübalağa vardır.

وقد أخرج أحمد ومسلم والترمذي والنسائي وغيرهم عن المسور قال: «قال رسول الله ﷺ ما الدنيا في الآخرة إلا كما يجعل أحدكم أصبعه في اليم ثم يرفعها فلينظر بم ترجع» .

Nitekim Ahmed, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve başkaları Misver'den şu rivayeti tahriç etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak sizden birinin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek” buyurdu».

وأخرج الحاكم وصححه عن سهل قال: مر رسول الله ﷺ بذي الحليفة فرأى شاة شائلة برجلها فقال: أترون هذه الشاة هينة على صاحبها؟ قالوا: نعم. قال ﵊ «والذي نفسي بيده للدنيا أهون على الله تعالى من هذه على صاحبها ولو كانت تعدل عند الله جناح بعوضة ما سقى كافرا منها شربة ماء»

Hâkim tahriç edip Sehl'den rivayetle sahih olduğunu belirtmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zülhuleyfe'den geçti ve ayağı havada kalmış [ölü] bir koyun gördü. «Bu koyunun sahibi nezdinde değersiz olduğunu görüyor musunuz?» buyurdu. 'Evet' dediler. O aleyhisselâm: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki, dünya Allah Teâlâ katında, bu koyunun sahibi katındaki halinden daha değersizdir. Eğer dünya Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar değer taşısaydı, hiçbir kâfire ondan bir yudum su bile içirmezdi» buyurdu.

ولا أرى الاستدلال على رداءة الدنيا إلا استدلالا في مقام الضرورة. نعم هي نعمت الدار لمن تزود منها لآخرته.

Dünyanın kötülüğüne delil getirmeyi ancak bir zaruret makamında yapılan bir istidlal olarak görürüm. Evet, ondan ahireti için azık toplayan kimse için o ne güzel bir yurttur!

إِلَّا تَنْفِرُوا أي الا تخرجوا إلى ما دعاكم رسول الله ﷺ للخروج له يُعَذِّبْكُمْ أي الله ﷿ عَذاباً أَلِيماً بالإهلاك بسبب فظيع لقحط. وظهور عدو، وخص بعضهم التعذيب بالآخرة وليس بشيء، وعممه آخرون واعتبروا فيه الإهلاك ليصح عطف قوله سبحانه: وَيَسْتَبْدِلْ عليه أي ويستبدل بكم بعد إهلاككم قَوْماً غَيْرَكُمْ وصفهم بالمغايرة لهم لتأكيد الوعيد والتشديد في التهديد بالدلالة على المغايرة الوصفية والذاتية المستلزمة للاستئصال، أي قوما مطيعين مؤثرين للآخرة على الدنيا ليسوا من أولادكم ولا أرحامكم وهم أبناء فارس كما قال سعيد بن جبير أو أهل اليمن كما روي عن أبي روق أو ما يعم الفريقين كما اختاره بعض المحققين وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً من الأشياء من الضرر، والضمير لله ﷿ أي لا يقدح تثاقلكم في نصرة دينه أصلا فانه سبحانه الغني عن كل شيء وفي كل أمر، وقيل: الضمير للرسول ﷺ فإن الله ﷿ وعده العصمة والنصر وكان وعده سبحانه مفعولا لا محالة، والأول هو المروي عن الحسن واختاره أبو علي الجبائي وغيره، ويقرب الثاني رجوع الضمير الآتي إليه ﵊ اتفاقا وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيقدر على إهلاكهم والإتيان بقوم آخرين، وقيل: على التبديل وتغيير الأسباب والنصرة بلا مدد فتكون الجملة تتميما لما قبل وتوطئة لما بعد.

{ إِلَّا تَنْفِرُوا } “Eğer sefere çıkmazsanız”; yani Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sizi çağırdığı şeye çıkmazsanız, { يُعَذِّبْكُمْ } “sizi cezalandırır”; yani Allah Azze ve Celle [cezalandırır], { عَذَاباً أَلِيماً } “elem verici bir azapla”; kuraklık ve düşmanın galip gelmesi gibi korkunç bir sebeple helak ederek [cezalandırır]. Bazıları azabı ahirete hasretmiştir ancak bunun bir değeri yoktur. Diğerleri ise bunu genel kılmış ve Subhânehu'nun { وَيَسْتَبْدِلْ } sözünün ona atfının sahih olması için içinde helak manasını gözetmişlerdir; yani sizi helak ettikten sonra sizin yerinize { قَوْماً غَيْرَكُمْ } “başka bir kavim getirir”; tehdidi pekiştirmek ve kök kazımayı gerektiren vasfî ve zatî farklılığa delalet etmek için onları kendilerinden farklı olarak nitelemiştir. Yani 'Sizin evlatlarınız ve akrabalarınızdan olmayan, itaatkâr, ahireti dünyaya tercih eden bir kavim getirir' ki bunlar Saîd b. Cübeyr'in dediği gibi Fars oğulları yahut Ebû Revk'tan rivayet edildiği üzere Yemen halkı ya da bazı muhakkiklerin tercih ettiği gibi her iki zümreyi de kapsayan topluluktur. { وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئاً } “Ve O'na hiçbir zarar veremezsiniz”; zamir Allah Teâlâ'ya racidir; yani sizin ağır davranmanız O'nun dinine yardım hususunda hiçbir zarar veremez; çünkü Subhânehu her şeyden ve her hususta müstağnidir. Zamirin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem raci olduğu da söylenmiştir; zira Allah Azze ve Celle ona korunma ve yardım vaat etmiştir ve O'nun Subhânehu vaadi muhakkak gerçekleşir. Birincisi Hasan'dan rivayet edilen görüştür ve Ebû Ali el-Cübbâî ile başkaları bunu tercih etmiştir. Gelecek zamirin ittifakla ona aleyhisselâm raci olması ise ikinci görüşe yakınlık kazandırmaktadır. { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye kadirdir”; onları helak etmeye ve başka bir kavim getirmeye kadirdir. Değiştirmeye, sebepleri farklılaştırmaya ve hiçbir destek olmaksızın yardım etmeye [kadirdir] de denilmiştir. Bu durumda cümle öncekini tamamlayıcı, sonrakine ise bir zemin hazırlayıcı olur.

إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا من مكة، وإسناد الإخراج إليهم إسناد إلى السبب البعيد فإن الله تعالى أذن له ﵊ بالخروج حين كان منهم ما كان فخرج ﷺ بنفسه ثانِيَ اثْنَيْنِ حال من ضميره ﵊. أي أحد اثنين من غير اعتبار كونه ﷺ ثانيا، فإن معنى قولهم ثالث ثلاثة ورابع أربعة ونحو ذلك أحد هذه الاعداد مطلقا لا الثالث والرابع خاصة، ولذا منع الجمهور أن ينصب ما بعد بأن يقال ثالث ثلاثة ورابع أربعة، فلا حاجة إلى تكلف توجيه كونه ﵊ ثانيهما كما فعله بعضهم. وقرىء «ثاني» بسكون الياء على لغة من يجري الناقص مجرى المقصور في الاعراب، وليس بضرورة خلافا لمن زعمه وقال: إنه من أحسن

{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu [Mekke'den] çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti”. Çıkarma işinin onlara isnat edilmesi uzak sebebe isnattır; zira onlardan sadır olan şeyler vuku bulunca Allah Teâlâ onun aleyhisselâm çıkmasına izin vermiş ve o sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisi çıkmıştır. { ثَانِيَ اثْنَيْنِ } “İkinin biri olarak”; onun aleyhisselâm zamirinden hâldir. Yani onun sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat 'ikinci' oluşu dikkate alınmaksızın 'iki kişiden biri' demektir. Zira onların "üçün üçüncüsü" ve "dördün dördüncüsü" ve benzeri sözlerinin manası, özellikle üçüncü ve dördüncü değil, mutlak olarak bu sayılardan biridir. Bu sebeple cumhur, "sâlise selâsetin" ve "râbia erbaatin" denilerek sonrakinin mansub kılınmasını men etmiştir. Dolayısıyla bazılarının yaptığı gibi onun aleyhisselâm onların ikincisi oluşunu tevil etme külfetine gerek yoktur. Nâkıs fiili i'rabda maksûr fiil gibi kabul edenlerin lügatine göre yâ harfinin sükûnu ile «ثَانِي» şeklinde de okunmuştur; bunun bir zaruret olduğunu iddia edip şiirdeki en güzel zaruretlerden biri olduğunu söyleyenlerin aksine, bu bir zaruret değildir.

الضرورة في الشعر. واستشكلت الشرطية بأن الجواب فيها ماض ويشترط فيه أن يكون مستقبلا حتى إذا كان ماضيا قلب مستقبلا وهنا لم ينقلب، وأجيب بأن الجواب محذوف أقيم سببه مقامه وهو مستقبل أي إن لم تنصروه فسينصره الله تعالى الذي قد نصره في وقت ضرورة أشد من هذه المرة وإلى هذا يشير كلام مجاهد، وجوز أن يكون المراد إن لم تنصروه فقد أوجب له النصرة حين نصره في مثل ذلك الوقت فلن يخذله في غيره، وفرق بين الوجهين بعد اشتراكهما في أن جواب الشرط محذوف بأن الدال عليه على الوجه الأول النصرة المقيدة بزمان الضعف والقلة في السالف وعلى الوجه الثاني معرفتهم بأنه ﷺ من المنصورين، وقال القطب: الوجهان متقاربان إلا أن الأول مبني على القياس والثاني على الاستصحاب فإن النصرة ثابتة في تلك الحالة فتكون ثابتة في الاستقبال إذ الأصل بقاء ما كان على ما كان، وقيل: إنه على الوجه الأول يقدر الجواب وعلى الثاني هو نصر مستمر فيصح ترتيبه على المستقبل لشموله له إِذْ هُما فِي الْغارِ بدل من إِذْ أَخْرَجَهُ بدل البعض إذ المراد به زمان متسع فلا يتوهم التغاير المانع من البدلية، وقيل: إنه ظرف لثاني اثنين والمراد بالغار ثقب في أعلى ثور وهو جبل في الجهة اليمنى لمكة على مسير ساعة، مكثا فيه كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ثلاثة أيام يختلف إليهما بالطعام عامر بن فهيرة وعلي كرم الله تعالى وجهه يجهزهما فاشترى ثلاثة أباعر من إبل البحرين واستأجر لهما دليلا، فلما كانا في بعض الليل من الليلة الثالثة أتاهم علي كرم الله وجهه بالإبل والدليل فركبوا وتوجهوا نحو المدينة، ولاختفائه ﵊ في الغار ثلاثة اختفى الإمام أحمد فيما يروى زمن فتنة القرآن كذلك لكن لا في الغار، واختفى هذا العبد الحقير زمن فتح بغداد بعد المحاصرة سنة سبع وأربعين بعد الألف والمائتين خوفا من العامة وبعض الخاصة لأمور نسبت إليّ وافتراها بعض المنافقين علي في سرداب عند بعض الأحبة ثلاثة أيام أيضا لذلك ثم أخرجني منه بالعز أمين وأيدني الله تعالى بعد ذلك بالغر الميامين إِذْ يَقُولُ بدل ثان، وقيل: أول لِصاحِبِهِ وهو أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه.

Şart cümlesi hakkında şöyle bir müşkillik ileri sürülmüştür: Buradaki cevap mazidir; oysa cevapta müstakbel (gelecek zaman) olması şart koşulur, mazi olsa bile müstakbele çevrilir, burada ise çevrilmemiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Cevap mahzuftur ve onun sebebi yerine ikame edilmiştir, o da müstakbeldir; yani 'Eğer siz ona yardım etmezseniz, bu seferkinden daha şiddetli bir zaruret vaktinde ona yardım etmiş olan Allah Teâlâ ona yine yardım edecektir'. Mücâhid'in kelamı da buna işaret etmektedir. Mananın: 'Eğer siz ona yardım etmezseniz, o tür bir vakitte ona yardım ettiğinde onun için yardımı zaten vacip kılmıştır, dolayısıyla başka zamanlarda onu asla yardımsız bırakmaz' şeklinde olması da caiz görülmüştür. Şartın cevabının mahzuf olması hususundaki müştereklikten sonra bu iki vecih arasındaki fark şudur: Birinci veçhe göre cevaba delalet eden şey, geçmişteki zayıflık ve azlık zamanına kayıtlı yardımdır; ikinci veçhe göre ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem yardım olunanlardan olduğunu bilmeleridir. Kutub şöyle demiştir: İki vecih birbirine yakındır; ancak birincisi kıyasa, ikincisi ise istishâba dayanmaktadır. Zira o durumda yardım sabittir, öyleyse gelecekte de sabit olacaktır; çünkü asıl olan, bir şeyin olduğu hal üzere kalmasıdır. Birinci veçhe göre cevabın takdir edileceği, ikinci veçhe göre ise bunun süreklilik arz eden bir yardım olduğu, dolayısıyla geleceği de kapsadığı için gelecek üzerine tertip edilmesinin sahih olduğu söylenmiştir. { إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ } “Hani ikisi mağaradaydı”; { إِذْ أَخْرَجَهُ } ifadesinden bedel-i ba'zdır; çünkü bundan murat geniş bir zamandır, dolayısıyla bedel olmaya engel olan başkalık vehmedilmez. Bunun { ثَانِيَ اثْنَيْنِ } için zarf olduğu da söylenmiştir. Mağaradan murat, Mekke'nin sağ tarafında bir saatlik mesafede bulunan Sevr Dağı'nın tepesindeki oyuktur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre orada üç gün kalmışlardır; Âmir b. Füheyre onlara yiyecek getirip götürüyor, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh de hazırlıklarını yapıyordu. Bu maksatla Bahreyn develerinden üç deve satın almış ve onlar için bir kılavuz kiralamıştı. Üçüncü gecenin bir vaktinde Ali kerremallâhu vecheh develer ve kılavuzla birlikte yanlarına geldi; onlar da binip Medine'ye doğru yöneldiler. Resûlullah'ın aleyhisselâm mağarada üç gün gizlenmesi sebebiyledir ki İmam Ahmed de Kur'an fitnesi döneminde rivayet edildiğine göre aynı şekilde gizlenmiş, ancak mağarada değil [başka bir yerde kalmıştır]. Bu hakir kul da bin iki yüz kırk yedi senesinde muhasaradan sonra Bağdat'ın fethi zamanında, bazı münafıkların bana iftira ettiği ve bana isnat edilen meseleler yüzünden avamdan ve bazı havastan korkarak bir dostun yanındaki bir serdapta aynı şekilde üç gün gizlenmiş; sonra emin kimse beni oradan izzetle çıkarmış ve Allah Teâlâ bundan sonra beni nurlu, kutlu zatlarla teyit etmiştir. { إِذْ يَقُولُ } “Hani diyordu”; ikinci bedeldir, birinci bedel olduğu da söylenmiştir. { لِصَاحِبِهِ } “Arkadaşına”; o da Ebû Bekir es-Sıddîk'tır radıyallâhu anh.

وقد أخرج الدارقطني وابن شاهين وابن مردويه وغيرهم عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ لأبي بكر رضي الله تعالى عنه: أنت صاحبي في الغار، وأنت معي على الحوض» وأخرج ابن عساكر من حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأبي هريرة مثله،

Dârekutnî, İbn Şâhîn, İbn Merdûye ve başkaları İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e radıyallâhu anh şöyle buyurdu: «Sen mağarada benim arkadaşımsın ve havuz başında da benimle berabersin». İbn Asâkir de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Ebû Hureyre hadisinden bunun benzerini tahriç etmiştir.

