وحشما وفيهم دريد بن الصمة يتيمنون برأيه وأناسا من بني هلال وغيرهم وكانوا أربعة آلاف وكان المسلمون على ما روى الكلبي عشرة آلاف وعلى ما روي عن عطاء ستة عشر ألفا، وقيل: ثمانية آلاف، وصحح أنهم كانوا اثني عشر ألفا العشر الذين حضروا مكة وألفان انضموا إليهم من الطلقاء فلما التقوا قال سلمة بن سلامة أو أبو بكر رضي الله تعالى عنهما: لن نغلب اليوم من قلة إعجابا بكثرتهم، وقيل: إن قائل ذلك رسول الله ﷺ، واستبعد ذلك الإمام لانقطاعه ﷺ عن كل شيء سوى الله ﷿. ويؤيد ذلك ما أخرجه البيهقي في الدلائل عن الربيع أن رجلا قال يوم حنين: لن نغلب من قلة فشق ذلك على رسول الله ﷺ، والظاهر أن هذه الكلمة إذا لم ينضم إليها أمر آخر لا تنافي التوكل على الله تعالى ولا تستلزم الاعتماد على الأسباب، وإنما شقت على رسول الله ﷺ لما انضم إليها من قرائن الأحوال مما يدل على الاعجاب، ولعل القائل أخذها من
ve Cuşem [kabilesi] de vardı. Aralarında, görüşünü uğurlu saydıkları Dureyd b. es-Sımme ile Benî Hilâl'den ve diğer [kabilelerden] insanlar bulunmaktaydı ve dört bin kişiydiler. Müslümanlar ise Kelbî'nin rivayetine göre on bin, Atâ'dan rivayet edildiğine göre on altı bin, bir rivayette sekiz bin kişiydi. Sahih kabul edilen görüşe göre ise on iki bin kişiydiler; on bini Mekke'nin fethinde hazır bulunanlar, iki bini de onlara katılan Tulekâ (Mekke'nin fethinde serbest bırakılanlar) idi. İki ordu karşılaştığında Seleme b. Selâme veya Ebû Bekir radıyallâhu anhümâ çokluklarıyla böbürlenerek: «Bugün azlıktan dolayı asla mağlup olmayız» dedi. Bunu söyleyenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir; ancak İmam [Râzî], onun sallallâhu aleyhi ve sellem Allah azze ve celle'den başka her şeyden bütünüyle kesilmiş olması sebebiyle bunu uzak bir ihtimal görmüştür. Beyhakî'nin ed-Delâil'de Rebî'den rivayet ettiği şu haber de bunu desteklemektedir: Huneyn günü bir adam «Bugün azlıktan ötürü mağlup olmayız» demiş, bu da Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ağır gelmişti. Görünen o ki bu söz, beraberinde başka bir durum bulunmadığı takdirde Allah Teâlâ'ya tevekküle aykırı düşmez ve sebeplere dayanmayı gerektirmez. Ancak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ağır gelmesi, bu söze böbürlenmeye delalet eden hal karinelerinin eşlik etmiş olmasındandır. Muhtemelen sözü söyleyen kişi bunu,
قوله ﵊: «خير الأصحاب أربعة وخير السرايا أربعمائة وخير الجيوش أربعة آلاف ولا يغلب اثنا عشر ألفا من قلة كلمتهم واحدة»
onun aleyhisselâm şu hadisinden almıştır: «Arkadaşların en hayırlısı dörttür, seriyyelerin en hayırlısı dört yüzdür, orduların en hayırlısı dört bindir. Sözleri bir olan on iki bin kişi ise azlıktan ötürü mağlup olmaz.»
لكن صحبها ما صحبها من الاعجاب، ثم إن القوم اقتتلوا قتالا شديدا فأدرك المسلمون إعجابهم، والجمع قد يؤخذ بفعل بعضهم فولوا مدبرين وكان أول من انهزم الطلقاء مكرا منهم وكان ذلك سببا لوقوع الخلل وهزيمة غيرهم،
Fakat [bu söze] birtakım böbürlenmeler eşlik etmiştir. Sonra iki taraf şiddetli bir çatışmaya girdi ve müslümanlar böbürlenmelerinin karşılığını buldular; nitekim topluluk bazen içlerinden bazılarının fiili yüzünden cezalandırılabilir. Böylece arkalarını dönüp kaçtılar. Hile maksadıyla ilk hezimete uğrayıp kaçanlar Tulekâ oldu ve bu da düzenin bozulmasına ve diğerlerinin de hezimete uğramasına sebep teşkil etti.
وقيل: إنهم حملوا أولا على المشركين فهزموهم فأقبلوا على الغنائم فتراجعوا عليهم فكان ما كان والنبي ﷺ على بغلته الشهباء تزول الجبال ولا يزول ومعه العباس وابن عمه أبو سفيان بن الحارث وابنه جعفر وعلي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه وربيعة بن الحارث والفضل بن العباس وأسامة بن زيد وأيمن بن عبيد وقتل رضي الله تعالى عنه بين يديه ﵊ وهؤلاء من أهل بيته.
Bir rivayette ise şöyle denilmiştir: Onlar önce müşriklerin üzerine hücum edip onları bozguna uğrattılar, ardından ganimetlerin üzerine üşüştüler; bunun üzerine [müşrikler] onların üzerine geri döndüler ve olanlar oldu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise kırçıl katırının üzerindeydi; dağlar yerinden oynar o yerinden oynamazdı. Yanında Abbâs, amcasının oğlu Ebû Süfyân b. el-Hâris, onun oğlu Ca'fer, Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh, Rebîa b. el-Hâris, el-Fadl b. Abbâs, Üsâme b. Zeyd ve Eymen b. Ubeyd vardı. [Eymen] radıyallâhu teâlâ anh onun aleyhisselâm önünde şehit edildi; bunlar onun Ehl-i Beyt'indendi.
وثبت معه أبو بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما فكانوا عشرة رجال، ولذا قال العباس رضي الله تعالى عنه.
Onunla birlikte Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ da sebat gösterdiler; böylece on kişi oldular. Bu yüzden Abbâs radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir:
نصرنا رسول الله في الحرب تسعة ... وقد فر من قد فر منهم وأقشعوا
«Savaşta dokuz kişi olarak Resûlullah'a yardım ettik, onlardan kaçanlar kaçıp dağılmışken,
وعاشرنا لاقى الحمام بنفسه ... بما مسه في الله لا يتوجع
Onuncumuz ise canıyla ölüme kavuştu, Allah yolunda başına gelenlerden ötürü sızlanmaksızın.»
وقد ظهر منه ﷺ من الشجاعة في تلك الوقعة ما أبهر العقول وقطع لأجله أصحابه رضي الله تعالى عنهم بأنه ﵊ أشجع الناس، وكان يقول إذ ذاك غير مكترث بأعداء الله تعالى:
O savaşta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem akılları hayrete düşüren bir cesaret ortaya çıktı; bu sebeple ashabı radıyallâhu teâlâ anhüm onun aleyhisselâm insanların en cesuru olduğuna kesin olarak hükmetti. O sırada Allah Teâlâ'nın düşmanlarına hiç aldırış etmeksizin şöyle diyordu:
أنا النبي لا كذب ... أنا ابن عبد المطلب
«Ben Peygamberim, yalan yok! Ben Abdülmuttalib'in oğluyum!»
واختار ركوب البغلة إظهارا لثباته الذي لا ينكره إلا الحمار وإنه ﵊ لم يخطر بباله مفارقة
Ancak bir ahmaktan başkasının inkâr edemeyeceği sebatını göstermek ve aklından asla savaştan
القتال فقال للعباس وكان صيّتا: «صح بالناس» فناد يا عباد الله، يا أصحاب الشجرة، يا أصحاب سورة البقرة، فكروا عنقا واحدا لهم حنين يقولون: لبيك لبيك، ونزلت الملائكة فالتقوا مع المشركين،
kaçmanın geçmediğini belirtmek için katıra binmeyi tercih etti. Gür sesli olan Abbâs'a: «İnsanlara seslen!» buyurdu. O da: «Ey Allah'ın kulları! Ey Ağaç Ashabı (Semure'de biat edenler)! Ey Bakara Suresi'nin Ashabı!» diye seslendi. Bunun üzerine boyun boyuna tek bir vücut halinde, bir özlem ve iniltiyle «Lebbeyk, lebbeyk!» diyerek geri döndüler. Melekler de indi ve müşriklerle çarpıştılar.
فقال ﷺ: «هذا حين حمي الوطيس» ثم أخذ كفّا من تراب فرماهم ثم قال ﷺ: «انهزموا ورب الكعبة» فانهزموا،
Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «İşte şimdi tandır kızıştı (savaş şiddetlendi)» buyurdu; sonra bir avuç toprak alıp onların üzerine fırlattı ve: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki hezimete uğradılar!» buyurdu; nihayet hezimete uğradılar.
وتفصيل القصة على أتم وجه في كتب السير فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ أي لم تنفعكم تلك الكثرة شَيْئاً من النفع في أمر العدو أو لم تعطكم شيئا يدفع حاجتكم وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ أي برحبها وسعتها على أن «ما» مصدرية والباء للملابسة والمصاحبة أي ضاقت مع سعتها عليكم. وفيه استعارة تبعية إما لعدم وجدان مكان يقرون به مطمئنين أو أنهم لا يجلسون في مكان كما لا يجلس في المكان الضيق ثُمَّ وَلَّيْتُمْ أي الكفار ظهوركم على أن ولى متعدية إلى مفعولين كما في قوله سبحانه: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الأنفال: ١٥] ويدل عليه كلام الراغب، وزعم بعضهم أنه لا حاجة إلى تقدير مفعولين لما في القاموس ولى تولية أدبر بل لا وجه له عند بعض وليس بشيء، والاعتماد على كلام الراغب في مثل ذلك أرغب عند المحققين بل قيل: إن كلام القاموس ليس بعمدة في مثله، وقوله تعالى: مُدْبِرِينَ حال مؤكدة وهو من الإدبار بمعنى الذهاب إلى خلف والمراد منهزمين.
Kıssanın en eksiksiz tafsilatı siyer kitaplarındadır. "فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ" yani o çokluk düşman hususunda size "شَيْئاً" hiçbir fayda sağlamadı veya ihtiyacınızı savuşturacak bir şey kazandırmadı. "وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ" yani genişliği ve ferahlığına rağmen; buradaki 'mâ' masdariyyedir, 'bâ' harfi ise mülâbese ve musâhabet (birliktelik) içindir; yani genişliğiyle birlikte yeryüzü size dar geldi. Bunda tebeî bir istiâre vardır; ya huzurla yerleşecekleri bir yer bulamamalarından ya da dar bir yerde oturulamadığı gibi hiçbir yerde durup oturamamalarındandır. "ثُمَّ وَلَّيْتُمْ" yani kâfirlere arkanızı döndünüz; 'vellâ' fiili "فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ" [el-Enfâl: 15] ayetinde olduğu gibi iki mef'ûl alan bir fiildir ve Râgıb'ın sözü de buna delalet etmektedir. Bazıları ise Kāmûs'ta 'vellâ tevliyeten' ifadesinin 'edbera' (arkasını döndü) anlamına gelmesi sebebiyle iki mef'ûl takdirine gerek olmadığını ileri sürmüştür; hatta bazılarına göre bunun hiçbir tutar tarafı yoktur, ancak bu iddia bir hiçtir. Böyle meselelerde Râgıb'ın sözüne itimat etmek muhakkikler nezdinde daha makbuldür; hatta Kāmûs'un sözünün bu gibi yerlerde dayanak teşkil etmeyeceği söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın "مُدْبِرِينَ" kavli ise tekid edici bir haldir; arkaya doğru gitmek manasındaki 'idbâr' kökünden gelir ve murat 'bozguncular olarak kaçanlar'dır.
ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ أي رحمته التي تسكن بها القلوب وتطمئن اطمئنانا كليا مستتبعا للنصر القريب، وأما مطلق السكينة فقد كانت حاصلة له ﷺ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ عطف على رسوله وإعادة الجار للايذان بالتفاوت، والمراد بهم الذين انهزموا، وفيه دلالة على أن الكبيرة لا تنافي الإيمان.
"ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ" yani kalplerin kendisiyle sükûnet bulduğu, yakın bir zaferi beraberinde getiren tam bir güven ve tatmin sağlayan rahmetini indirdi. Mutlak sekinete gelince, o zaten Resûlullah'ta sallallâhu aleyhi ve sellem mevcuttu. "وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ" ifadesi 'alâ Resûlihî' üzerine matuftur; cer harfinin tekrar edilmesi aradaki derece farkını bildirmek içindir. Onlardan maksat ise hezimete uğrayıp kaçanlardır; bunda büyük günahın imana aykırı olmadığına delalet vardır.
وعن الحسن أنهم الذين ثبتوا مع رسول الله ﷺ، وقيل: المراد ما يعم الطائفتين ولا يخلو عن حسن، ولا ضير في تحقق أصل السكينة في الثابتين من قبل، وفسر بعضهم السكينة بالأمان وهو له ﷺ بمعاينة الملائكة ﵈ ولمن معه بظهور علامات ذلك وللمنهزمين بزوال قلقهم واضطرابهم باستحضار إن ما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن أو نحو ذلك، والظاهر أن ثُمَّ في محلها للتراخي بين الانهزام وإنزال السكينة على هذا الوجه.
Hasan[-ı Basrî]'den ise onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sebat edenler olduğu rivayet edilmiştir. Her iki grubu da kapsadığı söylenmiştir ki bu da güzel bir izahtır. Daha önce sebat edenlerde sekinetin aslının bulunmuş olmasında bir sakınca yoktur. Bazıları sekineti 'güven ve emniyet' olarak tefsir etmiştir; bu ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için melekleri aleyhimüsselâm bizzat görmekle, yanındakiler için bunun alametlerinin belirmesiyle, kaçanlar içinse 'Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz' ve benzeri hakikatleri hatırlayarak endişe ve telaşlarının yok olmasıyla gerçekleşmiştir. Zahir olan şudur ki 'sümme' (sonra) edatı, hezimet ile bu şekilde sekinetin indirilmesi arasındaki zamansal gecikmeyi (terâhî) ifade etmek üzere kendi yerindedir.
وقيل: إذا أريد من المؤمنين المنهزمون فهي على محلها، وإن أريد الثابتون يكون التراخي في الاخبار أو باعتبار مجموع هذا الانزال وما عطف عليه، وجعلها للتراخي الرتبي بعيد وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها بأبصاركم كما يرى بعضكم بعضا وهم الملائكة ﵈ على خيول بلق عليهم البياض، وكون المراد لم تروا مثلها قبل ذلك خلاف الظاهر ولم نر في الآثار ما يساعده، واختلف في عددهم فقيل: ثمانية آلاف لقوله تعالى: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ [آل عمران: ١٢٤] مع قوله سبحانه بعد: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ [آل عمران: ١٢٥] وقيل: خمسة آلاف للآية الثانية والثلاثة الأولى داخلة في هذه الخمسة، وقيل: ستة عشر ألفا بعدد العسكرين اثنا عشر ألفا عسكر المسلمين وأربعة آلاف عسكر المشركين، وكذا اختلفوا في أنهم قاتلوا في هذه الوقعة أم لا، والجمهور على أن الملائكة لم يقاتلوا إلا يوم بدر. وإنما نزلوا لتقوية قلوب المؤمنين بإلقاء الخواطر الحسنة وتأييدهم بذلك وإلقاء الرعب في قلوب المشركين. فعن سعيد بن المسيب قال حدثني رجل كان في المشركين يوم حنين قال: لما كشفنا المسلمين جعلنا نسوقهم فلما انتهينا إلى صاحب البغلة الشهباء تلقانا رجال بيض الوجوه فقالوا: شاهت الوجوه ارجعوا فرجعنا فركبوا أكتافنا.
Denilmiştir ki: Müminlerden kastedilen kaçanlar ise edat yerli yerindedir; şayet sebat edenler kastedilmişse gecikme haber vermededir (terâhî-i ihbârî) veya bu indiriliş ile ona matuf olanların toplamı itibarıyladır; edatı rütbece gecikme (terâhî-i rütbî) için saymak ise uzaktır. "وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها" yani birbirinizi gördüğünüz gibi gözlerinizle görmediğiniz ordular indirdi; onlar üzerlerinde beyaz elbiseler bulunan, alaca atlara binmiş meleklerdir aleyhimüsselâm. Bundan muradın 'daha önce benzerini görmediğiniz' şeklinde olması zahire aykırıdır ve rivayetlerde bunu destekleyen bir bilgi görmedik. Sayıları hakkında ihtilaf edilmiştir; Cenâb-ı Hakk'ın: "أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ" [Âl-i İmrân: 124] ayeti ile ardından gelen "يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ" [Âl-i İmrân: 125] ayetine dayanılarak sekiz bin oldukları söylenmiştir. İkinci ayete dayanılarak beş bin oldukları da söylenmiştir ki ilk üç bin bu beş bine dâhildir. İki ordunun toplam sayısı kadar, yani on iki bini müslüman ordusu ve dört bini müşrik ordusu olmak üzere on altı bin oldukları da söylenmiştir. Aynı şekilde bu savaşta savaşıp savaşmadıkları hususunda da ihtilaf edilmiştir; cumhura göre melekler sadece Bedir günü bizzat savaşmışlardır. Buradaki inişleri ise kalplere güzel duygular ilham ederek müminlerin gönüllerini güçlendirmek, onları desteklemek ve müşriklerin kalplerine korku salmak içindir. Nitekim Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Huneyn günü müşriklerin saflarında yer alan bir adam bana anlattı ve dedi ki: «Müslümanları bozguna uğrattığımızda onları önümüze katıp sürüyorduk; kırçıl katırın sahibine ulaştığımızda ak yüzlü adamlar bizi karşıladı ve 'Yüzler çirkinleşsin, geri dönün!' dediler. Biz de geri döndük ve enselerimize bindiler.»
واحتج من قال: إنهم قاتلوا بما
Onların savaştığını söyleyenler ise şu rivayeti delil getirmişlerdir:
روي أن رجلا من المشركين قال لبعض المؤمنين بعد القتال: أين الخيل البلق والرجال عليهم ثياب بيض؟ ما كنا نراهم فيكم إلا كهيئة الشامة وما كان قتلنا إلا بأيديهم فأخبر بذلك رسول الله صلّى الله عليه وسلّم
Müşriklerden bir adam savaştan sonra müminlerden birine: «Alaca atlar ve üzerlerinde beyaz elbiseler olan adamlar nerede? Biz onları aranızda ancak bir ben gibi [az] görüyorduk ve bizim öldürülmemiz ancak onların elleriyle oldu» demiş, bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem haber verilince,
فقال ﵊: «تلك الملائكة»
O aleyhisselâm: «Onlar meleklerdi» buyurmuştur.
وليس له سند يعول عليه وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا بالقتل والأسر والسبي وَذلِكَ أي ما فعل بهم مما ذكر جَزاءُ الْكافِرِينَ لكفرهم في الدنيا ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ التعذيب عَلى مَنْ يَشاءُ أن يتوب عليه منهم لحكمة تقتضيه والمراد يوفقه للإسلام وَاللَّهُ غَفُورٌ يتجاوز عما سلف منهم من الكفر والمعاصي رَحِيمٌ يتفضل عليهم ويثيبهم بلا وجوب عليه سبحانه.
Fakat bu rivayetin güvenilecek bir senedi yoktur. "وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا" öldürmek, esir almak ve köleleştirmek suretiyle, "وَذلِكَ" yani onlara yapılan zikredilen bu muamele, "جَزاءُ الْكافِرِينَ" dünyadaki inkârlarının cezasıdır. "ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ" bu azaptan sonra, "عَلى مَنْ يَشاءُ" gerektiren bir hikmetten ötürü içlerinden tövbe etmesini dilediği kimselere [tövbe nasip eder]; murat, onları İslam'a muvaffak kılmasıdır. "وَاللَّهُ غَفُورٌ" onların geçmişteki küfür ve günahlarını bağışlar, "رَحِيمٌ" Cenâb-ı Hakk'a hiçbir şey vacip olmaksızın onlara lütufta bulunur ve mükâfat verir.
روى البخاري عن المسور بن مخرمة أن أناسا منهم جاؤوا إلى رسول الله ﷺ وبايعوه على الإسلام وقالوا: يا رسول الله أنت خير الناس وأبر الناس وقد سبي أهلونا وأولادنا وأخذت أموالنا، وقد سبي يومئذ ستة آلاف نفس وأخذ من الإبل والغنم ما لا يحصى فقال ﵊: إن عندي ما ترون إن خير القول أصدقه اختاروا إما ذراريكم ونساءكم وإما أموالكم قالوا: ما كنا نعدل بالاحساب شيئا فقام النبي ﷺ فقال: إن هؤلاء جاؤونا مسلمين وإنا خيرناهم بين الذراري والأموال فلم يعدلوا بالاحساب شيئا فمن كان بيده شيء وطابت به نفسه أن يرده فشأنه ومن لا فليعطنا وليكن قرضا علينا حتى نصيب شيئا فنعطيه مكانه قالوا: قد رضينا وسلمنا، فقال ﵊: إنا لا ندري لعل فيكم من لا يرضى فمروا عرفاءكم فليرفعوا ذلك إلينا فرفعت إليه ﷺ العرفاء أنهم قد رضوا
Buhârî, Misver b. Mahreme'den rivayet etmiştir ki: Onlardan bir grup insan Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip İslam üzere ona biat ettiler ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Sen insanların en hayırlısı ve en iyilikseverisin; ailelerimiz ve çocuklarımız esir alındı, mallarımız gasp edildi» dediler. O gün altı bin kişi esir alınmış, sayılamayacak kadar deve ve koyun ganimet olarak alınmıştı. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «Benim yanımda olanı görüyorsunuz; sözün en hayırlısı en doğru olanıdır. Ya çocuklarınızı ve kadınlarınızı ya da mallarınızı tercih edin» buyurdu. Onlar: «Biz soyumuzu hiçbir şeye denk tutmayız» dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp şöyle buyurdu: «Bu kimseler bize müslüman olarak geldiler. Biz de onları çocukları ile malları arasında serbest bıraktık; onlar soylarına hiçbir şeyi denk tutmadılar. Kimin elinde [onlardan] bir şey varsa ve gönül hoşluğuyla onu geri vermek isterse bu onun bileceği iştir. Kim de vermek istemezse onu bize versin; elimize bir şey geçinceye kadar o bizim üzerimize borç olsun ve karşılığını ona verelim.» Onlar: «Razı olduk ve kabul ettik» dediler. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «İçinizden razı olmayanların bulunup bulunmadığını bilemeyiz; temsilcilerinize (urefâ) emredin de durumu bize bildirsinler» buyurdu. Temsilciler de ona sallallâhu aleyhi ve sellem onların razı olduklarını bildirdiler.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ أخبر عنهم بالمصدر للمبالغة كأنهم عين النجاسة، أو المراد ذوو نجس لخبث بواطنهم وفساد عقائدهم أو لأن معهم الشرك الذي هو بمنزلة النجس أو لأنهم لا يتطهرون ولا يغتسلون ولا يجتنبون النجاسات فهي ملابسة لهم، وجوز أن يكون نَجَسٌ صفة مشبهة وإليه ذهب الجوهري، ولا بد حينئذ من تقدير موصوف مفرد لفظا مجموع معنى ليصح الاخبار به عن الجمع أي جنس نجس ونحوه، وتخريج الآية على أحد الأوجه المذكورة هو الذي يقتضيه كلام أكثر الفقهاء حيث ذهبوا إلى أن أعيان المشركين طاهرة ولا فرق بين عبدة الأصنام وغيرهم من أصناف الكفار في ذلك.
"يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ" adeta pisliğin kendisiymiş gibi mübalağa maksadıyla onlar hakkında masdarla haber verilmiştir; yahut içlerinin murdarlığı ve inançlarının bozukluğu sebebiyle veya kendilerinde necis mesabesinde olan şirk bulunduğu ya da temizlenmedikleri, gusletmedikleri ve pisliklerden sakınmadıkları için pislik kendilerine bulaşmış 'pislik sahipleri' kastedilmiştir. 'Neces' kelimesinin sıfat-ı müşebbehe olması da caiz görülmüştür ki el-Cevherî bu görüşe meyletmiştir; bu takdirde lafzan tekil, manen çoğul olan bir mevsuf takdir etmek gerekir ki çoğuldan haber verilmesi sahih olsun; yani 'necis bir cins' ve benzeri takdir edilir. Ayetin zikredilen bu vecihlerden birine göre açıklanması çoğu fıkıhçının benimsediği görüştür; zira onlar müşriklerin bizzat zatlarının (a'yân) temiz olduğuna ve bu hususta putperestler ile diğer kâfir sınıfları arasında hiçbir fark bulunmadığına hükmetmişlerdir.
وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن أعيانهم نجسة كالكلاب والخنازير.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ ise onların zatlarının köpekler ve domuzlar gibi necis olduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج أبو الشيخ وابن مردويه عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: «قال رسول الله ﷺ: من صافح مشركا فليتوضأ أو ليغسل كفيه» .
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin ondan radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Kim bir müşrikle tokalaşırsa abdest alsın veya avuçlarını yıkasın.»
وأخرج ابن مردويه عن هشام بن عروة عن أبيه عن جده قال: «استقبل رسول الله ﷺ جبريل ﵇ فناوله يده فأبى أن يتناولها فقال: يا جبريل ما منعك أن تأخذ بيدي؟ فقال: إنك أخذت بيد يهودي فكرهت أن تمس يدي يدا قد مستها يد كافر فدعا رسول الله ﷺ بماء فتوضأ فناوله يده فتناولها»
İbn Merdûye, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrâîl aleyhisselâm ile karşılaştı ve elini uzattı, fakat o elini tutmaktan kaçındı. Peygamber: 'Ey Cibrîl, elimi tutmaktan seni alıkoyan nedir?' dedi. Cibrîl: 'Sen bir yahudinin elini tuttun; ben de bir kâfirin elinin dokunduğu ele elimin dokunmasını kerih gördüm' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem su istedi, abdest aldı ve elini uzattı, o da elini tuttu.»
وإلى ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما مال الإمام الرازي وهو الذي يقتضيه ظاهر الآية ولا يعدل عنه إلا بدليل منفصل. قيل: وعلى ذلك فلا يحل الشرب من أوانيهم ولا مؤاكلتهم ولا لبس ثيابهم لكن صح عن النبي ﷺ والسلف خلافه، واحتمال كونه قبل نزول الآية فهو منسوخ بعيد، والاحتياط لا يخفى. والاستدلال على طهارتهم بأن أعيانهم لو كانت نجسة ما أمكن بالإيمان طهارتها إذ لا يعقل كون الإيمان مطهرا، ألا ترى أن الخنزير لو قال: لا إله إلا الله محمد رسول الله لا يطهر، وإنما يطهر نجس العين بالاستحالة على قول من يرى ذلك وعين الكافر لم تستحل بالإيمان عينا أخرى ليس بشيء وإن ظنه من تهوله القعقعة شيئا، لأن الطهارة والنجاسة أمران تابعان لما يفهم من كلام الشارع ﵊ وليستا مربوطتين بالاستحالة وعدمها فإذا فهم منه نجاسة شيء في وقت وطهارته في وقت آخر أو ما بالعكس كما في الخمر اتبع وإن لم يكن هناك استحالة وذلك ظاهر. وقرأ ابن السميفع «أنجاس» على صيغة الجمع. وقرأ أبو حيوة «نجس» بكسر النون وسكون الجيم وهو تخفيف نجس ككبد في كبد، ويقدر حينئذ موصوف كما قررناه آنفا فيما قاله الجوهري، وأكثر ما جاء هذا اللفظ تابعا لرجس، وقول الفراء وتبعه الحريري في درته إنه لا يجوز ذلك بغير إتباع ترده هذه القراءة إذ لا إتباع فيها فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ تفريع على نجاستهم والمراد النهي عن الدخول إلا أنه نهى عن القرب للمبالغة. وأخرج عبد الرزاق والنحاس عن عطاء أنهم نهوا عن دخول الحرم كله فيكون المنع من قرب نفس المسجد على ظاهره، وبالظاهر أخذ
İmam Râzî, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilen bu görüşe meyletmiştir; ayetin zahirinin gerektirdiği de budur ve haricî bir delil olmadıkça bundan dönülmez. Denilmiştir ki: Buna göre onların kaplarından içmek, onlarla birlikte yemek yemek ve elbiselerini giymek helal olmaz; ancak Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ve seleften bunun aksi sahih olarak nakledilmiştir. Bunun ayetin nüzulünden önce olduğu ve dolayısıyla mensuh sayıldığı ihtimali ise uzaktır; ihtiyata riayet ise açıktır. Kâfirlerin temiz olduğuna dair getirilen; şayet zatları necis olsaydı iman etmekle temizlenmelerinin mümkün olamayacağı, zira imanın maddi temizleyici olmasının aklen düşünülemeyeceği, nitekim domuz 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh' dese bile temizlenmeyeceği, aynen necis olanın ancak -bunu savunanlara göre- istihâle (başkalaşım) ile temizlenebileceği ve kâfirin zatının imanla başka bir zata dönüşmediği şeklindeki delillendirme ise bir hiçtir; kuru gürültüden ürkenler bunu bir delil sansa bile. Çünkü temizlik ve pislik, Şâri'in aleyhisselâm kelamından anlaşılan manaya tâbi olan iki husustur; yoksa istihâle olup olmamasına bağlı değildir. Dolayısıyla Şâri'in sözünden bir şeyin bir vakitte necis, başka bir vakitte temiz olduğu veya şarapta olduğu gibi bunun aksi anlaşıldığında, orada bir istihâle olmasa bile buna uyulur ve bu gayet açıktır. İbnü's-Sümeyfa' çoğul kalıbıyla «أنجاس» (Encâs) şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ise nûn'un kesresi ve cîm'in sükûnuyla «نِجْسٌ» (Nics) okumuştur ki bu 'kebid'in 'kibd' yapılması gibi 'necis' kelimesinin tahfifidir. Bu durumda, el-Cevherî'nin sözü hakkında az önce açıkladığımız gibi bir mevsuf takdir edilir. Bu lafız çoğunlukla 'rics' kelimesine tebî olarak gelir. Ferrâ'nın ve Dürre adlı eserinde onu takip eden Harîrî'nin, bunun tebî olmaksızın caiz olamayacağı yönündeki iddiasını bu kıraat reddeder; zira bu kıraatte bir tebîlik yoktur. "فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ" necis olmalarına bağlanan bir hükümdür; maksat girmelerinin yasaklanmasıdır, ancak mübalağa için yaklaşmaları yasaklanmıştır. Abdürrezzâk ve en-Nehhâs, Atâ'dan onların Harem'in tamamına girmekten menedildiklerini rivayet etmişlerdir; buna göre bizzat Mescid'e yaklaşmanın yasaklanması zahiri üzeredir. Zahiri esas alan
أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه إذ صرف المنع عن دخول الحرم إلى المنع من الحج والعمرة، ويؤيده قوله تعالى: بَعْدَ عامِهِمْ هذا فإن تقييد النهي بذلك يدل على اختصاص المنهي عنه بوقت من أوقات العام أي لا يحجوا ولا يعتمروا بعد حج عامهم هذا وهو عام تسعة من الهجرة حين أمر أبو بكر رضي الله تعالى عنه على الموسم ويدل عليه نداء علي كرم الله تعالى وجهه يوم نادى ببراءة ألا لا يحج بعد عامنا هذا مشرك وكذا قوله سبحانه: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً أي فقرا بسبب منعهم لما أنهم كانوا يأتون في الموسم بالمتاجر فإنه إنما يكون إذا منعوا من دخول الحرم كما لا يخفى.
Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh, Harem'e girmekten menedilmeyi hac ve umreden menedilmeye hamletmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın "بَعْدَ عامِهِمْ هذا" kavli de bunu desteklemektedir; zira yasağın bu şekilde kayıtlanması, yasaklanan şeyin yılın belirli bir vaktine mahsus olduğuna delalet eder; yani bu hac yıllarından sonra artık hac ve umre yapmasınlar. Bu yıl ise Ebû Bekir'in radıyallâhu teâlâ anh hac emiri tayin edildiği hicretin dokuzuncu yılıdır. Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh Berâe sûresini ilan ettiği gün yaptığı «Haberiniz olsun, bu yılımızdan sonra hiçbir müşrik hac yapamaz!» şeklindeki nidası da buna delildir. Cenâb-ı Hakk'ın "وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً" yani onların hac mevsiminde ticaret malları getirmeleri sebebiyle engellenmelerinden ötürü fakirlikten korkarsanız kavli de bunu gösterir; zira açık olduğu üzere bu ancak Harem'e girmekten menedildiklerinde söz konusu olur.
والحاصل أن الإمام الأعظم يقول بالمنع عن الحج والعمرة ويحمل النهي عليه ولا يمنعون من دخول المسجد الحرام وسائر المساجد عنده، ومذهب الشافعي وأحمد ومالك رضي الله تعالى عنه- كما قال الخازن- أنه لا يجوز للكافر ذميا كان أو مستأمنا أن يدخل المسجد الحرام بحال من الأحوال فلو جاء رسول من دار الكفر والإمام فيه لم يأذن له في دخوله بل يخرج إليه بنفسه أو يبعث إليه من يسمع رسالته خارجه، ويجوز دخوله سائر المساجد عند الشافعي عليه الرحمة، وعن مالك كل المساجد سواء في منع الكافر عن دخولها وزعم بعضهم أن المنع في الآية إنما هو عن تولي المسجد الحرام والقيام بمصالحه وهو خلاف الظاهر جدا والظاهر النهي على ما علمت، وكون العلة فيه نجاستهم إن لم نقل بأنها ذاتية لا يقتضي جواز الفعل ممن اغتسل ولبس ثيابا طاهرة لأن خصوص العلة لا يخصص الحكم كما في الاستبراء، والكلام على حد- لا أرينك هنا- فهو كناية عن نهي المؤمنين عن تمكينهم مما ذكر بدليل أن ما قبل وما بعد خطاب للمؤمنين، ومن حمله على ظاهره استدل به على أن الكفار مخاطبون بالفروع حيث إنهم نهوا فيه والنهي من الأحكام وكونهم لا ينزجرون به لا يضر بعد معرفة معنى مخاطبتهم بها.
Hülasa, İmam-ı Âzam hac ve umreden menedildiklerini söyler ve nehyi buna hamleder; ona göre Mescid-i Harâm'a ve diğer mescitlere girmekten menedilmezler. Hâzin'in belirttiği üzere Şâfiî, Ahmed ve Mâlik'in radıyallâhu teâlâ anhüm mezhebi ise zimmî olsun müste'men olsun kâfirin hiçbir şekilde Mescid-i Harâm'a girmesinin caiz olmadığı yönündedir; dolayısıyla Dârü'l-küfürden bir elçi gelse ve imam da orada bulunsa, onun içeri girmesine izin vermez; bilakis bizzat kendisi dışarı çıkar veya elçinin mesajını dışarıda dinleyecek birini gönderir. Şâfiî'ye -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- göre diğer mescitlere girmesi caizdir. Mâlik'ten ise kâfirin girmesini engelleme hususunda bütün mescitlerin eşit olduğu rivayet edilmiştir. Bazıları ayetteki menin Mescid-i Harâm'ın idaresini üstlenmekten ve onun maslahatlarını yürütmekten ibaret olduğunu iddia etmişse de bu zahire son derece aykırıdır; zahir olan bildiğin üzere nehiydir. Buradaki illetin onların necaseti olması -şayet bunun zatî olmadığını söylersek- yıkanıp temiz elbiseler giyen kimse için bu fiilin caiz olmasını gerektirmez; çünkü istibrâda olduğu gibi illetin hususiliği hükmü hususileştirmez. Bu kelam «Seni burada görmeyeyim» kabilindendir; dolayısıyla müminlerin onları zikredilen şeyden engellemelerinden kinayedir, nitekim öncesi ve sonrası müminlere hitaptır. Ayeti zahirine hamledenler ise kâfirlerin fürûât ile muhatap olduklarına bununla istidlal etmişlerdir; zira ayette onlar nehyedilmişlerdir ve nehiy de hükümlerdendir; onların bu nehiyden vazgeçmemeleri ise teklifle muhatap olmalarının anlamı bilindikten sonra bir zarar vermez.
يروى أنه لما جاء النهي شق ذلك على المؤمنين وقالوا: من يأتينا بطعامنا وبالمتاع فأنزل الله سبحانه وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ أي عطائه أو تفضيله بوجه آخر فمن على الأول ابتدائية أو تبعيضية وعلى الثاني سببية، وقد أنجز الله تعالى وعده بأن أرسل السماء عليهم مدرارا ووفق أهل نجد وتبالة وجرش فأسلموا وحملوا إليهم الطعام وما يحتاجون إليه في معاشهم ثم فتح عليهم البلاد والغنائم وتوجه إليهم الناس من كل فج عميق، وعن ابن جبير أنه فسر الفضل بالجزية، ويؤيد بأن الأمر الآتي شاهد له وما ذكرناه أولى وأمر الشهادة هين وقرىء «عائلة» على أنه إما مصدر كالعاقبة والعافية أو اسم فاعل صفة لموصوف مؤنث مقدرا أي حالا عائلة أي مفتقرة وتقييد الإغناء بقوله سبحانه: إِنْ شاءَ ليس للتردد ليشكل بأنه لا يناسب المقام وسبب النزول بل لبيان أن ذلك بإرادته لا سبب له غيرها حتى ينقطعوا إليه سبحانه ويقطعوا النظر عن غيره، وفيه تنبيه على أنه سبحانه متفضل بذلك الإغناء لا واجب عليه ﷿ لأنه لو كان بالإيجاب لم يوكل إلى المشيئة، وجوز أن يكون التقييد لأن الإغناء ليس مطردا بحسب الافراد والأحوال والأوقات إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بأحوالكم ومصالحكم حَكِيمٌ فيما يعطى ويمنع قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ
Rivayet edildiğine göre bu yasak geldiğinde bu durum müminlere ağır geldi ve: «Bize yiyeceğimizi ve ticaret eşyamızı kim getirecek?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ "وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ" ayetini indirdi; yani O'nun ihsanıyla veya başka bir yönden lütfetmesiyle [sizi zenginleştirecektir]. Birinci manaya göre 'min' ibtidâiyye (başlangıç) veya teb'îziyye (kısmi), ikinciye göre sebebiyyedir. Nitekim Allah Teâlâ gökten bol yağmur indirerek ve Necid, Tebâle ve Cüreş halkını İslam'a muvaffak kılıp onların müslüman olmasını ve müminlere yiyecek ile geçimleri için muhtaç oldukları şeyleri taşımasını sağlayarak vaadini yerine getirmiştir; sonra da onlara fetihleri ve ganimetleri nasip etmiş, insanlar her derin vadiden akın akın onlara yönelmiştir. İbn Cübeyr'den fazlın cizye olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; gelecek emir de buna şahittir, ancak zikrettiğimiz izah daha evladır ve şahitlik meselesi kolaydır. Kelime 'âileten' şeklinde de okunmuştur ki bu ya 'âkıbet' ve 'âfiyet' gibi bir masdardır veya mukadder müennes bir mevsufun sıfatı olan ismi fâildir; yani 'fakir bir hal' takdirindedir. Zenginleştirmenin "إِنْ شاءَ" (dilerse) kavliyle kayıtlanması tereddüt için değildir -ki makama ve iniş sebebine uygun düşmeyeceği için müşkil sayılsın-; bilakis bunun yalnızca O'nun iradesiyle olduğunu ve O'nun iradesinden başka hiçbir sebebin bulunmadığını, böylece yalnız Allah Teâlâ'ya yönelip başkasından ümidi kesmelerini beyan etmek içindir. Bunda Cenâb-ı Hakk'ın bu zenginleştirmeyi bir lütuf olarak bahşettiğine, O'nun azze ve celle üzerine hiçbir şeyin vacip olmadığına bir tenbih vardır; çünkü şayet bir vücubiyet olsaydı meşîete (dilemeye) bırakılmazdı. Bu kaydın, zenginleştirmenin fertler, haller ve vakitler açısından muttarit (herkese her an geçerli) olmamasından ötürü yapıldığı da caiz görülmüştür. "إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ" hallerinizi ve maslahatlarınızı hakkıyla bilendir, "حَكِيمٌ" verdiğinde ve vermediğinde hikmet sahibidir. "قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ"
أمر بقتال أهل الكتابين إثر أمرهم بقتال المشركين ومنعهم من أن يحوموا حول المسجد الحرام، وفي تضاعيفه تنبيه لهم على بعض طرق الإغناء الموعود، والتعبير عنهم بالموصول للايذان بعلية ما في حيز الصلة للأمر بالقتال وبانتظامهم بسبب ذلك في سلك المشركين وإيمانهم الذي يزعمونه ليس على ما ينبغي فهو كلا إيمان وَلا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أي ما ثبت تحريمه بالوحي متلو وغير متلو، فالمراد بالرسول نبينا ﷺ، وقيل: المراد به رسولهم الذي يزعمون اتباعه فانهم بدلوا شريعته وأحلوا وحرموا من عند أنفسهم اتباعا لأهوائهم فيكون المراد لا يتبعون شريعتنا ولا شريعتهم، ومجموع الأمرين سبب لقتالهم وإن كان التحريف بعد
Müşriklerle savaşmayı ve onların Mescid-i Harâm'ın etrafında dolaşmasını yasaklamayı emretmenin ardından, iki Ehl-i Kitap ile savaşmayı emretmiştir. Bu emrin satır aralarında, müminlere vaad edilen zenginleşme yollarından birine de dikkat çekilmektedir. Onlardan ism-i mevsul ile bahsedilmesi, sıla cümlesindeki vasıfların savaş emrinin illeti olduğunu ve bu sebeple onların da müşrikler zümresine dâhil olduğunu bildirmek içindir; zira iddia ettikleri iman layıkı veçhile bir iman değildir, dolayısıyla yok hükmündedir. "وَلا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ" yani metlüv (Kur'an) ve gayr-i metlüv vahiyle haramlığı sabit olan şeyleri haram saymazlar. Burada 'Resûl'den kasıt Peygamberimizdir sallallâhu aleyhi ve sellem. Tabi olduklarını iddia ettikleri kendi peygamberleri olduğu da söylenmiştir; zira onlar onun şeriatını değiştirmişler ve hevalarına uyarak kendiliklerinden helal ve haram uydurmuşlardır; bu takdirde mana 'ne bizim şeriatımıza ne de kendi şeriatlarına uyarlar' şeklinde olur. İki hususun toplamı onlarla savaşmanın sebebidir; gerçi
النسخ ليس علة مستقلة وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ أي الدين الثابت فالإضافة من إضافة الصفة إلى الموصوف.
nesih vuku bulduktan sonra tahrif tek başına müstakil bir illet olmasa da böyledir. "وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ" yani sabit ve hak olan dine tabi olmazlar; buradaki tamlama sıfatın mevsuflara izafetidir.
والمراد به دين الإسلام الذي لا ينسخ بدين كما نسخ كل دين به، وعن قتادة أن المراد بالحق هو الله تعالى وبدينه الإسلام، وقيل: ما يعمه وغيره أي لا يدينون بدين من الأديان التي أنزلها سبحانه على أنبيائه وشرعها لعباده والإضافة على هذا على ظاهرها مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ أي جنسه الشامل للتوراة والإنجيل ومِنَ بيانية لا تبعيضية حتى يكون بعضهم على خلاف ما نعت حَتَّى يُعْطُوا أي يقبلوا أن يعطوا الْجِزْيَةَ أي ما تقرر عليهم أن يعطوه، وهي مشتقة من جزى دينه أي قضاه أو من جزيته بما فعل أي جازيته لأنهم يجزون بها من عليهم بالعفو عن القتل. وفي الهداية أنها جزاء الكفر فهي من المجازاة، وقيل: أصلها الهمز من الجزء والتجزئة لأنها طائفة من المال يعطى، وقال الخوارزمي: إنها معرب- كزيت- وهو الخراج بالفارسية وجمعها جزى كلحية ولحى عَنْ يَدٍ يحتمل أن يكون حالا من الضمير في يُعْطُوا وأن يكون حالا من الجزية، واليد تحتمل أن تكون اليد المعطية وأن تكون اليد الآخذة وعَنْ تحتمل السببية وغيرها أي يعطوا الجزية عن يد مؤاتية أي منقادين أو مقرونة بالانقياد أو عن يدهم أي مسلمين أو مسلمة بأيديهم لا بأيدي غيرهم من وكيل أو رسول لأن القصد فيها التحقير وهذا ينافيه ولذا منع من التوكيل شرعا أو عن غنى أي أغنياء أو صادرة عنه ولذلك لا تؤخذ من الفقير العاجز أو عن قهر وقوة أي أذلاء عاجزين. أو مقرونة بالذل أو عن إنعام عليهم فإن إبقاء مهجهم بما بذلوا من الجزية نعمة عظيمة أي منعما عليهم أو كائنة عن إنعام عليهم أو نقدا أي مسلمة عن يد إلى يد أو مسلمين نقدا، واستعمال اليد بمعنى الانقياد إما حقيقة أو كناية، ومنه قول عثمان رضي الله تعالى عنه، هذي يدي لعمار أي أنا منقاد مطيع له، واستعمالها بمعنى الغنى لأنها تكون مجازا عن القدرة المستلزمة له، واستعمالها بمعنى الانعام وكذا النعمة شائع ذائع، وأما معنى النقدية فلشهرة يدا بيد في ذلك، ومنه حديث أبي سعيد الخدري في الربا، وما في الآية يؤول إليه كما لا يخفى على من له اليد الطولى في المعاني والبيان.