وأخرج هو. وابن عدي من طريق الزهري عن أنس «أن رسول الله ﷺ قال لحسان: هل قلت في أبي بكر رضي الله تعالى عنه شيئا؟ قال: نعم. قال: قل وأنا أسمع. فقال حسان رضي الله تعالى عنه.

O ve İbn Adiy, Zührî tarikiyle Enes'ten tahriç etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hassân'a: 'Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında bir şey söyledin mi?' buyurdu. 'Evet' dedi. Resûlullah: 'Söyle, dinliyorum' buyurdu. Bunun üzerine Hassân radıyallâhu anh şöyle dedi:

وثاني اثنين في الغار المنيف وقد ... طاف العدو به إذ صاعد الجبلا

«O yüce mağaradaki ikinin biri; düşman dağa tırmanıp onun etrafını sardığı vakit,

وكان حب رسول الله قد علموا ... من البرية لم يعدل به رجلا

O Resûlullah'ın sevgilisiydi; yaratılmışlar içinde ona denk bir adam olmadığını bildiler.»

فضحك رسول الله ﷺ حتى بدت نواجذه ثم قال: «صدقت يا حسان هو كما قلت» ،

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü ve sonra: «Doğru söyledin ey Hassân, aynen dediğin gibidir» buyurdu.

ولم يخالف في ذلك أحد حتى الشيعة فيما أعلم لكنهم يقولون ما استعمله ورده إن شاء الله تعالى لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا بالعصمة والمعونة فهي معية مخصوصة وإلا فهو تعالى مع كل واحد من خلقه.

Bildiğim kadarıyla Şiîler de dâhil olmak üzere bu hususta hiç kimse muhalefet etmemiştir; ancak onlar bir şeyler söylerler ki inşâallah Teâlâ cevabı gelecektir. { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir”; koruması ve yardımıyla [beraberdir]. Bu hususi bir beraberliktir; yoksa O Teâlâ yarattıklarından her biri ile beraberdir.

روى الشيخان وغيرهما عن أنس قال: حدثني أبو بكر قال: «كنت مع النبي ﷺ في الغار فرأيت آثار المشركين فقلت: يا رسول الله لو أن أحدهم رفع قدمه لأبصرنا تحت قدمه. فقال ﵊: يا أبا بكر ما ظنك باثنين الله تعالى ثالثهما» .

Şeyhayn ve diğerleri Enes'ten rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir bana şöyle anlattı: «Mağarada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteydim. Müşriklerin ayak izlerini görünce: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şayet onlardan biri ayağını kaldırsa bizi ayağının altında görür' dedim. O aleyhisselâm: 'Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah Teâlâ olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?' buyurdu».

وروى البيهقي وغيره. «أنه لما دخلا الغار أمر الله تعالى العنكبوت فنسجت على فم الغار وبعث حمامتين وحشيتين فباضتا فيه وأقبل فتيان قريش من كل بطن رجلا بعصيهم وسيوفهم حتى إذا كانوا قدر أربعين ذراعا تعجل بعضهم فنظر في الغار ليرى أحدا فرأى حمامتين فرجع إلى أصحابه فقال: ليس في الغار أحد ولو كان قد دخله أحد ما بقيت هاتان الحمامتان» .

Beyhakī ve başkaları şöyle rivayet etmiştir: «İkisi mağaraya girdiklerinde Allah Teâlâ örümceğe emretti, o da mağaranın ağzına ağ ördü; iki yabanî güvercin gönderdi, onlar da oraya yumurtladı. Kureyş gençleri her kabileden sopaları ve kılıçlarıyla birer adam olarak geldiler. Kırk arşın kadar yaklaştıklarında bazısı acele edip birini görebilmek için mağaraya baktı; iki güvercini görünce arkadaşlarının yanına dönüp: 'Mağarada hiç kimse yok; şayet birisi girmiş olsaydı bu iki güvercin burada kalmazdı' dedi».

وجاء في

Bir

رواية قال بعضهم : إن عليه لعنكبوتا قبل ميلاد محمد ﷺ فانصرفوا، وأول من دخل الغار أبو بكر رضي الله تعالى عنه،

rivayette bazılarının şöyle dediği nakledilmiştir: «Onun üzerinde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğumundan önceki bir örümcek ağı var» deyip geri döndüler. Mağaraya ilk giren ise Ebû Bekir'dir radıyallâhu anh.

فقد أخرج ابن مردويه عن جندب بن سفيان قال: لما انطلق أبو بكر رضي الله تعالى عنه مع رسول الله ﷺ إلى الغار قال أبو بكر: لا تدخل يا رسول الله حتى أستبرئه فدخل الغار فأصاب يده شيء فجعل يمسح الدم عن أصبعه وهو يقول:

Nitekim İbn Merdûye Cündeb b. Süfyân'dan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir radıyallâhu anh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte mağaraya doğru gittiğinde: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben kontrol edip temizleyinceye kadar girmeyiniz» dedi. Mağaraya girdi, eline bir şey isabet etti; o da parmağından kanı silerken şöyle diyordu:

ما أنت إلا أصبع دميت ... وفي سبيل الله ما لقيت

«Sen kanayan bir parmaktan başka nesin ki... Ve karşılaştığın şey Allah yolundadır!»

. روى البيهقي في الدلائل، وابن عساكر «أنه لما خرج رسول الله ﷺ مهاجرا تبعه أبو بكر فجعل يمشي مرة أمامه ومرة خلفه ومرة عن يمينه ومرة عن يساره. فقال له رسول الله ﷺ: ما هذا يا أبا بكر؟ فقال: يا رسول الله أذكر الرصد فأكون أمامك واذكر الطلب فأكون خلفك ومرة عن يمينك ومرة عن يسارك لا آمن عليك فمشى رسول الله ﷺ ليلته على أطراف أصابعه حتى حفيت رجلاه فلما رأى ذلك أبو بكر حمله على كاهله وجعل يشتد به حتى أتى فم الغار فأنزله ثم قال: والذي بعثك بالحق لا تدخل حتى أدخله فإن كان فيه شيء نزل بي قبلك فدخل فلم ير شيئا فحمله فأدخله وكان في الغار خرق فيه حيات وأفاعي فخشى أبو بكر أن يخرج منهن شيء يؤذي رسول الله ﷺ فألقمه قدمه فجعلن يضربنه ويلسعنه وجعلت دموعه تتحدر وهو لا يرفع قدمه حبا لرسول الله ﷺ» . وفي رواية «أنه سد كل خرق في الغار بثوبه قطعه لذلك قطعا وبقي خرق سده بعقبه»

Beyhakī ed-Delâil'de ve İbn Asâkir şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etmek üzere çıktığında Ebû Bekir onu takip etti; kâh önüne, kâh arkasına, kâh sağına, kâh soluna geçerek yürümeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Bu ne ey Ebû Bekir?' buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Pusuyu hatırlıyorum önünüze geçiyorum; takibi hatırlıyorum arkanıza geçiyorum; kâh sağınıza kâh solunuza geçiyorum, sizin için endişeleniyorum' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gece ayakları şişip yaralanıncaya kadar parmak uçlarında yürüdü. Ebû Bekir bunu görünce onu omuzlarına aldı ve mağaranın ağzına gelinceye kadar hızla taşıdı; sonra onu indirdi ve: 'Seni hak ile gönderene yemin ederim ki ben girmeden girmeyiniz; şayet içeride bir şey varsa sizden önce bana isabet etsin' dedi. Girdi, bir şey görmedi; onu taşıyıp içeri soktu. Mağarada yılanların ve akreplerin bulunduğu delikler vardı. Ebû Bekir onlardan Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet verecek bir şeyin çıkmasından korktu ve ayağını deliğe tıkadı. Onlar da onu sokmaya ve ısırmaya başladılar; gözyaşları süzülüyor fakat Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem olan sevgisinden ötürü ayağını kaldırmıyordu». Bir rivayette ise «Mağaradaki her deliği bu iş için parça parça ettiği elbisesiyle tıkadı; geriye kalan bir deliği de topuğuyla kapattı» şeklinde geçmektedir.

رضي الله تعالى عنه فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ وهي الطمأنينة التي تسكن عندها القلوب عَلَيْهِ أي على النبي ﷺ. وأخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ وابن مردويه والبيهقي في الدلائل. وابن عساكر في تاريخه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الضمير للصاحب. وأخرج الخطيب في تاريخه عن حبيب بن أبي ثابت نحوه، وقيل: وهو الأظهر لأن النبي ﵊ لم ينزعج حتى يسكن ولا ينافيه تعين ضمير وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها له ﵊ لعطفه على نَصَرَهُ اللَّهُ لا على أنزل حتى تتفكك الضمائر على أنه إذا كان العطف عليه كما قيل به يجوز أن يكون الضمير للصاحب أيضا كما يدل عليه ما

radıyallâhu anh. { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ } “Bunun üzerine Allah güven duygusunu indirdi”; bu, kalplerin kendisiyle sükûn bulduğu huzur ve emniyettir. { عَلَيْهِ } “onun üzerine”; yani Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine [indirdi]. İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Delâil'de Beyhakī ve Târîh'inde İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ zamirin arkadaşa (Ebû Bekir'e) raci olduğunu rivayet etmişlerdir. Hatîb de Târîh'inde Habîb b. Ebî Sâbit'ten benzerini tahriç etmiştir. Bunun daha zâhir olduğu söylenmiştir; çünkü Peygamber aleyhisselâm sükûnet bulmayı gerektirecek bir telaşa kapılmamıştı. { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” ifadesindeki zamirin ona aleyhisselâm ait olmasının kesinliği de buna mani değildir; zira bu ifade zamirlerin birbirinden ayrılmasına mahal vermeyecek şekilde "enzele"ye değil { نَصَرَهُ اللَّهُ } ifadesine matuftur. Kaldı ki, söylendiği üzere şayet ona matuf olsa bile zamirin yine arkadaşa raci olması caizdir; nitekim şu rivayet de buna delalet etmektedir:

أخرجه ابن مروديه من حديث أنس أن النبي ﷺ قال لأبي بكر رضي الله تعالى عنه: «يا أبا بكر إن الله تعالى أنزل سكينته عليك وأيدك» إلخ

İbn Merdûye'nin Enes hadisinden tahriç ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e radıyallâhu anh şöyle buyurmuştur: «Ey Ebû Bekir! Şüphesiz Allah Teâlâ sekînesini senin üzerine indirdi ve seni destekledi...» ilâ âhir.

وأن أبيت فأي ضرر في التفكيك إذا كان الأمر ظاهرا» .

Bunu kabul etmesen bile, mesele açık olduktan sonra zamirlerin ayrılmasında ne sakınca olabilir?

واستظهر بعضهم الأول وادعى أنه المناسب للمقام، وإنزال السكينة لا يلزم أن يكون لدفع الانزعاج بل قد يكون لرفعته ونصره ﷺ، والفاء للتعقيب الذكري وفيه بعد، وفسرها بعضهم على ذلك الاحتمال بما لا يحوم حوله شائبة خوف أصلا، والمراد بالجنود الملائكة النازلون يوم بدر، والأحزاب، وحنين، وقيل: هم ملائكة أنزلهم الله ﵎ ليحرسوه في الغار. ويؤيده ما

Bazıları birinci görüşü kuvvetli bulmuş ve makama uygun olanın bu olduğunu iddia etmiştir. Zira sekînenin indirilmesi mutlaka bir telaşı gidermek için olmak zorunda değildir; bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem şânını yüceltmek ve ona yardım etmek için de olabilir. Fâ harfi zikrî tertip içindir ancak bunda bir uzaklık vardır. Bazıları bu ihtimale göre sekîneyi, etrafında zerre kadar korku şaibesi dolaşmayan bir durum olarak tefsir etmişlerdir. Ordulardan murat ise Bedir, Ahzâb ve Huneyn günlerinde inen meleklerdir. Allah'ın celle celâlüh onu mağarada korumak için indirdiği melekler olduğu da söylenmiştir. Bunu şu rivayet de teyit etmektedir:

أخرجه أبو نعيم عن أسماء بنت أبي بكر رضي الله تعالى عنه «أن أبا بكر رأى رجلا يواجه الغار فقال: يا رسول الله إنه لرآنا قال: كلا إن الملائكة تستره الآن بأجنحتها فلم ينشب الرجل أن قعد يبول مستقبلهما فقال رسول الله ﷺ: يا أبا بكر لو كان يرانا ما فعل هذا» ،

Ebû Nuaym'ın Esmâ bint Ebî Bekir'den radıyallâhu anhâ tahriç ettiğine göre: «Ebû Bekir mağaraya doğru yönelen bir adam gördü ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Muhakkak bizi gördü' dedi. Resûlullah: 'Hayır, şu anda melekler kanatlarıyla onu perdelemektedir' buyurdu. Çok geçmeden adam ikisine doğru dönerek idrarını yapmak üzere oturdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Ebû Bekir! Şayet bizi görüyor olsaydı bunu yapmazdı' buyurdu».

والظاهر أنهما على هذا كانا في الغار بحيث يمكن رؤيتهما عادة ممن هو خارج الغار، واعترض هذا القول بأنه يأباه وصف الجنود بعد رؤية المخاطبين لهم إلا أن يقال: المراد من هذا الوصف مجرد تعظيم أمر الجنود، ومن جعل العطف على أنزل التزم القول المذكور لاقتضائه لظاهر حال الفاء أن يكون ذلك الانزال متعقبا على ما قبله وذلك مما لا يتأتى على القول الأول في الجنود وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ

Zâhir olan şudur ki bu görüşe göre ikisi mağarada, âdeten mağaranın dışında bulunan kimse tarafından görülebilecek bir halde idiler. Bu görüşe, muhatapların onları görmemesi şeklindeki orduların nitelendirilmesinin buna engel olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; meğerki bu nitelendirmeden maksadın yalnızca orduların durumunu tazim (şanını yüceltme) olduğu söylensin. [Âyetteki] atfı “enzele” (indirdi) [fiili] üzerine yapan kimse, fâ harfinin zâhirî durumunun bu indirmenin öncesinin hemen akabinde gerçekleşmesini gerektirmesi sebebiyle zikredilen görüşü benimsemiştir; zira bu, ordular hakkındaki birinci görüşe göre gerçekleşmesi mümkün olmayan bir durumdur. { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ } “[Ve] inkâr edenlerin sözünü...”

كَفَرُوا السُّفْلى أي كلمتهم التي اجتمعوا عليها في أمر رسول الله ﷺ في دار الندوة حيث نجاه ربه سبحانه على رغم أنوفهم وحفظه من كيدهم مع أنهم لم يدعوا في القوس منزعا في إيصال الشر إليه، وجعلوا الدية لمن يقتله أو يأسره ﵊، وخرجوا في طلبه ﵊ رجالا وركبانا فرجعوا صفر الأكف سود الوجوه، وصار له بعض من كان عليه ﵊.

{ كَفَرُوا السُّفْلَى } “İnkâr edenlerin sözünü alçalttı”; yani Dârü'n-Nedve'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında üzerinde birleştikleri sözü [alçalttı]. Nitekim onlar ona kötülük ulaştırma hususunda hiçbir fırsatı kaçırmadıkları, onu öldüren veya esir eden kimseye diyet koydukları ve onu aramak için yaya ve süvari olarak çıktıkları halde Rabbi Subhânehu onların burunlarını sürterek onu kurtarmış ve hilelerinden korumuştur. Neticede eli boş, yüzleri kara olarak dönmüşler; hatta ona aleyhisselâm karşı olanların bir kısmı onun tarafına geçmiştir.