Bundan murat, bütün dinler kendisiyle neshedildiği halde hiçbir din ile neshedilmeyecek olan İslam dinidir. Katâde'den nakledildiğine göre Hak'tan murat Allah Teâlâ, O'nun dininden murat ise İslam'dır. Onu ve diğerlerini kapsayan bir mana olduğu da söylenmiştir; yani Allah Teâlâ'nın peygamberlerine indirdiği ve kullarına meşru kıldığı dinlerden hiçbirine uymazlar; bu takdirde izafet zahiri üzeredir. "مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ" yani Tevrat ve İncil'i kapsayan kitap cinsinden [kendilerine kitap verilenler]; buradaki 'min' beyâniyedir, bazılarının nitelenenin aksine olduğu manasına gelecek şekilde teb'îziye değildir. "حَتَّى يُعْطُوا" yani vermeyi kabul edinceye kadar, "الْجِزْيَةَ" yani kendilerine vermeleri kararlaştırılan miktarı. Bu kelime, borcunu ödedi manasında 'cezâ deynehu' kökünden veya yaptığının karşılığını verdi manasında 'cezeytühü bimâ fea'le' kökünden türemiştir; zira onlar öldürülmekten affedilme lütfunun bedelini bununla öderler. Hidâye'de bunun küfrün cezası olduğu, dolayısıyla 'mücâzât' (karşılık verme) kökünden geldiği belirtilmiştir. Bir görüşe göre aslı cüz ve parçalama manasındaki hemzeli kökten gelir; çünkü o verilen malın bir parçasıdır. Hârizmî ise onun Farsça haraç manasına gelen 'gezît' kelimesinin arapçalaşmış hali olduğunu söylemiştir; çoğulu 'lihye' ve 'lihâ' gibi 'cizâ'dır. "عَنْ يَدٍ" ifadesi 'yu'tû' fiilindeki zamirden hal olabileceği gibi 'el-cizye'den de hal olabilir; 'el-yed' (el) lafzının veren el olması da alan el olması da muhtemeldir; 'an' harfi ise sebebiyye ve diğer manaları taşıyabilir. Yani boyun eğen bir elden [verirler]; yani itaat ederek veya itaatle birlikte, yahut kendi elleriyle [verirler]; yani vekil veya elçi gibi başkalarının eliyle değil bizzat kendi elleriyle teslim ederek veya teslim olunarak; zira bundaki maksat onları küçük düşürmektir, vekillik ise buna aykırıdır, bu yüzden vekâlet şer'an yasaklanmıştır. Yahut zenginlikten dolayı; yani zengin kimseler olarak veya zenginlikten kaynaklanarak [verirler]; bu yüzden aciz olan fakirden alınmaz. Yahut kahır ve galebe altında; yani zelil ve aciz olarak veya zilletle birlikte, yahut kendilerine yapılan bir nimet ve iyilikten ötürü [verirler]; zira verdikleri cizye karşılığında canlarının bağışlanması büyük bir nimettir; yani kendilerine nimet verilmiş olarak veya kendilerine yapılan bir nimetin karşılığı olarak. Yahut peşin olarak; yani elden ele teslim edilmiş veya peşin teslim edenler olarak. 'El'in boyun eğme manasında kullanılması ya hakikat ya da kinayedir; nitekim Osman'ın radıyallâhu teâlâ anh «Şu elim Ammâr'ındır (yani ben ona boyun eğmiş ve itaat etmişimdir)» sözü de bu kabildendir. Zenginlik manasında kullanılması ise onun gerektirdiği kudretten mecaz olmasındandır. İyilik ve nimet manasında kullanılması ise pek yaygın ve meşhurdur. Peşin manasına gelmesi ise bu hususta 'elden ele' (yeden bi-yedin) tabirinin şöhret bulmasındandır; Ebû Saîd el-Hudrî'nin faiz hakkındaki hadisi de bu kabildendir. Ayetteki ifade de meânî ve beyân ilminde derin vukûfiyeti olanlara gizli kalmayacağı üzere bu manalara racidir.
وتفسير اليد هنا بالقهر والقوة أخرجه ابن أبي حاتم عن قتادة، وأخرج عن سفيان بن عيينة ما يدل على أنه حملها على ما يتبادر منها طرز ما ذكرناه في الوجه الثاني، وسائر الأوجه ذكرها غير واحد من المفسرين، وغاية القتال ليس نفس هذا الإعطاء بل قبوله كما أشير إليه وبذلك صرح جمع من الفقهاء حيث قالوا: إنهم يقاتلون إلى أن يقبلوا الجزية، وإنما عبروا بالإعطاء لأنه المقصود من القبول وَهُمْ صاغِرُونَ أي أذلاء وذلك بأن يعطوها قائمين والقابض منهم قاعد قاله عكرمة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تؤخذ الجزية من الذمي ويوجأ عنقه، وفي رواية أنه يؤخذ بتلبيبه ويهز هزا ويقال: أعط الجزية يا ذمي، وقيل: هو أن يؤخذ بلحيته وتضرب لهزمته، ويقال: أد حق الله تعالى يا عدو الله. ونقل عن الشافعي أن الصغار هو جريان أحكام المسلمين عليهم، وكل الأقوال لم نر اليوم لها أثرا لأن أهل الذمة فيه قد امتازوا على المسلمين والأمر لله ﷿ بكثير حتى إنه قبل منهم إرسال الجزية على يد نائب منهم، وأصح الروايات أنه لا يقبل ذلك منهم بل يكلفون أن يأتوا بها بأنفسهم مشاة غير راكبين وكل ذلك من ضعف الإسلام عامل الله تعالى من كان سببا له بعدله، وهي تؤخذ عند أبي حنيفة من أهل الكتاب مطلقا ومن مشركي العجم والمجوس لا من مشركي العرب لأن كفرهم قد تغلظ لما أن النبي ﷺ نشأ بين أظهرهم وأرسل إليهم وهو ﵊ من أنفسهم ونزل القرآن بلغتهم وذلك من أقوى البواعث على إيمانهم فلا يقبل منهم إلا السيف أو الإسلام زيادة في العقوبة عليهم مع اتباع الوارد في ذلك، فلا يرد أن أهل الكتاب قد تغلظ كفرهم أيضا لأنهم عرفوا النبي ﷺ معرفة تامة ومع ذلك أنكروه وغيروا اسمه ونعته من الكتاب، وعند أبي يوسف لا تؤخذ من العربي كتابيا
Buradaki 'el' kelimesinin kahır ve güç olarak tefsirini İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etmiştir; Süfyân b. Uyeyne'den de ikinci vecihte zikrettiğimiz tarzda ilk akla gelen manaya hamlettiğine delalet eden bir rivayette bulunmuştur. Diğer vecihleri ise müfessirlerden pek çok kimse zikretmiştir. Savaşın nihai gayesi bizzat bu verme fiili değil, işaret edildiği üzere bunu kabul etmeleridir. Nitekim birçok fıkıhçı cizyeyi kabul edinceye kadar onlarla savaşılacağını açıkça belirterek bunu ifade etmiştir; vermekten maksadın kabul etmek olması sebebiyle vermeyle ifade edilmiştir. "وَهُمْ صاغِرُونَ" yani zelil ve hakir olarak; bu da İkrime'nin belirttiği üzere onlar ayakta, alan kimse ise otururken vermeleri suretiyle olur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ zimmîden cizyenin boynuna vurularak alınacağı rivayet edilmiştir; bir rivayette ise yakasından tutulup sarsılacağı ve «Cizyeyi ver ey zimmî!» denileceği aktarılmıştır. Sakalından tutulup çenesine vurulacağı ve «Allah'ın hakkını öde ey Allah'ın düşmanı!» denileceği de söylenmiştir. Şâfiî'den ise küçülmenin (sağâr) müslümanların hükümlerinin onlar üzerinde geçerli kılınması olduğu nakledilmiştir. Bütün bu uygulamaların bugün artık bir eserini görmüyoruz; çünkü günümüzde zimmîler müslümanlara karşı üstünlük kurmuşlardır -bütün işler Allah'a azze ve celle aittir-; hatta cizyeyi kendi temsilcilerinin eliyle göndermeleri bile kabul edilir hale gelmiştir. Oysa en sahih rivayetlere göre bu onlardan kabul edilmez; bilakis binitli değil bizzat yaya olarak getirmekle yükümlü tutulurlar. Bütün bunlar İslam'ın zayıflamasındandır; Allah Teâlâ buna sebep olanlara adaletiyle muamele etsin! Cizye, Ebû Hanîfe'ye göre Ehl-i Kitap'tan mutlak olarak, Acem müşriklerinden ve Mecûsîlerden alınır; Arap müşriklerinden ise alınmaz; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasında yetişmiş, onlara gönderilmiş, kendilerinden biri olmuş ve Kur'an onların diliyle inmiştir; bu durum onların iman etmesi için en güçlü saiklerden biriyken kâfir olmaları sebebiyle küfürleri katmerleşmiştir. Bu yüzden onlara verilecek cezanın artırılması ve bu husustaki nasslara uyulması amacıyla kılıçtan veya İslam'dan başka hiçbir şey kabul edilmez. Dolayısıyla Ehl-i Kitab'ın da Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tam olarak tanımalarına rağmen onu inkâr edip ismini ve vasfını kitaptan değiştirdikleri için küfürlerinin katmerleştiği itirazı öne sürülemez. Ebû Yûsuf'a göre ise Ehl-i Kitap olsun
كان أو مشركا وتؤخذ من العجمي كتابيا كان أو مشركا. وأخذها من المجوس إنما ثبت بالسنة، فقد صح أن عمر رضي الله تعالى عنه لم يأخذها منهم حتى شهد عبد الرحمن بن عوف أن رسول الله ﷺ أخذها من مجوس هجر، وقال الشافعي: رضي الله تعالى عنه إنها تؤخذ من أهل الكتاب عربيا كان أو عجميا ولا تؤخذ من أهل الأوثان مطلقا لثبوتها في أهل الكتاب بالكتاب وفي المجوس بالخبر فبقي من وراءهم على الأصل.
müşrik olsun Araptan alınmaz; Ehl-i Kitap olsun müşrik olsun Acemden ise alınır. Mecûsîlerden alınması ise ancak sünnet ile sabit olmuştur; nitekim Ömer'in radıyallâhu teâlâ anh, Abdurrahman b. Avf'ın Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Hecer Mecûsîlerinden cizye aldığına şahitlik etmesine kadar onlardan cizye almadığı sahih olarak sabittir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise Arap olsun Acem olsun Ehl-i Kitap'tan alınacağını, putperestlerden ise asla alınmayacağını söylemiştir; zira cizyenin Ehl-i Kitap için meşruiyeti Kitap ile, Mecûsîler için ise hadis ile sabittir, bunların dışındakiler ise asıl hüküm üzere kalmıştır.
ولنا أنه يجوز استرقاقهم وكل من يجوز استرقاقه يجوز ضرب الجزية عليه إذا كان من أهل النصرة لأن كل واحد منهما يشتمل على سلب النفس أما الاسترقاق فظاهر لأن نفع الرقيق يعود إلينا جملة. وأما الجزية فلأن الكافر يؤديها من كسبه والحال أن نفقته في كسبه فكان أداء كسبه الذي هو سبب حياته إلى المسلمين راتبة في معنى أخذ النفس منه حكما، وذهب مالك والأوزاعي إلى أنها تؤخذ من جميع الكفار ولا تؤخذ عندنا من امرأة ولا صبي ولا زمن ولا أعمى، وكذلك المفلوج والشيخ، وعن أبي يوسف أنها تؤخذ منه إذا كان له مال ولا من فقير غير معتمل خلافا للشافعي ولا من مملوك ومكاتب ومدبر، ولا تؤخذ من الراهبين الذين لا يخالطون الناس كما ذكره بعض أصحابنا، وذكر محمد عن أبي حنيفة أنها تؤخذ منهم إذا كانوا يقدرون على العمل وهو قول أبي يوسف.
Bizim delilimiz ise şudur: Onların köleleştirilmesi caizdir; köleleştirilmesi caiz olan ve savaşabilecek güçte bulunan herkese cizye koymak da caizdir. Çünkü her ikisi de canı bağışlamayı içerir; köleleştirmede bu açıktır, zira kölenin menfaati bütünüyle bize döner. Cizyeye gelince; kâfir onu kazancından öder, oysa geçimi kazancındadır; dolayısıyla hayatının sebebi olan kazancını düzenli bir şekilde müslümanlara ödemesi, hükmen ondan canının alınması manasındadır. Mâlik ve Evzâî ise cizyenin bütün kâfirlerden alınacağı görüşüne varmışlardır. Bizim mezhebimize göre kadından, çocuktan, kötürü Identityden ve körden alınmaz; aynı şekilde felçli ve yaşlıdan da alınmaz. Ebû Yûsuf'tan malı varsa yaşlıdan alınacağı rivayet edilmiştir; çalışamayacak durumdaki fakirden de alınmaz -Şâfiî buna muhaliftir-, köleden, mükâteb ve müdebberden de alınmaz. Bazı âlimlerimizin belirttiği üzere insanlarla karışmayan rahiplerden de alınmaz; Muhammed ise Ebû Hanîfe'den çalışmaya güçleri yetiyorsa onlardan alınacağını nakletmiştir ki Ebû Yûsuf'un kavli de budur.
ثم إنها على ضربين جزية توضع بالتراضي والصلح فتقدر بحسب ما يقع عليه الاتفاق كما صالح ﷺ بني نجران على ألف ومائتي حلة ولأن الموجب التراضي فلا يجوز التعدي إلى غير ما وقع عليه.
Sonra cizye iki kısımdır: Rıza ve sulh yoluyla konulan cizye; bu, üzerinde anlaşılan miktara göre belirlenir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Necranlılar ile bin iki yüz elbise üzerine sulh yapmıştır; zira gerektirici sebep rızadır, bu yüzden üzerinde anlaşılanın dışına çıkılması caiz değildir.
وجزية يبتدىء الإمام بوضعها إذا غلب على الكفار وأقرهم على أملاكهم فيضع على الغني الظاهر الغنى في كل سنة ثمانية وأربعين درهما يؤخذ في كل شهر منه أربعة دراهم، وعلى الوسط الحال أربعة وعشرين في كل شهر درهمين وعلى الفقير المعتمل وهو الذي يقدر على العمل وإن لم يحسن حرفة اثني عشر درهما في كل شهر درهما، والظاهر أن مرجع الغنى وغيره إلى عرف البلد.
Diğeri ise imamın kâfirlere galip gelip onları mülkleri üzerinde bıraktığında bizzat koyduğu cizyedir; zenginliği açıkça belli olan zengine her yıl için kırk sekiz dirhem koyar ki her ay dört dirhem alınır; orta halliye yirmi dört dirhem koyar ki her ay iki dirhem alınır; bir mesleği iyi yapamasa bile çalışmaya gücü yeten çalışan fakire ise on iki dirhem koyar ki her ay bir dirhem alınır. Zahir olan odur ki zenginlik ve diğer hallerin ölçüsü beldenin örfüne göredir.
وبذلك صرح به الفقيه أبو جعفر، وإلى ما ذهبنا إليه من اختلافها غنى وفقرا وتوسطا ذهب عمر وعلي وعثمان رضي الله تعالى عنهم. ونقل عن الشافعي أن الإمام يضع على كل حالم دينارا أو ما يعدله والغني والفقير في ذلك سواء، لما
Fakih Ebû Ca'fer de bunu açıkça ifade etmiştir. Bizim benimsediğimiz zenginlik, fakirlik ve orta hallilik durumuna göre cizyenin farklı olması görüşüne Ömer, Ali ve Osman radıyallâhu teâlâ anhüm de gitmiştir. Şâfiî'den ise imamın bülûğa ermiş her erkeğe bir dinar veya onun dengi miktar koyacağı, bu hususta zengin ile fakirin eşit olduğu nakledilmiştir; zira
أخرجه ابن أبي شيبة عن مسروق أنه ﷺ لما بعث معاذا إلى اليمن قال له: خذ من كل حالم دينارا أو عدله معافر ولم يفصل ﵊،
İbn Ebî Şeybe'nin Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz'ı Yemen'e gönderdiğinde ona: «Bülûğa ermiş her erkekten bir dinar veya onun dengi bir Meâfirî kumaşı al» buyurmuş ve hiçbir ayrıntıya girmemiştir aleyhisselâm.
وأجيب عنه بأنه محمول على أنه كان صلحا. ويؤيده ما في بعض الروايات من كل حالم وحالمة لأن الجزية لا تجب على النساء، والأصح عندنا أن الوجوب أول الحول لأن ما وجب بدلا عنه لا يتحقق إلا في المستقبل فتعذر إيجابه بعد مضي الحول فأوجبناها في أوله، وعن الشافعي أنها تجب في آخره اعتبارا بالزكاة. وتعقبه الزيلعي بأنه لا يلزمنا الزكاة لأنها وجبت في آخر الحول ليتحقق النماء فهي لا تجب إلا في المال النامي ولا كذلك الجزية فالقياس غير صحيح، واقتضى- كما قال الجصاص- في أحكام القرآن وجوب قتل من ذكر في الآية إلى أن تؤخذ منهم الجزية على وجه الصغار والذلة أنه لا يكون لهم ذمة إذا تسلطوا على المسلمين بالولاية ونفاذ الأمر والنهي لأن الله سبحانه إنما جعل لهم الذمة بإعطاء الجزية وكونهم صاغرين فواجب على هذا قتل من تسلط على المسلمين بالغضب وأخذ الضرائب بالظلم وإن كان السلطان ولاه ذلك وإن فعله بغير إذنه وأمره فهو أولى وهذا يدل على أن هؤلاء اليهود والنصارى الذين يتولون أعمال السلطان وأمرائه ويظهر منهم الظلم والاستعلاء وأخذ الضرائب لا ذمة لهم وأن دماءهم مباحة ولو قصد مسلم مسلما لأخذ ماله أبيح قتله في بعض الوجوه فما بالك بهؤلاء الكفرة أعداء الدين.
Buna, mezkûr uygulamanın bir sulh anlaşmasına dayandığı şeklinde cevap verilmiştir. Nitekim bazı rivayetlerde «bülûğa ermiş her erkek ve kadından» şeklinde geçmesi de bunu destekler; çünkü kadınlara cizye vacip değildir. Bizce en sahih görüşe göre cizyenin vücubiyeti yılın başındadır; çünkü yerine bedel olduğu şey ancak gelecekte tahakkuk eder, yıl geçtikten sonra vacip kılınması ise imkânsızdır, bu yüzden biz onu yılın başında vacip kıldık. Şâfiî'den ise zekâta kıyasla yılın sonunda vacip olduğu nakledilmiştir. Zeylaî buna karşı çıkarak zekâtın nemânın tahakkuk etmesi için yılın sonunda vacip olduğunu, dolayısıyla ancak artıcı malda vacip olduğunu, oysa cizyenin böyle olmadığını, bu sebeple kıyasın sahih olmadığını belirtmiştir. Cessâs'ın Ahkâmü'l-Kur'ân'da belirttiği gibi ayette zikredilenlerin küçülme ve zillet içerisinde kendilerinden cizye alınıncaya kadar öldürülmelerinin vacip olması, müslümanlar üzerinde yöneticilik ve emir-yasak yetkisi kurarak tahakküm ettiklerinde artık zimmet ehli olamayacaklarını iktiza eder; çünkü Allah Teâlâ onlara zimmeti ancak cizye vermeleri ve zelil olmaları şartıyla tanımıştır. Buna göre yöneticilik yetkisini gasbederek müslümanlara tahakküm eden ve zulümle vergi toplayan kimselerin öldürülmesi vaciptir; sultan onu bu göreve tayin etmiş olsa bile böyledir; hele ki onun izni ve emri olmadan yapmışsa öldürülmesi haydi haydi vaciptir. Bu durum gösteriyor ki sultanın ve emirlerinin işlerini üstlenen, zulüm, üstünlük taslama ve vergi alma cüretinde bulunan bu yahudi ve hıristiyanların hiçbir zimmet hakkı yoktur ve kanları mübahtır. Bir müslüman başka bir müslümanın malını almak için kastetse bazı durumlarda onun öldürülmesi mübah olurken, din düşmanı olan bu kâfirlerin durumu nasıl olur?
وقد أفتى فقهاؤنا بحرمة توليتهم الأعمال لثبوت ذلك بالنص، وقد ابتلي الحكام بذلك حتى احتاج الناس إلى
Fakihlerimiz bu durumun nass ile sabit olması sebebiyle onların resmî işlere tayin edilmesinin haram olduğuna fetva vermişlerdir. Ne var ki yöneticiler bu durumla imtihan edilmişler, öyle ki insanlar onların kapısını çalmaya,
مراجعتهم بل تقبيل أيديهم كما شاهدناه مرارا، وما كل ما يعلم يقال فإنا لله وإنا إليه راجعون. هذا وقد استشكل أخذ الجزية من هؤلاء الكفرة بأن كفرهم من أعظم الكفر فكيف يقرون عليه بأخذ دراهم معدودات.
hatta defalarca şahit olduğumuz üzere ellerini öpmeye muhtaç kalmışlardır. Her bilinen söylenmez; şüphesiz biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz. Bu kâfirlerin küfrü küfrün en büyüğü olduğu halde sayılı birkaç dirhem almakla bu halleri üzere nasıl bırakıldıkları hususu müşkil görülmüş ve itiraz edilmiştir.
وأجاب القطب بأن المقصود من أخذ الجزية ليس تقريرهم على الكفر بل امهال الكافر مدة ربما يقف فيها على محاسن الإسلام وقوة دلائله فيسلم، وقال الاتقاني: إن الجزية ليست بدلا عن تقرير الكفر وإنما هي عوض عن القتل والاسترقاق الواجبين فجازت كإسقاط القصاص بعوض، أو هي عقوبة على الكفر كالاسترقاق، والشق الأول أظهر حيث يوهم الثاني جواز وضع الجزية على النساء ونحوهن. وقد يجاب بأنها بدل عن النصرة للمقاتلة منا، ولهذا تفاوتت لأن كل من كان من أهل دار الإسلام يجب عليه النصرة للدار بالنفس والمال، وحيث إن الكافر لا يصلح لها لميله إلى دار الحرب اعتقادا أقيمت الجزية المأخوذة المصروفة إلى الغزاة مقامها، ولا يرد أن النصرة طاعة وهذه عقوبة فكيف تكون العقوبة خلفا عن الطاعة لما في النهاية من أن الخليفة عن النصرة في حق المسلمين لما في ذلك من زيادة القوة لهم وهم يثابون على تلك الزيادة الحاصلة بسبب أموالهم، وهذا بمنزلة ما لو أعاروا دوابهم للغزاة. ومن هنا تعلم أن من قال: إنها بدل عن الإقرار على الكفر فقد توهم وهما عظيما وَقالَتِ الْيَهُودُ استئناف سيق لتقرير ما مر من عدم إيمان أهل الكتابين بالله سبحانه وانتظامهم بذلك في المشركين، والقائل عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ متقدمو اليهود ونسبة الشيء القبيح إذا صدر من بعض القوم إلى الكل مما شاع، وسبب ذلك على ما أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن عزيرا كان في أهل الكتاب وكانت التوراة عندهم يعملون بها ما شاء الله تعالى أن يعملوا ثم أضاعوها وعملوا بغير الحق وكان التابوت عندهم. فلما رأى الله ﷾ أنهم قد أضاعوا التوراة وعملوا بالأهواء رفع عنهم التابوت وأنساهم التوراة ونسخها من صدورهم فدعا عزير ربه ﷿ وابتهل أن يرد إليه ما نسخ من صدره. فبينما هو يصلي مبتهلا إلى الله ﷿ نزل نور من الله تعالى فدخل جوفه فعاد الذي كان ذهب من جوفه من التوراة فأذن في قومه فقال: يا قوم قد آتاني الله تعالى التوراة وردها إلي فطفق يعلمهم فمكثوا ما شاء الله تعالى أن يمكثوا وهو يعلمهم. ثم إن التابوت نزل عليهم بعد ذهابه منهم فعرضوا ما كان فيه على الذي كان عزير يعلمهم فوجدوه مثله فقالوا: والله ما أوتي عزير هذا إلا لأنه ابن الله سبحانه. وقال الكلبي في سبب ذلك: إن بختنصر غزا بيت المقدس وظهر على بني إسرائيل وقتل من قرأ التوراة وكان عزير إذ ذاك صغيرا فلم يقتله لصغره فلما رجع بنو إسرائيل إلى بيت المقدس وليس فيهم من يقرأ التوراة بعث الله تعالى عزيرا ليجدد لهم التوراة وليكون آية لهم بعد ما أماته الله تعالى مائة سنة فأتاه ملك بإناء فيه ماء فشرب منه فمثلت له التوراة في صدره فلما أتاهم قال: أنا عزير فكذبوه وقالوا: إن كنت كما تزعم فأمل علينا التوراة فكتبها لهم من صدره. فقال رجل منهم: إن أبي حدثني عن جدي أنه وضعت التوراة في خابية ودفنت في كرم فانطلقوا معه حتى أخرجوها فعارضوها بما كتب لهم عزير فلم يجدوه غادر حرفا فقالوا: إن الله تعالى لم يقذف التوراة في قلب عزير إلا لأنه ابنه تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا. وروي غير ذلك ومرجع الروايات إلى أن السبب حفظه ﵇ للتوراة، وقيل: قائل ذلك جماعة من يهود المدينة منهم سلام بن مشكم، ونعمان بن أبي أوفى، وشاس بن قيس، ومالك بن الصيف. أخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ، وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم أتوا رسول الله ﷺ فقالوا: كيف نتبعك وقد تركت قبلتنا وأنت لا تزعم أن عزيرا ابن الله؟. وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أن قائل ذلك فنحاص بن عازوراء وهو على ما جاء في بعض الروايات القائل: «إن الله فقير ونحن أغنياء» .
Kutub buna şu cevabı vermiştir: Cizye almaktan maksat onları küfür üzere bırakmak değil, kâfire İslam'ın güzelliklerini ve delillerinin gücünü görüp müslüman olabileceği bir mühlet tanımaktır. el-İtkānî ise şöyle demiştir: Cizye küfür üzere bırakılmanın bedeli değil; bilakis vacip olan öldürme ve köleleştirmenin karşılığıdır, nitekim bedel karşılığında kısasın düşürülmesi gibi caiz olmuştur; yahut köleleştirme gibi küfrün bir cezasıdır. Birinci şık daha açıktır; zira ikinci şık kadınlara ve benzerlerine de cizye konulmasının caiz olduğu vehmini doğurabilir. Şöyle de cevap verilebilir: Cizye, bizden savaşanlara yardım etmenin bedelidir; bu yüzden miktarları farklı kılınmıştır, zira Dârü'l-İslam ehlinden olan herkesin canıyla ve malıyla bu yurda yardım etmesi vaciptir. Kâfir ise inanç bakımından Dârü'l-Harb'e meylettiği için buna elverişli olmadığından, alınıp gazilere sarf edilen cizye bu yardımın yerine geçirilmiştir. 'Yardım bir taattir, bu ise bir cezadır; bir ceza taatin halefi nasıl olabilir?' denilemez; zira en-Nihâye'de belirtildiği üzere müslümanlar hakkında yardıma halef olması, onlar için güç artışı sağlamasındandır ve onlar malları sebebiyle hasıl olan bu güç artışından ötürü ecir alırlar; bu da gazilere bineklerini ödünç vermeleri mesabesindedir. Buradan anlarsın ki cizyenin küfür üzere bırakılmanın bedeli olduğunu söyleyen kimse büyük bir vehme kapılmıştır. "وَقالَتِ الْيَهُودُ" iki Ehl-i Kitab'ın Allah Teâlâ'ya iman etmediklerini ve bu sebeple müşrikler zümresine dâhil olduklarını pekiştirmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). "عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ" diyenler yahudilerin öncekileridir; çirkin bir söz bir kavmin bazısından sadır olduğunda tamamına nispet edilmesi yaygın bir üsluptur. Bunun sebebi İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre şöyledir: Üzeyr Ehl-i Kitap içindeydi; Tevrat onların yanındaydı ve Allah Teâlâ'nın dilediği bir müddet boyunca onunla amel ettiler, sonra onu zayi edip haktan saptılar. Tâbût da yanlarındaydı. Allah azze ve celle onların Tevrat'ı zayi edip hevalarına uyduklarını görünce Tâbût'u onların arasından kaldırdı, Tevrat'ı onlara unutturdu ve göğüslerinden silip neshetti. Bunun üzerine Üzeyr göğsünden silinenin kendisine geri verilmesi için Rabbine azze ve celle yalvarıp yakardı. O Allah'a azze ve celle yalvararak namaz kılarken Allah Teâlâ'dan bir nur indi ve içine girdi; böylece Tevrat'tan içinden gitmiş olan şeyler geri döndü. Bunun üzerine kavmine seslenip: «Ey kavmim! Allah Teâlâ bana Tevrat'ı verdi ve onu bana geri döndürdü» dedi ve onlara öğretmeye başladı; Allah Teâlâ'nın dilediği bir müddet boyunca onlara öğreterek aralarında kaldı. Sonra Tâbût kayboluşunun ardından tekrar indirildi; içinde bulunan nüshayı Üzeyr'in kendilerine öğrettiğiyle karşılaştırdılar ve tamamen aynı buldular. Bunun üzerine: «Vallahi Üzeyr'e bu ancak Allah'ın oğlu olduğu için verilmiştir» dediler. Kelbî ise bunun sebebi hakkında şöyle demiştir: Buhtunnasr Beytü'l-Makdis'e savaş açıp İsrâiloğullarına galip geldi ve Tevrat'ı okuyan herkesi öldürdü; Üzeyr o sırada küçük bir çocuktu, küçüklüğünden ötürü onu öldürmedi. İsrâiloğulları Beytü'l-Makdis'e döndüklerinde içlerinde Tevrat'ı okuyacak kimse yoktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Tevrat'ı onlara yenilemesi ve kendisini yüz yıl ölü bıraktıktan sonra onlara bir mucize kılması için Üzeyr'i gönderdi. Ona bir melek içinde su bulunan bir kap getirdi, o da ondan içti ve Tevrat göğsünde tecelli etti. Onların yanına gelip «Ben Üzeyr'im» deyince onu yalanladılar ve «Eğer iddia ettiğin gibiysen bize Tevrat'ı ezberden oku» dediler. O da ezberinden onlara yazdırdı. İçlerinden bir adam: «Babam bana dedemden nakletti ki Tevrat bir küpün içine konup bir bağda gömülmüştü» dedi. Onunla birlikte gidip onu çıkardılar ve Üzeyr'in kendilerine yazdırdığıyla karşılaştırdılar; tek bir harf bile atlamadığını gördüler. Bunun üzerine: «Allah Teâlâ Tevrat'ı Üzeyr'in kalbine ancak O'nun oğlu olduğu için yerleştirmiştir» dediler; Allah Teâlâ bundan pek yücedir ve münezzehtir. Başka rivayetler de aktarılmıştır; rivayetlerin ortak noktası sebebin onun aleyhisselâm Tevrat'ı ezberlemiş olmasıdır. Bunu söyleyenlerin Medine yahudilerinden Selâm b. Mişkem, Nu'mân b. Ebî Evfâ, Şâs b. Kays ve Mâlik b. Sayf'tan oluşan bir grup olduğu da söylenmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Kıblemizi terk etmişken ve Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu kabul etmiyorken sana nasıl tabi olalım?» dediler. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre bunu söyleyen Finhâs b. Âzûrâ'dır; o bazı rivayetlerde geçtiği üzere «Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz» diyen kimsedir.
وبالجملة إن هذا القول كان شائعا فيهم ولا عبرة بإنكارهم له أصلا وبقول بعضهم: إن الواقع قولنا عزير أبان الله
Hülasa, bu söz aralarında yaygındı; onların bunu inkâr etmelerinin veya bazılarının 'Aslında bizim sözümüz: Üzeyr Allah'ın dinini açıkladı (ebâne)' şeklindedir demelerinin
أي أوضح أحكامه وبين دينه أو نحو ذلك بعد أن أخبر الله ﷾ بما أخبر. وقرأ عاصم والكسائي ويعقوب وسهل «عزير» بالتنوين والباقون بتركه أما التنوين فعلى أنه اسم عربي مخبر عنه بابن وقال أبو عبيدة: إنه أعجمي لكنه صرف لخفته بالتصغير كنوح ولوط وإلى هذا ذهب الصغاني وهو مصغر عزار تصغير ترخيم، والقول بأنه أعجمي جاء على هيئة المصغر وليس به فيه نظر. وأما حذف التنوين فقيل لالتقاء الساكنين فإن نون التنوين ساكنة والباء في ابن ساكنة أيضا فالتقى الساكنان فحذفت النون له كما يحذف حروف العلة لذلك، وهو مبني على تشبيه النون بحرف اللين وإلا فكان القياس تحريكها، وهو مبتدأ وابن خبره أيضا ولذا رسم في جميع المصاحف بالألف وقيل: لأنه ممنوع من الصرف للعلمية والعجمة، وقيل: لأن الابن وصف والخبر محذوف مثل معبودنا. وتعقب بأنه تمحل عنه مندوحة ورده الشيخ في دلائل الاعجاز بأن الاسم إذا وصف بصفة ثم أخبر عنه فمن كذبه انصرف تكذيبه إلى الخبر وصار ذلك الوصف مسلما، فلو كان المقصود بالإنكار قولهم عزير ابن الله معبودنا لتوجه الإنكار إلى كونه معبودا لهم وحصل تسليم كونه ابنا لله سبحانه وذلك كفر. واعترض عليه الإمام قائلا: إن قوله يتوجه الإنكار إلى الخبر مسلم لكن قوله: يكون ذلك تسليما للوصف ممنوع لأنه لا يلزم من كونه مكذبا لذلك الخبر كونه مصدقا لذلك الوصف إلا أن يقال: ذلك بالخبر يدل على أن ما سواه لا يكذبه وهو مبني على دليل الخطاب وهو ضعيف. وأجاب بعضهم بأن الوصف للعلية فإنكار الحكم يتضمن إنكار علته. وفيه أن إنكار الحكم قد يحتمل أن يكون بواسطة عدم الإفضاء لا لأن الوصف كالأبنية مثلا منتف.
yani Allah azze ve celle haber vereceğini haber verdikten sonra, hükümlerini açıkladı, dinini beyan etti ve benzeri şeklindeki sözlerinin hiçbir kıymeti yoktur. Âsım, Kisâî, Ya'kûb ve Sehl «عُزَيْرٌ» kelimesini tenvin ile, diğerleri ise tenvinsiz okumuşlardır. Tenvinli okunması, onun 'ibn' ile haber verilmiş Arapça bir isim olması esasına göredir. Ebû Ubeyde ise onun gayri arapça (a'cemî) olduğunu, fakat Nûh ve Lût gibi tasgir sebebiyle hafiflediği için tenvin aldığını söylemiştir; es-Sagānî de bu görüşe gitmiştir ki bu 'Azâr' kelimesinin terhîm yoluyla yapılmış tasgiridir. Onun tasgir kalıbında gelen a'cemî bir isim olup gerçekte tasgir olmadığı yönündeki söz ise tartışmalıdır. Tenvinin hazfedilmesine gelince; iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü olduğu söylenmiştir; zira tenvinin nûn'u sakin olduğu gibi 'ibn' kelimesindeki bâ da sakindir, böylece iki sakin karşılaşmış ve illet harflerinin bu yüzden hazfedildiği gibi nûn da hazfedilmiştir. Bu ise nûn harfinin lîn harfine benzetilmesi esasına dayanır, aksi takdirde kural onun harekelenmesiydi. Bu kelime mübtedadır, 'ibn' ise onun haberidir; bu yüzden bütün mushaflarda elif ile yazılmıştır. Âlemiyet ve ucme sebebiyle gayri munsarif olduğu da söylenmiştir. 'İbn' lafzının sıfat, haberin ise 'mâbûdumuzdur' gibi mahzuf olduğu da ileri sürülmüştür. Fakat bu görüşün zorlama olduğu ve bundan kaçınmanın mümkün olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir; Şeyh [Cürcânî] Delâilü'l-İ'câz'da bunu şu şekilde reddetmiştir: Bir isim bir sıfatla nitelenip ardından ondan haber verildiğinde, onu yalanlayan kimsenin yalanlaması habere yönelir ve o sıfat kabul edilmiş olur. Dolayısıyla şayet inkârla kastedilen şey onların 'Allah'ın oğlu Üzeyr mabudumuzdur' sözü olsaydı, inkâr onun mabut olmasına yönelir ve Allah'ın oğlu olduğu kabul edilmiş olurdu ki bu küfürdür. İmam [Râzî] buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'İnkârın habere yöneleceği' sözü kabul edilir; ancak 'Bunun sıfatı ikrar etmek olacağı' sözü kabul edilemez. Çünkü o haberi yalanlayan kimsenin o sıfatı tasdik etmesi gerekmez; meğerki haberle birlikte zikredilmesinin onun dışındakileri yalanlamadığına delalet ettiği söylensin ki bu mefhûm-i muhâlefet esasına dayanır ve zayıftır. Bazıları ise sıfatın illet bildirmek için olduğunu, dolayısıyla hükmün inkârının onun illetinin de inkârını tazammun ettiğini söyleyerek cevap vermişlerdir. Ancak bunda da hükmün inkârının sıfatın (örneğin oğul oluşun) yokluğundan değil, netice vermemesinden kaynaklanabileceği ihtimali vardır.
وفي الإيضاح أن القول بمعنى الوصف وأراد أنه لا يحتاج إلى تقدير الخبر كما أن أحدا إذا قال مقالة ينكر منها البعض فحكيت منها المنكر فقط، وهو كما في الكشف وجه حسن في رفع التمحل لكنه خلاف الظاهر كما يشهد له آخر الآية. وقال بعض المحققين: إنه يحتمل أن يكون عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ خبر مبتدأ محذوف أي صاحبنا عزير ابن الله مثلا، والخبر إذا وصف توجه الإنكار إلى وصفه نحو هذا الرجل العاقل وهذا موافق للبلاغة وجاء على وفق العربية من غير تكلف ولا غبار، ولم يظهر لي وجه تركه مع ظهوره، والظاهر أن التركيب خبر ولا حذف هناك، واختلف في عزير هل هو نبي أم لا والأكثرون على الثاني وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ هو أيضا قول بعضهم، ولعلهم إنما قالوه لاستحالة أن يكون ولد من غير أب أو لأنهم رأوا من أفعاله ما رأوا.
el-Îzâh'ta kavlin (sözün) sıfat manasında olduğu belirtilmiş ve bir kimse bir söz söylediğinde ondan bir kısmı inkâr edilip sadece o münker kısım nakledildiği gibi haber takdirine ihtiyaç olmadığı kastedilmiştir; bu el-Keşşâf'ta geçtiği üzere zorlamayı giderme hususunda güzel bir vecihtir, ancak ayetin sonunun da şahitlik ettiği gibi zahire aykırıdır. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: "عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ" terkibinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması muhtemeldir; yani 'arkadaşımız Allah'ın oğlu Üzeyr'dir' takdirindedir; nitekim haber sıfatlandığında 'Bu akıllı adamdır' sözünde olduğu gibi inkâr onun sıfatına yönelir. Bu izah belagate uygundur ve hiçbir zorlama ve pürüz olmaksızın Arap dil kurallarına uygun gelmiştir. Bu kadar açıkken niçin terk edildiği benim için belirginleşmemiştir. Zahir olan ise terkibin mübteda-haber olması ve orada bir hazfin bulunmamasıdır. Üzeyr'in peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiş, ekseriyet peygamber olmadığı görüşünü benimsemiştir. "وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ" kavli de yine onların bazılarının sözüdür; muhtemelen bunu babasız bir çocuk olarak doğmasının imkânsız olduğunu düşündükleri için veya onun birtakım olağanüstü fiillerini gördükleri için söylemişlerdir.
ويحتمل- وهو الظاهر عندي- أنهم وجدوا إطلاق الابن عليه ﵇ وكذا إطلاق الأب على الله تعالى فيما عندهم من الإنجيل فقالوا ما قالوا وأخطأوا في فهم المراد من ذلك. وقد قدمنا من الكلام ما فيه كفاية في هذا المقام.
Muhtemeldir ki -bana göre zahir olan da budur- ellerindeki İncil'de Îsâ aleyhisselâm için 'oğul', Allah Teâlâ için de 'baba' ıtlakını görmüşler, böylece bu sözü söylemiş ve bundan murat edilen anlamı kavramada hataya düşmüşlerdir. Bu makamda kâfi gelecek açıklamayı daha önce yapmıştık.
ومن الغريب- ولا يكاد يصح- ما قيل: إن السبب في قولهم هذا أنهم كانوا على الدين الحق بعد رفع عيسى ﵇ إحدى وثمانين سنة يصلون ويصومون ويوحدون حتى وقع بينهم وبين اليهود حرب وكان في اليهود رجل شجاع يقال له بولص قتل جماعة منهم ثم قال لليهود: إن كان الحق مع عيسى ﵇ فقد كفرنا والنار مصيرنا ونحن مغبونون إن دخلنا النار ودخلوا الجنة وإني سأحتال عليهم وأضلهم حتى يدخلوا النار معنا ثم إنه عمد إلى فرس يقاتل عليه فعقره وأظهر الندامة والتوبة ووضع التراب على رأسه وأتى النصارى فقالوا له من أنت فقال: عدوكم بولص قد نوديت من السماء أنه ليست لك توبة حتى تتنصر وقد تبت وأتيتكم فأدخلوه الكنيسة ونصروه ودخل بيتا فيها فلم يخرج منه سنة حتى تعلم الإنجيل ثم خرج وقال: قد نوديت أن الله تعالى قد قبل توبتك فصدقوه وأحبوه وعلا شأنه فيهم، ثم إنه عمد إلى ثلاثة رجال منهم نسطور، ويعقوب، وملكا فعلم نسطور أن الإله ثلاثة: الله، وعيسى، ومريم تعالى
Garip olan ve neredeyse sahih kabul edilemeyecek rivayetlerden biri de şudur: Onların bu sözü söylemelerinin sebebi; Îsâ'nın aleyhisselâm semaya kaldırılmasından sonra seksen bir yıl boyunca namaz kılarak, oruç tutarak ve tevhidi koruyarak hak din üzere yaşamış olmalarıdır. Nihayet yahudilerle aralarında savaş çıkmış, yahudiler içinde Pavlus (Bavlos) adında cesur bir adam bulunup onlardan bir grubu öldürmüştür. Sonra bu adam yahudilere: «Eğer hak Îsâ aleyhisselâm ile beraberse biz kâfir olduk ve varacağımız yer cehennemdir; onlar cennete girerken biz cehenneme girersek aldanmış oluruz. Ben onlara hile yapıp onları saptıracağım, ta ki bizimle birlikte cehenneme girsinler» demiştir. Ardından üzerinde savaştığı bir atı bizzat kesmiş, pişmanlık ve tövbe izhar ederek başına toprak serpmiş ve hıristiyanlara gelmiştir. Ona «Sen kimsin?» dediklerinde: «Düşmanınız Pavlus'um; gökten bana hıristiyan olmadıkça tövbenin kabul edilmeyeceği nida edildi, ben de tövbe edip size geldim» demiştir. Onlar da onu kiliseye sokup hıristiyan yapmışlar; kilisede bir odaya girip İncil'i öğreninceye kadar bir yıl boyunca dışarı çıkmamıştır. Sonra çıkıp «Bana Allah Teâlâ'nın tövbeni kabul ettiği nida edildi» demiş, onlar da onu tasdik edip sevmişler ve aralarında şanı yücelmiştir. Sonra onların içinden Nastur, Ya'kub ve Melkâ adında üç adama yönelmiş; Nastur'a ilahın üç olduğunu öğretmiştir: Allah, Îsâ ve Meryem -ki Allah
الله عن ذلك، وعلم يعقوب أن عيسى ليس بإنسان ولكنه ابن الله سبحانه، وعلم ملكا أن عيسى هو الله تعالى لم يزل ولا يزال فلما استمكن ذلك منهم دعا كل واحد منهم في الخلوة وقال له: أنت خالصتي فادع الناس إلى ما علمتك وأمره أن يذهب إلى ناحية من البلاد، ثم قال لهم: إني رأيت عيسى ﵇ في المنام، وقد رضي عني وأنا ذابح نفسي تقربا إليه ثم ذهب إلى المذبح فذبح نفسه، وتفرق أولئك الثلاثة فذهب واحد منهم إلى الروم. وواحد إلى بيت المقدس. والآخر إلى ناحية أخرى وأظهر كل مقالته ودعا الناس إليها فتبعه من تبعه وكان ما كان من الاختلال والضلال ذلِكَ أي ما صدر عنهم من العظيمتين قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ أي أنه قول لا يعضده برهان مماثل للألفاظ المهملة التي لا وجود لها إلا في الأفواه من غير أن يكون لها مصداق في الخارج، وقيل: هو تأكيد لنسبة القول المذكور إليهم ونفي التجوز عنها وهو الشائع في مثل ذلك، وقيل: أريد بالقول الرأي والمذهب، وذكر الأفواه إما للإشارة إلى أنه لا أثر له في قلوبهم وإنما يتكلمون به جهلا وعنادا وإما للاشعار بأنه مختار لهم غير متحاشين عن التصريح به فإن الإنسان ربما ينبه على مذهبه بالكتابة أو بالكناية مثلا فإذا صرح به وذكره بلسانه كان ذلك الغاية في اختياره، وادعى غير واحد أن جعل ذلك من باب التأكيد كما في قولك: رأيته بعيني وسمعته بأذني مثلا مما يأباه المقام، ولو كان المراد به التأكيد مع التعجيب من تصريحهم بتلك المقالة الفاسدة لا ينافيه المقام ولا تزاحم في النكات يُضاهِؤُنَ أي يضاهي قولهم في الكفر والشناعة قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه وصير مرفوعا، ويحتمل أن يكون من باب التجوز كما قيل في قوله تعالى: وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ [يوسف: ٥٢] لا يهديهم في كيدهم، فالمراد يضاهئون في قولهم قول الذين كفروا مِنْ قَبْلُ أي من قبلهم وهم كما روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة واختاره الفراء: المشركون الذين قالوا: الملائكة بنات الله سبحانه وتعالى عما يقولون، وقيل: المراد بهم قدماؤهم فالمضاهي من كان في زمنه ﵊ منهم لقدمائهم وأسلافهم، والمراد الإخبار بعراقتهم في الكفر.