فقد أخرج ابن سعد وأبو نعيم والبيهقي كلاهما في الدلائل عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: «لما خرج النبي ﷺ وأبو بكر التفت أبو بكر فإذا هو بفارس قد لحقهم فقال: يا نبي الله هذا فارس قد لحق بنا فقال ﷺ: اللهم اصرعه فصرع عن فرسه فقال: يا نبي الله مرني بما شئت قال: فقف مكانك لا تتركن أحدا يلحق بنا فكان أول النهار جاهدا على رسول الله ﷺ وآخر النهار مسلحة»

Nitekim İbn Sa'd, Ebû Nuaym ve Beyhakī -her ikisi de ed-Delâil'de- Enes'ten radıyallâhu anh şöyle tahriç etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir yola çıktıklarında Ebû Bekir arkasına baktı ve bir süvarinin kendilerine yetiştiğini gördü. 'Ey Allah'ın Peygamberi! İşte bir süvari bize yetişti' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allahım, onu yere ser!' buyurdu; o da atından yere serildi. Süvari: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Bana dilediğini emret' dedi. Resûlullah: 'Yerinde dur, hiç kimsenin bize yetişmesine meydan verme' buyurdu. O, günün başında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı var gücüyle çabalarken, günün sonunda onun için bir muhafız haline geldi».

وكان هذا الفارس سراقة، وفي ذلك يقول لأبي جهل:

Bu süvari Sürâka idi; bu hususta Ebû Cehil'e şöyle demiştir:

أبا حكم والله لو كنت شاهدا ... لأمر جوادي إذ تسيخ قوائمه

«Ey Ebü'l-Hakem! Vallahi şahit olsaydın sen... Ayakları yere batarken atımın haline!»

علمت ولم تشكك بأن محمدا ... رسول ببرهان فمن ذا يقاومه

«Anlardın ve şüphe etmezdin ki Muhammed... Delille gelmiş bir elçidir; artık kim ona karşı durabilir ki!»

وصح من حديث الشيخين وغيرهما «أن القوم طلبوا رسول الله ﷺ وأبابكر، وقال أبو بكر: ولم يدركنا منهم إلا سراقة على فرس له فقلت: يا رسول الله هذا الطلب قد لحقنا فقال: لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا حتى إذا دنا فكان بيننا وبينه قدر رمح أو رمحين أو ثلاثة قلت: يا رسول الله هذا الطلب قد لحقنا وبكيت قال: لم تبكي؟ قلت: أما والله ما أبكي على نفسي ولكن أبكي عليك فدعا ﵊ وقال: اللهم اكفناه بما شئت فساخت فرسه إلى بطنها في أرض صلدة ووثب عنها وقال: يا محمد إن هذا عملك فادع الله تعالى أن ينجيني مما أنا فيه فو الله لأعمين على من ورائي من الطلب وهذه كنانتي فخذ منها سهما فانك ستمر بإبلي وغنمي في موضع كذا وكذا فخذ منها حاجتك فقال رسول الله ﷺ: لا حاجة لي فيها ودعا له فانطلق ورجع إلى أصحابه ومضى رسول الله ﷺ وأنا معه حتى قدمنا المدينة» الحديث،

İki Şeyh'in [Buhârî ve Müslim] ve diğerlerinin rivayet ettiği sahih hadiste şöyle geçer: «Kavim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'i aradı. Ebû Bekir dedi ki: İçlerinden atı üzerindeki Sürâka'dan başkası bize yetişemedi. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! İşte arayanlar bize yetişti' dedim. O da: { لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } buyurdu. Nihayet o yaklaşıp da aramızda bir, iki veya üç mızrak boyu mesafe kalınca ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! İşte arayanlar bize yetişti' dedim ve ağladım. Resûlullah: 'Niçin ağlıyorsun?' buyurdu. Ben: 'Vallahi kendim için ağlamıyorum, fakat senin için ağlıyorum' dedim. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm dua edip: 'Allahım, dilediğin şekilde bizi ona karşı koru' buyurdu. Derken sert bir zeminde atı karnına kadar yere battı. Sürâka atından fırlayıp: 'Ey Muhammed! Şüphesiz bu senin işindir. Allah Teâlâ'ya dua et de beni içinde bulunduğum bu durumdan kurtarsın; vallahi arkamdaki takipçileri senden saptırıp geri çevireceğim. İşte okluğum, ondan bir ok al; falan ve falan yerdeki deve ve koyunlarıma rastlayacaksın, onlardan ihtiyacın kadar al' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlara ihtiyacım yok' buyurdu ve onun için dua etti. Sürâka da çekip arkadaşlarının yanına döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ben onunla birlikte Medine'ye varıncaya kadar yola devam ettik» hadisi.

ويجوز تفسير الكلمة بالشرك وهو الذي أخرجه ابن المنذر وابن أبي حاتم، والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فهي مجاز عن معتقدهم الذي من شأنهم التكلم به، وفسرها بعضهم بدعوة الكفر فهي بمعنى الكلام مطلقا، وزعم شيخ الإسلام بأن الجعل المذكور على التفسيرين آب عن حمل الجنود على الملائكة الحارسين لأنه ولا يتحقق بمجرد الانجاء بل بالقتل والأسر ونحو ذلك، وأنت تعلم أنه لا إباء على التفسير الذي ذكرناه نحن على أن كون الانجاء مبدأ للجعل بتفسيريه كاف في دفع الإباء بلا امتراء وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا يحتمل أن يراد بها وعده سبحانه لنبيه ﷺ المشار إليه بقوله تعالى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ [الأنفال: ٣٠] وإما كلمة التوحيد كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وإما دعوة الإسلام كما قيل، ولا يخفى ما في تغيير الأسلوب من المبالغة لأن الجملة الاسمية تدل على الدوام والثبوت مع الإيذان بأن الجعل لم يتطرق لتلك الكلمة وأنها في نفسها عالية بخلاف علو غيرها فإنه غير ذاتي بل بجعل وتكلف فهو عرض زائل وأمر غير قار ولذلك وسط ضمير الفصل.

Kelime'nin şirk olarak tefsir edilmesi de caizdir; nitekim İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakī'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği de budur. Bu durumda kelime, onların konuşup durdukları inançlarından mecazdır. Bazıları ise onu küfür daveti olarak tefsir etmişlerdir; bu takdirde mutlak olarak söz anlamındadır. Şeyhülislâm, mezkûr 'kılma' (el-ca'l) fiilinin bu iki tefsire göre melek ordularının koruyucu meleklere hamledilmesine engel olduğunu, zira bunun sadece kurtarmakla değil, öldürme, esir alma ve benzeri şeylerle gerçekleşeceğini ileri sürmüştür. Sen ise bilirsin ki bizim zikrettiğimiz tefsire göre hiçbir engel yoktur; kaldı ki kurtarmanın her iki tefsire göre bu kılmanın başlangıcı olması, engeli şüphesiz ortadan kaldırmaya kâfidir. { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } “Allah'ın sözü ise en yücedir”; [Allah'ın kelimesi ile] Subhânehu'nun Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem olan ve Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } [el-Enfâl: 30] “Hani inkâr edenler seni tutuklamak veya öldürmek ya da sürmek için tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavliyle işaret edilen vaadinin kastedilmiş olması muhtemeldir. Ya da İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ dediği gibi tevhid kelimesidir veya denildiği üzere İslâm davetidir. Üslubun değiştirilmesindeki mübalağa gizli değildir; zira isim cümlesi devamlılık ve sebat bildirir, bununla birlikte kılmanın (el-ca'l) bu kelimeye asla ilişmediğini, onun bizzat kendisinde yüce olduğunu bildirir. Başkasının yüceliği ise böyle değildir; zira o zâtî olmayıp bir kılma ve tekellüf iledir, dolayısıyla zâil bir araz ve kararsız bir durumdur. İşte bu sebeple fasıl zamiri araya getirilmiştir.

وقرأ يعقوب «كلمة الله» بالنصب عطفا على كَلِمَةَ الَّذِينَ وهو دون الرفع في البلاغة، وليس الكلام عليه كأعتق زيد غلام زيد كما لا يخفى وَاللَّهُ عَزِيزٌ لا يغالب في أمره حَكِيمٌ لا قصور في تدبيره هذا. واستدل بالآية على فضل أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه وهو لعمري مما يدع الرافضي في جحر ضب أو مهامه قفر فانها خرجت مخرج العتاب للمؤمنين ما عدا أبا بكر رضي الله تعالى عنه. فقد أخرج ابن عساكر عن سفيان بن عيينة قال:

Ya'kūb, { كَلِمَةَ الَّذِينَ } üzerine atıfla «كلمة الله» lafzını mensup olarak okumuştur; bu ise belâgat açısından merfu okuyuşun altındadır. Gizli olmadığı üzere, bu ifadenin üzerine yapılan söz 'Zeyd, Zeyd'in kölesini azat etti' kabilinden değildir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah Azîz'dir”; emrinde mağlup edilemez. { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; tedbirinde hiçbir kusur yoktur. Bu ayetle Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh faziletine istidlal edilmiştir; ömrüme yemin olsun ki bu, Râfızî'yi bir keler deliğine yahut ıssız bir çöle terk edecek niteliktedir. Zira bu [ayetler], Ebû Bekir radıyallâhu anh müstesna olmak üzere müminlere bir sitem üslubuyla gelmiştir. Nitekim İbn Asâkir, Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediğini tahriç etmiştir:

عاتب الله سبحانه المسلمين جميعا في نبيه ﷺ غير أبي بكر وحده فانه خرج من المعاتبة ثم قرأ إِلَّا تَنْصُرُوهُ الآية. بل أخرج الحكيم الترمذي عن الحسن قال: عاتب الله تعالى جميع أهل الأرض غير أبي بكر رضي الله تعالى عنه فقال: إِلَّا تَنْصُرُوهُ إلخ.

«Allah Subhânehu, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem hususunda yalnızca Ebû Bekir hariç bütün Müslümanlara sitem etti; zira o bu sitemin dışında kalmıştır.» Sonra: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } ayetini okudu. Hatta Hakîm et-Tirmizî, Hasan'dan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Allah Teâlâ, Ebû Bekir radıyallâhu anh hariç bütün yeryüzü halkına sitem edip: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } ilâh... buyurdu.»

وأخرج ابن عساكر عن علي كرم الله تعالى وجهه بلفظ إن الله تعالى ذم الناس كلهم ومدح أبا بكر رضي الله تعالى عنه قال: إِلَّا تَنْصُرُوهُ إلخ،

İbn Asâkir, Ali'den kerremallâhu vecheh şu lafızla tahriç etmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ bütün insanları kınadı, Ebû Bekir'i radıyallâhu anh ise övdü ve: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } ilâh... buyurdu.»

وفيها النص على صحبته رضي الله تعالى عنه لرسول الله ﷺ ولم يثبت ذلك لأحد من أصحاب رسول الله ﵊ سواه، وكونه المراد من الصاحب مما وقع عليه الإجماع ككون المراد من العبد في قوله تعالى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الإسراء: ١] رسول الله ﷺ، ومن هنا قالوا: إن انكار صحبته كفر، مع ما تضمنته من تسلية النبي ﵊ له بقوله: لا تَحْزَنْ وتعليل ذلك بمعية الله سبحانه الخاصة المفادة بقوله: إِنَّ اللَّهَ مَعَنا ولم يثبت مثل ذلك في غيره بل لم يثبت نبي معية الله سبحانه له ولآخر من أصحابه وكأن في ذلك إشارة إلى أنه ليس فيهم كأبي بكر الصديق ﵁.

Bu ayette onun radıyallâhu anh Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem arkadaşlığı açıkça nass ile sabittir; bu durum [Resûlullah'ın] aleyhisselâm ashabından ondan başka hiç kimse için [nass ile] sabit olmamıştır. 'Arkadaş'tan kastedilenin o olduğu hususu, Teâlâ'nın: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ } [el-İsrâ: 1] “Kulunu geceleyin yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” kavlindeki 'kul'dan kastedilenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu gibi icmâ ile sabittir. Bundan dolayı âlimler: 'Onun arkadaşlığını inkâr etmek küfürdür' demişlerdir. Bununla birlikte ayet, Peygamber'in aleyhisselâm { لا تَحْزَنْ } “Üzülme” sözüyle onu teselli etmesini ve bunu { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Şüphesiz Allah bizimle beraberdir” sözünün ifade ettiği Allah Subhânehu'nun hususi beraberliği ile gerekçelendirmesini içermektedir. Bunun bir benzeri başkası hakkında sabit olmamıştır; hatta hiçbir peygamberin Allah Subhânehu'nun beraberliğini kendisiyle birlikte ashabından bir diğeri için böylesine teyit ettiği sabit olmamıştır. Sanki bunda onların içinde Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh gibi birinin bulunmadığına bir işaret vardır.

وفي إنزال السكينة عليه بناء على عود الضمير إليه ما يفيد السكينة في أنه هو- هو- رضي الله تعالى عنه ولعن باغضيه، وكذا في انزالها على الرسول ﵊ مع أن المنزعج صاحبه ما يرشد المنصف إلى أنهما كالشخص الواحد، وأظهر من ذلك إشارة ما ذكر إلى أن الحزن كان لرسول الله ﷺ، ويشهد لذلك ما مر في حديث الشيخين. وأنكر الرافضة دلالة الآية على شيء من الفضل في حق الصديق رضي الله تعالى عنه قالوا: إن الدال على الفضل إن كان ثانِيَ اثْنَيْنِ فليس فيه أكثر من كون أبي بكر متما للعدد، وإن كان إِذْ هُما فِي الْغارِ فلا يدل على أكثر من اجتماع شخصين في مكان وكثيرا ما يجتمع فيه الصالح والطالح، وإن كان لِصاحِبِهِ فالصحبة تكون بين المؤمن والكافر كما في قوله تعالى: قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ [الكهف: ٣٤] وقوله سبحانه: وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ [التكوير: ٢٢] ويا صاحِبَيِ السِّجْنِ [يوسف: ٣٩] بل قد تكون بين من يعقل وغيره كقوله:

Zamirin ona dönmesi esasına göre sekinenin onun üzerine indirilmesinde, onun bizzat o -o- radıyallâhu anh olduğuna ve ona buğzedenlerin lanetlendiğine dair kalbe sükûnet veren bir mana vardır. Aynı şekilde tedirgin olan arkadaşı olduğu halde sekinenin Resûl'e aleyhisselâm indirilmesinde de insaf sahibine ikisinin tek bir şahıs gibi olduğunu gösteren bir delil vardır. Bundan daha açığı ise mezkûr ifadelerin hüznün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için olduğuna işaret etmesidir; İki Şeyh'in hadisinde geçen rivayet de buna şahitlik etmektedir. Râfızîler ise ayetin Sıddîk radıyallâhu anh hakkında herhangi bir fazilete delalet ettiğini inkâr ederek şöyle demişlerdir: 'Eğer fazilete delalet eden ifade { ثانِيَ اثْنَيْنِ } ise, bunda Ebû Bekir'in sayıyı tamamlayıcı olmasından öte bir şey yoktur. Eğer { إِذْ هُما فِي الْغارِ } ise, bu da bir mekânda iki kişinin bir arada bulunmasından fazlasına delalet etmez; nitekim iyi kimse ile kötü kimse bir mekânda çokça bir arada bulunur. Eğer { لِصاحِبِهِ } ise, arkadaşlık mümin ile kâfir arasında da olabilir; nitekim Teâlâ'nın: { قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ } [el-Kehf: 37] “Kendisiyle konuşurken arkadaşı ona dedi ki: Seni yaratanı inkâr mı ettin?” ve Subhânehu'nun: { وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } [et-Tekvîr: 22] “Arkadaşınız mecnun değildir” ve { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } [Yûsuf: 39] “Ey zindan arkadaşlarım!” kavillerinde olduğu gibidir. Hatta akıl sahibi ile başkası arasında da olabilir; nitekim şair şöyle demiştir:

إن الحمار مع الحمير مطية ... وإذا خلوت به فبئس الصاحب

«Şüphesiz eşek, eşeklerin yanında bir binektir... Onunla baş başa kaldığında ise ne kötü bir arkadaştır!»

وإن كان لا تَحْزَنْ فيقال: لا يخلو إما أن يكون الحزن طاعة أو معصية لا جائز أن يكون طاعة وإلا لما نهى عنه ﷺ فتعين أن يكون معصية لمكان النهي وذلك مثبت خلاف مقصودكم على أن فيه من الدلالة على الجبن ما فيه، وإن كان إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فيحتمل أن يكون المراد إثبات معية الله تعالى الخاصة له ﷺ وحده لكن أتى- بنا- سدّا لباب الإيحاش، ونظير ذلك الإتيان بأو في قوله: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] وإن كان فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ فالضمير فيه للنبي ﷺ لئلا يلزم تفكيك الضمائر، وحينئذ يكون في تخصيصه ﵊ بالسكينة هنا مع عدم التخصيص في قوله سبحانه: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ [التوبة: ٢٦] إشارة إلى ضد ما ادعيتموه، وإن كان ما دلت عليه الآية من خروجه مع رسول الله ﷺ في ذلك الوقت فهو ﵊ لم يخرجه معه إلا حذرا من كيده لو بقي مع المشركين بمكة، وفي كون المجهز لهم بشراء الإبل عليا كرم الله تعالى وجهه إشارة لذلك، وإن كان شيئا وراء ذلك فبينوه لنتكلم عليه انتهى كلامهم.

Eğer fazilete delalet eden { لا تَحْزَنْ } ise, şöyle denilir: Hüzün ya bir itaat ya da bir masiyettir; itaat olması caiz değildir, aksi takdirde [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem onu nehyetmezdi. Nehyedildiği için masiyet olması zorunlu hale gelir; bu da sizin kastınızın aksini ispatlar. Kaldı ki bunda korkaklığa ne kadar delalet varsa vardır. Eğer { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } ise, muradın Allah Teâlâ'nın hususi beraberliğini sadece ona sallallâhu aleyhi ve sellem ispat etmek olması muhtemeldir; fakat gönül kırgınlığı kapısını kapatmak için 'bizimle' lafzı getirilmiştir. Bunun bir benzeri: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe': 24] “Şüphesiz ya biz ya da siz kesin bir hidayet üzere veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” ayetinde 'veya' (ev) lafzının getirilmesidir. Eğer { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } ise, zamirlerin birbirinden kopmaması için oradaki zamir Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem aittir; o takdirde Subhânehu'nun: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } [et-Tevbe: 26] kavlinde tahsis yapılmamışken burada ona aleyhisselâm tahsis edilmesinde iddia ettiğinizin zıddına bir işaret bulunur. Eğer ayetin delalet ettiği şey o vakitte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkması ise, Mekke'de müşriklerle kalsaydı hilesinden korktuğu için onu aleyhisselâm yanında çıkarmıştır. Onları develeri satın alarak donatan kimsenin Ali kerremallâhu vecheh olması da buna işarettir. Eğer bunun ötesinde bir şey varsa açıklayın da üzerine konuşalım' diyerek sözlerini bitirmişlerdir.

ولعمري إنه أشبه شيء بهذيان المحموم أو عربدة السكران ولولا أن الله سبحانه حكى في كتابه الجليل عن إخوانهم اليهود والنصارى ما هو مثل ذلك ورده رحمة بضعفاء المؤمنين ما كنا نفتح في رده فما أو نجري في ميدان

Ömrüme yemin olsun ki bu, hummalı bir hastanın sayıklamasına veya bir sarhoşun narasına son derece benzemektedir! Eğer Allah Subhânehu yüce Kitabı'nda onların kardeşleri olan Yahudi ve Hristiyanlardan bunun benzerini nakledip zayıf müminlere bir rahmet olarak reddetmemiş olsaydı, bunu reddetmek için bir ağız açmaz ve bu meydanda

تزييفه قلما لكني لذلك أقول: لا يخفى أن ثانِيَ اثْنَيْنِ وكذا إِذْ هُما فِي الْغارِ إنما يدلان بمعونة المقام على فضل الصديق رضي الله تعالى عنه ولا ندعي دلالتهما مطلقا ومعونة المقام أظهر من نار على علم ولا يكاد ينتطح كبشان في أن الرجل لا يكون ثانيا باختياره لآخر ولا معه في مكان إذا فر من عدو ما لم يكن معولا عليه متحققا صدقه لديه لا سيما وقد ترك الآخر لأجله أرضا حلت فيها قوابله وحلت عنه بها تمائمه وفارق أحبابه وجفا أترابه وامتطى غارب سبسب يضل به القطا وتقصر فيه الخطا. ومما يدل على فضل تلك الاثنينية

onu çürütmek adına kalem oynatmazdık. Fakat bundan ötürü derim ki: Gizli değildir ki { ثانِيَ اثْنَيْنِ } ve aynı şekilde { إِذْ هُما فِي الْغارِ } ifadeleri makamın yardımıyla Sıddîk'ın radıyallâhu anh faziletine delalet eder; biz mutlak olarak delalet ettiklerini iddia etmiyoruz. Makamın yardımı ise dağ başındaki ateşten daha açıktır. Bir düşmandan kaçarken bir kimsenin ancak kendisine güvenilen ve doğruluğu yanında kesinleşen bir kimseyi kendi tercihiyle kendisine ikinci yapacağı ve onunla aynı mekânda bulunacağı hususunda iki koç bile tokuşmaz [hiç kimse ihtilaf etmez]. Bilhassa o kimse diğeri uğruna ebelerinin karşıladığı, muskalarının üzerinden çözüldüğü memleketini terk etmiş, sevdiklerinden ayrılmış, akranlarına sırt çevirmiş, bağırtlak kuşunun bile yolunu şaşıracağı ve adımların kısaldığı uçsuz bucaksız çöllerin sırtına binmiştir. Bu ikiliğin faziletine delalet eden hususlardan biri de

قوله ﷺ مسكنا جأش أبي بكر:

Ebû Bekir'in yüreğini teskin ederek söylediği şu sözüdür sallallâhu aleyhi ve sellem:

«ما ظنك باثنين الله تعالى ثالثهما» ،

«Üçüncüleri Allah Teâlâ olan iki kişiyi sen ne zannedersin?»

والصحبة اللغوية وإن لم تدل بنفسها على المدعى لكنها تدل عليه بمعونة المقام أيضا فإضافة صاحب إلى الضمير للعهد أي صاحبه الذي كان معه في وقت يجفو فيه الخليل خليله ورفيقه الذي فارق لمرافقته أهله وقبيله، وأن لا تَحْزَنْ ليس المقصود منه حقيقة النهي عن الحزن فانه من الأمور التي لا تدخل تحت التكليف بل المقصود منه التسلية للصديق رضي الله تعالى عنه أو نحوها. وما ذكروه من الترديد يجري مثله في قوله تعالى خطابا لموسى وهارون ﵉: لا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما [طه: ٤٦] وكذا في قوله سبحانه للنبي ﷺ: وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً [يونس: ٦٥] إلى غير ذلك، افترى أن الله سبحانه نهى عن طاعته؟

Lügat anlamındaki arkadaşlık her ne kadar bizzat kendisiyle iddiaya delalet etmese de yine makamın yardımıyla ona delalet eder. Zira arkadaş (sâhib) kelimesinin zamire izafeti ahid içindir; yani dostun dostuna yüz çevirdiği bir vakitte onunla birlikte olan arkadaşı ve onunla beraberlik uğruna ailesinden ve kabilesinden ayrıldığı yoldaşı demektir. { لا تَحْزَنْ } ifadesinden maksat ise hüzünden hakiki anlamda nehiy değildir; zira hüzün mükellefiyet altına girmeyen durumlardandır. Aksine bundan maksat Sıddîk radıyallâhu anh için teselli veya benzeri bir şeydir. Onların zikrettiği bu ikilem [hüzün ya itaattir ya masiyet], Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm hitaben Teâlâ'nın: { لا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما } [Tâhâ: 46] “Korkmayın, şüphesiz Ben sizinle beraberim” kavlinde ve aynı şekilde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben Subhânehu'nun: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } [Yûnus: 65] “Onların sözü seni üzmesin; şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavlinde ve diğerlerinde de geçerlidir. Şimdi sen, Allah Subhânehu'nun Kendi itaatinden nehyettiğini mi sanırsın?

أو أن أحدا من أولئك المعصومين عليهم الصلاة والسلام ارتكب معصية سبحانك هذا بهتان عظيم، ولا ينافي كون الحزن من الأمور التي لا تدخل تحت التكليف بالنظر إلى نفسه أنه قد يكون موردا للمدح والذم كالحزن على فوات طاعة فانه ممدوح والحزن على فوات معصية فانه مذموم لأن ذلك باعتبار آخر كما لا يخفى، وما ذكر في حيز العلاوة من أن فيه من الدلالة على الجبن ما فيه فيه من ارتكاب الباطل ما فيه فإنا لا نسلم أن الخوف يدل على الجبن وإلا لزم جبن موسى وأخيه ﵉ فما ظنك بالحزن؟ وليس حزن الصديق رضي الله تعالى عنه بأعظم من الاختفاء بالغار، ولا يظن مسلم أنه كان عن جبن أو يتصف بالجبن أشجع الخلق على الإطلاق ﷺ، ومن أنصف رأى أن تسليته ﵊ لأبي بكر بقوله: لا تَحْزَنْ كما سلاه ربه سبحانه بقوله: لا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ مشيرة إلى أن الصديق رضي الله تعالى عنه عنده ﵊ بمنزلته عند ربه جل شأنه فهو حبيب حبيب الله تعالى بل لو قطع النظر عن وقوع مثل هذه التسلية من الله تعالى لنبيه النبيه ﷺ كان نفس الخطاب ب لا- تحزن- كافيا في الدلالة على أنه رضي الله تعالى عنه حبيب رسول الله ﷺ وإلا فكيف تكون محاورة الأحباء وهذا ظاهر إلا عند الأعداء. وما ذكر من أن المعية الخاصة كانت لرسول الله ﷺ وحده والإتيان- بنا- لسد باب الايحاش من باب المكابرة الصرفة كما يدل الخبر المار آنفا، على أنه إذا كان ذلك الحزن إشفاقا على رسول الله ﵊ لا غير فأي إيحاش في قوله لا تحزن على أن الله معي، وإن كان إشفاقا على الرسول ﷺ وعلى نفسه رضي الله تعالى عنه لم يقع التعليل موقعه والجملة مسوقة له ولو سلمنا الايحاش على الأول ووقوع التعليل موقعه على الثاني يكون ذلك الحزن دليلا واضحا على مدح الصديق، وإن كان على نفسه فقط كما يزعمه ذو النفس الخبيثة لم يكن للتعليل معنى أصلا، وأي معنى في لا تحزن على نفسك إن الله معي لا معك» .

Yoksa o masum zatlardan aleyhimüssalâtü vesselâm birinin masiyet işlediğini mi? Hâşâ, bu büyük bir iftiradır! Hüznün bizzat kendisi itibarıyla mükellefiyet altına giren şeylerden olmaması, övgü ve yergi konusu olmasına engel teşkil etmez; nitekim kaçırılan bir itaate üzülmek övülmüştür, kaçırılan bir masiyete üzülmek ise yerilmiştir. Zira gizli olmadığı üzere bu başka bir itibar iledir. İlave olarak zikredilen 'bunda korkaklığa ne kadar delalet varsa vardır' sözü ise bâtıla saplanmanın ta kendisidir. Zira biz korkunun korkaklığa delalet ettiğini kabul etmeyiz; aksi takdirde Mûsâ ve kardeşinin aleyhimesselâm korkak olması gerekirdi, artık hüznü sen düşün! Sıddîk'ın radıyallâhu anh hüznü ise mağarada gizlenmekten daha büyük değildir. Hiçbir Müslüman bunun bir korkaklıktan ötürü olduğunu zannetmez veya mahlûkatın mutlak olarak en cesuru olan zâtı sallallâhu aleyhi ve sellem korkaklıkla nitelendirmez. İnsaf eden kimse görür ki, Rabbi Subhânehu'nun: { لا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } sözüyle teselli ettiği gibi [Resûlullah'ın] aleyhisselâm da Ebû Bekir'i { لا تَحْزَنْ } sözüyle teselli etmesi, Sıddîk'ın radıyallâhu anh onun aleyhisselâm yanındaki yerinin, kendisinin Rabbi celle şânuhu katındaki yeri gibi olduğuna işaret eder; dolayısıyla o, Allah Teâlâ'nın sevgilisinin sevgilisidir. Hatta Allah Teâlâ'dan Kendi yüce Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem böyle bir tesellinin gelmiş olduğu bir an için göz ardı edilse bile, bizzat { لا تَحْزَنْ } hitabı, onun radıyallâhu anh Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sevgilisi olduğuna delalet etmek için yeterlidir. Aksi halde sevenlerin konuşması nasıl olur? Bu da düşmanlar hariç herkes için açıktır. Hususi beraberliğin sadece Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ait olduğu ve 'bizimle' lafzının gönül kırgınlığı kapısını kapatmak için getirildiği iddiası ise, az önce geçen haberin de gösterdiği gibi sırf bir inatlaşmadır. Kaldı ki eğer bu hüzün yalnızca Resûlullah aleyhisselâm için duyulan bir endişeden ibaret idiyse, 'üzülme, Allah benimle beraberdir' sözünde nasıl bir gönül kırgınlığı olabilir? Şayet hem Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hem de kendisi radıyallâhu anh için duyulan bir endişe idiyse, gerekçelendirme yerini bulmamış olur; oysa cümle bunun için sevkedilmiştir. Birinci ihtimalde kırgınlığı, ikinci ihtimalde gerekçelendirmenin yerini bulduğunu kabul etsek bile, bu hüzün Sıddîk'ın övgüsüne açık bir delil olur. Yok eğer kötü niyetli kimsenin iddia ettiği gibi sadece kendi nefsi için idiyse, gerekçelendirmenin hiçbir anlamı kalmazdı; zira 'kendi nefsin için üzülme, şüphesiz Allah seninle değil benimle beraberdir' demenin ne anlamı olabilir?»