bundan pek yücedir-. Ya'kub'a Îsâ'nın insan olmayıp Allah'ın oğlu olduğunu; Melkâ'ya ise Îsâ'nın ezeli ve ebedi olan Allah Teâlâ'nın bizzat kendisi olduğunu öğretmiştir. Bu fikirler onların zihnine iyice yerleşince, onların her birini tenhada çağırıp «Sen benim has adamımsın; insanları sana öğrettiğim şeye davet et» demiş ve her birine memleketin bir tarafına gitmesini emretmiştir. Sonra onlara: «Ben rüyamda Îsâ'yı aleyhisselâm gördüm; benden razı oldu, ben de ona yakınlaşmak için kendimi kurban edeceğim» demiş ve kurban yerine gidip kendini kesmiştir. O üç kişi ise dağılarak biri Rum diyarına, biri Beytü'l-Makdis'e, diğeri de başka bir yöne gitmiş; her biri kendi iddiasını ortaya koyup insanları ona çağırmıştır. Tabi olanlar da tabi olmuş ve bilinen o bozulma ve sapıklık meydana gelmiştir. "ذلِكَ" yani onlardan sadır olan bu iki büyük ve çirkin iddia, "قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ" yani hiçbir delilin desteklemediği, dış dünyada hiçbir hakikati bulunmayıp sadece ağızlarda var olan anlamsız lafızlara benzeyen sözleridir. Bunun, zikredilen sözün onlara nispetini pekiştirmek ve mecaz ihtimalini nefyetmek için olduğu söylenmiştir ki bu gibi yerlerde yaygın olan da budur. Sözden maksadın kanaat ve mezhep olduğu, ağızların zikredilmesinin ise ya kalplerinde hiçbir tesiri olmayıp sırf cehalet ve inatla bunu söylediklerine işaret etmek veya onu açıkça ifade etmekten çekinmeyip benimsediklerini bildirmek için olduğu söylenmiştir; zira insan mezhebine bazen yazıyla veya kinaye ile dikkat çeker, fakat diliyle açıkça ifade ettiğinde onu en ileri düzeyde benimsemiş olur. Pek çok kimse bunu «Gözümle gördüm, kulağımla işittim» sözünde olduğu gibi tekid kabilinden saymayı makamın kabul etmeyeceğini iddia etmiştir; oysa maksat bu bozuk sözü açıkça söylemelerine karşı hayret uyandırmakla birlikte tekid ise bu makama aykırı düşmez ve nükteler birbirine engel teşkil etmez. "يُضاهِؤُنَ" yani küfür ve çirkinlikte onların sözü benzerlik gösterir, "قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا" burada muzâf hazfedilmiş, muzâfun ileyh onun yerine geçirilerek merfû kılınmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın "وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ" [Yûsuf: 52] kavlinde 'tuzaklarında onlara hidayet etmez' denildiği gibi mecaz kabilinden olması da muhtemeldir; yani sözleriyle daha öncekilerin sözüne benzerlik gösterirler. "مِنْ قَبْلُ" yani kendilerinden öncekilerin; İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiği ve Ferrâ'nın tercih ettiği üzere onlar «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyen müşriklerdir -ki Allah onların söylediklerinden yücedir ve münezzehtir-. Onlardan muradın geçmişteki ataları olduğu da söylenmiştir; buna göre benzeyenler Peygamber'in aleyhisselâm asrında yaşayanlar, benzetilenler ise onların geçmişleri ve atalarıdır; murat ise onların küfürdeki köklülüklerini haber vermektir.
وأنت تعلم أنه لا تعدد في القول حتى يتأتى التشبيه، وجعله بين قولي الفريقين ليس فيه مزيد مزية، وقيل:
Sen de bilirsin ki teşbihin gerçekleşebilmesi için sözde bir taaddüt (farklılık) yoktur; teşbihi iki grubun sözleri arasında kılmanın ise fazladan bir meziyeti bulunmamaktadır. Şöyle de denilmiştir:
المراد بهم اليهود على أن الضمير للنصارى، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر وإن أخرجه ابن المنذر وغيره عن قتادة مع أن مضاهاتهم قد علمت من صدر الآية، ويستدعي أيضا اختصاص الرد والابطال بقوله تعالى: ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ بقول النصارى، وقرأ الأكثر «يضاهون» بهاء مضمومة بعدها واو، وقد جاء ضاهيت وضاهأت بمعنى من المضاهاة وهي المشابهة وبذلك فسرها ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعن الحسن تفسيرها بالموافقة وهما لغتان، وقيل: الياء فرع عن الهمزة كما قالوا قريت وتوضيت، وقيل: الهمزة بدل من الياء لضمها. ورد بأن الياء لا تثبت في مثله حتى تقلب بل تحذف كرامون من الرمي، وقيل: إنه مأخوذ من قولهم: امرأة ضهيا بالقصر وهي لا ثدي لها أو لا تحيض أو لا تحمل لمشابهتها الرجال، ويقال: ضهياء بالمد كحمراء وضهياءة بالمد وتاء التأنيث وشذ فيه الجمع بين علامتي التأنيث، وتعقب بأنه خطأ لاختلاف المادتين فإن الهمزة في ضهياء على لغاتها الثلاث زائدة وفي المضاهاة أصلية ولم يقولوا:
Zamir Hristiyanlara ait olmak üzere, onlardan muradın Yahudiler olduğu da söylenmiştir; ancak İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den bunu rivayet etmiş olsalar da bunun zahire aykırı olduğu gizli değildir. Üstelik onların benzemeleri ayetin başından zaten anlaşılmıştır. Ayrıca bu durum, Yüce Allah'ın { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu, onların ağızlarıyla geveledikleri sözleridir” kavliyle yapılan red ve iptalin sadece Hristiyanların sözüne tahsis edilmesini gerektirir. Kıraat imamlarının ekserisi bunu ötreli he harfinden sonra bir vav ile «يضاهون» şeklinde okumuştur. Nitekim “müzâhehe” (المضاهاة) kökünden hem “ضاهيت” hem de “ضاهأت” fiilleri aynı anlamda gelmiştir ki bu da benzemek demektir; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da bu kelimeyi böyle tefsir etmiştir. Hasan [el-Basrî]'den ise “muvafakat etmek” anlamıyla tefsir ettiği nakledilmiştir; bunlar iki ayrı lehçedir. Kimine göre buradaki yâ harfi, tıpkı “قريت” ve “توضيت” dedikleri gibi hemzeden türemiştir; kimine göre ise hemze, ötrelenmesinden dolayı yâ'dan bedeldir. Ancak buna, “er-remy” kökünden türeyen “râmûn” (ramiyon) kelimesinde olduğu gibi bu kabilden olanlarda yâ harfinin dönüşmek üzere sabit kalmayıp bilakis hazfedildiği gerekçesiyle karşı çıkılmıştır. Yine bunun, erkeklere benzediği için göğsü olmayan, âdet görmeyen veya gebe kalmayan kadına söyledikleri “dahyâ” (ضَهْيَا - elif-i maksûre ile) kelimesinden alındığı da söylenmiştir; ayrıca “hamrâ” gibi med ile “dahyâ’” (ضَهْيَاء) ve med ile müenneslik te'si bir arada “dahyâetün” (ضَهْيَاءَة) şeklinde de söylenir ki iki müenneslik alâmetinin bir arada bulunması şâzdır. Ancak iki kelimenin maddelerinin farklı olması sebebiyle bu görüşün hatalı olduğu belirtilmiştir; zira “dahyâ’” kelimesindeki hemze her üç lehçede de zâiddir, “müzâhehe” kelimesinde ise asıldır. Şöyle de dememişlerdir:
إن همزة ضهياء أصلية وياءها زائدة لأن فعيلاء لم يثبت في أبنيتهم، ولم يقولوا وزنها فعلل كجعفر لأنه ثبت زيادة الهمزة في ضهياء بالمد فتتعين في اللغة الأخرى، وفي هذا المقام كلام مفصل في محله. ومن الناس من جوز الوقف على قَوْلُهُمْ وجعل بِأَفْواهِهِمْ متعلقا بيضاهئون ولا توقف في أنه ليس بشيء، وفي الجملة ذم للذين كفروا على أبلغ وجه وإن لم تسق لذمهم قاتَلَهُمُ اللَّهُ دعاء عليهم بالإهلاك فإن من قاتل الله تعالى فمقتول ومن غالبه فمغلوب. وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس أن المعنى لعنهم الله وهو معنى مجازي لقاتلهم، ويجوز أن يكون
“Dahyâ’” kelimesinin hemzesi asıl, yâ harfi ise zâiddir dememişlerdir; zira kelime kalıplarında “fe‘îlâ’” (فَعِيْلَاء) vezni sabit olmamıştır. Yine “ca‘fer” vezninde “fa‘lel”dir de dememişlerdir; çünkü medli “dahyâ’” kelimesinde hemzenin zâid olduğu sabittir, dolayısıyla diğer lehçede de zâid olması tayin edilir. Bu makamda tafsilatlı söz kendi yerindedir. İnsanlardan bazıları { قَوْلُهُمْ } ifadesi üzerinde vakfı tecviz etmiş ve { بِأَفْواهِهِمْ } ifadesini { يُضاهِؤُنَ } fiiline müteallık kılmıştır; oysa bunun kayda değer bir şey olmadığı konusunda tereddüt yoktur. Netice itibarıyla bu cümlede, kâfirleri zemmetmek maksadıyla sevk edilmemiş olsa dahi kâfirler için en beliğ şekilde bir yergi vardır. { قاتَلَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları kahretsin!” ifadesi, onların helaki için aleyhlerine bir bedduadır; zira kim Yüce Allah ile savaşa kalkışırsa öldürülür, O'na üstün gelmeye çalışan da mağlup olur. İbn Cerîr ve diğerleri İbn Abbâs'tan, bunun anlamının “Allah onlara lanet etsin” olduğunu rivayet etmişlerdir ki bu, “kātelehum” için mecazi bir anlamdır. Şöyle olması da caizdir:
المراد من هذه الكلمة التعجب من شناعة قولهم فقد شاعت في ذلك حتى صارت تستعمل في المدح فيقال: قاتله الله تعالى ما أفصحه.
Bu kelimeden muradın, söyledikleri sözün çirkinliğine taaccüp (hayret) etmek olması da mümkündür; nitekim bu ifade bu anlamda o kadar yaygınlaşmıştır ki övgü makamında bile kullanılmaya başlanmış ve «Allah onu kahretsin, ne kadar da fasih konuşuyor!» denilmiştir.
وقيل: هي للدعاء والتعجب يفهم من السياق لأنها كلمة لا تقال إلا في موضع التعجب من شناعة فعل قوم أو قولهم ولا يخفى ما فيه مع أن تخصيصها بالشناعة شناعة أيضا أَنَّى يُؤْفَكُونَ أي كيف يصرفون عن الحق إلى الباطل بعد وضوح الدليل وسطوح البرهان اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ زيادة تقرير لما سلف من كفرهم بالله تعالى، والأحبار علماء اليهود، واختلف في واحدة فقال الأصمعي: لا أدري أهو حبر أو حبر، وقال أبو الهيثم: هو بالفتح لا غير، وذكر ابن الأثير أنه بالفتح والكسر وعليه أكثر أهل اللغة، والصحيح إطلاقه على العالم ذميا كان أو مسلما فقد كان يقال لابن عباس رضي الله تعالى عنهما الحبر ويجمع كما في القاموس على حبور أيضا وكأنه مأخوذ من تحبير المعاني بحسن البيان عنها وَرُهْبانَهُمْ وهم علماء النصارى من أصحاب الصوامع، وهو جمع راهب وقد يقع على الواحد ويجمع على رهابين ورهابنة وفي مجمع البيان أو الراهب هو الخاشي الذي تظهر عليه الخشية وكثر إطلاقه على متنسكي النصارى وهو مأخوذ من الرهبة أي الخوف، وكانوا لذلك يتخلون من أشغال الدنيا وترك ملاذها والزهد فيها والعزلة عن أهلها وتعمد مشاقها حتى أن منهم من كان يخصي نفسه ويضع السلسلة في عنقه وغير ذلك من أنواع التعذيب، ومن هنا
Bunun beddua olduğu, taaccübün ise siyakından anlaşıldığı da söylenmiştir; zira bu söz ancak bir topluluğun fiilinin veya sözünün çirkinliğine hayret edilen bir makamda söylenir. Bunun zayıflığı ortadadır; üstelik onu sadece çirkinliğe tahsis etmek de ayrıca bir garipliktir. { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Nasıl da [haktan] çevriliyorlar!” yani delilin açıklığı ve bürhanın parıltısından sonra haktan bâtıla nasıl da saptırılıyorlar! { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ } “Onlar hahamlarını... edindiler” ifadesi, onların daha önce geçen Yüce Allah'ı inkârlarını daha da pekiştirmektedir. Ahbâr (أَحْبَار), Yahudi âlimleridir. Tekili konusunda ihtilaf edilmiştir: Asmaî «Hibr (حِبْر) midir yoksa habr (حَبْر) mıdır bilmem» demiştir. Ebü'l-Heysem «Sadece fetha iledir (habr)» demiştir. İbnü'l-Esîr ise hem fetha hem de kesre ile olduğunu ve dil ehlinin ekserisinin bu görüşte olduğunu zikretmiştir. Doğru olan, ister zimmî ister Müslüman olsun her âlime bu ismin verilebilmesidir; nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya da “el-Habr” / “el-Hibr” denilirdi. el-Kāmûs'ta geçtiği üzere çoğulu “hubûr” (حُبُور) şeklinde de gelir; sanki bu kelime, manaları güzel bir beyanla süslemek ve tanzim etmek anlamına gelen “tahbîr”den alınmıştır. { وَرُهْبانَهُمْ } “ve rahiplerini”, manastır ehli olan Hristiyan din adamlarıdır. Bu kelime “râhib”in çoğuludur; bazen tekil için de kullanılır ve “rehâbîn” ile “rehâbine” şeklinde de çoğulu yapılır. Mecmeu'l-Beyân'da [şöyle denilmiştir]: Râhib, üzerinde Allah korkusu belirginleşen huşû sahibi kimsedir; bu isim Hristiyan abidleri için çokça kullanılmıştır ve korku anlamına gelen “rahbet”ten (رهبة) türemiştir. Onlar bu sebeple dünya meşgalelerinden sıyrılır, lezzetlerini terk eder, dünyada zühd hayatı yaşar, insanlardan uzaklaşır ve kasten meşakkatlere katlanırlardı; hatta içlerinden kendilerini hadım edenler, boyunlarına zincir takanlar ve başka türlü eziyet yöntemlerine başvuranlar dahi olurdu. İşte bundan dolayıdır ki:
قال ﷺ: «لا رهبانية في الإسلام»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İslam'da ruhbanlık yoktur» buyurmuştur.
والمراد في الآية اتخذ كل من الفريقين علماءهم لا الكل الكل أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ بأن أطاعوهم في تحريم ما أحل الله تعالى وتحليل ما حرمه سبحانه وهو التفسير المأثور عن رسول الله ﷺ.
Ayetteki maksat, her iki grubun da hepsini birden değil, kendi âlimlerini { أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp rabler” edinmeleridir; bu da Yüce Allah'ın helal kıldığını haram sayma ve haram kıldığını helal sayma hususunda onlara itaat etmeleri suretiyle olmuştur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen tefsir de budur.
فقد روى الثعلبي وغيره عن عدي بن حاتم قال: أتيت رسول الله ﷺ وفي عنقي صليب من ذهب فقال: يا عدي اطرح عنك هذا الوثن وسمعته يقرأ في سورة براءة اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله فقلت له: يا رسول الله لم يكونوا يعبدونهم فقال ﵊. أليس يحرمون ما أحل الله تعالى فيحرمونه ويحلون ما حرم الله فيستحلون؟ فقلت: بلى. قال: ذلك عبادتهم.
Nitekim Sa‘lebî ve başkaları Adiy b. Hâtim'den şöyle rivayet etmiştir: «Boynumda altından bir haç olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim. Şöyle buyurdu: “Ey Adiy! Şu putu boynundan çıkarıp at!” ve Berâe sûresindeki şu ayeti okuduğunu işittim: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler”. Bunun üzerine ben: “Ey Allah'ın Resûlü! Onlar din adamlarına tapmıyorlardı ki!” dedim. Peygamber aleyhisselâm: “Onlar Allah'ın helal kıldığını haram kıldıklarında bunu haram saymıyorlar mıydı? Allah'ın haram kıldığını helal kıldıklarında da bunu helal saymıyorlar mıydı?” diye sordu. Ben: “Evet, [öyle yapıyorlardı]” dedim. Buyurdu ki: “İşte onlara ibadet etmeleri budur.”»
وسئل حذيفة رضي الله تعالى عنه عن الآية فأجاب بمثل ما ذكر رسول الله ﷺ، ونظير ذلك قولهم: فلان يعبد فلانا إذا أفرط في طاعته فهو استعارة بتشبيه الإطاعة بالعبادة أو مجاز مرسل بإطلاق العبادة وهي طاعة مخصوصة على مطلقها والأول أبلغ، وقيل: اتخاذهم أربابا بالسجود لهم لا يصلح إلا للرب ﷿ وحينئذ فلا مجاز إلا أنه لا مقال لأحد بعد صحة الخبر عن الرسول الله ﷺ. والآية ناعية على كثير من الفرق الضالة الذين تركوا كتاب الله تعالى وسنة نبيه ﵊ لكلام علمائهم ورؤسائهم والحق أحق بالاتباع فمتى ظهر وجب على المسلم اتباعه وإن أخطأه اجتهاد مقلده وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ عطف على رُهْبانَهُمْ بأن اتخذوه ربا معبودا أو بأن جعلوه ابنا لله كما يقتضيه سياق الآية على ما قيل وفيه نظر. وتخصيص الاتخاذ به ﵇ يشير إلى أن اليهود ما فعلوا ذلك بعزير، وتأخيره في الذكر مع أن اتخاذهم له كذلك أقوى من مجرد الإطاعة في أمر التحليل والتحريم لأنه مختص بالنصارى، ونسبته ﵇ إلى أمه للإيذان بكمال ركاكة رأيهم والقضاء عليهم بنهاية الجهل والحماقة.
Huzeyfe radıyallâhu anh'a da bu ayet sorulmuş, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrettiğinin aynısıyla cevap vermiştir. Bunun benzeri, bir kimseye itaatinde aşırıya kaçtığı zaman «Falanca falancaya tapıyor» şeklindeki sözleridir; bu, itaati ibadete benzetmek suretiyle istiare yahut hususi bir itaat olan ibadeti mutlak itaate ıtlak etmek suretiyle mecaz-ı mürseldir ve birinci yaklaşım daha beliğdir. Onları rab edinmelerinin, sadece Yüce Rabbe layık olan secdeyi onlara yapmaları suretiyle olduğu, bu durumda mecazın bulunmadığı da söylenmiştir; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih rivayetten sonra kimsenin söz söyleme hakkı yoktur. Bu ayet, âlimlerinin ve önderlerinin sözleri uğruna Yüce Allah'ın Kitabı'nı ve Peygamberi'nin aleyhisselâm sünnetini terk eden pek çok sapkın fırkayı kınamaktadır; zira hak, tabi olunmaya en layık olandır. Hak ortaya çıktığında, taklit ettiği kişinin ictihadı buna isabet etmemiş olsa bile Müslümanın ona tabi olması vaciptir. { وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } “ve Meryem oğlu Mesîh'i de” ifadesi { رُهْبانَهُمْ } üzerine matuftur; yani onu ibadet edilen bir rab edinmekle veya -bazılarının dediği gibi ayetin siyakının gerektirdiği üzere- onu Allah'ın oğlu kılmak suretiyle [rab edindiler ki bu sonuncusunda] nazar vardır. Rab edinmenin [bu peygamberler arasında] ona aleyhisselâm tahsis edilmesi, Yahudilerin Üzeyr hakkında böyle bir fiilde bulunmadığına işaret eder. Mesîh'in bu şekilde rab edinilmesi, sadece helal ve haram kılma hususundaki itaatten daha ileri bir derece olduğu halde zikrinin sonraya bırakılması, bu durumun Hristiyanlara has olmasındandır. Onun aleyhisselâm annesine nispet edilmesi ise, onların görüşlerinin son derece çürüklüğünü bildirmek ve onların son derece cahil ve ahmak olduklarına hükmetmek içindir.
وَما أُمِرُوا أي والحال أن أولئك الكفرة ما أمروا في الكتب الإلهية وعلى ألسنة الأنبياء ﵈ إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً جليل الشأن وهو الله سبحانه ويطيعوا أمره ولا يطيعوا أمر غيره بخلافه فإن ذلك مناف لعبادته جل شأنه، وأما إطاعة الرسول ﷺ وسائر من أمر الله بطاعته فهي في الحقيقة إطاعة لله ﷿، وما أمر الذين اتخذهم الكفرة أربابا من المسيح ﵇ والأحبار والرهبان إلا ليطيعوا أو ليوحدوا الله تعالى فكيف يصح أن يكونوا أربابا وهم مأمورون مستعبدون مثلهم، ولا يخفى أن تخصيص العبادة به تعالى لا يتحقق إلا بتخصيص الطاعة
{ وَما أُمِرُوا } “Oysa onlar emrolunmamışlardı” yani durum şu ki o kâfirler, ilahi kitaplarda ve peygamberlerin aleyhimüsselâm diliyle { إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً } “ancak tek bir ilâha ibadet etmekle [emrolunmuşlardı]”; O da şânı yüce olan Allah'tır; O'nun emrine itaat etmekle ve O'nun hilafına başkasının emrine uymamakla emrolunmuşlardı; zira başkasına itaat şânı yüce olan Allah'a kullukla bağdaşmaz. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Allah'ın itaat edilmesini emrettiği diğer kimselere itaat ise gerçekte Yüce Allah'a itaattir. Kâfirlerin rab edindikleri Mesîh aleyhisselâm, hahamlar ve rahipler de ancak Yüce Allah'a itaat etmekle yahut O'nu birlemekle emrolunmuşlardır; öyleyse onlar da tıpkı diğerleri gibi emre tabi tutulan kullar iken nasıl rab olabilirler? İbadetin Yüce Allah'a tahsis edilmesinin, itaatin de
أيضا به تعالى ومتى لم يخص به جل شأنه لم تخص العبادة به سبحانه لا إِلهَ إِلَّا هُوَ صفة ثانية لإلها أو استئناف، وهو على الوجهين مقرر للتوحيد وفيه على ما قيل فائدة زائدة وهو أن ما سبق يحتمل غير التوحيد بأن يؤمروا بعبادة إله واحد من بين الآلهة فإذا وصف المأمور بعبادته بأنه هو المنفرد بالألوهية تعين المراد، وجوز أن يكون صفة مفسرة لواحدا سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ تنزيه له أي تنزيه عن الإشراك به في العبادة والطاعة يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ إطفاء النار على ما في القاموس إذهاب لهبها الموجب لاذهاب نورها لا إذهاب نورها على ما قيل، لكن ما كان الغرض من إطفاء نار لا يراد بها إلا النور كالمصباح إذهاب نورها جعل إطفاءها عبارة عنه ثم شاع ذلك حتى كان عبارة عن مطلق إذهاب النور وإن كان لغير النار، والمراد بنور الله حجته تعالى النيرة المشرقة الدالة على وحدانيته وتنزهه سبحانه عن الشركاء والأولاد أو القرآن العظيم الصادع الصادح بذلك، وقيل: نبوته ﵊ التي ظهرت بعد أن استطال دجا الكفر صبحا منيرا، وأيا ما كان فالنور استعارة أصلية تصريحية لما ذكر، وإضافته إلى الله تعالى قرينة، والمراد من الإطفاء الرد والتكذيب أي يريد أهل الكتابين أن يردوا ما دل على توحيد الله تعالى وتنزيهه عما نسبوه إليه سبحانه بِأَفْواهِهِمْ أي بأقاويلهم الباطلة الخارجة عنها من غير أن يكون لها مصداق تنطبق عليه أو أصل تستند إليه بل كانت أشبه شيء بالمهملات، قيل: ويجوز أن يكون في الكلام استعارة تمثيلية بأن يشبه حالهم في محاولة إبطال نبوته ﷺ بالتكذيب بحال من يريد أن ينفخ في نور عظيم منبث في الآفاق ويكون قوله تعالى: وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ ترشيحا للاستعارة لأن إتمام النور زيادة في استنارته وفشو ضوئه فهو تفريع على المشبه به وما بعد من قوله سبحانه: هُوَ الَّذِي إلخ تجريد وتفريع على الفرع، وروعي في كل من المشبه والمشبه به معنى الافراط والتفريط حيث شبه الابطال بالاطفاء بالفم، ونسب النور إلى الله تعالى العظيم الشأن ومن شأن النور المضاف إليه سبحانه أن يكون عظيما فكيف يطفأ بنفخ الفم، وتمم كلا من الترشيح والتجريد بما تمم لما بين الكفر الذي هو ستر وإزالة للظهور والإطفاء من المناسبة وبين دين الحق الذي هو التوحيد والشرك من المقابلة انتهى. ولا يخلو عن حسن. والظاهر أن المراد بالنور هنا هو الأول إلا أنه أقيم الظاهر مقام الضمير وأضيف إلى ضميره سبحانه لمزيد الاعتناء بشأنه وللاشعار بعلة الحكم، والاستثناء مفرغ فالمصدر منصوب على أنه مفعول به والمصحح للتفريغ عند جمع كون يَأْبَى في معنى النفي، والمراد به إما لا يريد لوقوعه في مقابلة يريدون كما قيل أو لا يرضى كما ارتضاه بعض المحققين بناء على أن المراد بإرادة إتمام نوره سبحانه إرادة خاصة وهي الإرادة على وجه الرضا بقرينة وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ لا الإرادة المجامعة لعدم الرضا كما هو مذهب أهل الحق خلافا لمن يسوي بينهما. وقال الزجاج: إن مصحح التفريغ عموم المستثنى منه وهو محذوف ولا يضركون ذلك نسبيا إذ غالب العمومات كذلك بل قد قيل: ما من عام إلا وقد خص منه البعض، أي يكره كل شيء يتعلق بنوره إلا إتمامه، وقرينة التخصيص السياق.
ancak Yüce Allah'a tahsis edilmesiyle gerçekleşeceği; O şânı yüce olana tahsis edilmedikçe ibadetin de O'na tahsis edilmiş olmayacağı açıktır. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur” ifadesi, “ilâhen” kelimesinin ikinci sıfatı veya istînâftır. Her iki veche göre de tevhidi pekiştirmektedir ve denildiğine göre bunda fazladan bir fayda vardır: Önceki ifade, ilahlar arasından tek bir ilaha ibadet etmelerinin emredilmesi ihtimalini taşıyabileceğinden, ibadet edilmesi emredilen Zât uluhiyette tek olmakla vasfedilince asıl maksat belirginleşmiştir. Bunun “vâhiden” kelimesini açıklayan bir sıfat olması da caiz görülmüştür. { سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir”; ibadette ve itaatte kendisine ortak koşulmasından O'nu tenzih etmektir. { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ } “Allah'ın nûrunu söndürmek istiyorlar”; Kāmûs'ta geçtiği üzere ateşin söndürülmesi (itfâ), nurunun giderilmesini gerektiren alevinin yok edilmesidir; iddia edildiği gibi doğrudan nurun giderilmesi değildir. Ancak kandil gibi sadece ışığı kastedilen bir ateşin söndürülmesinden maksat onun ışığını gidermek olduğundan, ateşin söndürülmesi nurun yok edilmesinden kinaye kılınmış, sonra bu kullanım yaygınlaşarak ateş dışındaki şeylerin dahi nurunun mutlak olarak giderilmesi anlamına gelmiştir. Allah'ın nurundan murat, O'nun birliğine, ortaklardan ve çocuklardan münezzeh olduğuna delalet eden parlak ve apaçık hüccetidir yahut bunu gür bir seda ile haykıran Yüce Kur'an'dır. Küfrün karanlıkları uzayıp gittikten sonra aydınlatıcı bir sabah gibi doğan nübüvveti aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun “nur”, zikredilen manalar için asılî bir tasrîhî istiaredir; Yüce Allah'a izafe edilmesi ise karinedir. Söndürmekten murat ise reddetmek ve yalanlamaktır; yani iki kitap ehli, Yüce Allah'ın birliğine ve O'na nispet ettikleri şeylerden tenzihine delalet eden delilleri { بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla” yani uygun düştüğü bir hakikati veya dayandığı bir aslı bulunmayan, anlamsız hezeyanlara benzeyen bâtıl sözleriyle geri çevirmek istemektedirler. Denilmiştir ki: Bu kelamda temsilî istiare olması da caizdir; şöyle ki, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini yalanlama yoluyla iptal etmeye çalışma durumları, ufuklara yayılmış muazzam bir nura üflemek isteyen kimsenin haline benzetilmiştir. Yüce Allah'ın { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Fakat Allah nûrunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz” kavli de istiarenin terşîhidir; çünkü nurun tamamlanması onun daha çok aydınlanması ve ışığının yayılması demektir, bu da müşebbehun bih üzerine yapılmış bir tefrîdir (bağlantıdır). Bundan sonraki { هُوَ الَّذِي } ilâ âhirihi kavli ise tecrîd ve fer' üzerine tefrîdir. Müşebbeh ve müşebbehun bihin her birinde ifrat ve tefrit manası gözetilmiştir; zira iptal etme eylemi ağızla söndürmeye benzetilmiş, nur da şânı yüce olan Allah'a nispet edilmiştir; O'na izafe edilen bir nurun ise pek azametli olması icap eder, böyle bir nur ağızdan çıkan bir üflemeyle nasıl söndürülebilir? Terşîh ve tecrîdin her biri, gizleme ve açığa çıkmayı giderme demek olan küfür ile söndürme arasındaki münasebetten, hak din olan tevhid ile şirk arasındaki tezat ve karşıtlıktan ötürü en uygun şekilde tamamlanmıştır (nakil bitti). Bu açıklama da güzeldir. Zahir olan, buradaki nurdan muradın birinci mana olduğudur; ancak şânına daha fazla ihtimam göstermek ve hükmün illetini bildirmek amacıyla zamir yerine zahir isim getirilmiş ve Yüce Allah'ın zamirine izafe edilmiştir. İstisna mufarrağdır (müstesnâ minh'i hazfedilmiştir); dolayısıyla masdar mef‘ûlün bih olarak mansubdur. Bir topluluğa göre istisnanın mufarrağ olmasını caiz kılan husus, { يَأْبَى } fiilinin nefy anlamında olmasıdır. Buradaki murat, denildiği gibi { يريدون } fiilinin karşısında yer alması sebebiyle ya “istemez” manasıdır ya da bazı muhakkiklerin benimsediği üzere “razı olmaz” manasıdır; zira { وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } karinesiyle O'nun nurunu tamamlama iradesinden muradın özel bir irade, yani rıza dairesindeki irade olduğu esasına dayanır; ehl-i hakkın mezhebi uyarınca rızayla bağdaşmayan mutlak irade değildir (iki iradeyi bir tutanların hilafına). Zeccâc ise mufarrağ istisnayı caiz kılan şeyin müstesnâ minhin umumiliği olduğunu ve bunun hazfedildiğini belirtmiştir; bunun nisbî bir umum olması zarar vermez, zira umumi ifadelerin çoğu böyledir; hatta «Tahsis görmemiş hiçbir âmm yoktur» denilmiştir. Yani: “Nuruna taalluk eden her şeyi kerih görür, ancak onun tamamlanması müstesna.” Tahsisin karinesi ise siyakın kendisidir.
ولا يجوز تأويل الجماعة عنده إذ ما من إثبات إلا ويمكن تأويله بالنفي فيلزم جريان التفريغ في كل شيء وهو كما ترى، والحق أنه لا مانع من التأويل إذا اقتضاه المقام، وإتمام النور بإعلاء كلمة التوحيد وإعزاز دين الإسلام وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ جواب لَوْ محذوف لدلالة ما قبله عليه أي يتم نوره.
Zeccâc'a göre cemaatin yaptığı tevil caiz değildir; zira her olumlu ifadenin olumsuzlukla tevil edilmesi mümkündür, bu durumda da istisna-i mufarrağın her yerde geçerli olması gerekir ki bu da görüldüğü üzere [tutarsızdır]. Doğrusu şudur ki, makam gerektirdiğinde tevil yapmaya hiçbir engel yoktur. Nurun tamamlanması ise tevhid kelimesini yüceltmek ve İslam dinini aziz kılmakladır. { وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ } “kâfirler hoşlanmasalar da” ifadesinde { لَوْ } edatının cevabı, önceki cümlenin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; yani “nurunu tamamlar” demektir.
والجملة معطوفة على جملة قبلها مقدرة أي لو لم يكره الكافرون ولو كره وكلتاهما في موضع الحال، والمراد أنه سبحانه يتم نوره ولا بد هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ محمدا ﷺ متلبسا بِالْهُدى أي القرآن الذي هو هدى للمتقين وَدِينِ الْحَقِّ أي الثابت، وقيل: دينه تعالى وهو دين الإسلام لِيُظْهِرَهُ أي الرسول ﵊ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ أي على أهل الأديان كلها فيخذلهم أو ليظهر دين الحق علي سائر الأديان بنسخه إياها
Bu cümle, kendisinden önceki takdirî bir cümleye matuftur; yani “Kâfirler hoşlansa da hoşlanmasa da [tamamlar]” takdirindedir ve her ikisi de hal mevkiindedir. Murad edilen, Yüce Allah'ın nurunu kesinlikle ve mutlaka tamamlayacağıdır. { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } “O'dur ki Resûlü'nü göndermiştir”; Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem, { بِالْهُدى } “hidayet ile” yani takva sahipleri için hidayet olan Kur'an ile { وَدِينِ الْحَقِّ } “ve hak din ile” yani sabit olan din ile -ki bunun Yüce Allah'ın dini olan İslam dini olduğu söylenmiştir- göndermiştir; { لِيُظْهِرَهُ } “onu üstün kılmak için”; yani Resûl'ü aleyhisselâm { عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “bütün dinlere” yani bütün dinlerin ehline galip kılmak ve onları zelil etmek için yahut diğer bütün dinleri neshederek hak dini onlara üstün kılmak için
حسبما تقتضيه الحكمة. فأل في الدين سواء كان الضمير للرسول ﷺ أم للدين الحق للاستغراق. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الضمير للرسول ﵊ وأل للعهد أي ليعلمه شرائع الدين كلها ويظهره عليها حتى لا يخفى عليه ﵊ شيء منها، وأكثر المفسرين على الاحتمال الثاني قالوا: وذلك عند نزول عيسى ﵇ فإنه حينئذ لا يبقى دين سوى دين الإسلام، والجملة بيان وتقرير لمضمون الجملة السابقة لأن مآل الإتمام هو الإظهار وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ على طرز ما قبله خلا أن وصفهم بالشرك بعد وصفهم بالكفر قيل:
hikmetin iktiza ettiği şekilde [göndermiştir]. “ed-Dîn” kelimesindeki harf-i tarif (el-), zamir ister Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem isterse hak dine ait olsun, istiğrak (bütün fertleri kapsama) içindir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette zamirin Resûl'e aleyhisselâm ait olduğu, harf-i tarifin ise ahd için olduğu belirtilmiştir; yani dinin bütün şeriatlarını ona öğretmesi ve hiçbir şey ona aleyhisselâm gizli kalmayacak şekilde onu bunlara vâkıf kılması için [göndermiştir]. Müfessirlerin ekserisi ise ikinci ihtimal üzerinedir ve şöyle demişlerdir: Bu durum İsa aleyhisselâm'ın inişi vaktinde gerçekleşecektir; zira o vakit İslam dininden başka hiçbir din kalmayacaktır. Bu cümle, önceki cümlenin muhtevasını beyan ve takrir etmektedir; çünkü tamamlamanın neticesi galip ve üstün kılmaktır. { وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ } “müşrikler hoşlanmasalar da” ifadesi, bir öncekinin üslubu üzeredir; ancak onların önce küfürle, ardından şirkle vasfedilmeleri hakkında şöyle denilmiştir:
للدلالة على أنهم ضموا الكفر بالرسول إلى الشرك بالله تعالى، وظاهر هذا أن المراد بالكفر فيما تقدم الكفر بالرسول ﷺ وتكذيبه وبالشرك الكفر بالله سبحانه بقرينة التقابل ولا مانع منه.
Onların Resûl'ü inkâr etmeyi Allah'a şirk koşmaya eklediklerini göstermek içindir. Bunun zahirine göre, mukabele karinesiyle önceki ifadede geçen küfürden maksat Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmek ve yalanlamak, şirkten maksat ise Yüce Allah'ı inkâr etmektir ve buna hiçbir engel yoktur.
وقد علمت ما في هذين المتممين من المناسبة التي يليق أن يكون فلك البلاغة حاويا لها فتدبر.
Belağat semasının kuşatmasına layık olan bu iki tamamlayıcı ifade arasındaki münasebeti öğrenmiş oldun; öyleyse iyi düşün!
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شروع في بيان حال الأحبار والرهبان في إغوائهم لأراذلهم إثر بيان سوء حال الأتباع في اتخاذهم لهم أربابا، وفي ذلك تنبيه للمؤمنين حتى لا يحوموا حول ذلك الحمى ولذا وجه الخطاب إليهم إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ يأخذونها بالارتشاء لتغيير الأحكام والشرائع والتخفيف والمسامحة فيها، والتعبير عن الأخذ بالأكل مجاز مرسل والعلامة العلية والمعلولية أو اللازمية والملزومية فإن الأكل ملزوم للأخذ كما قيل.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; tâbilerin onları rab edinmelerindeki kötü durumları beyan edildikten hemen sonra, hahamların ve rahiplerin kendi avam tabakasını saptırmadaki durumlarını açıklamaya giriştir. Bunda, müminlerin o yasak bölgenin etrafında dolaşmamaları için bir uyarı vardır ve bu sebeple hitap onlara yöneltilmiştir. { إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Hahamların ve rahiplerin birçoğu, insanların mallarını haksız yere yerler”; hükümleri ve şeriatları değiştirmek, hafifletmek ve taviz vermek karşılığında rüşvet alarak o malları alırlar. Almaktan “yemek” olarak bahsedilmesi mecaz-ı mürseldir; alâkası ise illet-ma‘lûl yahut lâzım-melzûm ilişkisidir; zira denildiği gibi yemek, almanın melzûmudur.
وجوز أن يكون المراد من الأموال الأطعمة التي تؤكل بها مجازا مرسلا ومن ذلك قوله:
Mallardan muradın, mecaz-ı mürsel yoluyla kendileriyle satın alınıp yenen yiyecekler olması da caiz görülmüştür. Şu şairin sözü de bu kabildendir:
يأكلن كل ليلة إكافا فإنه يريد علفا يشتري بثمن إكاف. واختار هذا العلامة الطيبي وهو أحد وجهين ذكرهما الزمخشري، وثانيهما أن يستعار الأكل للأخذ وذلك على ما قرره العلامة أن يشبه حالة أخذهم أموال الناس من غير تمييز بين الحق والباطل وتفرقة بين الحلال والحرام للتهالك على جمع حطامها بحالة منهمك جائع لا يميز بين طعام وطعام في التناول، ثم ادعى أنه لا طائل تحت هذه الاستعارة وأن استشهاده بأخذ الطعام وتناوله سمج، وأجيب بأن الاستشهاد به على أن بين الأخذ والتناول شبها وإلا فذاك عكس المقصود، وفائدة الاستعارة المبالغة في أنه أخذ بالباطل لأن الأكل غاية الاستيلاء على الشيء ويصير قوله تعالى: بِالْباطِلِ على هذا زيادة مبالغة ولا كذلك لو قيل يأخذون وَيَصُدُّونَ الناس عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي دين الإسلام أو عن المسلك المقرر في كتبهم إلى ما افتروه بأخذ الرشا.
«Her gece bir semer yerler»; yani semer parasıyla satın alınan yemi kastetmektedir. Allâme Tîbî de bunu tercih etmiştir ve bu, Zemahşerî'nin zikrettiği iki vecihten biridir. İkincisi ise, yemenin almak manasında istiare edilmesidir; Allâme'nin takririne göre bu, onların dünya döküntülerini toplamaya aşırı düşkünlükleri yüzünden hak ile bâtılı, helal ile haramı ayırt etmeksizin insanların mallarını alma hallerinin, yemek yerken hiçbir yiyeceği ayırt etmeyen aç ve obur bir kimsenin haline benzetilmesidir. Sonra o, bu istiarenin altında bir fayda olmadığını ve yiyeceğin alınıp yenmesini şahit getirmesinin çirkin düştüğünü iddia etmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Bununla istişhad edilmesi, almak ile yemek arasında bir benzerlik olduğunu göstermek içindir; aksi takdirde maksadın tersi olurdu. İstiarenin faydası ise, bunun bâtıl bir alış olduğu hususunda mübalağadır; zira yemek, bir şeye tam anlamıyla el koymanın nihayetidir. Bu takdirde Yüce Allah'ın { بِالْباطِلِ } kavli fazladan bir mübalağa ifade eder; oysa sadece “alırlar” denilseydi böyle olmazdı. { وَيَصُدُّونَ } “ve [insanları] alıkoyarlar” yani insanları { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan” yani İslam dininden yahut kendi kitaplarında bildirilen doğru yoldan, rüşvet alarak uydurdukları şeylere doğru çevirip menederler.
ويجوز أن يكون يَصُدُّونَ من الصدود على معنى أنهم يعرضون عن سبيل الله فيحرفون ويفترون بأكلهم أموال الناس بالباطل وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ أي يجمعونهما ومنه ناقة كناز اللحم أي مجتمعته، ولا يشترط في الكنز الدفن بل يكفي مطلق الجمع والحفظ، والمراد من الموصول إما الكثير من الأحبار والرهبان لأن الكلام في ذمهم ويكون ذلك مبالغة فيه حيث وصفوا بالحرص بعد وصفهم بما سبق من أخذ البراطيل في الأباطيل وإما المسلمون لجري ذكرهم أيضا وهو الأنسب بقوله تعالى:
{ يَصُدُّونَ } fiilinin “sudûd” (yüz çevirmek) kökünden olması da caizdir; yani onlar insanların mallarını bâtıl yolla yemek suretiyle Allah'ın yolundan yüz çevirir, tahrifat yapar ve iftirada bulunurlar. { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altını ve gümüşü biriktirip yığanlar” yani onları toplayıp saklayanlar; nitekim eti dolgun ve sıkı deveye “nâkatün kinâz” denmesi de bundandır. Kenzde (yığmada) toprağa gömmek şart değildir; mutlak olarak toplamak ve saklamak yeterlidir. İsm-i mevsûlden murat, ya hahamların ve rahiplerin çoğudur; zira söz onları yerme hakkındadır ve daha önce geçen bâtıl yollarla rüşvet alma vasfından sonra hırs ile nitelenmeleri bu yermede bir mübalağa olur. Yahut daha önce zikredilmiş olmaları sebebiyle Müslümanlardır ki bu da Yüce Allah'ın şu kavline daha uygundur:
وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ لأنه يشعر بأنهم ممن ينفق في سبيله سبحانه لأنه المتبادر من النفي عرفا فيكون نظمهم في قرن المرتشين من أهل الكتاب تغليظا ودلالة على كونهم أسوة لهم في استحقاقه البشارة بالعذاب، واختار بعض المحققين حمله على العموم ويدخل فيه الأحبار والرهبان دخولا أوليا، وفسر غير واحد الانفاق في سبيل الله بالزكاة لما
{ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve onları Allah yolunda harcamayanlar”; zira bu ifade, onların Yüce Allah yolunda infak etmesi gereken kimselerden olduğunu ihsas ettirir; çünkü örfte nefyden ilk akla gelen budur. Dolayısıyla onların Ehl-i Kitab'ın rüşvetçileriyle aynı kefeye konulması bir şiddetlendirmedir ve azap müjdesini hak etmede onlara denk olduklarına delalet eder. Bazı muhakkikler ise bunun genel manasına hamledilmesini tercih etmişlerdir ki hahamlar ve rahipler buna evleviyetle dahil olur. Pek çok müfessir, Allah yolunda infakı zekât ile tefsir etmiştir; nitekim:
روي عن ابن عباس رضي الله تعالى أنه لما نزلت هذه الآية كبر ذلك على المسلمين فقال عمر رضي الله تعالى عنه: أنا أفرج عنكم فانطلق فقال: يا نبي الله إنه كبر على أصحابك هذه الآية فقال ﵊: إن الله تعالى لم يفرض الزكاة إلا ليطيب ما بقي من أموالكم.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet indiğinde bu durum Müslümanlara çok ağır geldi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: «Ben sizin bu sıkıntınızı gideririm» dedi ve gidip: «Ey Allah'ın Peygamberi! Bu ayet ashâbına çok ağır geldi» dedi. Peygamber aleyhisselâm da: «Allah Teâlâ zekâtı ancak mallarınızın geride kalan kısmını temizlemek için farz kıldı» buyurdu.