على أنه يقال للرافضي هل فهم الصديق رضي الله تعالى عنه من الآية ما فهمت من التخصيص وأن التعبير بنا كان سدا لباب الايحاش أم لا؟ فإن كان الأول يحصل الايحاش ولا بد فنكون قد وقعنا فيما فررنا عنه، وإن كان الثاني فقد زعمت لنفسك رتبة لم تكن بالغها ولو زهقت روحك، ولو زعمت المساواة في فهم عبارات القرآن الجليل وإشاراته لمصاقع أولئك العرب المشاهدين للوحي ما سلم لك أو تموت فكيف يسلم لك الامتياز على الصديق وهو- هو- وقد فهم من إشارته ﷺ في حديث التخيير ما خفي على سائر الصحابة حتى علي كرم الله وجهه فاستغربوا

Kaldı ki Râfızî'ye şöyle denilir: Sıddîk radıyallâhu anh ayetten senin anladığın tahsisi ve 'bizimle' ifadesinin gönül kırgınlığı kapısını kapatmak için olduğunu anladı mı, anlamadı mı? Eğer birincisi ise mutlaka kırgınlık hasıl olur ve böylece kaçtığımız şeye düşmüş oluruz. Eğer ikincisi ise, canın çıksa bile asla ulaşamayacağın bir dereceyi kendine vehmetmiş olursun. Şayet yüce Kur'an'ın ibarelerini ve işaretlerini anlamada vahye şahit olan o fasih Araplara eşit olduğunu iddia etsen, ölsen bile bu sana teslim edilmez; öyleyse o -o- olan Sıddîk'a üstünlüğün sana nasıl teslim edilsin? Zira o, muhayyer bırakılma hadisinde [Resûlullah'ın] sallallâhu aleyhi ve sellem işaretinden, Ali kerremallâhu vecheh dahil diğer bütün sahabeye gizli kalan manayı anlamış ve sahabiler

بكاءه رضي الله تعالى يومئذ، وما ذكر من التنظير في الآية مشير إلى التقية التي اتخذها الرافضة دينا وحرفوا لها الكلم عن مواضعها، وقد أسلفنا لك الكلام في ذلك على أتم وجه فتذكره، وما ذكر في أمر السكينة فجوابه يعلم مما ذكرناه، وكون التخصيص مشيرا إلى إخراج الصديق رضي الله تعالى عنه عن زمرة المؤمنين كما رمز إليه الكلب عدو الله ورسوله ﷺ لو كان- ما خفي على أولئك المشاهدين للوحي الذين من جملتهم الأمير كرم الله تعالى وجهه فكيف مكنوه من الخلافة التي هي أخت النبوة عند الشيعة وهم الذين لا تأخذهم في الله تعالى لومة لائم، وكون الصحابة قد اجتمعوا في ذلك على ضلالة، والأمير كان مستضعفا فيما بينهم أو أو مأمورا وغمد السيف إذ ذاك كما زعمه المخالف قد طوى بساط رده وعاد شذر مذر فلا حاجة إلى إتعاب القلم في تسويد وجه زاعمه، وما ذكر من أن رسول الله ﷺ لم يخرجه إلا حذرا من كيده فيه أن الآية ليس فيها شائبة دلالة على إخراجه له أصلا فضلا عن كون ذلك حذرا من الكيد، على أن الحذر- لو كان- في معيته له ﵊ وأي فرصة تكون مثل الفرصة التي حصلت حين جاء الطلب لباب الغار؟ فلو كان عند أبي بكر رضي الله تعالى عنه وحاشاه أدنى ما يقال لقال: هلموا فههنا الغرض، ولا يقال: إنه خاف على نفسه أيضا لأنه يمكن أن يخلصها منهم بأمور ولا أقل من أن يقول لهم: خرجت لهذه المكيدة، وأيضا لو كان الصديق كما يزعم الزنديق فأي شيء منعه من أن يقول لابنه عبد الرحمن أو ابنته أسماء أو مولاه عامر بن فهيرة فقد كانوا يترددون إليه في الغار كما أخرج ابن مردويه عن عائشة فيخبر أحدهم الكفار بمكان رسول الله ﷺ، على أنه على هذا الزعم يجيء حديث التمكين وهو أقوى شاهد على أنه هو- هو- وأيضا إذا انفتح باب هذا الهذيان أمكن للناصبي أن يقول والعياذ بالله تعالى في علي كرم الله تعالى وجهه: إن النبي ﷺ لم يأمره بالبيتوتة على فراشه الشريف ليلة هاجر إلا ليقتله المشركون ظنا منهم أنه النبي ﷺ فيستريح منه، وليس هذا القول بأعجب ولا أبطل من قول الشيعي: إن إخراج الصديق إنما كان حذرا من شره فليتق الله سبحانه من فتح هذا الباب المستهجن عند ذوي الألباب، وزعم أن تجهيز الأمير كرم الله تعالى وجهه لهم بشراء الأباعر إشارة إلى ذلك لا يشير بوجه من الوجوه، على أن ذلك وإن ذكرناه فيما قبل إنما جاء في بعض الروايات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والمعول عليه عند المحدثين غير ذلك، ولا بأس بايرادة تكميلا للفائدة وتنويرا لفضل الصديق رضي الله تعالى عنه فنقول:

onun radıyallâhu anh o günkü ağlamasını hayretle karşılamışlardı. Ayet hakkında zikredilen benzetme ise Râfızîlerin din edindikleri ve bunun uğruna kelimeleri yerlerinden tahrif ettikleri takiyyeye işaret etmektedir. Biz bununla ilgili sözü daha önce en mükemmel şekilde sana sunmuştuk, onu hatırla. Sekine meselesinde zikredilen hususun cevabı ise aktardıklarımızdan anlaşılır. Tahsisin, Allah'ın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanı olan o köpeğin ima ettiği gibi Sıddîk'ı radıyallâhu anh müminler zümresinden çıkarmaya işaret ettiği iddiasına gelince; -şayet böyle bir şey olsaydı- bu durum aralarında Emîr'in de kerremallâhu vecheh bulunduğu vahye şahit olan o kimselere gizli kalmazdı; o halde Şiilere göre nübüvvetin kardeşi olan hilafete, Allah Teâlâ yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan bu zatlar onu nasıl muktedir kıldılar? Sahabenin bu hususta bir sapıklık üzerinde birleştiği ve muhalifin iddia ettiği gibi Emîr'in aralarında zayıf düşürüldüğü veya memur olup o vakit kılıcını kınına soktuğu iddiasına gelince; bunu reddetme zemini çoktan dürülmüş ve darmadağın olup gitmiştir, bu yüzden iddia sahibinin yüzünü karartmak için kalemi yormaya gerek yoktur. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onu ancak hilesinden sakındığı için çıkardığı iddiasında ise şu vardır: Ayette onu çıkardığına dair en ufak bir delalet şâibesi bile yoktur, nerede kaldı ki bunun hileden sakınmak için olması! Kaldı ki sakınma -şayet olsaydı- onunla aleyhisselâm beraberliğinde olurdu; takipçilerin mağaranın kapısına geldiği andaki fırsat gibi hangi fırsat bulunabilirdi? Eğer Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında -hâşâ- söylenenlerin en basiti bile olsaydı: 'Gelin, aradığınız buradadır' derdi. 'O kendi nefsi için de korktu' denilemez; çünkü nefsini onlardan birçok yolla kurtarabilirdi, en azından onlara: 'Ben bu hile için çıktım' derdi. Ayrıca eğer Sıddîk o zındığın iddia ettiği gibi olsaydı, İbn Merdûye'nin Âişe'den tahriç ettiği gibi mağarada yanına gidip gelen oğlu Abdurrahman'a, kızı Esmâ'ya veya azatlısı Âmir b. Füheyre'ye söyleyip de içlerinden birinin kâfirlere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yerini haber vermesine ne engel oldu? Kaldı ki bu iddiaya göre 'temkin' hadisi gelir ki bu, onun bizzat o -o- olduğuna en kuvvetli şahittir. Ayrıca bu hezeyanın kapısı açılacak olursa, bir Nâsıbî de Allah Teâlâ'ya sığınırız Ali kerremallâhu vecheh hakkında şöyle diyebilir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiği gece şerefli yatağında gecelemesini, müşriklerin onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zannederek öldürmeleri ve böylece ondan kurtulmak için emretmiştir.' Bu söz, Şiî'nin 'Sıddîk'ın çıkarılması ancak şerrinden sakınmak içindi' sözünden daha acayip veya daha bâtıl değildir; artık akıl sahipleri nezdinde çirkin görülen bu kapıyı açan kimse Allah Subhânehu'dan sakınsın! Emîr'in kerremallâhu vecheh develeri satın alarak onları donatmasının buna işaret ettiği zannı ise hiçbir şekilde buna işaret etmez. Kaldı ki biz bunu daha önce zikretmiş olsak da bu durum İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen bazı rivayetlerde geçmektedir; muhaddisler nezdinde itimad edilen ise bundan başkasıdır. Faydayı tamamlamak ve Sıddîk'ın radıyallâhu anh faziletini aydınlatmak için bunu zikretmekte bir beis yoktur; deriz ki:

أخرج عبد الرزاق وأحمد وعبد بن حميد والبخاري وابن المنذر وابن أبي حاتم من طريق الزهري عن عروة عن عائشة قالت: لم أعقل أبوي قط إلا وهما يدينان الدين ولم يمرر علينا يوم إلا يأتينا فيه رسول الله ﷺ طرفي النهار بكرة وعشية ولما ابتلي المسلمون خرج أبو بكر مهاجرا قبل أرض الحبشة حتى إذا بلغ برك الغماد لقيه ابن الدغنة وهو سيد القارة فقال ابن الدغنة: أين تريد يا أبا بكر؟ فقال أبو بكر: أخرجني قومي فأريد أن أسيح في الأرض وأعبد ربي. قال ابن الدغنة: مثلك يا أبا بكر لا يخرج ولا يخرج إنك تكسب المعدوم وتصل الرحم وتحمل الكل وتقري الضيف وتعين على نوائب الحق فأنا لك جار فارجع فاعبد ربك ببلدك فارتحل ابن الدغنة فرجع مع أبي بكر فطاف ابن الدغنة في كفار قريش فقال: إن أبا بكر لا يخرج مثله ولا يخرج أتخرجون رجلا يكسب المعدوم ويصل الرحم ويحمل الكل ويقري الضيف ويعين على نوائب الحق فأنفذت قريش جوار ابن الدغنة وأمنوا أبا بكر وقالوا لابن الدغنة: مر أبا بكر فليعبد ربه في داره وليصلّ فيه ما شاء وليقرأ ما شاء ولا يؤذينا ولا يستعلن بالصلاة والقراءة في غير داره ففعل ثم بدا لأبي بكر فابتنى مسجدا بفناء داره فكان يصلي فيه ويقرأ فيتقصف عليه نساء المشركين وأبناؤهم يعجبون منه

Abdürrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zührî vasıtasıyla Urve'den, o da Âişe'den [şöyle rivayet etmiştir]: «Kendimi bildim bileli anne ve babamı hep bu dine mensup olarak gördüm. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in günün iki ucunda, sabah ve akşam bize uğramadığı hiçbir gün geçmezdi. Müslümanlar sınandığında Ebû Bekir, Habeş diyarına doğru hicret etmek üzere yola çıktı. Nihayet Berkü'l-Gımâd'a ulaştığında, Kâre kabilesinin efendisi olan İbnü'd-Değıne ile karşılaştı. İbnü'd-Değıne: 'Nereye gitmek istiyorsun ey Ebû Bekir?' dedi. Ebû Bekir: 'Kavmim beni [yurdumdan] çıkardı; ben de yeryüzünde dolaşmak ve Rabbime ibadet etmek istiyorum' dedi. İbnü'd-Değıne: 'Senin gibisi ey Ebû Bekir, ne [kendiliğinden] çıkar ne de çıkarılır! Zira sen yoksula kazandırır, sıla-i rahim yapar, düşkünün yükünü taşır, misafiri ağırlar ve hak yolunda uğranılan musibetlerde [insanlara] yardım edersin. Ben sana kefilim/himayedârım; dön ve memleketinde Rabbine ibadet et' dedi. Bunun üzerine İbnü'd-Değıne yola çıktı ve Ebû Bekir ile birlikte geri döndü. İbnü'd-Değıne Kureyş kâfirleri arasında dolaşarak: 'Ebû Bekir gibi bir kimse ne çıkar ne de çıkarılır! Yoksula kazandıran, akrabalık bağlarını gözeten, acizlerin yükünü taşıyan, misafiri ağırlayan ve hak yolundaki musibetlerde yardım eden bir adamı mı [yurdundan] çıkarıyorsunuz?' dedi. Kureyş, İbnü'd-Değıne'nin himayesini kabul etti ve Ebû Bekir'e eman verdi. İbnü'd-Değıne'ye de: 'Ebû Bekir'e emret; evinde Rabbine ibadet etsin, orada dilediği kadar namaz kılsın, dilediği gibi okusun; bize eziyet vermesin ve evinin dışında namazı ve kıraati açıktan yapmasın' dediler. O da öyle yaptı. Daha sonra Ebû Bekir'e uygun bir fikir göründü de evinin avlusuna bir mescid inşa etti. Artık orada namaz kılıyor ve [Kur'an] okuyordu; müşriklerin kadınları ve çocukları hayranlık duyarak onun etrafına toplanıp yığılıyorlardı

وينظرون إليه وكان رجلا بكاء لا يملك دمعه حين يقرأ القرآن فأفزع ذلك اشراف قريش فأرسلوا إلى ابن الدغنة فقدم عليهم فقالوا: إنما أجرنا أبا بكر على أن يعبد ربه في داره وأنه جاوز ذلك فابتنى مسجدا بفناء داره وأعلن بالصلاة والقراءة وإنا خشينا أن يفتتن نساؤنا وأبناؤنا فإن أحب أن يقتصر على أن يعبد ربه في داره فعل وإن أبى إلا أن يعلن ذلك فسله أن يرد إليك ذمتك فإنا قد كرهنا أن نخفرك ولسنا مقرين لأبي بكر الاستعلان فأتى ابن الدغنة أبا بكر فقال: يا أبا بكر قد علمت الذي عقدت لك عليه فإما أن تقتصر على ذلك وإما أن ترد إليّ ذمتي فإني لا أحب أن تسمع العرب أني أخفرت في عقد رجل عقدت له فقال أبو بكر: فإني أرد إليك جوارك وأرضى بجوار الله تعالى ورسوله ﵊ ورسوله ﷺ بمكة يومئذ قال للمسلمين: قد أريت دار هجرتكم أريت سبخة ذات نخل بين لابتين وهما حرمان فهاجر من هاجر قبل المدينة إلى أرض الحبشة من المسلمين وتجهز أبو بكر مهاجرا فقال له رسول الله ﷺ: على رسلك فإني أرجو أن يؤذن لي. فقال أبو بكر: وترجو ذلك بأبي أنت؟ قال: نعم. فحبس أبو بكر نفسه على رسول الله ﷺ لصحبته وعلف راحلتين كانتا عنده ورق السمر أربعة أشهر فبينما نحن جلوس في بيتنا في نحر الظهيرة قال قائل لأبي بكر. هذا رسول الله ﷺ مقبلا في ساعة لم يكن يأتينا فيها فقال أبو بكر: فداه أبي وأمي إن جاء به في هذه الساعة إلا أمر فجاء رسول الله ﷺ فاستأذن من عندك؟ فقال أبو بكر: إنما هم أهلك بأبي أنت يا رسول الله فقال رسول الله ﷺ: فإنه قد أذن لي بالخروج. فقال أبو بكر: فالصحابة بأبي أنت يا رسول الله فقال رسول الله ﷺ: نعم.

ve ona bakıyorlardı. O ise çok ağlayan bir adamdı; Kur'an okuduğunda gözyaşlarına hâkim olamazdı. Bu durum Kureyş'in ileri gelenlerini ürküttü ve İbnü'd-Değıne'ye haber gönderdiler. O da yanlarına geldi. Dediler ki: 'Biz Ebû Bekir'i evinde Rabbine ibadet etmesi şartıyla himaye ettik; o ise bunu aştı ve evinin avlusunda bir mescid inşa etti, namazı ve kıraati aşikâr kıldı. Biz kadınlarımızın ve çocuklarımızın fitneye düşmesinden korktuk. Eğer evinde Rabbine ibadet etmekle yetinmek isterse öyle yapsın; şayet bunu aşikâr kılmaktan başka bir şeye yanaşmazsa, ona himayeni sana iade etmesini söyle. Zira biz senin ahdini bozmaktan hoşlanmayız, fakat Ebû Bekir'in bunu aşikâr kılmasına da razı değiliz.' İbnü'd-Değıne Ebû Bekir'e gelip: 'Ey Ebû Bekir! Seninle hangi şartlar üzerine anlaştığımı biliyorsun; ya bununla yetinirsin ya da himayemi bana iade edersin. Zira ben Arapların himaye ettiğim bir adamın ahdini bozduğumu işitmesini istemem' dedi. Ebû Bekir: 'Himayeni sana iade ediyorum; Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün aleyhisselâm himayesine razıyım' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o günlerde Mekke'deydi; Müslümanlara: 'Bana hicret edeceğiniz yurt gösterildi; bana iki kara taşlık arasında hurmalık, çorak bir yer gösterildi ki orası iki haremdir' buyurdu. Bunun üzerine Medine'ye doğru hicret eden Müslümanlar Habeşistan topraklarından Medine'ye hicret etti. Ebû Bekir de hicret için hazırlandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Acele etme, zira bana da izin verileceğini umuyorum' buyurdu. Ebû Bekir: 'Anam babam sana feda olsun, bunu umuyor musun?' dedi. 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir, onunla arkadaşlık etmek için kendisini Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis etti ve yanında bulunan iki biniti dört ay boyunca selem ağacı yaprağı ile besledi. Bir gün tam öğle sıcağında evimizde otururken birisi Ebû Bekir'e: 'İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bize uğramadığı bir saatte geliyor' dedi. Ebû Bekir: 'Anam babam ona feda olsun! Bu saatte gelmesi ancak önemli bir iş içindir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve izin isteyip: 'Yanında kim var?' buyurdu. Ebû Bekir: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü, onlar senin ehlindir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Çıkmama izin verildi' buyurdu. Ebû Bekir: 'Arkadaşlık var mı, anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet' buyurdu.

فقال أبو بكر: فخذ بأبي أنت يا رسول الله إحدى راحلتي هاتين فقال رسول الله ﵊: بالثمن قالت عائشة: فجهزناهما أحث الجهاز فصنعنا لهما سفرة في جراب فقطعت أسماء بنت أبي بكر من نطاقها فأوكت به الجراب فلذلك كانت تسمى ذات النطاق. ولحق رسول الله ﷺ وأبو بكر بغار في جبل يقال له ثور فمكثا فيه ثلاث ليال يبيت عندهما عبد الله بن أبي بكر وهو غلام شاب ثقف لقن فيخرج من عندهما سحرا فيصبح مع قريش بمكة كبائت فلا يسمع أمرا يكادان به إلا وعاه حتى يأتيهما بخبر ذلك حتى يختلط الظلام ويرعى عليهما عامر بن فهيرة مولى لأبي بكر منيحة من غنم فيريحها عليهما حين يذهب بغلس ساعة من الليل فيبيتان في رسلها حتى ينعق بها عامر بغلس يفعل ذلك كل ليلة من تلك الليالي الثلاث، واستأجر رسول الله ﷺ رجلا من الدئل من بني عبد بن عدي هاديا خريتا قد غمس يمين حلف في آل العاص بن وائل وهو على دين كفار قريش فأمناه فدفعها لهما راحلتيهما وواعداه غار ثور بعد ثلاث فأتاهما براحلتيهما صبيحة ثلاث ليال فأخذ بهم طريق إذاخر وهو طريق الساحل» الحديث بطوله،

Ebû Bekir: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü, şu iki binitimden birini al' dedi. Resûlullah aleyhisselâm: 'Bedeli karşılığında' buyurdu. Âişe dedi ki: 'İkisini en hızlı şekilde hazırladık; bir dağarcık içine onlar için yol azığı yaptık. Ebû Bekir'in kızı Esmâ kuşağından bir parça kesti ve onunla dağarcığın ağzını bağladı; bu yüzden ona Zâtü'n-Nıtâk (Kuşak Sahibi) denildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir, Sevr denilen bir dağdaki mağaraya ulaştılar ve orada üç gece kaldılar. Yanlarında, zeki ve anlayışlı bir genç olan Ebû Bekir'in oğlu Abdullah geceliyordu. Seher vakti yanlarından ayrılır, Mekke'de Kureyş ile birlikte geceyi orada geçirmiş gibi sabahlardı. Onlar aleyhine kurulan hiçbir hileyi işitmezdi ki onu iyice belleyip karanlık karıştığında o haberle ikisine gelmesin. Ebû Bekir'in azatlısı Âmir b. Füheyre de onlar için sağımlık koyunları otlatır, gecenin bir vaktinde karanlıkta onları istirahat ettirmek için yanlarına getirirdi. Böylece Âmir seher karanlığında koyunları seslenip götürünceye kadar onların sütüyle gecelerlerdi; bu üç gecenin her birinde böyle yapardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Düil oğullarından Benî Abd b. Adî kabilesinden, yol gösterici, usta bir kılavuz kiraladı; bu adam Âl-i Âs b. Vâil ile yeminli bir ittifak içindeydi ve Kureyş kâfirlerinin dini üzereydi. Ona güvendiler, iki biniti ona teslim ettiler ve üç gece sonra Sevr mağarasında buluşmak üzere sözleştiler. Adam üç gecenin sabahında iki binit ile yanlarına geldi; o da onları İhâhir yoluna, yani sahil yoluna götürdü» hadisin tamamı böyledir.

وفيه من الدلالة على فضل الصديق رضي الله تعالى عنه ما فيه، وهو نص في أن تجهيزهما كان في بيت أبي بكر وأن الراحلتين كانتا له، وذكر أن رسول الله ﷺ لم يقبل إحداهما إلا بالثمن يرد على الرافضي زعم تهمة الصديقة وحاشاها في الحديث.

Bu rivayette Sıddîk'ın radıyallâhu anh faziletine ne kadar delalet varsa vardır. Bu, onların hazırlanmasının Ebû Bekir'in evinde olduğuna ve iki binitin ona ait olduğuna dair açık bir nassdır. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan birini ancak bedeliyle kabul ettiğinin zikredilmesi ise, hadiste Sıddîka'ya -hâşâ- töhmet isnat eden Râfızî'nin iddiasını reddetmektedir.

هذا ومن أحاط خبرا بأطراف ما ذكرناه من الكلام في هذا المقام علم أن قوله: وإن كان شيئا وراء ذلك فبينوه لنا حتى نتكلم عليه ناشىء عن محض الجهل أو العناد وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الرعد: ٣٣] وبالجملة إن الشيعة قد اجتمعت كلمتهم على الكفر بدلالة الآية على فضل الصديق رضي الله تعالى عنه ويأبى الله تعالى إلا أن يكون كلمة الذين كفروا السفلى وكلمته هي العليا انْفِرُوا تجريد للأمر بالنفور بعد التوبيخ على تركه والإنكار على المساهلة فيه، وقوله سبحانه: خِفافاً وَثِقالًا حالان من ضمير المخاطبين أي على كل حال من يسر أو عسر حاصلين بأي سبب كان من الصحة والمرض أو الغنى والفقر أو قلة العيال وكثرتهم أو الكبر والحداثة أو السمن والهزال أو غير ذلك مما ينتظم في مساعدة الأسباب وعدمها بعد الإمكان والقدرة في الجملة. أخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن أبي يزيد المديني قال: كان أبو أيوب الأنصاري والمقداد بن الأسود يقولان: أمرنا أن ننفر على كل حال ويتأولان

İşte bu makamda zikrettiğimiz sözlerin her tarafını etraflıca kavrayan kimse, onun: 'Eğer bunun ötesinde bir şey varsa bize açıklayın da üzerine konuşalım' sözünün sırf cehaletten veya inattan kaynaklandığını anlar. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } [er-Ra'd: 33] “Allah kimi saptırırsa, artık ona doğru yolu gösterecek kimse yoktur.” Özetle Şia, bu ayetin Sıddîk'ın radıyallâhu anh faziletine olan delaletini inkâr etme hususunda söz birliği etmiştir; fakat Allah Teâlâ, inkâr edenlerin sözünü en aşağı, Kendi sözünü ise en yüce kılmaktan başkasına razı olmaz. { انْفِرُوا } “Savaşa çıkın”; savaşa çıkmayı terk etmeyi kınadıktan ve bu husustaki gevşekliği reddettikten sonra savaşa çıkma emrinin pekiştirilmesidir. Subhânehu'nun: { خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak” kavli, muhatapların zamirinden haldir; yani genel anlamda imkân ve güç yetirme bulunduktan sonra, sebeplerin elvermesi veya elvermemesi dairesine giren sağlık ve hastalık, zenginlik ve fakirlik, çoluk çocuğun azlığı ve çokluğu, yaşlılık ve gençlik, şişmanlık ve zayıflık gibi herhangi bir sebepten hâsıl olan kolaylık veya zorluk her ne hal olursa olsun demektir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Yezîd el-Medînî'den tahriç etmişlerdir ki şöyle dedi: Ebû Eyyûb el-Ensârî ve Mikdâd b. el-Esved: 'Her halükârda savaşa çıkmakla emrolunduk' derler ve

الآية. وأخرجا عن مجاهد قال: قالوا إن فينا الثقيل وذا الحاجة والصنعة والشغل والمنتشر به أمره فأنزل الله تعالى انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا وأبى أن يعذرهم دون أن ينفروا خفافا وثقالا وعلى ما كان منهم، فما روي في تفسيرهما من قولهم: خفافا من السلاح وثقالا منه أو ركبانا ومشاة أو شبانا وشيوخا أو أصحاء ومراضا إلى غير ذلك ليس تخصيصا للأمرين المتقابلين بالإرادة من غير مقارنة للباقي.

bu ayeti tevil ederlerdi. İkisi Mücâhid'den tahriç etmişlerdir ki şöyle dedi: «Dediler ki: 'İçimizde ağır olan, ihtiyacı, zanaatı, meşguliyeti ve işi dağınık olan kimseler var.' Bunun üzerine Allah Teâlâ: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } ayetini indirdi ve gerek hafif gerek ağır olarak ve içinde bulundukları her hal üzere savaşa çıkmadıkça onları mazur saymayı kabul etmedi.» Bu iki kelimenin tefsirinde rivayet edilen 'silahça hafif ve silahça ağır', 'süvari ve yaya', 'gençler ve yaşlılar', 'sağlamlar ve hastalar' ve benzeri sözler, diğerlerini dışarıda bırakarak zıt iki durumu kastetmeye mahsus değildir.

وعن ابن أم مكتوم أنه قال لرسول الله ﷺ: أعليّ أن أنفر؟ قال: نعم.

İbn Ümmi Mektûm'dan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Benim de savaşa çıkmam gerekir mi?' dedi. Resûlullah: 'Evet' buyurdu.

حتى نزل لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ [الفتح: ١٧] وأخرج ابن أبي حاتم. وغيره عن السدي قال: لما نزلت هذه الآية اشتد على الناس شأنها فنسخها الله تعالى فقال: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى [التوبة: ٩١] الآية.

Nihayet: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } [el-Feth: 17] “Köre bir sorumluluk yoktur” ayeti indi. İbn Ebî Hâtim ve başkaları Süddî'den şöyle tahriç etmişlerdir: «Bu ayet indiğinde durum insanlara ağır geldi; bunun üzerine Allah Teâlâ onu nesh edip: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } [et-Tevbe: 91] “Zayıflara ve hastalara bir sorumluluk yoktur...” ayetini buyurdu.»

وقيل: إنها منسوخة بقوله تعالى: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التوبة: ١٢٢] وهو خلاف الظاهر، ويفهم من بعض الروايات أن لا نسخ فقد أخرج ابن جرير والطبراني والحاكم وصححه عن أبي راشد قال: رأيت المقداد فارس رسول الله ﷺ بحمص يريد الغزو فقلت: لقد أعذر الله تعالى إليك قال: أبت علينا سورة البحوث يعني هذه الآية منها.

Onun Teâlâ'nın: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } [et-Tevbe: 122] “Müminlerin hepsinin toptan savaşa çıkmaları gerekmez” kavliyle nesh edildiği de söylenmiştir ki bu zâhire aykırıdır. Bazı rivayetlerden neshin olmadığı anlaşılmaktadır; nitekim İbn Cerîr, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Râşid'den tahriç etmişlerdir ki şöyle dedi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem süvarisi Mikdâd'ı Humus'ta gazaya çıkmak isterken gördüm ve: 'Allah Teâlâ seni mazur kılmıştır' dedim. Dedi ki: 'Buhûs sûresi [Tevbe sûresi], yani bu sûredeki şu ayet bize engel oldu.'

وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي بما أمكن لكم منهما كليهما أو أحدهما والجهاد بالمال إنفاقه على السلاح وتزويد الغزاة ونحو ذلك ذلِكُمْ أي ما ذكر من النفير والجهاد، وما فيه من معنى البعد لما مر غير مرة خَيْرٌ عظيم في نفسه لَكُمْ في الدنيا أو في الآخرة أو فيهما، ويجوز أن يكون المراد خير لكم مما يبتغى بتركه من الراحة والدعة وسعة العيش والتمتع بالأموال والأولاد.

{ وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve Allah yolunda mallarınızla, canlarınızla cihad edin”; yani bu ikisinden gücünüzün yettiği kadarıyla, ikisiyle birden veya biriyle [cihad edin]. Malla cihad; onu silaha, gazilerin azığına ve benzeri şeylere harcamaktır. { ذلِكُمْ } “İşte bu”; yani zikredilen savaşa çıkma ve cihad. Bundaki uzaklık manası defalarca geçtiği üzere [şânının yüceliği içindir]. { خَيْرٌ } “Hayırlıdır”; bizzat kendisinde büyük [bir hayırdır]. { لَكُمْ } “Sizin için”; dünyada veya ahirette ya da her ikisinde. Muradın, [cihadı] terk etmekle hedeflenen rahatlık, huzur, geçim genişliği, mallar ve evlatlarla zevklenmekten sizin için daha hayırlı olması da caizdir.

إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أي إن كنتم تعلمون الخير علمتم أنه خير أو إن كنتم تعلمون أنه خير إذ لا احتمال لغير الصدق في إخباره تعالى فبادروا إليه، فجواب إن مقدر. وعلم اما متعدية لواحد بمعنى عرف تقليلا للتقدير أو متعدية لاثنين على بابها هذا.

{ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz”; yani eğer hayrı bilirseniz onun hayırlı olduğunu bilirsiniz; ya da Allah Teâlâ'nın haber vermesinde doğruluktan başka bir ihtimal olmadığı için onun hayırlı olduğunu bilirseniz hemen ona koşarsınız. 'İn' şart edatının cevabı takdir edilmiştir. 'Alime' fiili takdiri azaltmak için 'arafe' anlamında tek mef'ûle müteaddi olabilir veya kendi asıl kaidesi üzere iki mef'ûle müteaddi olur.

«ومن باب الإشارة في الآيات» أن قوله سبحانه لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ إلخ إشارة إلى أنه لا ينبغي للعبد أن يحتجب بشيء عن مشاهدة الله تعالى والتوكل عليه ومن احتجب بشيء وكل إليه، ومن هنا قالوا: استجلاب النصر في الذلة والافتقار والعجز، ولما رأى سبحانه ندم القوم على عجبهم بكثرتهم ردهم إلى ساعة جوده وألبسهم أنوار قربه وأمدهم بجنوده وإليه الإشارة بقوله تعالى: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ الآية، وكانت سكينته ﵊ كما قال بعض العارفين- من مشاهدة الذات وسكينة المؤمنين من معاينة الصفات، ولهم في تعريف السكينة عبارات كثيرة متقاربة المعنى فقيل: هي استحكام القلب عند جريان حكم الرب بنعت الطمأنينة بخمود آثار البشرية بالكلية والرضا بالبادي من الغيب من غير معارضة واختيار، وقيل: هي القرار على بساط الشهود وبشواهد الصحو والتأدب بإقامة صفاء العبودية من غير لحوق مشقة ولا تحرك عرق بمعارضة حكم، وقيل: هي المقام مع الله تعالى بفناء الحظوظ. والجنود روادف آثار قوة تجلي الحق سبحانه، ويقال: هي وفود اليقين وزوائد الاستبصار.

«Ayetlerdeki İşârî Yönlerden»: Subhânehu'nun: { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } ilâh... kavli, kulun Allah Teâlâ'yı müşahede etmekten ve O'na tevekkül etmekten hiçbir şey ile perdelenmemesi gerektiğine işarettir. Kim bir şey ile perdelenirse ona havale edilir. Bundan ötürü: 'Yardımı celbetmek zillet, ihtiyaç hissetme ve acziyettedir' demişlerdir. Subhânehu, kavmin çokluklarıyla övünmelerinden ötürü duydukları pişmanlığı görünce onları cömertliğinin genişliğine döndürdü, üzerlerine yakınlığının nurlarını giydirdi ve onları ordularıyla destekledi. Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } ayeti buna işarettir. Âriflerden bazısının dediği gibi, onun aleyhisselâm sekineti zâtın müşahedesinden, müminlerin sekineti ise sıfatların müşahedesindendir. Âriflerin sekine tarifinde manası birbirine yakın birçok ifadeleri vardır. Şöyle denilmiştir: Sekine, beşeriyet izlerinin tamamen sönmesiyle itminan vasfı üzere Rabbin hükmü cereyan ederken kalbin sebat bulması ve itiraz ile tercih olmaksızın gaybdan açığa çıkana rıza göstermektir. Şöyle de denilmiştir: O, meşakkat erişmeksizin ve hükme itirazla hiçbir damar kıpırdamaksızın kulluğun saflığını ikame ederek uyanıklık şahitleriyle ve müşahede yaygısında karar kılmaktır. Şöyle de denilmiştir: O, nefsin hazlarının fenâ bulmasıyla Allah Teâlâ ile beraber bulunma makamıdır. Ordular ise, Hakk Subhânehu'nun tecellisinin kuvvetinin izlerinin ardıllarıdır. 'Onlar yakîn kafileleri ve basiret fazlalıklarıdır' da denilmiştir.

والإشارة في قوله تعالى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ إلخ إلى أن من تدنس بالميل إلى السوي وأشرك بعبادة الهوى لا يصلح للحضرة وهل يصلح لبساط القدس إلا المقدس. وذكر أبو صالح حمدون أن المشرك في عمله من يحسن ظاهره لملاقاة الناس ومخالطتهم ويظهر للخلق أحسن ما عنده وينظر إلى نفسه بعين الرضا عنه وينجس باطنه بنحو الرياء والسمعة والعجب والحقد ونحو ذلك فالحرم الإلهي حرام على هذا وهيهات هيهات أن يلج الملكوت أو يلج الجمل في سم الخياط، وقال بعض العارفين: من فقد طهارة الاسرار بماء التوحيد وبقي في قاذورات الظنون والأوهام فذلك هو المشرك وهو ممنوع عن قربان المساجد التي هي مشاهد القرب. وفي الآية إشارة إلى منع

Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } ilâh... kavlindeki işaret şudur: Başkasına meyletmekle kirlenen ve hevasına kulluk ederek şirk koşan kimse ilâhî huzura layık olamaz; kutsiyet yaygısına mukaddes olandan başkası yakışır mı? Ebû Sâlih Hamdûn şöyle zikretmiştir: Amelinde müşrik olan kimse, insanlarla karşılaşmak ve onlarla karışmak için zâhirini güzelleştiren, mahlûkata yanındaki en güzel şeyleri sergileyen, nefsine ondan razı bir gözle bakan ve bâtınını riya, şöhret arzusu, kendini beğenme, kin ve benzeri şeylerle necis kılan kimsedir. İlâhî Harem böyle bir kimseye haramdır; onun melekûta girmesi, devenin iğne deliğinden geçmesi gibi ne kadar da uzaktır! Âriflerden bazıları şöyle demiştir: Tevhid suyu ile sırlarının temizliğini kaybeden ve zanlar ile vehimlerin pislikleri içinde kalan kimse işte müşriktir; o, yakınlık meşhedleri olan mescidlere yaklaşmaktan menedilmiştir. Ayette

الاختلاط مع المشركين، وقاس الصوفية أهل الدنيا بهم، ومن هنا قال الجنيد: الصوفية أهل غيب لا يدخل فيهم غيرهم. وقال بعضهم: من بقي في قلبه نظر إلى غير خالقه لا يجوز أن يجوز أن يدنو إلى مجالس الأولياء غير مستشف بهم فإن صحبته تشوش خواطرهم وينجس بنفسه أنفاسهم، وصحبة المنكر على أولياء الله تعالى تورث فتقا يصعب على الخياط رتقه وتؤثر خرقا يعيي الواعظ رقعه، ومن الغريب ما يحكى أن الجنيد قدس سره جلس يوما مع خاصة أصحابه وقد أغلق باب المجلس حذرا من الأغيار وشرعوا يذكرون الله تعالى فلم يتم لهم الحضور ولا فتح لهم باب التجلي الذي يعهدونه عند الذكر فتعجبوا من ذلك فقال الجنيد. هل معكم منكر حرمنا بسببه؟ فقالوا: لا. ثم اجتهدوا في معرفة المانع فلم يجدوا إلا نعلا لمنكر فقال الجنيد: من هنا أوتينا، فانظر يرحمك الله تعالى إذا كان هذا حال نعل المنكر فما ظنك به إذا حضر بلحيته؟. ثم إنه سبحانه ذم أهل الكتابين بالاحتجاب عن رؤية الحق سبحانه حيث قال جل شأنه:

müşriklerle karışmanın yasaklanmasına işaret vardır. Sûfîler dünya ehlini onlara kıyas etmişlerdir; bundan dolayı Cüneyd: 'Sûfîler gayb ehlidir, aralarına başkaları giremez' demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Kalbinde Yaratıcısından başkasına bakış kalan kimsenin, onlardan şifa talep etmeksizin evliya meclislerine yaklaşması caiz değildir; zira onun arkadaşlığı onların kalplerini bulandırır ve nefsiyle onların nefeslerini kirletir. Allah Teâlâ'nın evliyasına itiraz edenin arkadaşlığı, terzinin dikmekte zorlanacağı bir yırtık bırakır ve vaizin yamamakta aciz kalacağı bir delik açar. Anlatılan garip hadiselerdendir ki: Cüneyd -kaddesallâhu sırrah- bir gün yabancılardan sakınarak meclisin kapısını kilitleyip seçkin ashabıyla oturdu ve Allah Teâlâ'yı zikretmeye başladılar. Fakat zikir esnasında her zaman buldukları huzur tam hâsıl olmadı ve kendilerine alışageldikleri tecelli kapısı açılmadı. Buna hayret ettiler. Cüneyd: 'Aranızda sebebiyle mahrum kaldığımız bir münkir mi var?' dedi. 'Hayır' dediler. Sonra engelin ne olduğunu anlamak için araştırdılar ve bir münkire ait nalından başka bir şey bulamadılar. Bunun üzerine Cüneyd: 'Bize zarar işte buradan geldi' dedi. Allah Teâlâ sana rahmet eylesin, bak! Bir münkirin nalının durumu böyle olursa, sakalıyla bizzat hazır bulunduğunda halinin ne olacağını var sen düşün! Sonra Subhânehu, iki Kitap ehlini Hakk Subhânehu'yu görmekten perdelenmekle kınamış ve şânı yüce olan şöyle buyurmuştur:

اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وفيه إشارة إلى ذم التقليد الصرف وذم البخلاء بقوله سبحانه:

{ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edindiler”. Bunda sırf taklidin kınanmasına işaret vardır. Subhânehu şu kavliyle de cimrileri yermiştir:

وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ الآية، ولعمري إنهم أحقاء بالذم، وقد قال بعضهم: من بخل بالقليل من ملكه فقد سد على نفسه باب نجاته وفتح عليها طريق هلاكه.

{ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altını ve gümüşü yığanlar...” ayeti. Ömrüme yemin olsun ki onlar yerilmeye layıktırlar. Bazıları şöyle demiştir: Mülkünün az bir kısmında cimrilik eden kimse, kendi nefsine kurtuluş kapısını kapatmış ve helâk yolunu açmıştır.

ولا يخفى أن جمع المال وكنزه وعدم الانفاق لا يكون إلا لاستحكام رذيلة الشح وكل رذيلة كية يعذب بها صاحبها في الآخرة ويخزى بها في الدنيا. ولما كانت مادة رسوخ تلك الرذيلة واستحكامها هي ذلك المال كان هو الذي يحمى عليه في نار جهنم الطبيعة وهاوية الهوى فيكوى صاحبه به، وخصت هذه الأعضاء لأن الشح مركوز في النفس والنفس تغلب القلب من هذه الجهات لا من جهة العلو التي هي جهة استيلاء الروح وممد الحقائق والأنوار ولا من جهة السفلى التي هي جهة الطبيعة الجسمانية لعدم تمكن الطبيعة من ذلك فبقيت سائر الجهات فيؤذى بذلك من الجهات الأربع ويعذب، وهذا كما تراه يعاب في الدنيا ويخزى من هذه الجهات فيواجه بالذم جهرا فيفضح أو يسار في جنبه أو يغتاب من وراء ظهره قاله بعض العارفين. ولهم في قوله سبحانه: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً تأويل بعيد يطل من محله، وقوله سبحانه: إِلَّا تَنْصُرُوهُ إلخ عتاب للمتثاقلين أو لأهل الأرض كافة وارشاد إلى أنه ﵊ مستغن بنصرة الله عن نصرة المخلوقين. وفيه إشارة إلى رتبة الصديق رضي الله تعالى عنه فقد انفرد برسول الله ﷺ انفراده ﵊ بربه سبحانه في مقام قاب قوسين، ومعنى إِنَّ اللَّهَ مَعَنا على ما قال ابن عطاء إنه معنا في الأزل حيث وصل بيننا بوصلة الصحبة وأثر هذه المعية قد ظهر في الدنيا والآخر فلم يفارقه حيا ولا ميتا، وقيل: معنا بظهور عنايته ومشاهدته وقربه الذي لا يكيف، ولله تعالى در من قال:

Gizli değildir ki malı toplayıp yığmak ve infak etmemek, ancak cimrilik rezilliğinin kökleşmesinden ileri gelir; her rezillik ise ahirette sahibine azap edilecek ve dünyada onunla rezil olunacak bir dağlama izidir. Bu rezilliğin kökleşip yerleşmesinin maddesi o mal olduğu için, tabiat cehenneminin ateşinde ve heva çukurunda kızdırılacak ve sahibi onunla dağlanacak olan bizzat o maldır. Bu uzuvlar ise şu sebeple tahsis edilmiştir: Çünkü cimrilik nefiste yerleşmiştir; nefis ise kalbe, ruhun istila ciheti ve hakikatler ile nurların membaı olan üst yönden veya cismanî tabiatın gücü yetmemesinden ötürü alt yönden değil, işte bu yönlerden galip gelir. Geriye kalan yönlerden olduğu için, dört cihetten bununla eziyet görür ve azap edilir. Bu durum gördüğün üzere dünyada da kınanır ve bu cihetlerden rezil edilir; ya yüzüne karşı açıkça yerilerek rezil edilir ya böğründen fısıldaşılır ya da arkasından gıybeti yapılır. Bunu âriflerden bazıları söylemiştir. Subhânehu'nun: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً } kavlinde ise âriflerin yerinden uzak, zorlama bir tevili vardır. Subhânehu'nun: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } ilâh... kavli ise, ağır davrananlara veya bütün yeryüzü halkına bir sitemdir ve [Resûlullah'ın] aleyhisselâm mahlûkâtın yardımından müstağni olup Allah'ın yardımıyla yetindiğine bir irşaddır. Bunda Sıddîk'ın radıyallâhu anh mertebesine de bir işaret vardır; zira o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile baş başa kalmıştır, tıpkı [Resûlullah'ın] aleyhisselâm Kābe Kavseyn makamında Rabbi Subhânehu ile baş başa kaldığı gibi. İbn Atâ'nın dediğine göre { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } ifadesinin anlamı şudur: 'O, ezelde aramızda arkadaşlık bağı kurduğunda bizimle beraberdi; bu beraberliğin eseri dünyada ve ahirette ortaya çıkmıştır, dolayısıyla diri iken de ölü iken de ondan ayrılmamıştır.' Şöyle de denilmiştir: 'O'nun inayetinin, müşahedesinin ve keyfiyetsiz yakınlığının zuhuruyla bizimle beraberdir.' Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

يا طالب الله في العرش الرفيع به ... لا تطلب العرش إن المجد للغار

«Ey yüce Arş'ta Allah'ı arayan kişi... Arş'ı arama; zira şeref ve yücelik mağaraya aittir!»

ولا يخفى ما بين قول النبي ﷺ: إِنَّ اللَّهَ مَعَنا وقول موسى ﵇: إِنَّ مَعِي رَبِّي [الشعراء: ٦٢] من الفرق الظاهر لأرباب الأذواق حيث قدم نبينا ﷺ اسمه تعالى عليه وعكس موسى ﵇، وأتى ﷺ بالاسم الجامع وأتى الكليم باسم الرب، وأتى ﵊ بنا- في مَعَنا وأتى موسى ﵇ بياء المتكلم لأن نبينا ﷺ على خلق لم يكن عليه موسى ﵊. والضمير في قوله تعالى: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ إن كان للصاحب فالأمر ظاهر وإن كان للنبي ﵊ فيقال: في ذلك إشارة إلى مقام الفناء في الشيخ إذ ذاك.

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } sözü ile Mûsâ'nın aleyhisselâm: { إِنَّ مَعِي رَبِّي } [eş-Şuarâ: 62] “Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir” sözü arasında zevk erbabı için apaçık olan fark gizli değildir. Zira Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın ismini kendinden öne geçirmiş, Mûsâ aleyhisselâm ise tersini yapmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem toplayıcı isim olan 'Allah' lafzını getirmiş, Kelîmullah ise 'Rab' ismini getirmiştir. [Peygamberimiz] aleyhisselâm { مَعَنا } ifadesinde 'nâ' (biz) zamirini getirmiş, Mûsâ aleyhisselâm ise mütekellim 'yâ'sını getirmiştir; çünkü Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem Mûsâ'nın aleyhisselâm bulunmadığı bir ahlâk üzereydi. Teâlâ'nın: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } kavlindeki zamir eğer arkadaşa ait ise durum açıktır. Eğer Peygamber'e aleyhisselâm ait ise şöyle denilir: Bunda o vakitte şeyhte fenâ makamına bir işaret vardır.

وقال بعض الأكابر: أنزلت السكينة عليه ﵊ لتسكين قلب الصديق رضي الله تعالى عنه وإذهاب الحزن عنه بطريق الانعكاس والاشراق ولو أنزلت على الصديق بغير واسطة لذاب لها ولعظمها فكأنه قيل: أنزل

Büyüklerden bazıları şöyle demiştir: Sekine, Sıddîk'ın radıyallâhu anh kalbini teskin etmek ve yansıma ile aydınlanma yoluyla hüznü ondan gidermek için ona aleyhisselâm indirilmiştir. Eğer sekine Sıddîk'a vasıtasız indirilseydi, onun heybetinden ve büyüklüğünden erirdi. Sanki şöyle denilmiştir: 'Allah,

سكينة صاحبه عليه. انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا أي انفروا إلى طاعة مولاكم خفافا بالأرواح ثقالا بالقلوب، أو خفافا بالقلوب وثقالا بالأجسام بأن يطيعوه بالأعمال القلبية والقالبية، أو خفافا بأنوار المودة وثقالا بأمانات المعرفة، أو خفافا بالبسط وثقالا بالقبض، وقيل: خفافا بالطاعة وثقالا عن المخالفة. وقيل غير ذلك وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ بأن تنفقوها للفقراء وَأَنْفُسِكُمْ بأن تجودوا بها لله تعالى ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ في الدارين إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ذلك والله تعالى الموفق للرشاد. لَوْ كانَ أي ما دعوا إليه كما يدل عليه ما تقدم عَرَضاً قَرِيباً أي غنما سهل المأخذ قريب المنال، وأصل العرض ما عرض لك من منافع الدنيا ومتاعها.

arkadaşının sekinetini onun üzerine indirdi.' { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın”; yani Mevlânızın itaatine ruhlarla hafif, kalplerle ağır olarak veya kalplerle hafif, bedenlerle ağır olarak çıkın ki kalbî ve bedenî amellerle O'na itaat etmiş olasınız; ya da muhabbet nurlarıyla hafif, marifet emanetleriyle ağır olarak; ya da bast (ferahlık) haliyle hafif, kabz (darlık) haliyle ağır olarak çıkın. 'İtaat ile hafif, muhalefetten ağır olarak' da denilmiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ } “Mallarınızla cihad edin”; onları fakirlere infak ederek, { وَأَنْفُسِكُمْ } “ve canlarınızla [cihad edin]”; onları Allah Teâlâ yolunda cömertçe feda ederek. { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır”; her iki cihanda. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bunu bilirseniz”. Doğru yola muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. { لَوْ كانَ } “Eğer olsaydı”; yani daha önce geçenlerin delalet ettiği üzere davet edildikleri şey. { عَرَضاً قَرِيباً } “Yakın bir menfaat”; yani elde edilmesi kolay, ulaşılması yakın bir ganimet [olsaydı]. Araz'ın aslı, sana arız olan dünya menfaatleri ve metâıdır.

وفي الحديث «الدنيا عرض حاضر يأكل منه البر والفاجر»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Dünya peşin bir metâdır; iyisi de kötüsü de ondan yer.»

وَسَفَراً قاصِداً أي متوسطا بين القرب والبعد وهو من باب تامر ولابن لَاتَّبَعُوكَ أي لوافقوك في النفير طمعا في الفوز بالغنيمة، وهذا شروع في تعديد ما صدر عنهم من الهنات قولا وفعلا وبيان قصور همهم وما هم عليه من غير ذلك، وقيل: هو تقرير لكونهم متثاقلين مائلين إلى الإقامة بأرضهم، وتعليق الاتباع بكلا الأمرين يدل على عدم تحققه عند توسط السفر فقط وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ أي المسافة التي تقطع بمشقة. وقرأ عيسى بن عمر «بعدت» بكسر العين «والشّقة» بكسر الشين، وبعد يبعد كعلم يعلم لغة واختص ببعد الموت غالبا، وجاء لا تبعد للتفجع والتحسر في المصائب كما قال:

{ وَسَفَراً قاصِداً } “Ve orta bir yolculuk [olsaydı]”; yani yakınlık ile uzaklık arasında orta [bir yolculuk olsaydı]. Bu, 'tâmir' ve 'lâbin' babındandır. { لَاتَّبَعُوكَ } “Elbette senin peşinden gelirlerdi”; yani ganimete kavuşma tamahıyla savaşa çıkmakta sana uyarlardı. Bu, söz ve fiil olarak onlardan sâdır olan kusurları saymaya, himmetlerinin düşüklüğünü ve içinde bulundukları diğer halleri beyan etmeye bir giriştir. Bunun onların ağır davranan ve memleketlerinde kalmaya meyleden kimseler olduklarını teyit ettiği de söylenmiştir. Tabi olmanın her iki şarta birden bağlanması, sadece yolculuğun orta halli olması durumunda bile bunun gerçekleşmeyeceğine delalet eder. { وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ } “Fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi”; yani güçlükle aşılan mesafe. Îsâ b. Ömer, ayndaki kesre ile «بعدت» ve şındaki kesre ile «والشّقة» şeklinde okumuştur. 'Ba'ude-yeb'udu' fiili, 'alime-ya'lemu' gibi bir lügattir ve çoğunlukla ölümün uzaklığına tahsis edilmiştir. Musibetlerde elem ve hasret bildirmek için şairin dediği gibi 'lâ teb'ad' (uzak olma) ifadesi kullanılmıştır:

لا يبعد الله إخوانا لنا ذهبوا ... أفناهم حدثان الدهر والأبد

«Allah uzak etmesin çekip giden kardeşlerimizi... Onları zamanın ve ebedin hadiseleri yok etti!»

وَسَيَحْلِفُونَ أي المتخلفون عن الغزو بِاللَّهِ متعلق بسيحلفون، وجور أن يكون من جملة كلامهم ولا بد من تقدير القول في الوجهين أي سيحلفون عند رجوعك من غزوة تبوك بالله قائلين لَوِ اسْتَطَعْنا أو سيحلفون قائلين بالله لو استطعنا إلخ، وقيل: لا حاجة إلى تقدير القول لأن الحلف من جنس القول وهو أحد المذهبين المشهورين، والمعنى لو كان لنا استطاعة من جهة العدة أو من جهة الصحة أو من جهتيهما معا حسبما عنّ لهم من التعلل والكذب لَخَرَجْنا مَعَكُمْ لما دعوتمونا إليه وهذا جواب القسم وجواب لو محذوف على قاعدة اجتماع القسم والشرط إذا تقدم القسم وهو اختيار ابن عصفور، واختار ابن مالك أنه جواب لَوْ ولو جوابها جواب القسم، وقيل: إنه ساد مسد جوابي القسم والشرط جميعا، والقسم على الاحتمال الأول ظاهر وأما على الثاني فلأن لَوِ اسْتَطَعْنا في قوة بالله لو استطعنا لأنه بيان لسيحلفون بالله وتصديق له كما قيل.

{ وَسَيَحْلِفُونَ } “Ve yemin edecekler”; yani gazadan geri kalanlar. { بِاللَّهِ } “Allah'a”; 'seyahlifûne' fiiline müteallıktır. Onların sözlerinin bir parçası olması da caizdir; her iki vecihte de 'kavl' takdiri zorunludur. Yani 'Tebük gazvesinden döndüğünde { لَوِ اسْتَطَعْنا } diyerek Allah'a yemin edecekler' veya 'Allah'a yemin olsun ki eğer gücümüz yetseydi... diyerek yemin edecekler' demektir. Yemin söz cinsinden olduğu için 'kavl' takdirine gerek olmadığı da söylenmiştir ki meşhur iki mezhepten biri budur. Anlamı şudur: Uydurdukları mazeret ve yalan uyarınca 'Eğer teçhizat cihetinden veya sıhhat cihetinden yahut her iki cihetten de gücümüz yetseydi, { لَخَرَجْنا مَعَكُمْ } bizi davet ettiğiniz şeye sizinle beraber çıkardık.' Bu, yeminin cevabıdır; kasem ve şart bir arada bulunduğunda kasem öne geçtiğinde uygulanan kural gereğince 'lev' edatının cevabı mahzuftur; bu İbn Usfûr'un tercihidir. İbn Mâlik ise bunun 'lev'in cevabı olduğunu, 'lev'in cevabının ise kasemin cevabı olduğunu tercih etmiştir. Bunun hem kasemin hem de şartın cevabının yerine geçtiği de söylenmiştir. Birinci ihtimale göre kasem açıktır. İkinci ihtimale göre ise { لَوِ اسْتَطَعْنا } ifadesi 'Billâhi levi'steta'nâ' kuvvetindedir; zira denildiği gibi bu, 'seyahlifûne billâh' ifadesinin beyanı ve onun tasdikidir.

واعترض القول الأخير بأنه لم يذهب إليه أحد من أهل العربية. وأجيب بأن مراد القائل أنه لما حذف جواب لَوْ دل عليه جواب القسم جعل كأنه ساد مسد الجوابين. وقرأ الحسن والأعمش «لو استطعنا» بضم الواو تشبيها لها بواو الجمع كما في قوله تعالى: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ [البقرة: ٩٤، الجمعة: ٦] واشْتَرَوُا الضَّلالَةَ [البقرة:

Son görüşe Arap dili ehlinden hiç kimsenin bu görüşe gitmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Söz sahibinin muradı, 'lev'in cevabı hazfedilip kasemin cevabı ona delalet edince, sanki her iki cevabın yerine geçmiş gibi kılındığıdır. Hasan ve A'meş, Teâlâ'nın: { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } [el-Bakara: 94, el-Cum'a: 6] ve { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ } [el-Bakara: 16,

١٦، ١٧٥] وقرىء بالفتح أيضا يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ بايقاعها في العذاب، قيل: وهو بدل من سَيَحْلِفُونَ واعترض بأن الهلاك ليس مرادفا للحلف ولا هو نوع منه، ولا يجوز أن يبدل فعل من فعل إلا أن يكون مرادفا له أو نوعا منه. وأجيب بأن الحلف الكاذب إهلاك للنفس ولذلك

175] kavillerinde olduğu gibi cem 'vav'ına benzeterek «لو استطعنا» ifadesini vav'ın zammesi ile okumuşlardır; fetha ile de okunmuştur. { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini helâk ediyorlar”; kendilerini azaba düşürerek. Bunun { سَيَحْلِفُونَ } ifadesinden bedel olduğu söylenmiştir; ancak helâkin yemin ile eşanlamlı olmadığı ve onun bir türü de olmadığı, bir fiilin başka bir fiilden ancak eşanlamlısı veya bir türü olması halinde bedel yapılabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Yalan yere yemin etmek nefsi helâk etmektir; bundan ötürü

قال ﷺ: «اليمين الفاجرة تدع الديار بلاقع»

[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yalan yere yapılan yemin (yemîn-i fâcire), yurtları ıssız ve harabe bırakır.»

وحاصله أنهما ترادفان ادعاء فيكون بدل كل من كل، وقيل إنه بدل اشتمال إذ الحلف سبب للاهلاك والمسبب يبدل من السبب لاشتماله عليه، وجوز أن يكون حالا من فاعله أي سيحلفون مهلكين أنفسهم، وأن يكون حالا من فاعل لَخَرَجْنا جيء به على طريقة الاخبار عنهم كأنه قيل: نهلك أنفسنا أي لخرجنا مهلكين أنفسنا كما في قولك: حلف ليفعلن مكان لأفعلن ولكن فيه بعد. وجوز أبو البقاء الاستئناف وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ في مضمون الشرطية وفيما ادعوا ضمنا من انتفاء تحقق المقدم حيث كانوا مستطيعين للخروج ولم يخرجوا.

Hülasa, bu ikisi iddiaen eşanlamlı kabul edilir, dolayısıyla mutabık bedel (bedel-i kül minel-kül) olur. Bunun bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir; zira yemin helâkin sebebidir, müsebbeb ise sebebi kapsadığı için ondan bedel yapılabilir. Bunun failden hal olması da caiz görülmüştür; yani 'kendilerini helâk eder oldukları halde yemin edecekler' demektir. Ayrıca 'kendimizi helâk ediyoruz' yani 'kendimizi helâk eder olduğumuz halde elbette çıkardık' denilmiş gibi onlardan bir haber verme üslubuyla getirilerek { لَخَرَجْنا } fiilinin failinden hal olması da caizdir; tıpkı 'kesinlikle yapacağım' yerine 'kesinlikle yapacağına dair yemin etti' sözünde olduğu gibi, ancak bunda bir uzaklık vardır. Ebü'l-Bekā ise istînâf olmasını caiz görmüştür. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilir”; şartın içeriğinde ve çıkmaya güçleri yettiği halde çıkmadıkları için şartın mukaddeminin gerçekleşmediğine dair zımnen iddia ettikleri şeyde [yalancıdırlar].

واستدل بالآية على أن القدرة قبل الفعل عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ أي لأن سبب أذنت لهؤلاء الحالفين المتخلفين في التخلف حين استأذنوا فيه معتذرين بعدم الاستطاعة، وهذا عتاب لطيف من اللطيف الخبير سبحانه لحبيبه ﷺ على ترك الأولى وهو التوقف عن الاذن إلى انجلاء الأمر وانكشاف الحال المشار إليه بقوله سبحانه:

Bu ayetle gücün (kudretin) fiilden önce olduğuna istidlal edilmiştir. { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin”, { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “onlara niçin izin verdin?”; yani güç yetirememeyi mazeret göstererek savaştan geri kalmak için izin istediklerinde, bu yemin eden ve savaştan geri kalan kimselere geri kalmaları için hangi sebepten ötürü izin verdin? Bu, Latîf ve Habîr olan Subhânehu'dan Kendi sevgilisine sallallâhu aleyhi ve sellem, Subhânehu'nun şu kavliyle işaret edilen durumun aydınlanıp açıklığa kavuşmasına kadar izin vermekten geri durmak olan evlâ olanı terk ettiği için yapılmış lütufkâr bir sitemdir:

حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا أي فيما أخبروا به عند الاعتذار من عدم الاستطاعة وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ أي في ذلك، فحتى سواء كانت بمعنى اللام أو إلى متعلقة بما يدل عليه لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ كأنه قيل: لم سارعت إلى الإذن لهم ولم تتوقف حتى ينجلي الأمر كما هو قضية الحزم اللائق بشأنك الرفيع يا سيد أولي العزم.

{ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “Tâ ki doğru söyleyenler sana iyice belli olsun”; yani mazeret beyan ederken güç yetiremediklerine dair verdikleri haberde, { وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } “ve yalancıları bilesin”; yani bu hususta [yalancı olanları bilesin]. 'Hattâ' edatı ister lâm isterse ilâ anlamında olsun, { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } ifadesinin delalet ettiği manaya müteallıktır; sanki şöyle denilmiştir: 'Ey azim sahiplerinin efendisi, senin yüce şânına layık olan tedbirin gerektirdiği üzere iş açıklığa kavuşuncaya kadar durmayıp onlara izin vermede niçin acele ettin?'

ولا يجوز أن تتعلق بالمذكور نفسه مطلقا لاستلزامه أن يكون إذنه ﵊ لهم معللا أو مغيّا بالتبين والعلم ويكون توجه الاستفهام إليه من تلك الحيثية وهو بين الفساد، وكلتا اللامين متعلقة بالاذن وهما مختلفتان معنى فإن الأولى للتعليل والثانية للتبليغ والضمير المجرور لجميع من أشير إليه.

['Hattâ' edatının] bizzat mezkûr ifadeye mutlak olarak taalluk etmesi caiz değildir; zira bu, onun aleyhisselâm onlara izin vermesinin açıklığa kavuşma ve bilme ile gerekçelendirilmiş veya gayelenmiş olmasını ve istifhamın o haysiyetten ona yönelmesini gerektirir ki bu apaçık bâtıldır. Her iki lâm harfi de 'izin' kelimesine müteallıktır ve anlam bakımından birbirinden farklıdır; nitekim birincisi ta'lîl (gerekçe) içindir, ikincisi ise tebliğ içindir. Mecrûr zamir ise kendilerine işaret edilen kimselerin tamamına aittir.