وأخرج الطبراني. والبيهقي في سننه. وغيرهما عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ ما أدي زكاته فليس بكنز»
Taberânî, Beyhakî Sünen'inde ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Zekâtı verilen mal, kenz (azap vesilesi gömü) değildir” buyurdu.»
أي بكنز أوعد عليه فإن الوعيد عليه مع عدم الانفاق فيما أمر الله تعالى أن ينفق فيه، ولا يعارض ذلك
Yani hakkında azap vaadi bulunan kenz değildir; zira azap vaadi, Yüce Allah'ın harcanmasını emrettiği yerlere infak edilmemesi halindedir. Şu hadis de bununla çelişmez:
قوله ﷺ: «من ترك صفراء أو بيضاء كوي بها»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim arkasında sarı (altın) veya beyaz (gümüş) bırakırsa, onunla dağlanır» sözüdür;
لأن المراد بذلك ما لم يؤد حقه كما يرشد إليه ما
çünkü bundan maksat hakkı ödenmemiş olandır; nitekim şu rivayet de buna işaret etmektedir:
أخرجه الشيخان عن أبي هريرة «ما
Şeyhayn'ın Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: «Hiçbir
من صاحب ذهب ولا فضة لا يؤدي منها حقها إلا إذا كان يوم القيامة صفحت له صفائح من نار فيكوى بها جنبه وجبينه»
altın veya gümüş sahibi yoktur ki hakkını ödemesin de kıyamet günü olduğunda onun için ateşten levhalar kızdırılıp böğrü ve alnı bunlarla dağlanmasın.»
وقيل: إنه كان قبل أن تفرض الزكاة وعليه حمل ما رواه الطبراني عن أبي امامة قال توفي رجل من أهل الصفة فوجد في مئزره دينار فقال النبي ﷺ كية ثم توفي آخر فوجد في مئزره ديناران فقال ﵊ كيتان، وقيل: بل هذا لأن الرجلين أظهرا الفقر ومزيد الحاجة بانتظامهما في سلك أهل الصفة الذين هم بتلك الصفة مع أن عندهما فكان جزاؤهما الكية والكيتين لذلك، وأخذ بظاهر الآية فأوجب انفاق جميع المال الفاضل عن الحاجة أبو ذر رضي الله تعالى عنه وجرى بينه لذلك وبين معاوية ﵁ في الشام ما شكاه له إلى عثمان رضي الله تعالى عنه في المدينة فاستدعاه إليها فرآه مصرا على ذلك حتى أن كعب الأحبار ﵁ قال له: يا أبا ذر إن الملة الحنيفية أسهل الملل وأعدلها وحيث لم يجب انفاق كل المال في الملة اليهودية وهي أضيق الملل وأشدها كيف يجب فيها فغضب رضي الله تعالى عنه وكانت فيه حدة وهي التي دعته إلى تعيير بلال ﵁ بأمه وشكايته إلى رسول الله ﷺ وقوله فيه «إنك امرؤ فيك جاهلية» فرفع عصاه ليضربه وقال له: يا يهودي ما ذاك من هذه المسائل فهرب كعب فتبعه حتى استعاذ بظهر عثمان رضي الله تعالى عنه فلم يرجع حتى ضربه. وفي رواية أن الضربة وقعت على عثمان، وكثر المعترضون على أبي ذر في دعواه تلك، وكان الناس يقرؤون له آية المواريث ويقولون: لو وجب انفاق كل المال لم يكن للآية وجه، وكانوا يجتمعون عليه مزدحمين حيث حل مستغربين منه ذلك فاختار العزلة فاستشار عثمان فيها فأشار إليه بالذهاب إلى الربذة فسكن فيها حسبما ورد، وهذا ما يعول عليه في هذه القصة، ورواها الشيعة على وجه جعلوه من مطاعن ذي النورين وغرضهم بذلك إطفاء نوره ويأبى الله إلا أن يتم نوره فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ خبر الموصول، والفاء لما مر غير مرة.
Bunun zekât farz kılınmadan önce olduğu da söylenmiştir; Taberânî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiği şu hadis de buna hamledilmiştir: «Ehl-i Suffe'den bir adam vefat etti; peştemalinde bir dinar bulundu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bir dağlama izi” buyurdu. Sonra bir başkası vefat etti, onun da peştemalinde iki dinar bulundu. Peygamber aleyhisselâm: “İki dağlama izi” buyurdu.» Denilmiştir ki: Aksine bu hüküm, o iki adamın yanlarında para varken bu vasıftaki Ehl-i Suffe'nin arasına girerek fakirlik ve aşırı ihtiyaç göstermiş olmalarındandır; işte bu sebeplerden ötürü cezaları bir dağlama ve iki dağlama olmuştur. Ebû Zer radıyallâhu anh ise ayetin zahirine tutunarak ihtiyaç fazlası bütün malın infak edilmesini vacip görmüş ve bu sebeple Şam'da kendisiyle Muâviye radıyallâhu anh arasında geçenleri Medine'deki Osman radıyallâhu anh'a şikâyet etmiştir. Hz. Osman onu Medine'ye çağırmış ve onun bu görüşünde ısrarcı olduğunu görmüştür; hatta Kâ‘b el-Ahbâr radıyallâhu anh ona: «Ey Ebû Zer! Hanîf dini dinlerin en kolayı ve en adaletlisidir; en dar ve en katı din olan Yahudilikte bile bütün malın infakı vacip değilken İslam'da nasıl vacip olsun?» deyince Ebû Zer radıyallâhu anh öfkelenmiştir. Kendisinde bir celallik vardı ve Bilal radıyallâhu anh'ı annesinden dolayı ayıplamasına, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etmesine ve Peygamber'in onun hakkında «Sen kendisinde cahiliye [âdeti] bulunan bir kimsesin» buyurmasına sebep olan da bu huyu idi. Ona vurmak için bastonunu kaldırdı ve «Ey Yahudi! Bu meselelerle senin ne ilgin var?» dedi. Kâ‘b kaçtı, o da peşinden koştu; Kâ‘b Hz. Osman radıyallâhu anh'ın arkasına sığındı, fakat Ebû Zer durmayıp ona vurdu. Bir rivayette ise darbenin Osman'a isabet ettiği belirtilir. Ebû Zer'in bu iddiasına itiraz edenler çoğaldı; insanlar ona miras ayetini okuyor ve «Eğer bütün malı infak etmek vacip olsaydı bu ayetin bir anlamı kalmazdı» diyorlardı. Gittiği her yerde etrafına toplanıp bu görüşünü garipsiyorlardı; o da inzivayı tercih etti, bu konuda Hz. Osman'a danıştı. Osman da ona Rebeze'ye gitmesini tavsiye etti, o da rivayetlerde geldiği üzere oraya yerleşti. Bu kıssada itimat edilecek olan budur. Şiîler ise bu olayı Zü'n-Nûreyn'e (Hz. Osman'a) yönelik bir taan (kötüleme) vesilesi kılacak şekilde rivayet etmişlerdir; bununla maksatları onun nurunu söndürmektir, fakat Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz. { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “onlara elem verici bir azabı müjdele!” ifadesi ism-i mevsûlün haberidir; fâ harfi ise defalarca geçtiği üzere [şart manası taşıdığı içindir].
وجوز أن يكون الموصول في محل نصب بفعل يفسره فَبَشِّرْهُمْ والتعبير بالبشارة للتهكم، وقوله تعالى:
İsm-i mevsûlün { فَبَشِّرْهُمْ } fiilinin tefsir ettiği bir fiille mensup mahalde olması da caiz görülmüştür. Müjde (bişâret) lafzının kullanılması ise istihzâ (alay) içindir. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
يَوْمَ منصوب بعذاب أليم أو بمضمر يدل عليه ذلك أي يعذبون يوم أو باذكر. وقيل: التقدير عذاب يوم والمقدر بدل من المذكور فلما حذف المضاف أقيم المضاف إليه مقامه يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ أي توقد النار ذات حمى وحر شديد عليها، وأصله تحمى بالنار من قولك حميت الميسم وأحميته فجعل الاحماء للنار مبالغة لأن النار في نفسها ذات حمى فإذا وصفت بأنها تحمى دل على شدة توقدها ثم حذفت النار وحول الاسناد إلى الجار والمجرور تنبيها على المقصود بأتم وجه فانتقل من صيغة التأنيث إلى التذكير كما تقول: رفعت القصة إلى الأمير فإذا طرحت القصة وأسند الفعل إلى الجار والمجرور قلت رفع إلى الأمير. وعن ابن عامر أنه قرأ «تحمى» بالتاء الفوقانية بإسناده إلى النار كأصله وإنما قيل عَلَيْها والمذكور شيئان لأنه ليس المراد بهما مقدارا معينا منهما ولا الجنس الصادق بالقليل والكثير بل المراد الكثير من الدنانير والدراهم لأنه الذي يكون كنزا فأتى بضمير الجمع للدلالة على الكثرة ولو أتى بضمير التثنية احتمل خلافه، وكذا يقال في قوله سبحانه: وَلا يُنْفِقُونَها وقيل: الضمير لكنوز الأموال المفهومة من الكلام فيكون الحكم عاما ولذا عدل فيه عن الظاهر، وتخصيص الذهب والفضة بالذكر لأنهما الأصل الغالب في الأموال لا للتخصيص أو للفضة، واكتفى بها لأنها أكثر، والناس إليها أحوج، ولأن الذهب يعلم منها بالطريق الأولى مع قربها لفظا فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ خصت بالذكر لأن غرض الكانزين من الكنز والجمع أن يكونوا عند الناس ذوي وجاهة ورياسة بسبب الغنى وأن يتنعموا بالمطاعم الشهية والملابس البهية فلوجاهتهم كان الكي بجباههم ولامتلاء جنوبهم بالطعام كووا عليها ولما لبسوه على ظهورهم كويت، أو لأنهم إذا رأوا الفقير السائل زووا ما بين أعينهم وازوروا عنه وأعرضوا وطووا كشحا وولوه ظهورهم واستقبلوا جهة أخرى، أو لأنها أشرف الأعضاء الظاهرة
{ يَوْمَ } “O gün ki...” kelimesi “azâbün elîm” ile veya bunun delalet ettiği mukadder bir fiille mensuptur; yani “o gün azap olunurlar” yahut “hatırla” takdirindedir. Takdirin “azâbe yevmin” (o günün azabı) olduğu, takdir edilen bu kelimenin mezkûr kelimeden bedel olduğu, muzâf hazfedilince muzâfun ileyhin onun yerine geçtiği de söylenmiştir. { يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ } “onlar cehennem ateşinde kızdırılacak”; yani harareti ve yakıcılığı son derece şiddetli olan ateş onların üzerinde alevlendirilir. Kelimenin aslı «ateşle kızdırılır» şeklindedir; nitekim “damgayı kızdırdım” derken «حميت الميسم وأحميته» denir. Kızdırma işinin doğrudan ateşe nispet edilmesi mübalağa içindir; zira ateşin kendisi zaten kızgındır, bir de kızdırılmakla vasfedilirse bu onun son derece alevli olduğuna delalet eder. Sonra ateş kelimesi hazfedilmiş ve maksadı en mükemmel şekilde bildirmek için isnad câr ve mecrûra yönlendirilmiştir; böylece «Hikâyeyi emîre sundum (refa‘tü'l-kıssate)» deyip de hikâye kelimesini atıp fiili câr ve mecrûra isnad ettiğinde «Emîre sunuldu (rufi‘a ile'l-emîr)» demen gibi müenneslik sîgasından müzekkerlik sîgasına geçilmiştir. İbn Âmir'den, aslına uygun olarak ateşe isnadıyla üstten iki noktalı te ile «تحمى» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Zikredilen iki şey (altın ve gümüş) olduğu halde { عَلَيْها } denilerek müennes zamir getirilmesi, bunlardan belirli bir miktarın yahut azı da çoğu da içine alan cinsin değil, bilakis kenz teşkil eden çok sayıdaki dinar ve dirhemlerin kastedilmiş olmasındandır; dolayısıyla çokluğa delalet etmesi için cemi zamiri getirilmiştir, tesniye zamiri getirilseydi aksine ihtimal taşırdı. Yüce Allah'ın { وَلا يُنْفِقُونَها } kavli hakkında da aynı şey söylenir. Zamirin, sözden anlaşılan “malların kenzlerine” ait olduğu, dolayısıyla hükmün umumi olduğu ve bu sebeple zahirden dönüldüğü de söylenmiştir. Altın ve gümüşün tahsis edilerek zikredilmesi, onları sadece bunlara tahsis etmek için değil mallardaki asıl ve galip unsur olmalarındandır; yahut gümüşe aittir ve daha çok bulunduğu, insanların ona daha çok ihtiyacı olduğu ve lafzen yakın olmasıyla birlikte altının da öncelikle bundan anlaşılacağı için onunla yetinilmiştir. { فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } “ve bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacaktır”; bunların zikre tahsis edilmesinin sebebi şudur: Yığanların kenzden ve toplamaktan maksatları zenginlik sebebiyle insanlar nezdinde itibar ve mevki sahibi olmak, lezzetli yiyeceklerle ve süslü giysilerle nimetlenmektir. İtibar arayışları sebebiyle alınları dağlanmış, yanları yemekle dolduğu için üzerleri dağlanmış ve sırtlarına giydikleri şeyler sebebiyle de sırtları dağlanmıştır. Yahut dilenen fakiri gördüklerinde kaşlarını çatıp yüzlerini ekşittikleri, ondan yüz çevirip sırtlarını döndükleri ve başka bir tarafa yöneldikleri içindir; yahut bu organlar en şerefli zahir organlar olduğu içindir;
فإنها المشتملة على الأعضاء الرئيسية التي هي الدماغ والقلب والكبد، وقيل: لأنها أصول الجهات الأربع التي هي مقاديم البدن ومآخيره وجنبتاه فيكون ما ذكر كناية عن جميع البدن، ويبقى عليه نكتة الاقتصار على هذه الأربع من بين الجهات الست وتكلف لها بعضهم بأن الكانز وقت الكنز لحذره من أن يطلع عليه أحد يلتفت يمينا وشمالا وأماما ووراء ولا يكاد ينظر إلى فوق أو يتخيل أن أحدا يطلع عليه من تحت، فلما كانت تلك الجهات الأربع مطمح نظره ومظنة حذره دون الجهتين الأخريين اقتصر عليها دونهما، وهو مع ابتنائه على اعتبار الدفن في الكنز في حيز المنع كما لا يخفى.
zira bunlar beyin, kalp ve karaciğer gibi reîs organları kuşatmaktadır. Yine bunların bedenin ön, arka ve iki yanını oluşturan dört ana cihet olması sebebiyle zikredilenlerin bütün bedenden kinaye olduğu da söylenmiştir. Bu durumda altı yönden sadece bu dördüyle yetinilmesinin nüktesi geriye kalır; bazıları buna şöyle bir tekellüfle cevap vermiştir: Malı yığan kimse gömme vaktinde birinin kendisini görmesinden çekindiği için sağına, soluna, önüne ve arkasına bakar; yukarıya pek bakmaz veya aşağıdan birinin kendisini göreceğini hayal etmez. İşte bu dört yön onun gözünün baktığı ve sakındığı yerler olup diğer iki yön böyle olmadığı için diğerleri bırakılıp bu dördüyle yetinilmiştir. Ancak bunun kenzde gömme şartına dayandırılmasıyla birlikte reddedilmeye açık olduğu gizli değildir.
وقيل: إنما خصت هذه المواضع لأن داخلها جوف بخلاف اليد والرجل، وفيه أن البطن كذلك، وفي جمعه مع الظاهر لطافة أيضا، وقيل: لأن الجهة محل الوسم لظهورها والجنب محل الألم والظهر محل الحدود لأن الداعي للكانز على الكنز وعدم الإنفاق خوف الفقر الذي هو الموت الأحمر حيث إنه سبب للكد وعرق الجبين والاضطراب يمينا وشمالا وعدم استقرار الجنب لتحصيل المعاش مع خلو المتصف به عما يستند إليه ويعول في المهمات عليه فلملاحظة الأمن من الكد وعرق الجبين تكوى جبهته ولملاحظة الأمن من الاضطراب والطمع في استقرار الجنب يكوى جنبه لملاحظة استناد الظهر والاتكال على ما يزعم أنه الركن الأقوى والوزر الأوقى يكوى ظهره، وقيل غير ذلك وهي أقوال يشبه بعضها بعضا والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
Bu uzuvların tahsis edilmesinin sebebinin, el ve ayağın aksine içlerinde boşluk bulunması olduğu söylenmiştir; fakat buna karşı karnın da böyle olduğu söylenebilir, gerçi karnın sırt ile bir arada toplanmasında da bir letafet vardır. Yine denilmiştir ki: Alın belirginliği sebebiyle damgalama mahallidir; yan taraf acı çekme mahallidir; sırt ise had cezalarının tatbik mahallidir. Çünkü mal yığan kimseyi kenze ve infak etmemeye sevk eden âmil, meşakkate, alın terine, sağa sola koşturmaya, geçimi temin etmek için yan tarafın istirahat bulamamasına sebep olan ve bu vasıftaki kimseyi mühim işlerde dayanıp güveneceği bir dayanaktan yoksun bırakan “kızıl ölüm” mesabesindeki fakirlik korkusudur. İşte meşakkatten ve alın terinden emin olma düşüncesine karşılık alnı dağlanır; çırpınmaktan emin olma ve yan tarafın istirahat bulması tamahına karşılık yanı dağlanır; en sağlam dayanak ve en koruyucu siper zannettiği şeye sırtını dayayıp güvenmesine karşılık da sırtı dağlanır. Başka açıklamalar da yapılmıştır ki bunlar birbirine benzeyen görüşlerdir; durumun hakikatini en iyi Yüce Allah bilir.
وأيا ما كان فليس المراد أنه يوضع دينار على دينار أو درهم على درهم فيكوى بها ولا أنه يكون بكل بأن يرفع واحد ويوضع بدله آخر حتى يؤتى على آخرها بل إنه يوسع جلد الكانز فيوضع كل دينار ودرهم على حدته كما نطقت بذلك الآثار وتظافرت به الأخبار هذا ما كَنَزْتُمْ على إرادة القول وبه يتعلق الظرف السابق في قول أي يقال لهم يوم يحمى عليها هذا ما كنزتم لِأَنْفُسِكُمْ أي لمنفعتها فكان عين مضرتها وسبب تعذيبها، فاللام للتعليل، وأنت في تقرير المضاف في النظم بالخيار، ولم تجعل اللام للملك لعدم جدواه وما في قوله سبحانه فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ يحتمل أن تكون مصدرية أي وبال كنزكم أو وبال كونكم كانزين ورجح الأول بأن في كون كان الناقصة لها مصدر كلاما وبأن المقصود الخبر وكان إنما ذكرت لاستحضار الصورة الماضية، ويحتمل أن تكون موصولة أي وبال الذي تكنزونه، وفي الكلام استعارة مكنية وتخييلية أو تبعية. وقرىء «تكنزون» بضم النون فالماضي كنز كضرب وقعد إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ أي مبلغ عدد شهور السنة عِنْدَ اللَّهِ أي في حكمه اثْنا عَشَرَ شَهْراً وهي الشهور القمرية المعلومة إذ عليها يدور فلك الأحكام الشرعية فِي كِتابِ اللَّهِ أي في اللوح المحفوظ.
Her ne olursa olsun, maksat bir dinarın diğer dinar üzerine veya bir dirhemin diğer dirhem üzerine konulup dağlanması yahut hepsi bitinceye kadar birinin kaldırılıp yerine diğerinin konulması suretiyle olması değildir; bilakis rivayetlerin açıkça bildirdiği ve haberlerin teyit ettiği üzere malı yığan kimsenin derisi genişletilir ve her bir dinar ile dirhem ayrı ayrı [derisine] konur. { هذا ما كَنَزْتُمْ } “İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler bunlardır!” sözü, “denilir ki” takdiri üzeredir ve bir önceki zarf bir görüşe göre buna taalluk eder; yani onlara bu madenlerin kızdırıldığı gün «İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler bunlardır» denilir. { لِأَنْفُسِكُمْ } “kendiniz için” yani kendi menfaatiniz için sandığınız, fakat bizzat zararınız ve azabınızın sebebi olan şeylerdir; buradaki lâm ta‘lîl (gerekçe) içindir. Nazımda muzâfı takdir edip etmemekte serbestsin. Lâm harfi faydasız olacağından mülkiyet için kılınmamıştır. Yüce Allah'ın { فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!” kavlindeki “mâ” edatının masdariyye olması muhtemeldir; yani “Kenzinizin cezasını / vebalini yahut yığıcı olmanızın vebalini tadın” demektir. Birincisi tercih edilmiştir; zira nâkıs kâne fiilinin masdara sahip olup olmadığı tartışmalıdır ve asıl maksat haberdir, kâne ise ancak geçmişteki sûreti zihinde canlandırmak için getirilmiştir. “Mâ” edatının ism-i mevsûl olması da muhtemeldir; yani “Biriktirmekte olduğunuz şeyin vebalini tadın” demektir. Bu kelamda mekniyye ve tahyîliyye yahut tebeiyye istiare vardır. Nûn harfinin zammesiyle «تكنُزون» şeklinde de okunmuştur; nitekim mazisi “darabe” ve “ka‘ade” gibi “keneze” (كَنَزَ) gelir. { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ } “Şüphesiz ayların sayısı” yani bir yılın aylarının yekûnu { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” yani O'nun hükmünde { اثْنا عَشَرَ شَهْراً } “on iki aydır”; bunlar bilinen kamerî aylardır, zira şer‘î hükümlerin dairesi onlar etrafında döner; { فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nda” yani Levh-i Mahfûz'da böyledir.
وقيل: فيما أثبته وأوجب على عباده الأخذ به، وقيل: القرآن فيه آيات تدل على الحساب ومنازل القمر وليس بشيء يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أي في ابتداء إيجاد هذا العالم، وهذا الظرف متعلق بما في كتاب الله من معنى الثبوت الدال عليه بمنطوقه أو بمتعلقه أو بالكتاب إن كان مصدرا بمعنى الكتابة، والمراد أنه في ابتداء ذلك كانت عدتها ما ذكر وهي الآن على ما كانت عليه، وفِي كِتابِ اللَّهِ صفة اثْنا عَشَرَ وهي خبر إِنَّ وعِنْدَ معمول عِدَّةَ لأنها مصدر كالشركة وشَهْراً تمييز مؤكد كما في قولك: عندي من الدنانير عشرون دينارا، وما يقال: إنه لرفع الإبهام إذ لو قيل عدة الشهور عند الله اثنا عشر سنة لكان كلاما مستقيما ليس بمستقيم على ما قيل.
Kullarına farz kıldığı ve uymalarını vacip kıldığı hükmünde olduğu da söylenmiştir. Kur'an'da hesaba ve ayın menzillerine delalet eden ayetler bulunduğu için Kur'an olduğu da söylenmiştir ancak bu kayda değer değildir. { يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “gökleri ve yeri yarattığı günde” yani bu âlemin ilk yaratılışında da böyledir. Bu zarf, Allah'ın Kitabı'nda ifadesindeki mantûkun delalet ettiği sübût anlamına yahut onun müteallakına veya kitâbet anlamında bir masdar ise “kitâb” lafzına taalluk eder. Maksat şudur ki, o yaratılışın başlangıcında da ayların sayısı zikredildiği gibiydi, şimdi de eskiden olduğu gibidir. { فِي كِتابِ اللَّهِ } ifadesi { اثْنا عَشَرَ } kelimesinin sıfatıdır; bu da { إِنَّ } edatının haberidir. { عِنْدَ } zarfı ise, “şirket” kelimesi gibi bir masdar olduğu için { عِدَّةَ } lafzının ma‘mûlüdür. { شَهْراً } kelimesi, «Yanımda yirmi dirhem dinar vardır» sözünde olduğu gibi tekit edici bir temyizdir. Bunun kapalılığı gidermek için olduğu, zira “Allah katında ayların sayısı on iki senedir” denilseydi sözün düzgün olacağı şeklindeki iddia ise belirtildiğine göre isabetli değildir.
وانتصر له بأن مراد القائل إنه يحتمل أن تكون تلك الشهور في ابتداء الدنيا كذلك كما في قوله سبحانه: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ [الحج: ٤٧] ونحوه لا مانع منه فإنه أحسن من الزيادة المحضة، ولم يجوزوا تعلق فِي كِتابِ بعدة لأن المصدر إذا أخبر عنه لا يعمل فيما بعد الخبر. ومن الناس من جعله بدلا من عِنْدَ اللَّهِ وضعفه
Bunu savunan kimse, söz sahibinin maksadının; Yüce Allah'ın { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ } [Hac: 47] kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi dünyanın başlangıcında bu ayların böyle olmasının muhtemel bulunduğunu, buna hiçbir engelin olmadığını, nitekim bunun sırf fazlalık olmaktan daha güzel olduğunu ifade etmek olduğunu söylemiştir. { فِي كِتابِ } terkibinin { عِدَّةَ } masdarına taallukunu caiz görmemişlerdir; zira masdardan haber verildiğinde haberden sonra gelen kelimede amel edemez. İnsanlardan bazıları bu terkibi { عِنْدَ اللَّهِ } ifadesinden bedel kılmıştır; Ebü'l-Bekā ise
أبو البقاء بأن فيه الفصل بين البدل والمبدل منه بخبر العامل في المبدل، وجوز بعض أن يجعل اثْنا عَشَرَ مبتدأ وعِنْدَ خبر مقدم والجملة خبر إن أو إن الظرف لاعتماده عمل الرفع اثْنا عَشَرَ، وقوله سبحانه: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ يجوز أن يكون صفة لاثنا عشر وأن يكون حالا من الضمير في الظرف وأن يكون جملة مستأنفة وضمير مِنْها على كل تقدير لاثنا عشر، وهذه الأربعة ذو القعدة، وذو الحجة. والمحرم. ورجب مضر. واختلف في ترتيبها فقيل: أولها المحرم وآخرها ذو الحجة فهي من شهور عام، وظاهر ما أخرجه سعيد بن منصور وابن مردويه عن ابن عباس يقتضيه.
bunda bedel ile mübdelün minh arasının, mübdeldeki âmilin haberiyle ayrılması durumu bulunduğu gerekçesiyle bunu zayıf görmüştür. Bazıları da { اثْنا عَشَرَ } ifadesini mübteda, { عِنْدَ } zarfını mukaddem haber yapmayı ve cümlenin de “inne”nin haberi olmasını yahut zarfın bir yere dayanması sebebiyle { اثْنا عَشَرَ } kelimesini ref ederek amel etmesini caiz görmüşlerdir. Yüce Allah'ın { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Onlardan dördü haram [aylar]dır” kavlinin { اثْنا عَشَرَ } için sıfat olması, zarftaki zamirden hal olması yahut müstakil bir cümle olması caizdir; her takdire göre { مِنْها } kelimesindeki zamir on ikiye racidir. Bu dört ay; Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Mudar kabilesinin Receb ayıdır. Bunların sıralaması hususunda ihtilaf edilmiştir: Birincisinin Muharrem, sonuncusunun Zilhicce olduğu ve tek bir yılın aylarından oldukları söylenmiştir; Saîd b. Mansûr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerinin zahiri de bunu iktiza eder.
وقيل: أولها رجب فهي من عامين واستدل له بما
İlk ayın Receb olduğu, dolayısıyla bu haram ayların iki ayrı yıla ait bulunduğu da söylenmiş ve buna şu rivayetle delil getirilmiştir:
أخرجه ابن جرير. وغيره عن ابن عمر قال: خطبنا رسول الله ﷺ في حجة الوداع بمعنى في أوسط أيام التشريق فقال: «يا أيها الناس إن الزمان قد استدار فهو اليوم كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض وإن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا منها أربعة حرم أولهن رجب مضر بين جمادى وشعبان.
İbn Cerîr ve diğerlerinin İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda, yani teşrik günlerinin ortasında bize bir hutbe irad etti ve şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür. Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on iki aydır; onlardan dördü haram aylardır; bunların ilki Cemâziye ile Şaban arasındaki Mudar'ın Receb ayıdır;
وذو القعدة. وذو الحجة. والمحرم» .
diğerleri de Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir.»
وقيل: أولها ذو القعدة وصححه النووي لتواليها.
İlk ayın Zilkade olduğu da söylenmiştir; Nevevî peş peşe gelmelerinden dolayı bunu sahih kabul etmiştir.
وأخرج الشيخان «ألا إن الزمان قد استدار كهيئة يوم خلق الله السموات والأرض السنة اثنا عشر شهرا منها أربعة حرم ثلاثة متواليات ورجب مضر» الحديث،
Şeyhayn şöyle rivayet etmiştir: «Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetiyle dönmüştür. Sene on iki aydır; onlardan dördü haramdır; üçü peş peşe gelir, biri de Mudar'ın Receb'idir...» hadis devam eder.
وأضيف رجب إليهم لأن ربيعة كانوا يحرمون رمضان ويسمونه رجب ولهذا بين في الحديث بما بين.
Receb ayının onlara nispet edilmesi, Rebîa kabilesinin Ramazan ayını haram sayıp ona Receb adını vermelerinden dolayıdır; işte bu sebeple hadiste açıklandığı üzere açıklanmıştır.
وقيل: إن ما ذكر من أنها على الترتيب الأول من شهور عام وعلى الثاني من شهور عامين مما يتمشى على أن أول السنة المحرم وهو إنما حدث في زمن عمر رضي الله تعالى عنه وكان يؤرخ قبله بعام الفيل وكذا بموت هشام بن المغيرة ثم أرخ بصدر الإسلام بربيع الأول وعلى هذا التاريخ يكون الأمر على عكس ما ذكر ولم يبين هذا القائل ما أول شهور السنة عند العرب قبل الفيل، والذي يفهم من كلام بعضهم أن أول الشهور المحرم عندهم من قبل أيضا إلا أن عندهم في اليمن والحجاز تواريخ كثيرة يتعارفونها خلفا عن سلف ولعلها كانت باعتبار حوادث وقعت في الأيام الخالية، وأنه لما هاجر النبي ﷺ اتخذ المسلمون هجرته مبدأ التاريخ وتناسوا ما قبله وسموا كل سنة أتت عليهم باسم حادثة وقعت فيها كسنة الاذن. وسنة الأمر. وسنة الابتلاء وعلى هذا المنوال إلى خلافة عمر رضي الله تعالى عنه فسأله بعض الصحابة في ذلك وقال: هذا يطول وربما يقع في بعض السنين اختلاف وغلط فاختار رضي الله تعالى عنه عام الهجرة مبدأ من غير تسمية السنين بما وقع فيها فاستحسنت الصحابة رأيه في ذلك. وفي بعض شروح البخاري أن أبا موسى الأشعري كتب إليه إنه يأتينا من أمير المؤمنين كتب لا ندري بأيها نعمل، وقد قرأنا صكا محله شعبان فلم ندر أي الشعبانين الماضي أم الآتي.
Zikredilen bu ayların birinci sıralamaya göre tek bir yılın, ikinci sıralamaya göre ise iki ayrı yılın aylarından olması durumunun; yılın ilk ayının Muharrem kabul edilmesi esasına göre geçerli olduğu söylenmiştir. Oysa bu uygulama ancak Ömer radıyallâhu anh zamanında ortaya çıkmıştır; ondan önce Fil Yılı ile, yine Hişâm b. el-Mugîre'nin ölümüyle tarih düşürülürdü; ardından İslam'ın başlangıcında Rebîülevvel ayı başlangıç kabul edilerek tarih düşürüldü. İşte bu tarihe göre durum zikredilenin tam tersi olur. Fakat bu sözü söyleyen zat, Fil Yılı'ndan önce Araplar nezdinde senenin ilk ayının hangisi olduğunu açıklamamıştır. Bazılarının sözlerinden anlaşılan odur ki, daha önce de onlara göre ayların ilki Muharrem idi; ancak Yemen ve Hicaz'da geçmişten devraldıkları, geçmiş günlerde vuku bulan hadiselere dayanan pek çok tarihleme usulleri vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde Müslümanlar onun hicretini tarihin başlangıcı kabul edip öncesini unuttular ve başlarından geçen her seneyi, içinde vuku bulan bir hadisenin adıyla andılar; İzin Yılı, Emir Yılı, İmtihan Yılı gibi. Bu minval üzere Ömer radıyallâhu anh'ın hilafetine kadar gelindi; sahâbeden bazıları bu hususta ona başvurup «Bu iş uzayıp gidiyor ve bazen bazı senelerde ihtilaf ve hata meydana gelebiliyor» dediler. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh, seneleri içinde vuku bulan olaylarla isimlendirmeksizin hicret yılını başlangıç olarak seçti; sahâbe de onun bu görüşünü pek beğendi. Buhârî'nin bazı şerhlerinde geçtiğine göre Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ona şöyle yazmıştır: «Bize Müminlerin Emîri'nden mektuplar geliyor fakat hangisiyle amel edeceğimizi bilemiyoruz; vadesi Şaban ayı olan bir senet okuduk fakat geçen Şaban mı yoksa gelecek Şaban mı olduğunu anlayamadık.»
وقيل: إنه هو رضي الله تعالى عنه رفع صك محله شعبان فقال: أي شعبان هو؟ ثم قال: إن الأموال قد كثرت فينا وما قسمناه غير مؤقت فكيف التوصل إلى ضبطه فقال له ملك الأهواز وكان قد أسر وأسلم على يده: إن للعجم حسابا يسمونه- ماهروز- يسندونه إلى من غلب من الأكاسرة ثم شرحه له وبين كيفيته فقال رضي الله تعالى عنه:
Bizzat Hz. Ömer radıyallâhu anh'a vadesi Şaban olan bir senet getirildiği, onun da «Hangi Şaban?» dediği, ardından «Aramızda mallar çoğaldı, taksim ettiğimiz şeyler ise vakitle kayıtlı değil; bunu ضبط altına almanın yolu nedir?» dediği de nakledilmiştir. Bunun üzerine esir alınıp onun elinde Müslüman olan Ahvaz meliki kendisine: «Acemlerin “mâhrûz” dedikleri bir hesapları vardır ve bunu galip gelen Kisrâlara nispet ederler» demiş, sonra bunu ona شرح edip keyfiyetini açıklamıştır. Bunun üzerine Hz. Ömer radıyallâhu anh:
ضعوا للناس تاريخا يتعاملون عليه وتضبط أوقاتهم فذكروا له تاريخ اليهود فما ارتضاه والفرس فما ارتضاه فاستحسنوا الهجرة تاريخا انتهى.
«İnsanlar için aralarında muamele yapacakları ve vakitlerini zabt altına alacakları bir tarih belirleyin» demiştir. Ona Yahudilerin tarihini zikretmişler, beğenmemiştir; Farsların tarihini zikretmişler, beğenmemiştir; neticede hicreti tarih başlangıcı olarak benimsemişlerdir (nakil bitti).
وما ذكر من أنهم كانوا يؤرخون في صدر الإسلام بربيع الأول فيه إجمال ويتضح المراد منه بما في النبراس من أنهم كانوا يؤرخون على عهد النبي ﷺ بسنة القدوم وبأول شهر منها وهو ربيع الأول على الأصح فليفهم، والشهر عندهم ينقسم إلى شرعي. وحقيقي. واصطلاحي، فالشرعي معتبر برؤية الهلال بالشرط المعروف في الفقه، وكان أول
İslam'ın başlangıcında Rebîülevvel ile tarih belirledikleri yönündeki ifadede bir kapalılık vardır; bundan murat edilen şey en-Nibrâs'taki şu ifadeyle açıklık kazanır: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Medine'ye geliş senesini ve en sahih görüşe göre o senenin ilk ayı olan Rebîülevvel'i başlangıç kabul ediyorlardı; öyleyse iyi anlaşılsın. Onlara göre ay; şer‘î, hakikî ve ıstılahî olmak üzere üçe ayrılır. Şer‘î ay, fıkıhta bilinen şartlar dairesinde hilalin görülmesiyle (rü'yet) itibar edilir. Hicrî tarihteki
هلال المحرم في التاريخ الهجري ليلة الخميس كما اعتمده يونس الحاكمي المصري وذكر أن ذلك بالنظر إلى الحساب، وأما باعتبار الرؤية فقد حرر ابن الشاطر أن هلاله رئي بمكة ليلة الجمعة. والحقيقي معتبر من اجتماع القمر مع الشمس في نقطة وعوده بعد المفارقة إلى ذلك ولا دخل للخروج من تحت الشعاع إلا في إمكان الرؤية بحسب العادة الشائعة، قيل: ومدة ما ذكر تسعة وعشرون يوما ومائة وأحد وتسعون جزءا من ثلاثمائة وستين جزءا لليوم بليلته، وتكون السنة القمرية ثلاثمائة وأربعة وخمسين يوما وخمس يوم وسدسه وثانية وذلك أحد عشر جزءا من ثلاثين جزءا من اليوم بليلته، وإذا اجتمع من هذه الأجزاء أكثر من نصف عدوه يوما كاملا وزادوه في الأيام وتكون تلك السنة حينئذ كبيسة وتكون أيامها ثلاثمائة وخمسين يوما، ولما كانت الأجزاء السابقة أكثر من نصف جبروها بيوم كامل، واصطلحوا على جعل الأشهر شهرا كاملا وشهرا ناقصا فهذا هو الشهر الاصطلاحي، فالمحرم في اصطلاحهم ثلاثون يوما وصفر تسعة وعشرون وهكذا إلى آخر السنة القمرية الأفراد منها ثلاثون وأولها المحرم والأزواج تسعة وعشرون وأولها صفر إلا ذا الحجة من السنة الكبيسة فإنّه يكون ثلاثين يوما لاصطلاحهم على جعل ما زادوه في أيام السنة الكبيسة في ذي الحجة آخر السنة.
Muharrem hilalinin ilki, Mısırlı Yûnus el-Hâkimî'nin benimsediği üzere perşembe gecesi idi ve o bunun hesaba dayandığını zikretmiştir; rü'yete göre ise İbnü'ş-Şâtır hilalin Mekke'de cuma gecesi görüldüğünü tahkik etmiştir. Hakikî ay ise, ayın güneş ile aynı noktada içtima etmesi ve ayrıldıktan sonra tekrar o noktaya dönmesiyle itibar olunur; yaygın âdete göre rü'yetin imkânı dışında ayın şua altından çıkmasının bunda bir etkisi yoktur. Denildiğine göre bu zikredilen süre; yirmi dokuz gün ile gecesi ve gündüzüyle bir günün üç yüz altmış cüzünden yüz doksan bir cüzüdür. Kamerî sene ise üç yüz elli dört gün, bir günün beşte biri, altıda biri ve bir saniyesidir ki bu da gecesi ve gündüzüyle bir günün otuz cüzünden on bir cüzüdür. Bu cüzlerden yarım günden fazlası bir araya geldiğinde bunu tam bir gün sayıp günlere eklerler ve o sene “artık yıl” (kebîse) olur, günleri de üç yüz elli beş gün çeker. Önceki cüzler yarımdan fazla olduğu için onu tam bir güne tamamlamışlar ve ayları bir tam ay, bir eksik ay yapmayı ıstılah haline getirmişlerdir; işte bu, ıstılahî aydır. Onların ıstılahında Muharrem otuz gün, Safer yirmi dokuz gündür ve kamerî senenin sonuna kadar böyle devam eder; tek sayılı aylar otuz gündür ve ilki Muharrem'dir, çift sayılı aylar yirmi dokuz gündür ve ilki Safer'dir; artık yılın Zilhicce ayı müstesnadır, zira artık yılın günlerine ekledikleri fazlalığı senenin sonundaki Zilhicce ayına koymayı ıstılah edindikleri için o otuz gün çeker.
وحيث كان مدار الشهر الشرعي على الروية اختلفت الأشهر فكان بعضها ثلاثين وبعضها تسعة وعشرين ولا يتعين شهر للكمال وشهر للنقصان بل قد يكون الشهر ثلاثين في بعض السنين وتسعا وعشرين في بعض آخر منها. وما
Şer‘î ayın esası hilali görmeye bağlı olduğu için aylar farklılık gösterir; bazısı otuz, bazısı yirmi dokuz çeker. Tamlık için belirli bir ay, noksanlık için de belirli bir ay tayin edilmez; bilakis bir ay bazı senelerde otuz, diğer bazı senelerde yirmi dokuz çekebilir. Şeyhayn ve
أخرجه الشيخان وغيرهما عن أبي بكرة قال: «قال رسول الله ﷺ شهرا عيد لا ينقصان رمضان وذو الحجة»
başkalarının Ebû Bekre'den rivayet ettiği: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İki bayram ayı eksilmez: Ramazan ve Zilhicce” buyurdu» hadisi ise,
محمول على معنى لا ينقص أجرهما والثواب المرتب عليهما وإن نقص عددهما، وقيل: معناه لا ينقصان جميعا في سنة واحدة غالبا، وقيل: لا ينقص ثواب ذي الحجة عن ثواب رمضان حكاه الخطابي وهو ضعيف، والأول كما قال النووي هو الصواب المعتمد ذلِكَ أي تحريم الأشهر الأربعة وما فيه من معنى البعد لتفخيم المشار إليه، وقيل: هو إشارة لكون العدة كذلك ورجحه الإمام بأنه كونها أربعة محرمة مسلم عند الكفار وإنما القصد الرد عليهم في النسيء والزيادة على العدة، ورجح الأول بأن التفريع الآتي يقتضيه، ولا يبعد أن تكون الإشارة إلى مجموع ما دل عليه الكلام السابق والتفريع لا يأبى ذلك الدِّينُ الْقَيِّمُ أي المستقيم دين إبراهيم: وإسماعيل ﵉، وكانت العرب قد تمسكت به وراثة منهما. وكانوا يعظمون الأشهر الحرم حتى ان الرجل يلقى فيها قاتل أبيه وأخيه فلا يهيجه ويسمون رجب الأصم ومنصل الأسنة حتى أحدثوا النسيء فغيروا، وقيل: المراد من الدِّينُ الحكم والقضاء ومن الْقَيِّمُ الدائم الذي لا يزول أي ذلك الحكم الذي لا يبدل ولا يغير ونسب ذلك إلى الكلبي، وقيل: الدين هنا بمعنى الحساب ومنه
gün sayıları eksilse bile ecirleri ve onlara terettüp eden sevapları eksilmez manasına hamledilmiştir. Çoğunlukla aynı senede her ikisinin birden eksilmeyeceği manasına geldiği de söylenmiştir. Hattâbî'nin naklettiği üzere Zilhicce'nin sevabının Ramazan'ın sevabından noksan kalmayacağı da söylenmiştir ki bu zayıftır. Nevevî'nin de belirttiği üzere birinci izah doğru ve mutemet olandır. { ذلِكَ } “İşte bu”; yani dört ayın haram kılınmasıdır; buradaki uzaklık manası işaret edilen şeyin şânını yüceltmek içindir. Sayının böyle olmasına işaret olduğu da söylenmiştir; İmam [Fahreddin er-Râzî] bunu şu gerekçeyle tercih etmiştir: Dört ayın haram olduğu hususu kâfirler nezdinde de kabul edilen bir şeydir, buradaki asıl maksat ise onların nesî (ayları erteleme) uygulamalarına ve sayıyı artırmalarına reddiyede bulunmaktır. Birinci görüş ise gelecek olan tefrîin bunu gerektirmesi sebebiyle tercih edilmiştir. İşaretin önceki kelamın delalet ettiği şeylerin tamamına yönelik olması da uzak bir ihtimal değildir ve tefrî de buna engel teşkil etmez. { الدِّينُ الْقَيِّمُ } “dosdoğru dindir”; yani İbrâhim ve İsmâil'in aleyhimesselâm dosdoğru dinidir. Araplar onlardan miras olarak bu dine sarılmışlardı. Haram aylara öyle tazim gösterirlerdi ki kişi bu aylarda babasının veya kardeşinin katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı; nesî uygulamasını ihdas edip değiştirene kadar Receb ayına “el-Esamm” (sağır) ve “Münsılu'l-Esinne” (mızrak uçlarını çıkaran) derlerdi. { الدِّينُ } kelimesinden muradın hüküm ve kaza, { الْقَيِّمُ } kelimesinden muradın ise zeval bulmayan daimi şey olduğu; yani “asla değiştirilemeyecek ve bozulmayacak olan hüküm budur” manasına geldiği de söylenmiş ve bu görüş Kelbî'ye nispet edilmiştir. Buradaki “din” kelimesinin hesap manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim şu kullanım da bundandır: