Binûn

Tevbe Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

روي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه أتاه رجل من المشركين فقال: إن أراد الرجل منا أن يأتي محمدا ﷺ بعد انقضاء هذا الأجل لسماع كلام الله تعالى أو لحاجة قتل قال: لا. لأن الله تعالى يقول:

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre, müşriklerden bir adam ona gelip: "Bizden bir adam bu sürenin bitiminden sonra Allah Teâlâ'nın kelamını işitmek veya bir ihtiyacı için Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelmek istese öldürülür mü?" diye sordu. O da: "Hayır, zira Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:" dedi:

وإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ إلخ

{ وإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, ona güvence ver...” ilh.

فالمراد بما فيه من الحاجة هي الحاجة المتعلقة بالدين لا ما يعمها وغيرها من الحاجات الدنيوية كما ينبىء عنه قوله أن يأتي محمدا ﷺ فإن من يأتيه ﵊ إنما يأتيه للأمور المتعلقة بالدين انتهى، لكنه ليس بشيء لأن الظاهر من كلام ذلك القائل العموم فيكون جواب الأمير كرم الله تعالى وجهه مؤيدا لما قلناه. ويرد على قوله قدس سره أن يأتيه ﵊ إنما يأتيه للأمور المتعلقة بالدين منع ظاهر فلا يتم بناء الانباء، وجوز غير واحد كون حتى للغاية والخبر المذكور وجزالة المعنى يشهدان بكونها للتعليل بل قال المولى سري الدين المصري: إن جعلها للغاية يأباه قوله تعالى: ثُمَّ أَبْلِغْهُ بعد سماعه وكلام الله تعالى إن لم يؤمن مَأْمَنَهُ أي مسكنه الذي يأمن فيه أو موضع أمنه وهو ديار قومه على أن المأمن اسم مكان أو مصدر بتقدير مضاف والأول أولى لسلامته من مؤنة التقدير، والجملة الشرطية على ما بينه في الكشف عطف على قوله سبحانه:

[Buradaki] ihtiyaçtan maksat, "Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelmek" sözünün de hissettirdiği üzere dünya ihtiyaçlarını ve diğerlerini de kapsayan genel ihtiyaçlar değil, dine taalluk eden ihtiyaçtır; çünkü ona aleyhisselâm gelen kimse ancak dinle ilgili hususlar için gelir, [alıntı] bitti. Fakat bu bir şey değildir (tutarlı bir görüş değildir); zira o sözü söyleyenin kelamından zâhir olan umumiliktir (genelliktir), dolayısıyla Emîr'in kerremallâhu teâlâ vecheh cevabı da bizim söylediğimizi teyit etmektedir. Onun -kuddise sirruh- "Ona aleyhisselâm gelen kimse ancak dinle ilgili hususlar için gelir" sözüne açık bir itiraz vârid olur, dolayısıyla hissettirme üzerine kurulan çıkarım tamamlanamaz. Birden fazla âlim { حَتَّى } edatının gâye (sona erme) bildirdiğini caiz görmüştür; ancak zikredilen haber ve mananın fesahati onun ta'lil (gerekçe) için olduğuna şahitlik etmektedir. Hatta Mevlâ Sırrüddin el-Mısrî şöyle demiştir: Onun gâye yapılmasına, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَبْلِغْهُ } “Sonra onu ulaştır” -iman etmezse Allah Teâlâ'nın kelamını işitmesinden sonra- { مَأْمَنَهُ } “güvende olacağı yere” yani güvende olacağı meskenine yahut emniyet mahalline ki o da kavminin yurdudur- sözü engel olur. Bu da { الْمَأْمَن } lafzının ism-i mekân yahut muzaf takdiriyle masdar olmasına göredir; takdir külfetinden uzak olduğu için birincisi daha evladır. el-Keşşâf'ta açıklandığı üzere şart cümlesi, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavline matuftur:

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ولا حجة في الآية للمعتزلة على نفي الكلام النفسي لأن السماع قد ينسب إليه باعتبار الدال عليه أو يقال: إن الكلام مقول بالاشتراك أو بالحقيقة والمجاز على الكلام النفسي والكلام اللفظي ولا يلزم من تعين أحدهما في مقام نفي ثبوت الآخر في نفس الأمر، وقد تقدم في المقدمات من الكلام ما يتعلق بهذا المقام فتذكر ذلِكَ أي الأمن أو الأمر بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ ما الإسلام وما حقيقة ما تدعوهم إليه أو قوم جهلة فلا بد من إعطاء الأمان حتى يفهموا ذلك ولا يبقى لهم معذرة أصلا، والآية كما قال الحسن محكمة.

{ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün”. Ayette Mu'tezile için kelâm-ı nefsîyi inkâr etmeye dair bir delil yoktur; çünkü işitme bazen ona delalet eden şey itibarıyla kelâm-ı nefsîye nispet edilir yahut şöyle denir: Kelam lafzı, kelâm-ı nefsî ile kelâm-ı lafzîye müşterek olarak veya hakikat ve mecaz yoluyla söylenir ve bir makamda birinin tayin etmesi, nefsi'l-emirde diğerinin sübutunu nefyetmeyi gerektirmez. Mukaddimelerde bu makamla ilgili kelam geçmişti, hatırla! { ذلِكَ } “İşte bu” yani eman veya bu emir, { بِأَنَّهُمْ } “şundan dolayıdır ki onlar” yani onların { قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ } “bilmeyen bir topluluk olmaları sebebiyle[dir]”; yani İslam'ın ne olduğunu ve onları kendisine davet ettiğin şeyin hakikatini bilmeyen yahut cahil bir topluluk olmaları sebebiyledir. Dolayısıyla bunu anlamaları ve kendileri için hiçbir mazeret kalmaması adına eman verilmesi kaçınılmazdır. Hasan['ın] dediği gibi ayet muhkemdir.

وأخرج أبو الشيخ عن سعيد بن أبي عروبة أنها منسوخة بقوله تعالى: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً [التوبة: ٣٦] وروي ذلك عن السدي. والضحاك أيضا وما قاله الحسن أحسن، واختلف في مقدار مدة الإمهال فقيل: أربعة أشهر وذكر النيسابوري أنه الصحيح من مذهب الشافعي، وقيل: مفوض إلى رأي الإمام ولعله الأشبه.

Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Ebî Arûbe'den bu ayetin Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } [et-Tevbe: 36] “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” kavliyle mensuh olduğunu rivayet etmiştir. Bu görüş es-Süddî ve ed-Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir; ancak Hasan'ın söylediği daha güzeldir. Mühlet süresinin miktarı konusunda ihtilaf edilmiştir; dört ay olduğu söylenmiştir ve en-Nîsâbûrî bunun Şâfiî mezhebinde sahih görüş olduğunu belirtmiştir; [mühletin] devlet başkanının görüşüne bırakıldığı da söylenmiştir ki muhtemelen en uygun olanı budur.

كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ تبيين للحكمة الداعية لما سبق من البراءة ولواحقها والمراد من المشركين الناكثون لأن البراءة إنما هي في شأنهم، والاستفهام لانكار الوقوع، ويكون تامة وكيف في محل النصب على التشبيه بالحال أو الظرف.

{ كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ } “Müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir ki?” [ayeti], daha önce geçen berâet (ilişiği kesme) ve ona bağlı hükümlere sevk eden hikmetin beyanıdır. Müşriklerden maksat ahdini bozanlardır; zira berâet ancak onların hakkındadır. İstifham, vuku bulmayı inkâr içindir; { يَكُونُ } tam fiildir, { كَيْفَ } ise hâle veya zarfa teşbih sebebiyle nasb mahallindedir.

وقال غير واحد: ناقصة وكَيْفَ خبرها وهو واجب التقديم لأن الاستفهام له صدر الكلام ولِلْمُشْرِكِينَ متعلق بيكون عند من يجوز عمل الأفعال الناقصة بالظروف أو صفة لعهد قدمت فصارت حالا وعِنْدَ اما متعلق بيكون على ما مر أو بعهد لأنه مصدر أو بمحذوف وقع صفة له، وجوز أن يكون الخبر لِلْمُشْرِكِينَ وعِنْدَ فيها الأوجه المتقدمة، ويجوز أيضا تعلقها بالاستقرار الذي تعلق به لِلْمُشْرِكِينَ أو الخبر عِنْدَ اللَّهِ وللمشركين إما تبيين كما في- سقيا لك- فيتعلق بمقدر مثل أقول هذا الإنكار لهم أو متعلق بيكون وإما حال من عهد أو متعلق بالاستقرار الذي تعلق به الخبر، ويغتفر تقدم معمول الخبر لكونه جارا ومجرورا، وكَيْفَ على الوجهين الأخيرين شبيهة بالظرف أو بالحال كما في احتمال كون الفعل تاما وهو على ما قاله شيخ الإسلام الأولى لأن في إنكار ثبوت العهد في نفسه من المبالغة ما ليس في إنكار ثبوته للمشركين لأن ثبوته الرابطي فرع ثبوته العيني فانتفاء الأصل يوجب انتفاء الفرع رأسا، وتعقب بأنه غير صحيح لما تقرر أن انتفاء مبدأ المحمول في الخارج لا يوجب انتفاء الحمل الخارجي لاتصاف الأعيان بالاعتبارات والعدميات حتى صرحوا بأن زيدا عمي قضية خارجية مع أنه لا ثبوت عينا للعمى وصرحوا بأن ثبوت الشيء للشيء وإن لم يقتض ثبوت الشيء الثابت في ظرف الاتصاف لكنه يقتضي ثبوته في نفسه ولو في محل انتزاعه، وتحقيق ذلك في محله. نعم في توجيه الإنكار إلى كيفية ثبوت العهد من المبالغة ما ليس في توجيهه إلى ثبوته لأنه إذا انتفى جميع أحوال وجود الشيء وكل موجود يجب أن يكون وجوده على حال فقد انتفى وجوده على الطريق البرهاني أي في أي حال يوجد لهم عهد معتد به عند الله تعالى وعند رسول الله ﷺ يستحق أن يراعي حقوقه ويحافظ عليه إلى تمام المدة ولا يتعرض لهم بحسبه قتلا وأخذا.

Pek çok âlim şöyle demiştir: [Fiil] nâkıstır, { كَيْفَ } onun haberidir ve istifham kelamı başa gelme hakkına sahip olduğu için öne geçmesi vaciptir. { لِلْمُشْرِكِينَ } ise nâkıs fiillerin zarflarda amel etmesini caiz görenlere göre { يَكُونُ } fiiline taalluk eder yahut { عَهْدٌ } kelimesinin öne geçtiği için hâl olmuş sıfatıdır. { عِنْدَ } ise ya geçtiği üzere { يَكُونُ } fiiline yahut masdar olduğu için { عَهْدٌ } kelimesine veya ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Haberin { لِلْمُشْرِكِينَ } olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { عِنْدَ } hakkında daha önce geçen vecihler geçerlidir. Aynı şekilde onun { لِلْمُشْرِكِينَ } ifadesinin taalluk ettiği istikrâr anlamına taalluk etmesi de caizdir. Yahut haber { عِنْدَ اللَّهِ } tamlamasıdır; { لِلْمُشْرِكِينَ } ise tıpkı "sekye'l-leke" terkibinde olduğu gibi ya tebyîn içindir -böylece "onlar için bu inkârı söylüyorum" gibi takdirî bir ifadeye taalluk eder- yahut { يَكُونُ } fiiline taalluk eder ya { عَهْدٌ } kelimesinden hâldir yahut da haberin taalluk ettiği istikrâr anlamına taalluk eder. Haberin ma'mûlünün câr-mecrûr olmasından ötürü öne geçmesi hoş görülür. Son iki veche göre { كَيْفَ }, fiilin tam olma ihtimalinde olduğu gibi zarfa yahut hâle benzer. Şeyhülislam'ın belirttiği üzere bu [tercih] daha evladır; zira ahdin bizzat kendisinin sübutunu inkâr etmekte, onun müşrikler için sübutunu inkâr etmekte bulunmayan bir mübalağa vardır. Çünkü ahdin râbıtî sübutu, aynî sübutunun fer'idir; dolayısıyla aslın yokluğu fer'in de kökten yokluğunu gerektirir. Buna karşılık olarak şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Bu doğru değildir; zira hariçte mahmûlün mebdeinin yokluğunun haricî hamlin yokluğunu gerektirmediği sabittir; çünkü ayanlar itibarî ve ademî durumlarla da nitelenirler. Hatta âlimler 'Zeyd kör oldu' cümlesinin haricî bir kaziye olduğunu, halbuki körlüğün aynen bir sübutu olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Yine onlar, bir şeyin bir şey için sübutunun -vasıflanma zarfında sabit olan şeyin sübutunu gerektirmese de- bizzat kendi nefsinde, hatta intizâ' mahallinde sübutunu gerektirdiğini açıklamışlardır; bunun tahkiki kendi yerindedir. Evet, inkârı ahdin sübut keyfiyetine yöneltmekte, onun sübutuna yöneltmekte bulunmayan bir mübalağa vardır; zira bir şeyin varlığının bütün hâlleri yok olduğunda ve her mevcudun varlığı mutlaka bir hâl üzere olmak zorunda bulunduğunda, onun varlığı burhânî yolla yok olmuş demektir. Yani: Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem katında haklarına riayet edilmeyi, süre bitimine kadar korunmayı ve bu ahit sebebiyle öldürülme veya esir alınma suretiyle kendilerine ilişilmemesini hak eden muteber bir ahit onlar için hangi hâlde bulunabilir ki!

وتكرير كلمة عند للايذان بعدم الاعتداد عند كل من الله تعالى ورسوله ﵊ على حدة إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ وهم المستثنون فيما سلف والخلاف هو الخلاف والمعتمد هو المعتمد، والتعرض لكون المعاهدة عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ لزيادة بيان أصحابها والاشعار بسبب وكادتها، والاستثناء منقطع وهو بمعنى الاستدراك من النفي المفهوم من الاستفهام الانكاري المتبادر شموله بجميع المعاهدين ومحل الموصول الرفع على الابتداء وخبره مقدر أو هو فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ والفاء لتضمنه معنى الشرط على ما مر وما كما قال غير واحد إما مصدرية منصوبة المحل على الظرفية بتقدير مضاف أي فاستقيموا لهم مدة استقامتهم لكم وإما شرطية منصوبة المحل على الظرفية الزمانية أي أي زمان استقاموا لكم فاستقيموا لهم وهو أسلم من القيل صناعة من الاحتمال الأول على التقدير الثاني، ويحتمل أن تكون مرفوعة المحل على الابتداء وفي خبرها الخلاف المشهور واستقيموا جواب الشرط والفاء واقعة في الجواب، وعلى احتمال المصدرية مزيدة للتأكيد.

{ عِنْدَ } kelimesinin tekrarlanması, hem Allah Teâlâ hem de Resûlü aleyhisselâm nezdinde ayrı ayrı itibar edilmediğini bildirmek içindir. { إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ } “Ancak kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesnadır” ifadesindekiler, daha önce istisna edilenlerdir; [buradaki] ihtilaf aynı ihtilaf, itimat edilen görüş de aynı itimat edilen görüştür. Antlaşmanın { عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram yanında” gerçekleştiğinin belirtilmesi, antlaşma sahiplerini daha iyi açıklamak ve antlaşmanın pekişme sebebini hissettirmek içindir. İstisna munkatıdır; bütün antlaşma yapanları kapsadığı akla ilk gelen inkârî istifhamdan anlaşılan nefyden bir istidraktir. İsm-i mevsûlün mahalli mübteda olarak ref'tir; haberi ise takdirlidir yahut { فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ } “Onlar size karşı dürüst davrandıkları sürece siz de onlara karşı dürüst davranın” cümlesidir. Baştaki fâ harfi, daha önce geçtiği üzere [mevsûlün] şart manası içermesinden dolayıdır. Pek çok âlimin belirttiği üzere { مَا } ya muzaf takdiriyle zarfiyet üzere mahallen mansup masdariyyedir; yani "onlar size dürüst davrandıkları süre boyunca siz de onlara dürüst davranın" demektir. Yahut zaman zarfiyeti üzere mahallen mansup şartiyyedir; yani "hangi zaman size dürüst davranırlarsa siz de onlara dürüst davranın" demektir. Bu sonuncusu, nahiv sanatı açısından ikinci takdirdeki birinci ihtimale göre [itiraz kabilinden olan] 'denildi ki' sözünden daha selâmetlidir. [Mevsûlün] mübteda olarak mahallen merfû olması da muhtemeldir; haberinde meşhur ihtilaf vardır; { فَاسْتَقِيمُوا } şartın cevabıdır ve fâ harfi cevaba dâhil olmuştur. Masdariyye olma ihtimalinde ise tekit için zâidedir.

وجوز أن يكون الاستثناء متصلا ومحل الموصول النصب أو الجر على أنه بدل من المشركين لأن الاستفهام

İstisnanın muttasıl olması ve ism-i mevsûlün mahallinin nasb yahut { الْمُشْرِكِينَ } kelimesinden bedel olarak cer olması da caiz görülmüştür; çünkü istifham

بمعنى النفي، والمراد بهم الجنس لا المعهودون، وأيّا ما كان فحكم الأمر بالاستقامة ينتهي بانتهاء مدة العهد فيرجع هذا إلى الأمر بالإتمام المار خلا أنه قد صرح هاهنا بما لم يصرح به هناك مع كونه معتبرا فيه قطعا وهو تقييد الإتمام المأمور به ببقائهم على ما كانوا عليه من الوفاء، وعلل سبحانه بقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ على طرز ما تقدم حذو القذة بالقذة كَيْفَ تكرير لاستنكار ما مر من أن يكون للمشركين عهد حقيق بالمراعاة عند الله تعالى وعند رسول الله ﷺ، وقيل: لاستبعاد ثباتهم على العهد وفائدة التكرار التأكيد والتمهيد لتعداد العلل الموجبة لما ذكر لاخلال تخلل ما في البين بالارتباط والتقريب، وحذف الفعل المستنكر للايذان بأن النفس مستحضرة له مترقبة لورود ما يوجب استنكاره، وقد كثر حذف الفعل المستفهم عنه مع كيف ويدل عليه بجملة حالية بعده، ومن ذلك قول كعب الغنوي يرثي أخاه أبا المغوار:

nefy manasındadır ve müşriklerden maksat ahidli olanlar değil, cinstir. Her hâlükârda dürüst davranma emrinin hükmü antlaşma süresinin bitmesiyle sona erer; böylece bu husus daha önce geçen [ahdi] tamamlama emrine raci olur. Şu kadar var ki, orada açıkça zikredilmediği hâlde kesin olarak onda muteber kabul edilen bir husus burada açıkça belirtilmiştir ki o da emredilen tamamlamanın, onların daha önce bulundukları vefa üzere kalmaları şartına bağlanmasıdır. Cenâb-ı Hak: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz Allah, sakınanları sever” kavliyle önceki tarzda birebir gerekçelendirmiştir. { كَيْفَ } “Nasıl...” [ifadesi], müşriklerin Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem katında riayet edilmeye layık bir ahitlerinin bulunmasının daha önce geçen inkârını tekrarlamaktır. Ahit üzerinde sebat etmelerini uzak görmek için olduğu da söylenmiştir. Tekrarın faydası ise tekit ve sözü edilen hususu gerektiren illetleri sıralamaya zemin hazırlamaktır; zira araya giren sözler irtibatı ve yaklaştırmayı bozmuştur. İnkâr edilen fiilin hazfedilmesi, zihnin onu hazır tuttuğunu ve inkârını gerektiren şeyin gelmesini beklediğini hissettirmek içindir. { كَيْفَ } ile birlikte hakkında soru sorulan fiilin hazfedilmesi çokça vaki olur ve bundan sonra gelen hâl cümlesi buna delalet eder. Ka'b el-Ganevî'nin kardeşi Ebü'l-Mığvâr için yaktığı ağıtta söylediği şu söz bunlardandır:

وخبر تماني أنما الموت في القرى ... فكيف وهاتا هضبة وقليب

Bana ölümün ancak köylerde olduğunu haber vermiştin... / Peki bu durumda nasıl öldü; halbuki burası bir tepe ve bir kuyudur?

يريد فكيف مات والحال ما ذكر، والمراد هنا كيف يكون لهم عهد معتدّ به عند الله وعند رسوله ﵊ وَحالهم أنهم إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ أي يظفروا بكم لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً أي لم يراعوا في شأنكم ذلك، وأصل الرقوب النظر بطريق الحفظ والرعاية ومنه الرقيب ثم استعمل في مطلق الرعاية، والمراقبة أبلغ منه كالمراعاة، وفي نفي الرقوب من المبالغة ما ليس في نفيهما، وما ألطف ذكر الرقوب مع الظهور و «الإل» بكسر الهمزة وقد يفتح على ما روي عن ابن عباس الرحم والقرابة وأنشد قول حسان:

"Durum zikredildiği gibi iken nasıl öldü?" demek istemektedir. Buradaki maksat ise: Durumları şu iken; yani { إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } “şayet size üstün gelirlerse”, yani size galip gelirlerse { لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } “hakkınızda ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözetirler”, yani sizin hakkınızda bunları gözetmezlerken, Allah katında ve Resûlü aleyhisselâm katında onlar için muteber bir ahit nasıl olabilir? 'Rakb' (رَقْب) kelimesinin aslı, koruma ve gözetme yoluyla bakmaktır; 'rakîb' (gözetleyici) kelimesi de buradan gelir. Daha sonra mutlak riayet ve gözetme anlamında kullanılmıştır. 'Murâkabe' ise 'mürâât' (gözetme) gibi bundan daha beliğdir. 'Rakb'in nefyedilmesinde bu ikisinin nefyinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Üstün gelme (zuhûr) ile birlikte gözetmenin (rakb) zikredilmesi ne kadar latiftir! İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre hemzenin kesresiyle ve bazen fethasıyla okunan el-İll (الْإِلّ); akrabalık ve hısımlıktır. Nitekim Hassân'ın şu beytini okumuştur:

لعمرك إن إلّك من قريش ... كإلّ السقب من رأل النعام

Ömrüne yemin olsun ki senin Kureyş'e olan hısımlığın... / Tıpkı deve yavrusunun devekuşu yavrusuna olan hısımlığı gibidir.

وإلى ذلك ذهب الضحاك، وروي عن السدي أنه الحلف والعهد، قيل: ولعله بهذا المعنى مشتق من الأل وهو الجوار لأنهم كانوا إذا تحالفوا رفعوا أصواتهم ثم استعير للقرابة لأن بين القريبين عقد أشد من عقد التحالف، وكونه أشد لا ينافي كونه مشبها لأن الحلف يصرح به ويلفظ فهو أقوى من وجه آخر وليس التشبيه من المقلوب كما توهم، وقيل: مشتق من ألل الشيء إذا حدده أو من أل البرق إذا لمع وظهر ووجه المناسبة ظاهر.

ed-Dahhâk da bu görüşe gitmiştir. es-Süddî'den ise bunun yemin ve ahit olduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki: Muhtemelen bu manada komşuluk demek olan el-Ell (الألّ) kökünden türemiştir; çünkü onlar antlaşma yaptıklarında seslerini yükseltirlerdi. Daha sonra akrabalık için istiare edilmiştir; çünkü iki akraba arasındaki bağ antlaşma bağından daha güçlüdür. Daha güçlü olması onun teşbih edilmesine engel değildir; zira antlaşma açıkça ifade edilir ve telaffuz edilir, bu bakımdan başka bir açıdan daha kuvvetlidir ve zannedildiği gibi teşbih maklûb (ters çevrilmiş) değildir. Bir şeyi bilediğinde kullanılan 'elle'ş-şey'' yahut şimşek parlayıp göründüğünde kullanılan 'elle'l-berku' fiilinden türediği de söylenmiştir; münasebet vechi açıktır.

وأخرج ابن المنذر وأبو الشيخ عن عكرمة. ومجاهد أن الإل بمعنى الله ﷿، ومنه ما روي أن أبا بكر رضي الله تعالى عنه قرىء عليه كلام مسيلمة فقال لم يخرج هذا من إل فأين تذهب بكم؟ قيل: ومنه اشتق الإلّ بمعنى القرابة كما اشتقت الرحم من الرحمن، والظاهر أنه ليس بعربي إذ لم يسمع في كلام العرب إل بمعنى اله. ومن هنا قال بعضهم إنه عبري ومنه جبرال: وأيده بأنه قرىء إيلا وهو عندهم بمعنى الله أو الإله أي لا يخافون الله ولا يراعونه فيكم. والذمة الحق الذي يعاب ويذم على إغفاله أو العهد، وسمي به لأن نقضه يوجب الذم، وهي في قولهم في ذمتي كذا محل الالتزام ومن الفقهاء من قال: هو معنى يصير به الآدمي على الخصوص أهلا لوجوب الحقوق عليه، وقد تفسر بالأمان والضمان وهي متقاربة. وزعم بعضهم أن الإلّ والذمة كلاهما هنا بمعنى العهد والعطف للتفسير، ويأباه إعادة لا ظاهرا فليس هو نظير.

İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime ve Mücâhid'den 'el-İll' lafzının Allah azze ve celle manasında olduğunu rivayet etmişlerdir. Nitekim Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'a Müseylime'nin sözü okunduğunda: "Bu, bir İll'den (ilahî kaynaktan) çıkmamıştır; aklınız nereye gidiyor?" dediği rivayet edilmiştir. Denildi ki: 'Rahm' (akrabalık) kelimesinin 'Rahmân'dan türetildiği gibi, akrabalık manasındaki 'el-İll' de bundan türetilmiştir. Zâhir olan şudur ki bu kelime Arapça değildir; zira Arap kelamında ilah manasında 'İll' işitilmemiştir. Bundan dolayı bazısı bunun İbranice olduğunu ve 'Cibrâl' kelimesinin de bundan geldiğini söylemiş; nitekim 'Îlâ' şeklinde de okunduğunu, bunun da onlara göre Allah veya ilah manasında olduğunu teyit olarak getirmiştir; yani: "Sizin hakkınızda Allah'tan korkmazlar ve O'nu gözetmezler." 'Zimme' ise terk edilmesinden dolayı kınanılan ve yerilen hak yahut ahittir; bozulması kınanmayı (zemmi) gerektirdiği için bu ismi almıştır. Bu kelime, insanların "benim zimmetimde şu vardır" sözünde taahhüdün mahalli demektir. Fakihlerden bir kısmı: "O, insanoğlunun özellikle kendisine hakların terettüp etmesine ehil kılındığı bir manadır" demişlerdir. Güvence (eman) ve garanti (zaman) ile de tefsir edilmiştir ki bunlar birbirine yakındır. Bazıları hem 'İll' hem de 'Zimme' lafızlarının burada ahit manasında olduğunu ve atfın tefsir için olduğunu ileri sürmüştür. Ancak zâhirde 'lâ' edatının tekrar edilmesi buna mani olur; dolayısıyla bu şu beytin benzeri değildir:

فألفي قولها كذبا ومينا فالحق المغايرة بينهما، والمراد من الآية قيل: بيان أنهم أسراء الفرصة فلا عهد لهم، وقيل: الإرشاد إلى أن وجوب مراعاة حقوق العهد على كل من المتعاهدين مشروط بمراعاة الآخر لها فإذا لم يراعها المشركون فكيف تراعونها فهو على منوال قوله:

Onun sözünü yalan ve uydurma buldum. Dolayısıyla hak olan, ikisinin farklı manalarda olmasıdır. Ayetten kastedilen mananın; onların fırsat avcısı oldukları, bu yüzden bir ahitlerinin bulunmadığının beyanı olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise antlaşma yapan iki taraftan her birinin ahit haklarına riayet etme vücubiyetinin diğerinin de riayet etmesine bağlı olduğuna irşattır; dolayısıyla müşrikler riayet etmeyince siz nasıl riayet edeceksiniz? Bu, şairin şu sözü kabilindendir:

علام تقبل منهم فدية وهم ... لا فضة قبلوا منّا ولا ذهبا

Onlar bizden ne gümüş ne de altın kabul etmişken... / Sen onlardan ne diye fidye kabul ediyorsun?

ولم أجد لهؤلاء مثلا من هذه الحيثية المشار إليها بقوله سبحانه: وَإِنْ يَظْهَرُوا إلخ إلا أناسا متزينين بزي العلماء وليسوا منهم ولا قلامة ظفر فانهم معي وحسبي الله وكفى على هذا الطرز فرفعهم الله تعالى لا قدرا وحطهم ولا حط عنهم وزرا، وقوله سبحانه: يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ استئناف للكشف عن حقيقة شؤونهم الجلية والخفية دافع لما يتوهم من تعليق عدم رعاية العهد بالظفر أنهم يراعونه عند عدم ذلك حيث بين فيه أنهم في حالة العجز أيضا ليسوا من الوفاء في شيء وأن ما يظهرونه أخفاهم الله تعالى مداهنة لا مهادنة، وكيفية ارضائهم المؤمنين أنهم يبدون لهم الوفاء والمصافاة ويعدونهم بالإيمان والطاعة ويؤكدون ذلك بالأيمان الفاجرة والمؤمن غرّ كريم إذا قال صدّق وإذا قيل له صدّق ويتعللون لهم عند ظهور خلاف ذلك بالمعاذير الكاذبة.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ يَظْهَرُوا } ilh. kavliyle işaret edilen bu açıdan onlara benzer olarak; âlim kisvesine bürünen fakat tırnak ucu kadar bile onlardan olmayan kimselerden başkasını bulamadım. Zira onlar benimle beraberdirler; Allah bana yeter, O ne güzel vekildir! Bu tarzdadırlar; Allah Teâlâ onların kadir ve kıymetini yüceltmesin, onları alçaltsın ve günahlarını da eksiltmesin! Cenâb-ı Hakk'ın: { يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ } “Ağızlarıyla sizi razı etmeye çalışırlar, kalpleri ise direnir” kavli; onların açık ve gizli durumlarının hakikatini ortaya koymak için yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Ahde riayet etmemenin galip gelmeye bağlanmasından doğabilecek 'galip gelemediklerinde riayet ederler' şeklindeki yanlış vehmi defetmektedir; zira onların acziyet hâlinde bile vefadan zerre kadar nasipleri olmadığını, açığa vurdukları şeyin -Allah Teâlâ onları gizlesin (kahretsin)- bir barış anlaşması (mühâdene) değil, sadece bir yağcılık ve dalkavukluk (müdâhene) olduğunu açıklamıştır. Onların müminleri razı etme biçimi şöyledir: Onlara vefa ve samimiyet gösterirler, iman ve itaat vaadinde bulunurlar, bunu da yalancı yeminlerle pekiştirirler. Mümin ise saftır, kerimdir; bir şey söylese doğrulanır, kendisine söylense inanır. Bunun aksi ortaya çıktığında ise müminlere yalan mazeretler ileri sürerler.

وتقييد الإرضاء بالأفواه للايذان بأن كلامهم مجرد ألفاظ يتفوهون بها من غير أن يكون لها مصداق في قلوبهم، وأكد هذا بمضمون الجملة الثانية وزعم بعضهم أن الجملة حالية من فاعل يَرْقُبُوا لا استئنافية، ورد بأن الحال تقتضي المقارنة والإرضاء قبل الظهور الذي هو قبل عدم الرقوب الواقع جزاء فأين المقارنة، وأيضا إن بين الحالتين منافاة ظاهرة فإن الإرضاء بالأفواه حالة إخفاء الكفر والبغض مداراة للمؤمنين وحالة عدم المراعاة والوقوف حالة مجاهرة بالعداوة لهم وحيث تنافيا لا معنى لتقييد إحداهما بالأخرى وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ خارجون عن الطاعة متمردون لا عقيدة تزعهم ولا مروءة تردهم وتخصيص الأكثر لما في بعض الكفرة من التحامي عن العذر والتعفف عما يجر أحدوثة السوء، ووصف الكفرة بالفسق في غاية الذم اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ أي المتضمنة للأمر بإيفاء العهود والاستقامة في كل أمر أو جميع آياته فيدخل فيها ما ذكر دخولا أوليا، والمراد بالاشتراء الاستبدال، وفي الكلام استعارة تبعية تصريحية ويتبعها مكنية حيث شبهت الآيات بالشيء المبتاع، وقد يكون هناك مجاز مرسل باستعمال المقيد وهو الاشتراء في المطلق وهو الاستبدال على حد ما قالوا في المرسن أي استبدلوا بذلك ثَمَناً قَلِيلًا أي شيئا حقيرا من حطام الدنيا وهو أهواؤهم وشهواتهم التي اتبعوها والجملة كما- قال العلامة الطيبي- مستأنفة كالتعليل لقوله تعالى: وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ فيه أن من فسق وتمرد كان سببه مجرد اتباع الشهوات والركون إلى اللذات، وفسر بعضهم الثمن القليل بما أنفقه أبو سفيان من الطعام وصرفه إلى الاعراب فَصَدُّوا أي عدلوا وأعرضوا على أنه لازم من صد صدودا أو صرفوا ومنعوا غيرهم على أنه متعدّ من صده عن الأمر صدا، والفاء للدلالة على أن اشتراءهم أداهم إلى الصدود أو الصد عَنْ سَبِيلِهِ أي الدين الحق الموصل إليه تعالى، والإضافة للتشريف، أو سبيل بيته الحرام حيث كانوا يصدون الحجاج والعمار عنه، فالسبيل إما مجاز وإما حقيقة، وحينئذ إما أن يقدر في الكلام مضاف أو تجعل النسبة الإضافية متجوزا فيها إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي بئس ما كانوا يعملونه أو عملهم المستمر، والمخصوص بالذم محذوف.

Razı etmenin ağızlarla kayıtlanması, sözlerinin kalplerinde hiçbir karşılığı olmaksızın sadece dillerinden döktükleri lafızlardan ibaret olduğunu bildirmek içindir. Bu durum ikinci cümlenin muhtevasıyla da pekiştirilmiştir. Bazıları cümlenin isti'nâf değil, { يَرْقُبُوا } fiilinin fâilinden hâl olduğunu ileri sürmüştür. Ancak hâlin beraberliği gerektirmesi sebebiyle bu reddedilmiştir; zira ağızla razı etme çabası, ceza olarak gerçekleşen gözetmeme durumundan önceki galip gelme hâlinden önce vaki olur; o hâlde beraberlik nerede? Ayrıca bu iki hâl arasında açık bir tezat vardır: Ağızla razı etme, müminleri idare etmek için küfrü ve buğzu gizleme hâlidir; riayet etmeme ve durmama hâli ise onlara açıkça düşmanlık etme hâlidir. İkisi çeliştiğine göre birinin diğeriyle kayıtlanmasının anlamı yoktur. { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } “Onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir”; itaatin dışına çıkmış, taşkınlık yapan, onları engelleyecek ne bir inancı ne de onları alıkoyacak bir mürüvveti bulunan kimselerdir. 'Çoğu' kaydının getirilmesi, kâfirlerden bazılarının ahdi bozmaktan sakınması ve kötü bir şöhrete yol açacak şeylerden çekinmesi sebebiyledir. Kâfirlerin fısk ile nitelenmesi son derece şiddetli bir zemdir. { اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini değiştiler”; yani ahitleri yerine getirmeyi ve her işte dürüst olmayı emreden ayetlerini yahut bütün ayetlerini değiştiler; dolayısıyla zikredilen hususlar da öncelikli olarak buna dâhil olur. Satın almaktan (iştirâ) maksat değiştirmektir. Kelamda istiare-i tebeiyye-i musarraha vardır ve bunu, ayetlerin satın alınan mala benzetilmesi hasebiyle mekniyye takip eder. Bazen de mukayyed olan satın almanın, 'mersen' hakkında söyledikleri gibi mutlak olan değiştirme manasında kullanılmasıyla mecâz-ı mürsel olur. Yani bunun karşılığında { ثَمَناً قَلِيلًا } “az bir paha”yı, yani dünya metaından değersiz bir şeyi aldılar ki o da peşinden gittikleri heva ve şehvetleridir. Allâme et-Tîbî'nin belirttiği üzere bu cümle, Allah Teâlâ'nın: { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } kavli için gerekçe kabilinden müstakil bir cümledir (isti'nâf); bunda, fıska sapan ve haddi aşan kimsenin sebebinin yalnızca şehvetlere uymak ve lezzetlere meyletmek olduğuna işaret vardır. Bazıları az pahayı, Ebû Süfyân'ın bedevilere harcadığı ve dağıttığı yiyeceklerle tefsir etmiştir. { فَصَدُّوا } “Böylece yüz çevirdiler”; yani 'sadde sudûden' şeklinde lâzım fiil olarak yüz çevirip uzaklaştılar yahut 'saddehu ani'l-emri sadden' şeklinde müteaddî fiil olarak başkalarını alıkoyup engellediler. Baştaki fâ harfi, satın almalarının onları yüz çevirmeye yahut engellemeye sevk ettiğini göstermek içindir. { عَنْ سَبِيلِهِ } “O'nun yolundan”; yani O'na ulaştıran hak dinden -izafet şeref içindir- yahut Mescid-i Haram'ın yolundan; zira hacıları ve umrecileri oradan alıkoyuyorlardı. Dolayısıyla 'sebil' lafzı ya mecazdır ya da hakikattir; bu durumda kelamda ya bir muzaf takdir edilir yahut izafet nispetinde mecaz yapılır. { إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz onların yapmakta oldukları şey ne kötüdür!”; yani yaptıkları şey yahut sürekli amelleri ne kötüdür! Zemme tahsis edilen mexsûs bi'z-zem mahzuftur.

وقد جوز أن يكون كلمة ساء على بابها من التصرف لازمة بمعنى قبح أو معتدية والمفعول محذوف أي ساءهم الذي يعملونه أو عملهم، وإذا كان جارية مجرى بئس تحول إلى فعل بالضم ويمتنع تصرفها كما قرر في محله، وقوله سبحانه: لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً نعى عليهم عدم مراعاة حقوق عهد المؤمنين على الإطلاق بخلاف الأول لمكان فِيكُمْ فيه. وفي مُؤْمِنٍ في هذا فلا تكرار كما في المدارك، وقيل: إنه تفسير لما يعملون، وهو مشعر باختصاص الذم والسوء لعملهم هذا دون غيره، وقيل: إن الأول عام في الناقضين وهذا خاص بالذين اشتروا وهم

{ سَاءَ } kelimesinin kendi tasarruf (çekim) kuralı üzere kalarak "çirkinleşti/kötü oldu" anlamında lâzım (geçişsiz) olması veya mef'ûlü mahzûf (nesnesi düşmüş) müteaddî (geçişli) olması câiz görülmüştür; yani: "İşledikleri şey yahut amelleri onları kötü duruma düşürdü/üzdü" takdirindedir. Şayet { بِئْسَ } kabilinden câri kılınırsa, ötre ile { فَعُلَ } [kalıbına] dönüşür ve ilgili yerinde takrir edildiği üzere çekimi imkânsızlaşır (câmidleşir). Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً } “Bir mümin hakkında ne bir antlaşma gözetirler ne de bir ahit!” kavli; onların, müminlerin antlaşma haklarına mutlak olarak riayet etmeyişlerini kınayıp yüzlerine vurmaktadır. Birincinin [8. ayetin] hilafınadır; zira onda { فِيكُمْ } “sizin hakkınızda” ifadesi, bunda ise { فِي مُؤْمِنٍ } “bir mümin hakkında” ifadesi yer almaktadır; dolayısıyla el-Medârik'te belirtildiği üzere bir tekrar söz konusu değildir. Bunun, { يَعْمَلُونَ } [ifadesiyle kastedilen] işledikleri şeylerin bir açıklaması olduğu da söylenmiştir; bu da yergi ve kötülüğün, başkasına değil bizzat onların bu amellerine tahsis edildiğini hissettirmektedir. Bir diğer görüşe göre ise birincisi ahdi bozanların tamamı hakkında umûmîdir; bu ise [ayetleri az bir bahaya] satın alanlara mahsustur; onlar da...

فيه وَأُولئِكَ أي الموصوفون بما عدد من الصفات السيئة هُمُ الْمُعْتَدُونَ المجاوزون الغاية القصوى من الظلم والشرارة فَإِنْ تابُوا عما هم عليه من الكفر وسائر العظائم كنقض العهد وغيره، والفاء للايذان بأن تقريعهم بما نعى عليهم من فظائع الأعمال مزجرة عنها ومظنة للتوبة وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ على الوجه المأمور به فَإِخْوانُكُمْ أي فهم إخوانكم فِي الدِّينِ لهم ما لكم وعليهم ما عليكم، والجار والمجرور متعلق بإخوانكم- كما قال أبو البقاء- لما فيه من معنى الفعل، قيل: والاختلاف بين جواب هذه الشرطية وجواب الشرطية السابقة مع اتحاد الشرط فيهما لما أن الأولى سيقت إثر الأمر بالقتل ونظائره فوجب أن يكون جوابها أمرا بخلاف هذه، وهذه سيقت بعد الحكم عليهم بالاعتداء وأشباهه فلا بد من كون جوابها حكما البتة، وهذه الآية أجلب لقلوبهم من تلك الآية إذ فرق ظاهر بين تخلية سبيلهم وبين إثبات الأخوة الدينية لهم، وبها استدل على تحريم دماء أهل القبلة، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وجاء في رواية ابن جرير وأبي الشيخ عنه أنها حرمت قتال أو دماء أهل الصلاة والمآل واحد، واستدل بها بعضهم على كفر تارك الصلاة إذ مفهومها نفي الاخوة الدينية عنه، وما بعد الحق إلا الضلال، ويلزمه القول بكفر مانع الزكاة أيضا بعين ما ذكره، وبعض من لا يقول بإكفارهما التزم تفسير إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة بالتزامهما والعزم على إقامتهما ولا شك في كفر من لم يلتزمهما بالاتفاق.

onların içindedir. { وَأُولئِكَ } “İşte onlar”, yani sayılan kötü sıfatlarla nitelenen kimseler, { هُمُ الْمُعْتَدُونَ } “haddi aşanların ta kendileridir”; zulüm ve kötülükte en uç sınırı aşanlardır. { فَإِنْ تابُوا } “Eğer tövbe ederlerse”; içinde bulundukları küfürden, ahdi bozmak gibi diğer büyük günahlardan dönerlerse... Baştaki fâ harfi; işledikleri çirkin amellerin yüzlerine vurulup azarlanmalarının o günahlardan men edici ve tövbeye bir vesile olduğunu bildirmek içindir. { وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ } “Namazı da dosdoğru kılar ve zekâtı verirlerse” -emredilen şekilde yerine getirirlerse-, { فَإِخْوانُكُمْ } “artık sizin kardeşlerinizdir”, yani onlar sizin kardeşlerinizdir { فِي الدِّينِ } “dinde”; sizin lehinize olan onların lehine, sizin aleyhinize olan onların da aleyhinedir. Câr-mecrûr, Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi fiil manası içerdiği için { إِخْوانُكُمْ } lafzına taalluk eder. Denildi ki: Şartları bir olduğu hâlde bu şart cümlesinin cevabı ile önceki şart cümlesinin cevabı arasındaki farklılık şundandır: Birincisi öldürme emri ve benzerlerinin hemen peşinden sevk edilmişti, bu yüzden cevabının da bir emir olması vacipti; bu ise onların haddi aşmak ve benzeri vasıflarla hüküm giymelerinin peşinden sevk edilmiştir, dolayısıyla cevabının mutlaka bir hüküm olması gerekir. Bu ayet, onların kalplerini önceki ayetten daha çok celbedicidir; zira onların yollarını serbest bırakmakla onlara din kardeşliği payesini vermek arasında açık bir fark vardır. Bu ayetle kıble ehlinin kanının haram olduğuna delil getirilmiştir; bu görüş İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in ondan rivayetinde ise bu ayetin, namaz ehlinin öldürülmesini veya kanlarını haram kıldığı gelmiştir ki netice birdir. Bazıları bu ayetle namazı terk edenin kâfir olduğuna delil getirmiştir; zira ayetin mefhumu ondan din kardeşliğini nefyetmektedir. Haktan sonrası ise ancak dalalettir. Bu görüşü savunan kimseye, bizzat zikrettiği gerekçeyle zekât vermeyenin de kâfir olduğunu söylemesi lazım gelir. Her ikisini de tekfir etmeyenlerden bazıları ise namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi; bunları yükümlülük olarak kabul etmekle ve eda etmeye azmetmekle tefsir etmeyi zorunlu görmüşlerdir; bunları yükümlülük kabul etmeyenin kâfir olduğunda ise icmâen şüphe yoktur.

وذكر بعض جلة الأفاضل أنه تعالى علق حصول الأخوة في الدين على مجموع الأمور الثلاثة التوبة وإقام الصلاة وإيتاء الزكاة والمعلق على الشيء بكلمة إن ينعدم عند عدم ذلك الشيء فيلزم أنه متى لم توجد هذه الثلاثة لا تحصل الأخوة في الدين وهو مشكل، لأن المكلف المسلم لو كان فقيرا أو كان غنيا لكن لم ينقض عليه الحول لا يلزمه إيتاء الزكاة فإذا لم يؤتها فقد انعدم عنه ما توقف عليه حصول أخوة الدين فيلزم أن لا يكون مؤمنا، إلا أن يقال:

Seçkin faziletli âlimlerden biri şöyle demiştir: Allah Teâlâ dinde kardeşliğin gerçekleşmesini; tövbe etmek, namazı kılmak ve zekâtı vermek şeklindeki üç hususun tamamına bağlamıştır. { إِنْ } edatıyla bir şeye bağlanan husus, o şey bulunmadığında yok olur; dolayısıyla bu üç husus bulunmadığı zaman dinde kardeşliğin hasıl olmaması gerekir. Bu ise müşküldür; çünkü mükellef bir Müslüman fakir olsa yahut zengin olup da üzerinden bir yıl geçmemiş bulunsa zekât vermesi gerekmez; dolayısıyla zekât vermediğinde din kardeşliğinin tahakkukunun bağlı olduğu şart kendisinde yok olmuş olur ve bu da onun mümin olmamasını gerektirir. Ancak şöyle denilirse müstesna:

التعليق بكلمة إن إنما يدل على مجرد كون المعلق عليه مستلزما ما علق عليه ولا يدل على انعدام المعلق عليه بانعدامه بل يستفاد ذلك من دليل خارجي لجواز أن يكون المعلق لازما أعم فيتحقق بدون تحقق ما جعل ملزوما له، ولو سلّم أن نفس التعليق يدل على انعدام المعلق عند انعدام المعلق عليه، لكن لا نسلم أنه يلزم من ذلك أن لا يكون المسلم الفقير مؤمنا بعدم إيتاء الزكاة وإنما يلزم ذلك أن لو كان المعلق عليه ايتاؤها على جميع التقادير وليس كذلك، بل المعلق عليه هو الإيتاء عند تحقق شرائط مخصوصة مبينة بدلائل شرعية انتهى.

{ إِنْ } şart edatıyla bağlama, yalnızca kendisine bağlanan şeyin bağlanan hükmü gerektirdiğine delalet eder; kendisine bağlanan yok olduğunda bağlanan hükmün de yok olacağına delalet etmez. Bilakis bu durum haricî bir delilden anlaşılır; çünkü bağlanan hükmün daha genel bir lâzım olması ve kendisine melzûm kılınan şey gerçekleşmeksizin de tahakkuk etmesi caizdir. Bizzat şart koşmanın, şartın yokluğu anında meşrûtun da yokluğuna delalet ettiği kabul edilse bile, fakir bir Müslümanın zekât vermediği için mümin olmamasının gerekeceğini kabul etmeyiz. Zira bu ancak kendisine bağlanan hususun her hâlükârda zekât vermek olması durumunda gerekirdi; oysa durum böyle değildir, bilakis kendisine bağlanan husus, şer'î delillerle açıklanan özel şartlar tahakkuk ettiğinde zekât vermektir, [alıntı] bitti.

وأنت تعلم ما في القول بمفهوم الشرط من الخلاف والحنفية يقولون به، والظاهر أن هذا البحث كما يجري في إيتاء الزكاة يجري في إقامة الصلاة. واستدل ابن زيد باقترانهما على أنه لا تقبل الصلاة إلا بالزكاة.

Sen şart mefhumunu kabul etme konusundaki ihtilafı bilmektesin; Hanefîler mefhûm-i şartı kabul etmezler. Zâhir olan şu ki bu tartışma zekât vermede cari olduğu gibi namazı kılmada da caridir. İbn Zeyd, ikisinin beraber zikredilmesinden hareketle zekâtsız namazın kabul edilmeyeceğine delil getirmiştir.

وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه: أمرتم بالصلاة والزكاة فمن لم يزكّ فلا صلاة له وَنُفَصِّلُ الْآياتِ أي نبينها، والمراد بها إما ما مر من الآيات المتعلقة بأحوال المشركين من الناكثين وغيرهم وأحكامهم حالتي الكفر والإيمان وإما جميع الآيات فيندرج فيها تلك الآيات اندراجا أوليا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ما فصلنا أو من ذوي العلم على أن الفعل متعدّ ومفعوله مقدر أو منزل منزلة اللازم، والعلم كما قيل كناية عن التأمل والتفكر أو مجاز مرسل عن ذلك بعلاقة السببية، والجملة معترضة للحث على التأمل في الآيات، وتدبرها، وقوله تعالى: وَإِنْ نَكَثُوا عطف على قوله سبحانه: فَإِنْ تابُوا أي وإن لم يفعلوا ذلك بل نقضوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ الموثق بها وأظهروا ما في ضمائرهم من الشر وأخرجوه من القوة إلى الفعل، وجوز أن يكون المراد وإن ثبتوا واستمروا على ما هم عليه من النكث، وفسر بعضهم النكث بالارتداد بقرينة ذكره في مقابلة فَإِنْ تابُوا والأول أولى بالمقام وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ قدحوا فيه بأن أعابوه وقبحوا أحكامه علانية.

İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Siz namaz ve zekâtla emrolundunuz; kim zekât vermezse onun namazı da yoktur." { وَنُفَصِّلُ الْآياتِ } “Ayetleri açıklarız”, yani beyan ederiz. Ayetlerden maksat; ya ahdini bozan ve bozmayan müşriklerin durumlarına, küfür ve iman hâllerindeki hükümlerine dair daha önce geçen ayetlerdir yahut bütün ayetlerdir ki söz konusu ayetler de öncelikle buna dâhil olur. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için”; açıkladığımız şeyleri bilen yahut ilim sahibi olan kimseler için... Bu da fiilin müteaddî olup mef'ûlünün takdir edilmesine yahut lâzım makamına indirilmesine göredir. İlim, denildiği gibi teemmül ve tefekkürden kinayedir yahut sebebiyet alakasıyla bundan mecâz-ı mürseldir. Cümle, ayetler üzerinde düşünmeye ve onları tedebbür etmeye teşvik için bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ نَكَثُوا } “Eğer bozarlarsa” kavli, { فَإِنْ تابُوا } kavline matuftur; yani eğer tövbe etmezler de bilakis { أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ } “antlaşmalarından sonra yeminlerini” -yeminlerle pekiştirilmiş antlaşmalarını- bozarlar, içlerindeki kötülüğü açığa vurup kuvveden fiile çıkarırlarsa... Kastedilenin; ahdi bozma hâli üzere sebat edip devam etmeleri olması da caiz görülmüştür. Bazıları { فَإِنْ تابُوا } ifadesinin karşılığında zikredilmesi karinesiyle ahdi bozmayı (nekis) irtidat ile tefsir etmiştir; ancak birincisi makama daha uygundur. { وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ } “Ve dininize dil uzatırlarsa”; ayıplayarak ve hükümlerini alenen çirkin göstererek dininizi kötülerlerse...

وجعل ابن المنير طعن الذمي في ديننا بين أهل دينه إذا بلغنا كذلك، وعد هذا كثير ومنهم الفاضل المذكور نقضا للعهد، فالعطف من عطف الخاص على العام وبه ينحل ما يقال: كان الظاهر أو طعنوا لأن كلّا من الطعن وما قبله كاف في استحقاق القتل والقتال، وكون الواو بمعنى أو بعيد، وقيل: العطف للتفسير كما في قولك: استخف فلان بي وفعل معي كذا، على معني وإن نكثوا أيمانهم بطعنهم في دينكم والأول أولى، ولا فرق بين توجيه الطعن إلى الدين نفسه اجمالا وبين توجيهه إلى بعض تفاصيله كالصلاة والحج مثلا، ومن ذلك الطعن بالقرآن وذكر النبي ﷺ وحاشاه بسوء فيقتل الذمي به عند جمع مستدلين بالآية سواء شرط انتقاض العهد به أم لا. وبمن قال بقتله إذا أظهر الشتم والعياذ بالله مالك والشافعي وهو قول الليث وأفتى به ابن الهمام، والقول بأن أهل الذمة يقرون على كفرهم الأصلي بالجزية وذا ليس بأعظم منه فيقرون عليه بذلك أيضا وليس هو من الطعن المذكور في شيء ليس من الانصاف في شيء، ويلزم عليه أن لا يعزروا أيضا كما لا يعزرون بعد الجزية على الكفر الأصلي، وفيه لعمري بيع يتيمة الوجود ﷺ بثمن بخس والدنيا بحذافيرها بل والآخرة بأسرها في جنب جنابه الرفيع جناح بعوضة أو أدنى وقال بعضهم: إن الآية لا تدل على ما ادعاه الجمع بفرد من الدلالات وإنها صريحة في أن اجتماع النكث والطعن يترتب عليه ما يترتب فكيف تدل على القتل بمجرد الطعن وفيه ما فيه، ولا يخفى حسن موقع الطعن مع القتال المدلول عليه بقوله تعالى: فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ أي فقاتلوهم، ووضع فيه الظاهر موضع الضمير وسموا أئمة لأنهم صاروا بذلك رؤساء متقدمين على غيرهم بزعمهم فهم أحقاء بالقتال والقتل وروي ذلك عن الحسن، وقيل: المراد بأئمتهم رؤساؤهم وصناديدهم مثل أبي سفيان. والحارث بن هشام، وتخصيصهم بالذكر لأن قتلهم أهم لا لأنه لا يقتل غيرهم، وقيل: للمنع من مراقبتهم لكونهم مظنة لها أو للدلالة على استئصالهم فإن قتلهم غالبا يكون بعد قتل من دونهم، وعن مجاهد أنهم فارس والروم وفيه بعد. وأخرج ابن أبي شيبة، وغيره عن حذيفة رضي الله تعالى عنه أنه قال: ما قوتل أهل هذه الآية بعد وما أدري ما مراده والله تعالى أعلم بمراده، وقرأ نافع وابن كثير. وأبو عمرو «أئمة» بهمزتين ثانيتهما بين بين أي بين مخرج الهمزة والياء والألف بينهما، والكوفيون وابن ذكوان عن ابن عامر بتحقيقهما من غير إدخال ألف، وهشام كذلك إلا أنه أدخل بينهما الألف هذا هو المشهور عن القراء السبعة. ونقل أبو حيان عن نافع المد بين الهمزتين والياء.

İbnü'l-Münîr, zimmînin kendi dindaşları arasında dinimize dil uzatmasının bize ulaşması durumunu da böyle saymıştır. Pek çok âlim ve bunlardan biri olan zikredilen faziletli zat, bunu ahdi bozmak olarak değerlendirmiştir. Dolayısıyla atıf, hâssın âmm üzerine atfıdır; bununla 'asıl zâhir olan [vav yerine] ev (veya) denilmesiydi; çünkü dil uzatmak ve ondan önceki şeylerin her biri tek başına öldürülmeyi ve savaşı hak etmek için yeterlidir' şeklindeki itiraz çözülmüş olur. Zira vav harfinin ev (veya) manasında olması uzaktır. Atfın; 'falanca beni hafife aldı ve bana şöyle şöyle yaptı' sözünde olduğu gibi tefsir için olduğu da söylenmiştir; yani "dininize dil uzatmak suretiyle yeminlerini bozarlarsa" demektir; ancak birincisi daha evladır. Dil uzatmanın bizzat dinin kendisine toptan yöneltilmesi ile namaz ve hac gibi bazı teferruatına yöneltilmesi arasında bir fark yoktur. Kur'an'a dil uzatmak ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem -hâşâ- kötülükle anmak da böyledir; bir topluluk bu ayeti delil getirerek, ister bununla ahdin bozulması şart koşulmuş olsun ister olmasın, zimmînin bu sebeple öldürüleceğine hükmetmiştir. Sövmeyi alenen izhar ettiğinde -Allah korusun- öldürüleceğini söyleyenler arasında Mâlik ve Şâfiî de vardır; Leys'in kavli de budur ve İbnü'l-Hümâm da bu yönde fetva vermiştir. 'Zimmet ehli cizye vermekle aslî küfürleri üzere bırakılmaktadır, bu ise ondan daha büyük değildir; dolayısıyla bu sebeple de kendi hâllerine bırakılırlar ve bu zikredilen dil uzatmaya dâhil değildir' şeklindeki söz insaftan tamamen uzaktır. Bu söze göre, cizyeden sonra aslî küfürlerinden ötürü ta'zir edilmedikleri gibi bu sebeple de ta'zir edilmemeleri gerekir. Ömrüme yemin olsun ki bunda, varlığın yegâne incisi olan Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem değersiz bir fiyata satmak vardır; oysa bütün dünya, hatta bütün ahiret onun yüce makamının yanında bir sivrisinek kanadı kadar yahut daha da aşağısıdır. Bazıları şöyle demiştir: Ayet, o topluluğun iddia ettiği şeye hiçbir delalet türüyle delalet etmez; zira o, yeminleri bozma ve dine dil uzatmanın bir arada bulunmasına terettüp eden hüküm konusunda sarihtir; o hâlde sadece dil uzatmakla öldürülmeye nasıl delalet etsin? Fakat bu görüşte de tutarsızlıklar vardır. Allah Teâlâ'nın: { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } “O küfür öncüleriyle savaşın” kavliyle delalet edilen savaş ile dil uzatmanın ne kadar güzel bir uyum içinde olduğu gizli değildir; yani onlarla savaşın. Burada zamir yerine zâhir isim getirilmiştir; 'önderler' olarak isimlendirilmeleri ise kendi zanlarınca başkalarının önüne geçen reisler hâline geldikleri içindir; dolayısıyla onlar savaşılmaya ve öldürülmeye en layık kimselerdir. Bu görüş Hasan'dan rivayet edilmiştir. Önderlerinden maksadın; Ebû Süfyân ve el-Hâris b. Hişâm gibi reisleri ve ileri gelenleri olduğu da söylenmiştir. Onların zikre tahsis edilmesi, öldürülmelerinin daha mühim olmasındandır, yoksa başkalarının öldürülmeyeceğinden ötürü değildir. Kendileriyle antlaşma gözetilme ihtimali yüksek olduğundan bunu engellemek yahut köklerinin kazınacağını göstermek için olduğu da söylenmiştir; zira onların öldürülmesi çoğunlukla maiyetindekilerin öldürülmesinden sonra olur. Mücâhid'den ise bunların Fars ve Rumlar olduğu rivayet edilmiştir ki bu uzaktır. İbn Ebî Şeybe ve diğerleri Huzeyfe radıyallâhu teâlâ anh'tan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu ayetin muhataplarıyla henüz savaşılmadı." Onun neyi kastettiğini bilmiyorum; muradını Allah Teâlâ en iyi bilendir. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr { أَئِمَّةَ } lafzını iki hemze ile okumuştur; ikincisi beyne-beyne (hemze ile yâ mahreci arasında) ve aralarında elif vardır. Kûfeliler ile İbn Âmir'den İbn Zekvân araya elif koymaksızın iki hemzenin tahkiki ile okumuşlardır. Hişâm da böyledir, ancak o ikisi arasına elif koymuştur; yedi kurrâdan meşhur olan budur. Ebû Hayyân ise Nâfi'den iki hemze ile yâ arasında med olduğunu nakletmiştir.

وضعف كما قال بعض المحققين قراءة التحقيق وبين بين جماعة من النحويين كالفارسي، ومنهم من أنكر التسهيل بين بين وقرأ بياء خفيفة الكسرة، وأما القراءة بالياء فارتضاها أبو علي وجماعة، والزمخشري جعلها لحنا، وخطأه أبو حيان في ذلك لأنها قراءة رأس القراء والنحاة أبي عمرو، وقراءة ابن كثير. ونافع وهي صحيحة رواية، وعدم ثبوتها من طريق التيسير يوجب التضييق وكذا دراية فقد ذكر هو في المفصل وسائر الأئمة في كتبهم أنه إذا اجتمعت همزتان في كلمة فالوجه قلب الثانية حرف لين كما في آدم وأئمة فما اعتذر به عنه غير مقبول. والحاصل أن القراءات هنا تحقيق الهمزتين وجعل الثانية بين بين بلا إدخال ألف وبه والخامسة بياء صريحة وكلها صحيحة لا وجه لانكارها، ووزن أئمة أفعلة كحمار وأحمرة، وأصله أئممة فنقلت حركة الميم إلى الهمزة وأدغمت ولما ثقل اجتماع الهمزتين فروا منه ففعلوا ما فعلوا إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ أي على الحقيقة حيث لا يراعونها ولا يفون بها ولا يرون نقضها نقصا وإن أجروها على ألسنتهم، وإنما علق النفي بها كالنكث فيما سلف لا بالعهد المؤكد بها لأنها العمدة في المواثيق، والجملة في موضع التعليل إما لمضمون الشرط كأنه قيل: وإن نكثوا وطعنوا كما هو المتوقع منهم إذ لا أيمان لهم حقيقة حتى ينكثوها فقاتلوا أو لاستمرار القتال المأمور به المستفاد من السياق فكأنه قيل: فقاتلوهم إلى أن يؤمنوا إنهم لا أيمان لهم حتى يعقد معهم عقد آخر، وجعلها تعليلا للأمر بالقتال لا يساعده تعليقه بالنكث والطعن لأن حالهم في

Bazı muhakkiklerin belirttiği üzere el-Fârisî gibi bir grup nahivci tahkik ve beyne-beyne kıraatini zayıf görmüştür. Onlardan beyne-beyne teshilini inkâr edip harekesi hafifletilmiş kesreli yâ ile okuyanlar da vardır. Yâ ile okuyuşu Ebû Ali ve bir grup benimsemiştir. ez-Zemahşerî ise bunu lahin (hata) saymış; kurrâ ve nahivcilerin reisi Ebû Amr'ın, İbn Kesîr ve Nâfi'in kıraati olduğu için Ebû Hayyân onu bu konuda hatalı bulmuştur. Üstelik bu rivayet bakımından sahihtir; et-Teysîr yoluyla sabit olmaması darlık getirmeyi gerektirmez; aynı şekilde dirayet bakımından da sahihtir. Zira ez-Zemahşerî el-Mufassal'da ve diğer imamlar kitaplarında, bir kelimede iki hemze bir araya geldiğinde Âdem ve eimme kelimelerinde olduğu gibi ikincisini illet harfine çevirmenin uygun olduğunu zikretmişlerdir; dolayısıyla onun adına ileri sürülen mazeret kabul edilemez. Hâsılı kelam, buradaki kıraatler; iki hemzenin tahkiki, araya elif koyarak veya koymayarak ikincisinin beyne-beyne yapılmasıdır; beşincisi ise sarih yâ iledir ve hepsi sahihtir, inkâr edilmelerinin hiçbir vechi yoktur. 'Eimme' kelimesinin vezni 'hımâr-ahmire' gibi 'ef'ile'dir. Aslı 'e'immetün' idi; mîmin harekesi hemzeye nakledildi ve idgam yapıldı; iki hemzenin bir araya gelmesi ağır gelince bundan kaçındılar ve yaptıkları tasarrufları yaptılar. { إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ } “Çünkü onların gerçekte hiçbir yeminleri yoktur”; yani dilleriyle söyleseler bile onları gözetmedikleri, yerine getirmedikleri ve bozulmasını bir eksiklik saymadıkları için hakikatte yeminleri yoktur. Daha önce geçen ahdi bozma durumunda olduğu gibi nefyin, pekiştirilen ahde değil de yeminlere taalluk ettirilmesi, ahitlerdeki asıl dayanağın onlar olmasından ötürüdür. Cümle ta'lil (gerekçe) makamındadır; ya şartın muhtevası içindir -sanki şöyle denilmiştir: Eğer bozar ve dil uzatırlarsa ki onların gerçekte bozacakları bir yeminleri olmadığından kendilerinden beklenen de budur, o hâlde savaşın- yahut bağlamdan anlaşılan savaş emrinin devamlılığı içindir; sanki şöyle denilmiştir: İman edinceye kadar onlarla savaşın, çünkü onlarla başka bir antlaşma akdedilene dek onların hiçbir yeminleri yoktur. Bu cümlenin savaş emrinin gerekçesi kılınmasını ise, emrin yeminleri bozmaya ve dil uzatmaya bağlanmış olması desteklemez; zira bundan sonra hakikatte yeminlerinin olmama hâli,

أن لا أيمان لهم حقيقة بعد ذلك كحالهم قبله، والحمل على معنى عدم بقاء أيمانهم بعد النكث والطعن مع أنه لا حاجة إلى بيانه خلاف الظاهر، وقيل: هو تعليل لما يستفاد من الكلام من الحكم عليهم بأنهم أئمة الكفر أي إنهم رؤساء الكفرة وأعظمهم شرا حيث ضموا إلى كفرهم عدم مراعاة الأيمان وهو كما ترى، والنفي في الآية عند الإمام أبي حنيفة عليه الرحمة على ما هو المتبادر، فيمين الكافر ليست يمينا عنده معتدا بها شرعا، وعند الشافعي عليه الرحمة هي يمين لأن الله تعالى وصفها بالنكث في صدر الآية وهو لا يكون حيث لا يمين ولا أيمان لهم بما علمت. وأجيب بأن ذلك باعتبار اعتقادهم أنه يمين، ويبعده أن الاخبار من الله تعالى والخطاب للمؤمنين، وقال آخرون: إن الاستدلال بالنكث على اليمين إشارة أو اقتضاء ولا أيمان لهم عبارة فتترجح، والقول بأنها تؤول جمعا بين الأدلة فيه نظر لأنه إذا كان لا بد من التأويل في أحد الجانبين فتأويل غير الصريح أولى، ولعله لا يعتبر في ذلك التقدم والتأخر، وثمرة الخلاف أنه لو أسلم الكافر بعد يمين انعقدت في كفره ثم حنث هل تلزمه الكفارة فعند أبي حنيفة عليه الرحمة لا وعند الشافعي رحمه الله تعالى نعم.

bundan önceki hâlleriyle aynıdır. Açıklanmasına gerek olmadığı hâlde cümlenin, yeminleri bozduktan ve dil uzattıktan sonra yeminlerinin geçerliliğinin kalmaması manasına hamledilmesi ise zâhire aykırıdır. Kelamdan anlaşılan 'onların küfür önderleri olduğu' hükmünün gerekçesi olduğu da söylenmiştir; yani: Onlar kâfirlerin reisleri ve kötülükte en büyükleridir, zira küfürlerine bir de yeminleri gözetmemeyi eklemişlerdir; ancak bu görüşün durumu ortadadır. Ayetteki nefy, İmam Ebû Hanîfe aleyhirrahme'ye göre akla ilk gelen zâhir manası üzeredir; dolayısıyla kâfirin yemini onun katında şer'an muteber bir yemin değildir. Şâfiî aleyhirrahme'ye göre ise o bir yemindir; çünkü Allah Teâlâ ayetin başında onu bozma (nekis) ile nitelemiştir, bu ise ancak yemin olduğunda mümkündür; onların yeminlerinin olmaması ise öğrendiğin manadadır. Buna; söz konusu durumun onların bunu yemin saymaları inancı itibarıyla olduğu şeklinde cevap verilmiştir; ancak haberin Allah Teâlâ'dan, hitabın ise müminlere olması bunu uzak kılmaktadır. Başkaları ise şöyle demiştir: Bozma (nekis) lafzından yeminin sübutuna delil getirmek işaret veya iktizâ yoluyladır, { لا أَيْمانَ لَهُمْ } sözü ise ibare yoluyladır; dolayısıyla ibare tercih edilir. Delilleri cem etmek amacıyla ayetin tevil edileceğini söylemek ise tartışmalıdır; zira iki taraftan birinde tevil zorunlu olduğunda, sarih olmayanı tevil etmek daha evladır ve bunda muhtemelen önce veya sonra olmak dikkate alınmaz. İhtilafın semeresi şudur: Kâfir, küfür hâlinde ettiği bir yeminden sonra Müslüman olur da ardından yeminini bozarsa kefaret gerekir mi? Ebû Hanîfe aleyhirrahme'ye göre gerekmez, Şâfiî rahmetullâhi teâlâ'ya göre ise gerekir.

وقرأ ابن عامر «إيمان» بكسر الهمزة على أنه مصدر آمنه إيمانا بمعنى أعطاه الأمان، ويستعمل بمعنى الحاصل بالمصدر وهو الأمان، والمراد أنه لا سبيل إلى أن تعطوهم أمانا بعد ذلك أبدا، قيل: وهذا النفي بناء على أن الآية في مشركي العرب وليس لهم إلا الإسلام أو السيف، ومن الناس من زعم أن المراد لا سبيل إلى أن يعطوكم الأمان بعد، وفيه أنه مشعر بأن معاهدتهم معنا على طريقة أن يكون إعطاء الأمان من قبلهم وهو بين البطلان، أو على أن الايمان بمعنى الإسلام، والجملة على هذا تعليل لمضمون الشرط لا غير على ما بينه شيخ الإسلام كأنه قيل، إن نكثوا وطعنوا كما هو الظاهر من حالهم لأنه إسلام (١) لهم حتى يرتدعوا عن نقض جنس إيمانهم وعن الطعن في دينكم، وتشبث بهذه الآية على هذه القراءة من قال: إن المرتد لا تقبل توبته بناء على أن الناكث هو المرتد وقد نفى الإيمان عنه، ونفيه مع أنه قد يقع منه نفي لصحته والاعتداد به ولا يخفى ضعفه لما علمت من معنى الآية، وقد قالوا: الاحتمال يسقط الاستدلال، وقال القاضي بيض الله تعالى غرة أحواله في بيان ضعفه: إنه يجوز أن يكون المراد نفي الإيمان عن قوم معينين والإخبار عنهم بأنه طبع على قلوبهم فلا يصدر منهم إيمان أصلا، أو يكون المراد أن المشركين لا إيمان لهم حتى يراقبوا ويمهلوا لأجله، ويفهم من هذا أنه لم يجعل الجملة تعليلا لمضمون الشرط كما ذكرنا والظاهر أنه جعلها تعليلا لقوله سبحانه: فَقاتِلُوا يعني أن المانع من قتلهم أحد أمرين إما العهد وقد نقضوه أو الإيمان وقد حرموه، وربما يؤول ذلك إلى جعلها علة لما يفهم من الكلام كأنه قيل: إن نكثوا وطعنوا فقاتلوهم ولا تتوقفوا لأنه لا مانع أصلا بعد ذلك لأنهم لا إيمان لهم ليكون مانعا ولا يخفى ما فيه.

İbn Âmir, 'eman verdi' manasındaki 'âmenehu îmânen' masdarı olarak ve masdardan hasıl olan 'eman/güvence' manasında hemzenin kesresiyle { إِيمانَ } şeklinde okumuştur. Maksat; bundan sonra artık onlara eman vermenizin hiçbir yolu yoktur demektir. Denildi ki: Bu nefy, ayetin Arap müşrikleri hakkında olduğu ve onlar için İslam'dan yahut kılıçtan başka seçenek bulunmadığı esasına dayanır. İnsanlardan bazıları ise maksadın; 'bundan sonra onların size eman vermesine hiçbir yol yoktur' şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. Ancak bu görüşte, onlarla yapılan antlaşmanın eman verme yetkisinin onların elinde bulunması şeklinde olduğuna dair bir hissettirme vardır ki bu açıkça batıldır. Yahut 'îmân'ın İslam manasında olmasına göredir. Şeyhülislam'ın açıkladığı üzere cümle bu takdirde yalnızca şartın muhtevasının gerekçesidir; sanki şöyle denilmiştir: Durumlarının zâhirinden anlaşıldığı üzere eğer yeminlerini bozar ve dil uzatırlarsa -çünkü onların genel olarak yeminlerini bozmaktan ve dininize dil uzatmaktan vazgeçecekleri bir İslamları yoktur- [onlarla savaşın]. Bu kıraate dayanarak; ahdini bozan kimsenin mürtet olduğu ve kendisinden imanın nefyedildiği esasına göre 'mürtedin tövbesi kabul edilmez' diyen kimse bu ayete sarılmıştır; zira imanın ondan nefyedilmesi -kendisinden sâdır olsa bile- onun sahihliğini ve geçerliliğini nefyetmektir. Ayetin manasından öğrendiğin üzere bu çıkarımın zayıflığı gizli değildir; nitekim âlimler "İhtimal girdiğinde istidlâl düşer" demişlerdir. Kâdı -Allah Teâlâ onun hâllerinin nurunu parlatsın- bu görüşün zayıflığını açıklarken şöyle demiştir: Maksadın belirli bir topluluktan imanı nefyetmek ve onların kalplerinin mühürlendiğini, dolayısıyla kendilerinden asla bir iman sâdır olmayacağını haber vermek olması caizdir. Yahut maksat; müşriklerin kendileri gözetilip mühlet verilecek bir imanlarının bulunmadığıdır. Buradan anlaşılmaktadır ki o, cümleyi zikrettiğimiz gibi şartın muhtevasının gerekçesi kılmamıştır. Zâhir olan şu ki o, bunu Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقاتِلُوا } kavlinin gerekçesi kılmıştır; yani onları öldürmeye engel olan şey iki durumdan biridir: Ya ahittir ki onu bozdular, ya da imandır ki ondan mahrum kaldılar. Bu durum bazen kelamdan anlaşılan mananın gerekçesi kılınmasına varır; sanki şöyle denilmiştir: Şayet ahdi bozar ve dil uzatırlarsa onlarla savaşın ve tereddüt etmeyin, çünkü bundan sonra [öldürülmelerine] hiçbir engel kalmamıştır; zira engel teşkil edecek bir imanları yoktur. Bundaki durum da gizli değildir.

وإن قيل: إنه سقط به ما قيل: إن وصف أئمة الكفر بأنهم لا إسلام لهم تكرار مستغنى عنه، وجعل الجملة تعليلا لما يستفاد من الكلام من الحكم عليهم بأنهم أئمة الكفر أي رؤساؤه على احتمال أن يراد الإخبار عن قوم مخصوصين بالطبع أظهر من جعلها تعليلا لها على القراءة السابقة. نعم يأبى حديث الإخبار بالطبع قوله تعالى: لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ إذ مع الطبع لا يتصور الانتهاء وهو متعلق بقوله سبحانه: فَقاتِلُوا أي قاتلوهم إرادة أن ينتهوا، أي ليكن غرضكم من القتال انتهاؤهم عما هم عليه من الكفر وسائر العظائم لا مجرد إيصال الأذية بهم كما هم شنشنة المؤذين، ومما قرر يعلم أن الترجي من المخاطبين لا من الله عزّ شأنه أَلا تُقاتِلُونَ تحريض على القتال لأن الاستفهام فيه للانكار

Şayet: "Küfür önderlerinin İslamlarının bulunmadığıyla nitelenmesinin ihtiyaç duyulmayan bir tekrar olduğu" yönündeki iddianın bununla düştüğü söylenirse; kalpleri mühürlenmiş hususi bir topluluktan haber verilmesinin murat edilmiş olması ihtimaline binaen cümlenin, kelamdan anlaşılan "onların küfür önderleri (yani reisleri) olduğu" hükmünün gerekçesi kılınması, önceki kıraate göre gerekçe kılınmasından daha açıktır. Evet, [kalplerin] mühürlenmesinden haber verildiği kabulünü Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } “Umulur ki vazgeçerler” buyruğu reddeder. Zira [kalbin] mühürlenmesiyle birlikte vazgeçiş düşünülemez. Bu ifade Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقاتِلُوا } [buyruğu] ile irtibatlıdır; yani vazgeçmelerini dileyerek onlarla savaşın. Diğer bir deyişle savaştan maksadınız, eziyet verenlerin âdeti olduğu üzere onlara sırf eziyet ulaştırmak değil, içinde bulundukları küfürden ve diğer büyük günahlardan vazgeçmeleri olsun. Bu açıklamalardan anlaşılır ki buradaki tereccî (umut/beklenti), şânı yüce Allah'tan değil, muhataplardandır. { أَلا تُقاتِلُونَ } “Savaşmaz mısınız?” [ayeti] ise savaşa bir teşviktir; zira buradaki istifham (soru) inkâr içindir.

والاستفهام الانكاري في معنى النفي وقد دخل النفي ونفي النفي إثبات، وحيث كان الترك مستقبحا منكرا أفاد بطريق برهاني أن إيجاده أمر مطلوب مرغوب فيه فيفيد الحث والتحريض عليه، وقد يقال: وجه التحريض على القتال أنهم حملوا على الإقرار بانتفائه كأنه أمر لا يمكن أن يعترف به طائعا لكمال شناعته فيلجؤون إلى ذلك ولا يقدرون على الإقرار به فيختارون القتال فيقاتلون قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ التي حلفوها عند المعاهدة لكم على أن لا يعاونوا عليكم فعاونوا حلفاءهم بني بكر على حلفاء رسول الله ﷺ خزاعة، والمراد بهم قريش وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ من مكة مسقط رأسه ﵊ حين تشاوروا بدار الندوة حسبما ذكر في قوله تعالى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الأنفال: ٣٠] وقال الجبائي: هم اليهود الذين نقضوا العهد وخرجوا مع الأحزاب وهموا بإخراج الرسول ﷺ من المدينة، ولا يخفى أنه يأباه السياق وعدم القرينة عليه، والأول هو المروي عن مجاهد والسدي وغيرهما، واعترض بأن ما وقع في دار الندوة هو الهم بالإخراج أو الحبس أو القتل والذي استقر رأيهم عليه هو القتل لا الإخراج فما وجه التخصيص، وأجيب بأن التخصيص لأنه الذي وقع في الخارج ما يضاهيه مما ترتب على همهم وإن لم يكن بفعل منهم بل من الله تعالى لحكمة وما عداه لغو فخص بالذكر لأنه المقتضى للتحريض لا غيره مما لم يظهر له أثر.

İnkârî istifham nefy manasındadır; nefyin üzerine nefy dâhil olmuştur ve nefyin nefyi ispattır. Terk etmek çirkin ve münker görüldüğüne göre burhânî yolla onun yapılmasının istenen ve arzulanan bir emir olduğunu ifade etmiştir; böylece ona teşvik ve tahrik bildirir. Şöyle de denilebilir: Savaşa teşvikin vechi; terk edilmesinin aşırı çirkinliğinden ötürü kendi isteğiyle itiraf edemeyeceği bir şeymiş gibi, onun yokluğunu ikrara mecbur bırakılmalarıdır; dolayısıyla buna sığınırlar ve bunu ikrara güç yetiremeyip savaşı seçerler ve savaşırlar. [Şu] { قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } “yeminlerini bozan bir toplulukla”; sizin aleyhinize yardım etmeyeceklerine dair antlaşma esnasında size ettikleri yeminleri bozan -nitekim müttefikleri olan Benî Bekir'e, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müttefiki olan Huzâa aleyhine yardım ettiler- kimselerle ki bunlardan maksat Kureyş'tir. { وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ } “Ve Peygamber'i çıkarmaya yeltenenlerle”; Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Enfâl: 30] kavlinde zikredildiği üzere Dâru'n-Nedve'de istişare ettikleri sırada onu aleyhisselâm doğup büyüdüğü Mekke'den çıkarmaya kalkışanlarla... el-Cübbâî: "Onlar antlaşmayı bozan, Ahzâb ile birlikte yola çıkan ve Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'den çıkarmaya yeltenen Yahudilerdir" demiştir; ancak bağlamın bunu kabul etmediği ve buna dair bir karine bulunmadığı gizli değildir. Birinci görüş Mücâhid, es-Süddî ve diğerlerinden rivayet edilendir. Dâru'n-Nedve'de gerçekleşen olayın çıkarmaya, hapsetmeye veya öldürmeye yeltenmek olduğu ve üzerinde karar kıldıkları görüşün çıkarmak değil öldürmek olduğu, bu durumda çıkarmaya tahsis edilmesinin vechinin ne olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Tahsis edilmesinin sebebi; dış dünyada onların niyetlerine terettüp eden ve buna denk olan şeyin bizzat vuku bulmuş olmasıdır; her ne kadar bu onların fiiliyle değil, bir hikmete binaen Allah Teâlâ tarafından gerçekleşmiş olsa da... Bunun dışındakiler ise boşa çıkmıştır; dolayısıyla bir eseri ortaya çıkmayan diğerleri değil, savaşa teşviki gerektiren şey yalnızca bu olduğu için zikre tahsis edilmiştir.

وقيل: إنه سبحانه اقتصر على الأدنى ليعلم غيره بطريق أولى، ولا يرد عليه أنه ليس بأدنى من الحبس كما توهم لأن بقاءه ﵊ في يد عدوه المقتضي للتبريح بالتهديد ونحوه أشد منه بلا شبهة وَهُمْ بَدَؤُكُمْ بالمقاتلة أَوَّلَ مَرَّةٍ وذلك يوم بدر وقد قالوا بعد أن بلغهم سلامة العير: لا ننصرف حتى نستأصل محمدا ﷺ ومن معه، وقال الزجاج: بدؤوا بقتال خزاعة حلفاء النبي ﷺ وإليه ذهب الأكثرون، واختار جمع الأول لسلامته من التكرار، وقد ذكر سبحانه ثلاثة أمور كل منها يوجب مقاتلتهم لو انفرد فكيف بها حال الاجتماع ففي ذلك من الحث على القتال ما فيه ثم زاد ذلك بقوله سبحانه: أَتَخْشَوْنَهُمْ وقد أقيم فيه السبب والعلة مقام المسبب والمعلول، والمراد أتتركون قتالهم خشية أن ينالكم مكروه منهم فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ بمخالفة أمره وترك قتال عدوه، والاسم الجليل مبتدأ وأَحَقُّ خبره وأَنْ تَخْشَوْهُ بدل من الجلالة بدل اشتمال أو بتقدير حرف جر أي بأن تخشوه فمحله النصب أو الجر بعد الحذف على الخلاف، وقيل: إن أَنْ تَخْشَوْهُ مبتدأ خبره أَحَقُّ والجملة خبر الاسم الجليل، أي خشية الله تعالى أحق أو الله أحق من غيره بالخشية والله خشيته أحق، وخير الأمور عندي أوسطها إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فإن مقتضى إيمان المؤمن الذي يتحقق أنه لا ضار ولا نافع إلا الله تعالى ولا يقدر أحد على مضرة ونفع إلا بمشيئته أن لا يخاف إلا من الله تعالى، ومن خاف الله تعالى منه كل شيء، وفي هذا من التشديد ما لا يخفى قاتِلُوهُمْ تجريد للأمر بالقتال بعد بيان موجبه على أتم وجه والتوبيخ على تركه ووعد بنصرهم وبتعذيب أعدائهم وإخزائهم وتشجيع لهم يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ بالقتل وَيُخْزِهِمْ ويذلهم بالأسر، وقد يقال: يعذبهم قتلا وأسرا ويذلهم بذلك وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ أي يجعلكم جميعا غالبين أجمعين ولذلك أخر- كما قال بعض المحققين- عن التعذيب والإخزاء وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ قد تألموا من جهتهم، والمراد بهم أناس من خزاعة حلفائه ﵊ كما قال عكرمة. وغيره،

Cenâb-ı Hakk'ın daha aşağı olanla yetindiği, böylece diğerinin öncelikli olarak anlaşılacağı da söylenmiştir. Zannedildiği gibi bunun hapsetmekten daha aşağı olmadığı yönündeki itiraz vârid olmaz; zira onun aleyhisselâm tehdit ve benzeri şeylerle eziyet görmesini gerektirecek şekilde düşmanının elinde kalması şüphesiz bundan daha ağırdır. { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ } “Üstelik onlar sizinle başlamışlardı” -savaşmaya- { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defa”; bu da Bedir günü idi. Nitekim kervanın kurtulduğu haberi kendilerine ulaştıktan sonra: "Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekileri yok etmedikçe dönmeyiz" demişlerdi. ez-Zeccâc: "Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem müttefiki olan Huzâa ile savaşmaya başladılar" demiştir ve çoğunluk bu görüşe gitmiştir. Bir grup ise tekrardan uzak olduğu için birinciyi tercih etmiştir. Cenâb-ı Hak, tek başına kaldığında bile her biri onlarla savaşmayı gerektiren üç husus zikretmiştir; o hâlde bir araya geldiklerinde durum nasıl olur? Bunda savaşa ne büyük bir teşvik vardır! Sonra Cenâb-ı Hak: { أَتَخْشَوْنَهُمْ } “Onlardan korkuyor musunuz?” kavliyle bunu daha da artırmıştır. Burada sebep ve illet, müsebbeb ve ma'lûl yerine geçirilmiştir; maksat: Onlardan size bir kötülük dokunur korkusuyla onlarla savaşmayı terk mi ediyorsunuz? { فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ } “Oysa korkmanıza Allah daha layıktır”; emrine muhalefet etmekten ve düşmanıyla savaşmayı terk etmekten ötürü... Lafza-i Celâl mübteda, { أَحَقُّ } onun haberi, { أَنْ تَخْشَوْهُ } ise Lafza-i Celâl'den bedel-i iştimaldir yahut harf-i cer takdiriyle 'bi-en tahşevhu' demektir; haziften sonraki ihtilafa göre mahalli nasb veya cerdir. { أَنْ تَخْشَوْهُ } ifadesinin mübteda, haberinin { أَحَقُّ } ve bu cümlenin de Lafza-i Celâl'in haberi olduğu da söylenmiştir; yani "Allah Teâlâ'dan korkmak daha layıktır" yahut "Allah korkulmaya başkasından daha layıktır" yahut "Allah'tır korkulması daha layık olan". Bana göre işlerin en hayırlısı orta olanıdır. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminler iseniz”; zira Allah Teâlâ'dan başka zarar ve fayda verenin bulunmadığını, hiç kimsenin O'nun dilemesi olmadan zarar ve faydaya güç yetiremeyeceğini idrak eden müminin imanının gereği, yalnızca Allah Teâlâ'dan korkmasıdır. Kim Allah Teâlâ'dan korkarsa her şey ondan korkar. Bunda ne büyük bir şiddet ve tehdit olduğu gizlidir denilemez. { قاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın”; savaşın gerekçesi en mükemmel şekilde beyan edildikten ve terk edilmesi kınandıktan sonra savaşa yönelik emrin müstakil olarak getirilmesi, onlara yardım, düşmanlarına ise azap ve zillet vaadinde bulunulması ve cesaretlendirilmesidir. { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } “Allah onları sizin ellerinizle cezalandırsın” -öldürmek suretiyle-, { وَيُخْزِهِمْ } “ve onları rezil rüsva etsin” -esir almak suretiyle alçaltsın-. Öldürmek ve esir etmek suretiyle onları cezalandırır ve bununla alçaltır da denilebilir. { وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ } “Ve onlara karşı size yardım etsin”; yani hepinizi toptan galip kılsın. Bazı muhakkiklerin belirttiği üzere bu sebeple cezalandırma ve rezil rüsvâ etmenin sonrasına bırakılmıştır. { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } “Ve mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin”; onların tarafından canı yanmış kimselerin... İkrime ve diğerlerinin belirttiği gibi bunlardan maksat, onun aleyhisselâm müttefikleri olan Huzâa'dan kimselerdir.

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم بطون من اليمن وسبأ قدموا مكة وأسلموا فلقوا من أهلها أذى كثيرا فبعثوا إلى رسول الله ﷺ يشكون إليه فقال ﵊: «أبشروا فإن الفرج قريب» .

İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bunlar, Mekke'ye gelip Müslüman olan Yemen ve Sebe kabileleridir; Mekke halkından çok eziyet görmüşler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e elçi göndererek durumu şikâyet etmişlerdi. O da aleyhisselâm: «Müjdelenin, zira kurtuluş yakındır» buyurmuştu.

وروي عنه رضي الله تعالى عنه أن قوله سبحانه: أَلا تُقاتِلُونَ إلخ ترغيب في فتح مكة وأورد عليه أن هذه السورة نزلت بعد الفتح فكيف يتأتى ما ذكر. وأجيب بأن أولها نزل بعد الفتح وهذا قبله، وفائدة عرض البراءة من

Ondan radıyallâhu teâlâ anh Cenâb-ı Hakk'ın: { أَلا تُقاتِلُونَ } ilh. kavlinin Mekke'nin fethine teşvik olduğu rivayet edilmiştir. Buna karşı, bu surenin fetihten sonra indiği, dolayısıyla zikredilen hususun nasıl mümkün olacağı itirazı getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Surenin baş tarafı fetihten sonra, bu kısım ise fetihten önce inmiştir. Onların ahitlerinden

عهدهم مع أنه معلوم من قتال الفتح وما وقع فيه من الدلالة على عمومه لكل المشركين ومنعهم من البيت فتذكر ولا تغفل، قيل: ولا يبعد حمل المؤمنين على العموم لأن كل مؤمن يسر بقتل الكفار وهوانهم وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ بما نالهم منهم من الأذى ولم يكونوا قادرين على دفعه، وقيل: المراد يذهب غيظهم لانتهاك محارم الله تعالى والكفر به ﷿ وتكذيب رسوله ﵊.

ilişiğin kesildiğini (berâet) ilan etmenin faydası -fetih savaşından ve orada meydana gelen olaylardan zaten bilinmekle beraber- bunun bütün müşrikleri kapsadığını ve onların Beytullah'tan menedildiklerini göstermektir; bunu hatırla ve gafil olma! Müminler ifadesinin genel manasına hamledilmesinin uzak olmadığı da söylenmiştir; zira her mümin kâfirlerin öldürülmesine ve alçalmasına sevinir. { وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } “Ve kalplerinin öfkesini gidersin”; onlardan gördükleri ve defetmeye güç yetiremedikleri eziyetler sebebiyle... Cenâb-ı Hakk'ın haramlarının çiğnenmesi, O'na azze ve celle küfredilmesi ve Resûlü'nün aleyhisselâm yalanlanması sebebiyle duydukları öfkeyi gidersin manasında olduğu da söylenmiştir.

وظاهر العطف أن إذهاب الغيظ غير شفاء الصدور. ووجه بأن الشفاء بقتل الأعداء وخزيهم واذهاب الغيظ بالنصرة عليهم أجمعين. ولكون النصرة مثير؟ القصد كان أثرها اذهاب الغيظ من القلب الذي هو أخص من الصدر.

Atfın zâhirinden, öfkenin giderilmesinin gönüllere şifa vermekten farklı olduğu anlaşılmaktadır. Bu da şöyle açıklanmıştır: Şifa, düşmanların öldürülmesi ve rezil edilmesiyle; öfkenin giderilmesi ise onların hepsine karşı mutlak zafer kazanılmasıyladır. Zafer asıl maksadı harekete geçiren şey olduğu için onun eseri, göğüsten daha özel olan kalpten öfkenin giderilmesi olmuştur.

وقيل: اذهاب الغيظ كالتأكيد لشفاء الصدر وفائدته المبالغة في جعلهم مسرورين بما يمن الله تعالى عليهم من تعذيبه أعداءهم وإخزائهم ونصرته سبحانه لهم عليهم، ولعل اذهاب الغيظ من القلب أبلغ مما عطف عليه فيكون ذكره من باب الترقي ولا يخلو عن حسن. وقيل: إن شفاء الصدور بمجرد الوعد بالفتح واذهاب الغيظ بوقوع الفتح نفسه وليس بشيء، وقد أنجز الله تعالى جميع ما وعدهم به على أجمل ما يكون فالآية من المعجزات لما فيها من الإخبار بالغيب ووقع ما أخبر عنه. واستدل بها على أن أفعال العباد مخلوقة لله تعالى، وقيل: إن إسناد التعذيب إليه سبحانه مجاز باعتبار أنه جل وعلا مكنهم منه وأقدرهم عليه.

Öfkenin giderilmesinin, göğüslere şifa vermenin teyidi gibi olduğu da söylenmiştir; bunun faydası, Allah Teâlâ'nın düşmanlarını cezalandırması, rezil etmesi ve onlara karşı müminlere yardım etmesi şeklindeki lütuflarıyla onları son derece sevindirmesindeki mübalağadır. Kalpten öfkenin giderilmesi matuf olduğu şeyden daha beliğdir; dolayısıyla zikredilmesi terakkî (dereceyi yükseltme) babındandır ve güzellikten uzak değildir. Göğüslere şifanın sadece fetih vaadiyle, öfkenin giderilmesinin ise fethin bizzat vuku bulmasıyla olduğu da söylenmiştir; fakat bu tutarlı bir görüş değildir. Allah Teâlâ onlara vaat ettiği her şeyi en güzel şekilde yerine getirmiştir; dolayısıyla bu ayet, gaybı haber vermesi ve haber verilen şeyin aynen gerçekleşmesi sebebiyle mucizelerdendir. Bu ayetle kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına delil getirilmiştir. Cezalandırmanın O'na sübhânehu isnat edilmesinin, Cenâb-ı Hakk'ın müminlere buna imkân ve güç vermesi itibarıyla mecaz olduğu da söylenmiştir.

وفي الحواشي الشهابية قيل: إن قوله سبحانه: بِأَيْدِيكُمْ كالصريح بأن مثل هذه الأفعال التي تصلح للباري فعل له تعالى وإنما للعبد الكسب بصرف القوى والآلات، وليس الحمل على الإسناد المجازي بمرضيّ عند العارف بأساليب الكلام، ولا الإلزام بالاتفاق على امتناع كتب الله تعالى بأيديكم وامتناع كذب الله تعالى شأنه بألسنة الكفار بوارد لأن مجرد خلق الفعل لا يصحح إسناده إلى الخالق ما لم يصلح محلا له، وامتناع ما ذكر للاحتراز عن شناعة العبارة إذ لا يقال: يا خالق القاذورات ولا المقدر للزنا والممكن منه، ثم قال: ولا يخفى ما فيه فإنه تعالى لا يصلح محلا للقتل ولا للضرب ونحوه مما قصد بالاذلال وإنما هو خالق له، والفعل لا يسند حقيقة إلى خالقه وإن كان هو الفاعل الحقيقي للفرق بينه وبين الفاعل اللغوي إذ لا يقال: كتب الله تعالى بيد زيد على أنه حقيقة بلا شبهة مع أنه لا شناعة فيه لقوله سبحانه: كَتَبَ اللَّهُ فما ذكره غير مسلم اهـ. وأنا أقول: إن مسألة خلق الأفعال قد قضى العلماء المحققون الوطر منها فلا حاجة إلى بسط الكلام فيها، وقد تكلموا في الآية بما تكلموا ولكن بقي فيها شيء وهو السر في نسبة التعذيب إليه تعالى وذكر الأيدي ولم يذكروه، ولعل ذلك في النسبة إرادة المبالغة فإنه تعذيب الله تعالى القوي العزيز وإن كان بأيدي العباد وفي ذكر الأيدي إما التنصيص على أن ذلك في الدنيا لا في الآخرة وإما لتكون البشارة بالتعذيب على الوجه الأتم الذي يترتب عليه شفاء الصدور ونحوه على الوجه الأكمل إذ فرق بين تعذيب العدو بيد عدوه وتعذيبه لا بيده، ولعمري إن الأول أحلى وأوقع في النفس فافهم. ولا يخفى ما في الآية من الانسجام حيث يخرج منها بيت كامل من الشعر وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ ابتداء إخباء بأن بعض هؤلاء الذين أمروا بمقاتلتهم يتوب من كفره فيتوب الله تعالى عليه وقد كان كذلك حيث أسلم منهم أناس وحسن إسلامهم. وقرأ الأعرج وابن أبي إسحاق وعيسى الثقفي وعمرو بن عبيد «ويتوب» بالنصب ورويت عن أبي عمرو. ويعقوب أيضا، واستشكلها الزجاج بأن توبة الله تعالى على من يشاء واقعة قاتلوا أو لم يقاتلوا والمنصوب في جواب الأمر مسبب عنه فلا وجه لإدخال التوبة في جوابه، وقال ابن جني: إن ذلك كقولك: إن تزرني أحسن إليك وأعط زيدا كذا على أن المسبب عن الزيارة جميع الأمرين لا أن كل واحد مسبب بالاستقلال، وقد قالوا بنظير ذلك في قوله تعالى: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الفتح: ١، ٢] إلخ وفيه تعسف.

eş-Şihâb Hâşiyeleri'nde şöyle denilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { بِأَيْدِيكُمْ } kavli, Bârî Teâlâ'ya layık olan bu tür fiillerin Allah Teâlâ'ya ait bir fiil olduğu, kula ait olanın ise yalnızca güç ve aletleri sarf etmekten ibaret kesb olduğu konusunda adeta sarihtir. Kelam üsluplarını bilen bir kimse nezdinde bunu mecazî isnada hamletmek makbul değildir. 'Allah Teâlâ sizin ellerinizle yazdı' denilmesinin ve 'Allah Teâlâ kâfirlerin dilleriyle yalan söyledi' denilmesinin ittifakla imkânsız oluşunun ilzam olarak getirilmesi de vârid değildir; zira fiili sırf yaratmak, O bu fiile mahal olmaya elverişli olmadıkça fiilin Yaratıcı'ya isnadını sahih kılmaz. Zikredilenlerin imkânsızlığı ise ifadenin çirkinliğinden sakınmak içindir; zira 'Ey pislikleri yaratan!' yahut 'Zinayı takdir eden ve ona imkân tanıyan!' denilmez. Sonra şöyle demiştir: Bundaki tutarsızlık gizli değildir; zira Allah Teâlâ öldürmeye, vurmaya ve alçaltmak kastedilen benzeri şeylere mahal olmaya elverişli değildir, bilakis O bunların yaratıcısıdır. Fiil ise -hakiki fâil O olsa bile- hakikat olarak yaratıcısına isnat edilmez; zira hakiki fâil ile lügavî fâil arasında fark vardır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın { كَتَبَ اللَّهُ } kavlinden ötürü hiçbir çirkinlik bulunmadığı hâlde şüphesiz hakikat olarak 'Allah Teâlâ Zeyd'in eliyle yazdı' denilmez. Dolayısıyla onun zikrettiği kabul edilemez, [alıntı] bitti. Ben derim ki: Fiillerin yaratılması meselesini muhakkik âlimler enine boyuna inceleyip halletmişlerdir, bu yüzden sözü uzatmaya gerek yoktur. Ayet hakkında söylenecekleri söylemişlerdir; fakat ayette geriye bir husus kalmıştır ki o da cezalandırmanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin ve ellerin zikredilmesinin sırrıdır; bunu zikretmemişlerdir. Bu nispetin sebebi muhtemelen mübalağa kastıdır; zira bu, kulların elleriyle de olsa Güçlü ve Aziz olan Allah Teâlâ'nın cezalandırmasıdır. Ellerin zikredilmesinde ise ya bunun ahirette değil dünyada olduğuna açık bir nass getirmek vardır yahut göğüslerin şifa bulması ve benzeri şeylerin en mükemmel şekilde terettüp edeceği en kâmil tarzda cezalandırmanın müjdelenmesi içindir; zira düşmanın kendi düşmanının eliyle cezalandırılması ile onun eli olmaksızın cezalandırılması arasında fark vardır. Ömrüme yemin olsun ki birincisi nefse daha tatlı ve daha tesirlidir, iyi anla! Ayette tam bir şiir beytinin çıkacağı derecede bir lafız ahengi (insicam) bulunduğu da gizli değildir. { وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğinin tövbesini kabul eder”; kendileriyle savaşılması emredilen bu kimselerden bazısının küfründen tövbe edeceğini ve Allah Teâlâ'nın da onun tövbesini kabul buyuracağını bildiren müstakil bir haberdir. Nitekim onlardan bazı kimseler Müslüman olmuş ve İslamları da güzel olmuştur. el-A'rec, İbn Ebî İshak, Îsâ es-Sekafî ve Amr b. Ubeyd { وَيَتُوبَ } şeklinde nasb ile okumuşlardır; bu kıraat Ebû Amr ve Ya'kûb'dan da rivayet edilmiştir. ez-Zeccâc buna şöyle bir müşkillik getirmiştir: Allah Teâlâ'nın dilediğinin tövbesini kabul etmesi, savaşsalar da savaşmasalar da vuku bulur; emrin cevabında mansup olan şey ise emrin müsebbebidir, dolayısıyla tövbenin emrin cevabına dâhil edilmesinin bir vechi yoktur. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: Bu, senin; 'Eğer beni ziyaret edersen sana iyilik ederim ve Zeyd'e de şunu veririm' sözün gibidir; ziyarete bağlanan şey iki durumun tamamıdır, yoksa her biri müstakil olarak bağlanmış değildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } [el-Fetih: 1, 2] kavlinde de bunun bir benzerini söylemişlerdir; ancak bunda bir zorlama vardır.

وقال بعضهم: إنه تعالى لما أمرهم بالمقاتلة شق ذلك على البعض فإذا قاتلوا جرى قتالهم مجرى التوبة من تلك الكراهية فيصير المعنى إن تقاتلوهم يعذبهم الله ويتب عليكم من كراهة قتالهم، ولا يخفى أن الظاهر أن التوبة للكفار، وذكر بعض المدققين أن دخول التوبة في جملة ما أجيب به الأمر من طريق المعنى لأنه يكون منصوبا بالفاء فهو على عكس فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ [المنافقين: ١٠] وهو المسمى بعطف التوهم، ووجهه أن القتال سبب لغل شوكتهم وإزالة نخوتهم فيتسبب لذلك لتأملهم ورجوعهم عن الكفر كما كان من أبي سفيان. وعكرمة. وغيرهما، والتقييد بالمشيئة للإشارة إلى أنها السبب الأصلي وأن الأول سبب عادي وللتنبيه إلى أن إفضاء القتال إلى التوبة ليس كافضائه إلى البواقي، وزعم بعض الأجلة أن قراءة الرفع على مراعاة المعنى حيث ذكر مضارع مرفوع بعد مجزوم هو جواب الأمر ففهم منه أن المعنى ويتوب الله على من يشاء على تقدير المقابلة لما يرون من ثباتكم وضعف حالهم.

Bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ onlara savaşmayı emredince bu durum bazısına ağır geldi; savaştıkları takdirde onların savaşmaları bu hoşnutsuzluktan ötürü tövbe makamına geçer. Böylece mana; "Eğer onlarla savaşırsanız Allah onları cezalandırır ve onlarla savaşmayı hoş görmeyişinizden ötürü tövbenizi kabul eder" şeklinde olur. Zâhir olanın ise tövbenin kâfirlere ait olması gerektiği gizli değildir. Bazı dakik âlimler, tövbenin emrin cevabı olan şeyler arasına girmesinin mana yoluyla olduğunu belirtmişlerdir; çünkü o fâ harfiyle mansup olur, bu ise { فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ } [el-Münâfikûn: 10] ayetinin aksinedir ve buna 'atf-ı tevehhüm' denir. Bunun vechi şudur: Savaş onların gücünü kırmaya ve gururlarını yok etmeye bir sebeptir; dolayısıyla bu durum Ebû Süfyân, İkrime ve diğerlerinde olduğu gibi onların düşünüp küfürden dönmelerine sebep olur. Meşiet ile kayıtlanması ise meşietin asıl sebep olduğuna, birincisinin ise âdî bir sebep olduğuna işaret etmek ve savaşın tövbeye ulaştırmasının diğer sonuçlara ulaştırması gibi olmadığına dikkat çekmek içindir. Bazı büyük âlimler, ref' kıraatinin manayı gözetmekten kaynaklandığını ileri sürmüşlerdir; zira emrin cevabı olan meczûm bir fiilden sonra merfû bir muzâri zikredilmiştir; bundan da mananın, sizin sebatınızı ve kendi durumlarının zayıflığını görmeleri karşılığında takdir edilen bir mukabele ile "Allah dilediğinin tövbesini kabul eder" şeklinde olduğu anlaşılmıştır.

وأما قراءة النصب فمراعاة اللفظ إذ عطف على المجزوم منصوب بتقدير نصبه وليس بشيء، والحق أنه على الرفع مستأنف كما قدمنا وَاللَّهُ عَلِيمٌ لا تخفى عليه خافية حَكِيمٌ لا يفعل ولا يأمر إلا بما فيه حكمة ومصلحة فامتثلوا أمره ﷿، وإيثار إظهار الاسم الجليل على الإضمار لتربية المهابة وإدخاله الروعة.

Nasb kıraati ise lafzı gözetmektir; zira meczûm üzerine atfedilen fiil nasb takdiriyle mansup kılınmıştır; ancak bu tutarlı bir görüş değildir. Hak olan şudur ki merfû okunuşta, daha önce belirttiğimiz gibi müstakil bir cümledir (isti'nâf). { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir”; O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz. { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibidir”; hikmet ve maslahat içeren şeylerden başkasını yapmaz ve emretmez; o hâlde O'nun azze ve celle emrine boyun eğin! Zamir yerine Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesinin tercih edilmesi, mehabet duygusunu beslemek ve kalbe derin bir saygı bırakmak içindir.

أَمْ حَسِبْتُمْ خطاب لمن شق عليه القتال من المؤمنين أو المنافقين وأَمْ منقطعة جيء بها للانتقال عن أمرهم بالقتال إلى توبيخهم أو من التوبيخ السابق إلى توبيخ آخر، والهمزة المقدرة مع بل للتوبيخ على الحسبان المذكور أي بل أحسبتم وظننتم أَنْ تُتْرَكُوا على ما أنتم عليه ولا تؤمروا بالجهاد ولا تبتلوا بما يمحصكم وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ الواو حالية ولَمَّا للنفي مع التوقع ونفي العلم، والمراد نفي المعلوم وهو الجهاد على أبلغ وجه إذ هو بطريق البرهان إذ لو وقع جهادهم علمه الله تعالى لا محالة فإن وقوع ما لا يعلمه ﷿ محال كما أن عدم وقوع ما يعلمه كذلك وإلا لم يطابق علمه سبحانه الواقع فيكون جهلا وهو من أعظم المحالات، فالكلام من باب الكناية، وقيل: إن العلم مجاز عن التبيين مجازا مرسلا باستعماله في لازم معناه. وفي الكشاف ما يشعر أولا بأن العلم مجاز عما ذكر وثانيا ما يشعر بأنه من باب الكناية. وأجيب عنه بأنه أشار بذلك إلى أنه استعمل لنفي الوجود مبالغة في نفي التبيين، وما ذكره أولا من قوله: إنكم لا تتركون على ما أنتم عليه حتى يتبين المخلصين منكم وهم الذين جاهدوا في سبيل الله تعالى لوجهه جل شأنه حاصل المعنى، وذلك لأنه خطاب للمؤمنين إلهابا لهم وحثا على ما حضهم عليه بقوله سبحانه: قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ فإذا وبخوا على حسبان أن يتركوا ولم يوجد فيما بينهم مجاهد مخلص دل على أنهم إن لم يقاتلوا لم يكونوا مخلصين وأن الإخلاص إذا لم يظهر أثره بالجهاد في سبيل الله تعالى ومضادة الكفار كلا إخلاص، ولو فسر العلم بالتبين لم يفد هذه المبالغة فتدبر، وقوله تعالى: وَلَمْ يَتَّخِذُوا عطف على جاهدوا وداخل في حيز الصلة أو حال من فاعله، أي جاهدوا حال كونهم غير متخذين مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً أي بطانة وصاحب سر كما قال ابن عباس، وهي من الولوج وهو الدخول وكل شيء أدخلته في شيء وليس منه فهو وليجة، ويكون للمفرد وغيره بلفظ واحد وقد يجمع على ولائج، ومِنْ دُونِ متعلق بالاتخاذ إن أبقي على حاله أو مفعول ثان له إن جعل بمعنى التصيير وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ أي بجميع أعمالكم فيجازيكم عليها إن خيرا فخير وإن شرا فشر. وقرىء على الغيبة وفي هذا إزاحة لما يتوهم من ظاهر قوله سبحانه: وَلَمَّا يَعْلَمِ إلخ من أنه تعالى لا يعلم الأشياء قبل وقوعها كما ذهب إليه هشام مستدلا بذلك.

{ أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı?”; müminlerden veya münafıklardan savaş kendilerine ağır gelen kimselere bir hitaptır. { أَمْ } munkatıdır; onlara savaş emredilmesinden azarlanmalarına geçmek yahut önceki azarlamadan başka bir azarlamaya intikal etmek için getirilmiştir. 'Bel' (bilakis) edatıyla takdir edilen hemze, söz konusu zanna yönelik bir azarlama içindir; yani: Bilakis { أَنْ تُتْرَكُوا } “bırakılacağınızı mı sandınız”, içinde bulunduğunuz hâl üzere bırakılacağınızı, cihatla emrolunmayacağınızı ve sizi arındıracak şeylerle imtihan edilmeyeceğinizi mi zannettiniz? { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } “Halbuki Allah içinizden cihat edenleri henüz bilip ortaya çıkarmadan...”. Baştaki vâv hâliyedir; { لَمَّا } beklentiyle birlikte nefy içindir ve ilmin nefyidir. Kastedilen ise malûmun yani cihadın en beliğ şekilde nefyidir; zira bu burhânî bir yolladır; çünkü onların cihadı vuku bulsaydı Allah Teâlâ onu mutlaka bilirdi; zira O'nun azze ve celle bilmediği bir şeyin vuku bulması imkânsız olduğu gibi, bildiği bir şeyin vuku bulmaması da imkânsızdır; aksi takdirde Cenâb-ı Hakk'ın ilmi vakıaya mutabık olmaz ve cehalet olurdu ki bu da imkânsızların en büyüğüdür. Dolayısıyla kelam kinaye babındandır. İlmin, lazım manasında kullanılmasıyla ortaya çıkarma/beyan etme anlamından mecâz-ı mürsel olduğu da söylenmiştir. el-Keşşâf'ta ilkin ilmin zikredilen şeyden mecaz olduğunu, ikinci olarak da kinaye babından olduğunu hissettiren bir ifade vardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: ez-Zemahşerî bununla, ortaya çıkarmanın nefyindeki mübalağa sebebiyle varlığın nefyinde kullanıldığına işaret etmiştir. İlk olarak zikrettiği; "Sizden ihlaslı olanlar, yani Allah Teâlâ'nın rızası için O'nun yolunda cihat edenler açıkça belli oluncaya kadar olduğunuz hâl üzere bırakılmayacaksınız" sözü ise mananın özetidir. Çünkü bu, müminleri gayrete getirmek ve Cenâb-ı Hakk'ın: { قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ } kavliyle teşvik ettiği şeye onları sevk etmek için müminlere bir hitaptır. Dolayısıyla kendi aralarında ihlaslı bir mücahid bulunmadığı hâlde serbest bırakılacaklarını sanmaları sebebiyle azarlandıklarında bu durum; şayet savaşmazlarsa ihlaslı olamayacaklarına ve ihlasın eseri Allah Teâlâ yolunda cihatla ve kâfirlere karşı durmakla ortaya çıkmadıkça ihlas sayılmayacağına delalet eder. Şayet ilim lafzı 'ortaya çıkarma' ile tefsir edilirse bu mübalağayı ifade etmez, iyi düşün! Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَمْ يَتَّخِذُوا } “Ve edinmeyenleri...” kavli, { جاهَدُوا } fiiline matuftur ve sıla kapsamına dâhildir yahut fâilinden hâldir; yani edinmemiş oldukları hâlde cihat edenleri... { مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً } “Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş”; İbn Abbas'ın dediği gibi sırdaş ve iç dost edinmeyenleri... Velîce (وَلِيجَة), girmek demek olan 'vulûc' kökündendir; bir şeye dâhil ettiğin ve aslında ondan olmayan her şey velîcedir. Tekil ve çoğul için aynı lafızla kullanılır, bazen de 'velâic' şeklinde cemilenir. { مِنْ دُونِ } ifadesi, kendi hâlinde bırakılırsa 'ittihâz' fiiline taalluk eder yahut 'dönüştürme' manasında kılınırsa onun ikinci mef'ûlü olur. { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; yani bütün amellerinizi bilendir ve karşılığını size verecektir; hayır ise hayır, şer ise şer olarak... Gaip sîgasıyla da okunmuştur. Bunda, Hişâm'ın bu ayeti delil getirerek savunduğu gibi Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَمَّا يَعْلَمِ } ilh. kavlinin zâhirinden doğabilecek 'Allah Teâlâ'nın eşyayı vuku bulmadan önce bilmediği' şeklindeki yanlış vehmi ortadan kaldırma vardır.

ووجه الازاحة أن تَعْمَلُونَ مستقبل فيدل على خلاف ما ذكره ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أي لا ينبغي لهم ولا يليق وإن وقع أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ الظاهر أن المراد شيئا من المساجد لأنه جمع مضاف فيعم ويدخل فيه

Bu vehmi gidermenin vechi şudur: { تَعْمَلُونَ } fiili gelecek zaman bildirir, dolayısıyla onun zikrettiğinin aksine delalet eder. { ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerin hakkı değildir”; yani vuku bulsa bile onlara yakışmaz ve yaraşmaz { أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini imar etmeleri”. Zâhir olan, muzaf bir çoğul olup umum ifade ettiği için herhangi bir mescidin kastedilmesidir; buna

المسجد الحرام دخولا أوليا، وتعميره مناط افتخارهم، ونفي الجمع يدل على النفي عن كل فرد فيلزم نفيه عن الفرد المعين بطريق الكناية، وعن عكرمة. وغيره أن المراد به المسجد الحرام واختاره بعض المحققين، وعبر عنه بالجمع لأنه قبلة المساجد وإمامها المتوجهة إليه محاريبها فعامره كعامرها، أو لأن كل مسجد ناحية من نواحيه المختلفة مسجد على حياله بخلاف سائر المساجد، ويؤيد ذلك قراءة أبي عمرو ويعقوب وابن كثير وكثير (١) «مسجد» بالتوحيد، وحمل بعضهم ما كانَ على نفي الوجود والتحقق، وقدر بأن يعمروا بحق لأنهم عمروها بدونه ولا حاجة إلى ذلك على ما ذكرنا شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ بإظهارهم ما يدل عليه وإن لم يقولوا نحن كفار، وقيل: بقولهم لبيك لا شريك لك إلا شريكا هو لك تملكه وما ملك، وقيل: بقولهم كفرنا بما جاء به محمد ﷺ، وهو حال من الضمير في يَعْمُرُوا قيل: أي ما استقام لهم أن يجمعوا بين أمرين متنافيين عمارة البيت والكفر بربه سبحانه، وقال بعضهم: إن المراد محال أن يكون ما سموه عمارة بيت الله تعالى مع ملابستهم لما ينافيها ويحبطها من عبادة غيره سبحانه فانها ليست من العمارة في شيء، واعترض على قولهم: إن المعنى ما استقام لهم أن يجمعوا بين متنافين بأنه ليس بمعرب عن كنه المرام، فإن عدم استقامة الجمع بين المتنافيين إنما يستدعى انتفاء أحدهما لا بعينه لا انتفاء العمارة الذي هو المقصود، وظاهره أن النفي في الكلام راجع إلى المقيد، وحينئذ لا مانع من أن يكون المراد من ما كانَ نفي اللياقة على ما ذكرنا، والغرض ابطال افتخار المشركين بذلك لاقترانه بما ينافيه وهو الشرك. وجوز أن يوجه النفي إلى القيد كما هو الشائع وتكلف له بما لا يخلو عن نظر. ولعل من قال في بيان المعنى: ما استقام لهم أن يجمعوا إلخ جعل محط النظر المقارنة التي أشعر بها الحال، ومع هذا لا يأبى أن يكون المقصود نظرا للمقام نفي صحة الافتخار بالعمارة والسقاية فتدبر جدا.

Mescid-i Haram öncelikle dâhil olur ve onu imar etmek onların övünç kaynağıdır. Çoğulun nefyedilmesi her bir ferdin nefyine delalet eder, dolayısıyla kinaye yoluyla belirli ferdin de nefyini gerektirir. İkrime ve diğerlerinden maksadın Mescid-i Haram olduğu rivayet edilmiş ve bazı muhakkikler de bunu tercih etmiştir. Ondan çoğul ile bahsedilmesi; mescitlerin kıblesi, imamı ve mihrapların kendisine yöneldiği yer olması, dolayısıyla onu imar edenin bütün mescitleri imar etmiş gibi sayılması sebebiyledir; yahut diğer mescitlerin aksine onun farklı yönlerinden her bir köşesinin başlı başına bir mescit olmasındandır. Ebû Amr, Ya'kûb ve İbn Kesîr'in tekil olarak { مَسْجِدَ } şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Bazıları { ما كانَ } ifadesini varlığın ve tahakkukun nefyine hamletmiş ve "hak ile imar etmeleri" şeklinde takdir yapmıştır; zira onlar mescitleri hak olmaksızın imar etmişlerdir; fakat zikrettiğimize göre buna gerek yoktur. { شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ } “Kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik ederlerken”; 'biz kâfiriz' demeseler bile buna delalet eden şeyleri açığa vurmalarıyla... 'Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, mülkiyetine aldığın ve onun sahip olduğu şeylere de malik olduğun bir ortak müstesna' sözleriyle olduğu da söylenmiştir; 'Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şeyleri inkâr ettik' sözleriyle olduğu da söylenmiştir. Bu ifade, { يَعْمُرُوا } fiilindeki zamirden hâldir. Denildi ki: Yani birbiriyle çelişen iki şeyi; Beytullah'ı imar etmeyi ve onun Rabbi olan Cenâb-ı Hakk'ı inkâr etmeyi bir arada toplamaları onlar için doğru ve tutarlı olmamıştır. Bazıları ise şöyle demiştir: Maksat; Cenâb-ı Hakk'tan başkasına ibadet etmek gibi onu bozan ve hükümsüz kılan şeylerle iç içe iken, Allah Teâlâ'nın evini imar etmek diye adlandırdıkları şeyin imar olması imkânsızdır; çünkü bu hiçbir şekilde imardan sayılmaz. Onların 'Mana; çelişen iki şeyi bir arada toplamaları onlar için doğru olmamıştır' şeklindeki sözlerine şöyle itiraz edilmiştir: Bu söz asıl maksadın hakikatini ifade etmez; zira çelişen iki şeyin bir arada toplanmasının doğru olmaması, asıl maksat olan imarın yokluğunu değil, ikisinden birinin belirsiz olarak yokluğunu gerektirir. Bunun zâhiri şudur ki kelamdaki nefy kayda değil, mukayyede racidir; bu durumda { ما كانَ } ifadesinden maksadın zikrettiğimiz üzere layık olmanın nefyi olmasına bir engel yoktur. Amaç ise müşriklerin bununla övünmelerini, onun zıddı olan şirkle beraber bulunması sebebiyle iptal etmektir. Yaygın olduğu üzere nefyin kayda yöneltilmesi de caiz görülmüş, ancak tartışmadan uzak olmayan külfetli teviller yapılmıştır. Mananın beyanında 'iki çelişen şeyi bir araya toplamaları doğru olmamıştır' ilh. diyen kimse, muhtemelen hâl bildiren ifadenin hissettirdiği beraberliği dikkate almıştır; bununla birlikte makam gereği maksadın imar ve su dağıtımıyla övünmenin sıhhatini nefyetmek olmasına da engel değildir, bunu çok iyi düşün!

ومما يدل على أن المقام لنفي الافتخار وما أخرجه أبو الشيخ وابن جرير عن الضحاك لما أسر العباس عيره المسلمون بالشرك وقطيعة الرحم وأغلظ عليه عليّ كرم الله تعالى وجهه في القول، فقال: تذكرون مساوينا وتكتمون محاسننا إنا لنعمر المسجد الحرام ونحجب الكعبة ونقري الحجيج ونفك العاني فنزلت: وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نحو أُولئِكَ أي المشركون المذكورون حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ التي يفتخرون بها بما قارنها من الكفر فصارت كلا شيء وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ لعظم ما ارتكبوه، وإيراد الجملة اسمية للمبالغة في الخلود، والظرف متعلق بالخبر قدم عليه للاهتمام به ومراعاة للفاصلة.

Makamın övünmeyi nefyetmek için olduğuna delalet eden rivayetlerden biri de Ebü'ş-Şeyh ve İbn Cerîr'in ed-Dahhâk'tan rivayet ettiği şu hadisedir: Abbas esir alındığında Müslümanlar onu şirkle ve akrabalık bağlarını koparmakla ayıpladılar; Ali kerremallâhu teâlâ vecheh de ona karşı sözü sertleştirdi. Bunun üzerine Abbas: "Kötülüklerimizi zikrediyorsunuz da iyiliklerimizi gizliyorsunuz! Biz Mescid-i Haram'ı imar ederiz, Kâbe'nin perdedarlığını yaparız, hacılara ikramda bulunuruz ve esirleri kurtarırız" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, yani zikredilen müşrikler, { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “amelleri boşa çıkmıştır”; küfürle birlikte bulunduğu için övündükleri amelleri heba olmuş ve hiçbir şey mesabesine dönmüştür. { وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ } “Ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır”; işledikleri günahın büyüklüğünden ötürü... Ebedîlikte mübalağa için cümle isim cümlesi olarak getirilmiştir; zarf ise habere taalluk eder ve ona önem vermek ile fasılayı gözetmek için öne geçirilmiştir.

وهذه الجملة قيل: عطف على جملة حَبِطَتْ على أنها خبر آخر لأولئك، وقيل: هي مستأنفة كجملة أُولئِكَ حَبِطَتْ وفائدتهما تقرير النفي السابق الأولى من جهة نفي استتباع الثواب والثانية من جهة نفي استدفاع العذاب.

Bu cümlenin, { حَبِطَتْ } “amelleri boşa gitmiştir” cümlesine, { أُولئِكَ } “işte onlar” lafzının diğer bir haberi (yüklemi) olarak atfedildiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise { أُولئِكَ حَبِطَتْ } “İşte onların amelleri boşa gitmiştir” cümlesi gibi müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Bu iki cümlenin [metne kattığı] fayda, önceki nefyi (olumsuzlamayı) pekiştirmektir; birincisi sevap kazanımını nefyetme, ikincisi ise azabın defedilmesini nefyetme yönündendir.

إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ اختلف في المراد بالمساجد هنا كما اختلف في المراد بها هناك، خلا أن من قال هناك بأن المراد المسجد الحرام لا غير جوز هنا إرادة جميع المساجد قائلا: إنها غير مخالفة لمقتضى الحال فإن الإيجاب ليس كالسلب وادعى أن المقصود قصر تحقق العمارة على المؤمنين لا قصر لياقتها وجوازها وأنا أرى قصر اللياقة لائقا بلا قصور، وقرىء بالتوحيد أي إنما يليق أن يعمرها مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ على الوجه الذي نطق به الوحي وَأَقامَ

{ إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini ancak imar eder”; orada mescitlerden ne kastedildiği konusunda ihtilaf edildiği gibi burada da ihtilaf edilmiştir. Şu kadar var ki orada maksadın sadece Mescid-i Haram olduğunu söyleyen kimse, burada bütün mescitlerin kastedilmesini caiz görmüş ve şöyle demiştir: Bu durum makamın gereğine aykırı değildir; zira olumlama (ispat) olumsuzlama (nefy) gibi değildir. O zat, maksadın imarın liyakatini ve cevazını değil, bizzat gerçekleşmesini müminlere hasretmek olduğunu ileri sürmüştür; bense liyakatin hasredilmesini hiçbir kusur olmaksızın gayet uygun görmekteyim. Tekil olarak da okunmuştur; yani mescitleri imar etmeye ancak şu kimse layıktır: { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden” -vahyin ifade ettiği şekilde iman eden-, { وَأَقامَ }

الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ

{ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ } “namazı dosdoğru kılan ve zekâtı veren kimse”.

التي أتى بهما الرسول ﷺ فيندرج في ذلك الإيمان به ﵊ حتما إذ لا يتلقى ذلك إلا منه ﷺ.

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şekilde [namazı kılan ve zekâtı veren kimsedir]; dolayısıyla Peygamber'e aleyhisselâm iman da kesinlikle buna dâhil olur; zira bunlar ancak ondan sallallâhu aleyhi ve sellem öğrenilebilir.

وجوز أن يكون ذكر الإيمان به ﵊ قد طوى تحت ذكر الإيمان بالله تعالى دلالة على أنهما كشيء واحد إذا ذكر أحدهما فهم الآخر، على أنه أشير بذكر المبدأ والمعاد إلى ما يجب الإيمان به أجمع ومن جملته رسالته ﷺ، وقيل: إنما لم يذكر ﵊ لأن المراد «بمن» هو ﷺ وأصحابه أي المستحق لعمارة المساجد من هذه صفته كائنا من كان، وليس الكلام في إثبات نبوته ﵊ والإيمان به بل فيه نفسه وعمارته المسجد واستحقاقه لها، فالآية على حد قوله سبحانه: إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً إلى قوله تعالى:

Ona aleyhisselâm imanın zikrinin, Allah Teâlâ'ya imanın zikri altına dürülmüş olması da caiz görülmüştür; bu da ikisinin tek bir şey gibi olduğuna, biri zikredildiğinde diğerinin anlaşılacağına delalet etmek içindir. Ayrıca mebde' (başlangıç) ve meâdın (ahiret) zikredilmesiyle, inanılması gereken şeylerin tamamına ve bunların cümlesinden olarak onun risaletine sallallâhu aleyhi ve sellem işaret edilmiştir. Peygamber'in aleyhisselâm zikredilmemesinin sebebi olarak; 'men' (kimse) lafzından maksadın bizzat kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı olduğu da söylenmiştir; yani kim olursa olsun mescitleri imar etmeyi hak eden, bu sıfata sahip olandır. Söz onun peygamberliğini aleyhisselâm ve ona imanı ispat sadedinde değil, bilakis bizzat kendisi, Mescid'i imar etmesi ve buna layık olması hakkındadır. Dolayısıyla ayet, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Ben sizin hepinize Allah'ın elçisiyim” kavlinden şu kavline kadar olan kısım gibidir:

فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ [الأعراف: ١٥٨] والوجه الثاني أولى. والمراد بالعمارة ما يعم مرمة ما استرم منها وقمها وتنظيفها وتزيينها بالفرش لا على وجه يشغل قلب المصلى عن الحضور، ولعل ما هو من جنس ما يخرج من الأرض كالقطن والحصر السامانية أولى من نحو الصوف إذ قيل: بكراهة الصلاة عليه، وتنويرها بالسرج ولو لم يكن هناك من يستضيء بها على ما نص عليه جمع، وإدامة العبادة والذكر ودراسة العلوم الشرعية فيها ونحو ذلك، وصيانتها مما لم تبن له في نظر الشارع كحديث الدنيا، ومن ذلك الغناء على مآذنها كما هو معتاد الناس لا سيما بالأبيات التي غالبها هجر من القول.

{ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } [el-A'râf: 158] “O hâlde Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan, Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan Resûlü'ne iman edin”. İkinci vecih daha evladır. İmar etmekten maksat; mescitlerin yıkılan yerlerinin tamir edilmesini, süpürülmesini, temizlenmesini ve namaz kılanın kalbini huşûdan alıkoymayacak şekilde sergilerle tezyin edilmesini kapsayan genel bir manadır. Pamuk ve Sâmânî hasırları gibi topraktan çıkan cinsten sergiler, üzerinde namaz kılınması mekruh görüldüğü söylenen yün ve benzerlerinden muhtemelen daha evladır. Bir topluluğun açıkça belirttiği üzere aydınlanacak kimse bulunmasa bile kandillerle ışıklandırılması, ibadet ve zikrin devam ettirilmesi, içlerinde şer'î ilimlerin tedris edilmesi ve benzeri hususlar da imardandır. Yine mescidin dünya kelamı gibi Şâri'in nazarında inşa ediliş gayesine uymayan şeylerden korunması da imara dâhildir; minarelerinde insanların âdet edindiği üzere, hele hele çoğu hezeyan ve anlamsız sözlerden ibaret beyitlerle şarkı/ilahi söylenmesi de bu menedilen şeylerdendir.

وقد روي عنه ﵊ «الحديث في المسجد يأكل الحسنات كما تأكل البهيمة الحشيش»

Nitekim Peygamber'den aleyhisselâm: “Mescitte [dünya kelamı] konuşmak, hayvanın otu yemesi gibi sevapları yer [bitirir]” şeklinde rivayet edilmiştir.

وهذا الحديث في الحديث المباح فما ظنك بالمحرم مطلقا أو المرفوع فوق المآذن.

Bu hadis mübah olan konuşma hakkındadır; artık mutlak manada haram olan veya minarelerin üzerinden yükseltilen [sözler] hakkındaki hükmü sen düşün!

وأخرج الطبراني بسند صحيح عن سلمان رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ قال: «من توضأ في بيته ثم أتى المسجد فهو زائر الله تعالى وحق على المزور أن يكرم الزائر»

Taberânî sahih bir senetle Selmân'dan radıyallâhu teâlâ anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kim evinde abdest alır, sonra da mescide gelirse, o Allah Teâlâ'nın ziyaretçisidir; ziyaret edilenin ise ziyaretçisine ikramda bulunması bir haktır”.

وأخرج سليم الرازي في الترغيب عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ «من أسرج في مسجد سراجا لم تزل الملائكة وحملة العرش يستغفرون له ما دام في ذلك المسجد ضوءه»

Süleym er-Râzî, et-Terğîb'de Enes'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim bir mescitte bir kandil yakarsa, o mescitte onun aydınlığı kaldığı müddetçe melekler ve Arş'ı taşıyanlar onun için istiğfar etmeye devam ederler”.

وأخرج أبو بكر الشافعي. وغيره عن أبي قرصافة قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إخراج القمامة من المسجد مهور الحور العين» وسمعته ﵊ يقول «من بنى لله تعالى مسجدا بنى الله تعالى له بيتا في الجنة فقالوا: يا رسول الله وهذه المساجد التي تبنى في الطرق. فقال ﵊: وهذه المساجد التي تبنى في الطرق»

Ebû Bekir eş-Şâfiî ve başkaları Ebû Kırsâfe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: ‘Mescitten çöpü/tozu çıkarmak, hûru'l-înin mehirleridir’. Yine onun aleyhisselâm şöyle buyurduğunu işittim: ‘Kim Allah Teâlâ için bir mescit bina ederse, Allah Teâlâ da onun için cennette bir ev bina eder’. Dediler ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Yol kenarlarına yapılan şu mescitler de [buna dâhil] mi?’ Buyurdu ki aleyhisselâm: ‘Yol kenarlarına yapılan şu mescitler de [dâhildir]’”.

وأخرج الطبراني عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله ﷺ الغدو والرواح إلى المسجد من الجهاد في سبيل الله تعالى»

Taberânî Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Sabah ve akşam mescide gidip gelmek, Allah Teâlâ yolunda cihattandır’ buyurdu”.

وأخرج أحمد والترمذي وحسنه وابن ماجة والحاكم وصححه وجماعة عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ: إذا رأيتم الرجل يعتاد المسجد فاشهدوا له بالإيمان وتلا ﷺ إنما يعمر» الآية.

Ahmed, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve bir topluluk Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Bir adamın mescide devam etmeyi âdet edindiğini görürseniz, onun imanına şahitlik edin’ buyurdu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { إِنَّما يَعْمُرُ } ayetini [sonuna kadar] okudu”.

واستشكل ذكر إيتاء الزكاة في الآية بأنه لا تظهر مدخليته في العمارة، وتكلف لذلك بأن الفقراء يحضرون المساجد للزكاة فتعمر بهم وأن من لا يبذل المال للزكاة الواجبة لا يبذله لعمارتها وهو كما ترى. والحق أن المقصود بيان أن من يعمر المساجد هو المؤمن الظاهر إيمانه وهو إنما يظهر بإقامة واجباته، فعطف الإقامة والإيتاء على الإيمان للإشارة إلى ذلك وَلَمْ يَخْشَ أحدا إِلَّا اللَّهَ فعمل بموجب أمره ونهيه غير آخذ له في الله تعالى لومة لائم ولا مانع له خوف ظالم فيندرج فيه عدم الخشية عند القتال الموبخ عليها في قوله سبحانه: أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ وأما الخوف الجبليّ من الأمور المخوفة فليس من هذا الباب ولا هو مما يدخل تحت التكليف، والخطاب والنهي في قوله تعالى: خُذْها وَلا تَخَفْ [طه: ٢١] ليس على حقيقته.

Ayette zekât vermenin zikredilmesi, mescitlerin imarında belirgin bir etkisinin görülmemesi sebebiyle müşkil bulunmuş ve buna karşılık; fakirlerin zekât almak için mescitlere gelip böylece mescitlerin onlarla şenlendiği veya farz olan zekât için mal harcamayan kimsenin mescitlerin imarı için de mal harcamayacağı şeklinde zorlama teviller yapılmıştır ki bu [görüşlerin durumu] gördüğün gibidir. Hak olan şudur ki maksat; mescitleri imar edenin, imanı aşikâr olan mümin olduğunu beyan etmektir; iman ise ancak onun farzlarını ikame etmekle zahir olur. Dolayısıyla namazı ikame etmenin ve zekât vermenin imana atfedilmesi buna işaret etmek içindir. { وَلَمْ يَخْشَ } [hiç kimseden] { إِلَّا اللَّهَ } “ve Allah'tan başkasından korkmayan” [kimselerdir]; yani Allah Teâlâ uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasına aldırmadan ve hiçbir zalimin korkusu onu engellemeden O'nun emir ve nehyinin gereğiyle amel eder. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ } “Onlardan korkuyor musunuz? Oysa korkmanıza Allah daha lâyıktır” kavlinde kınanan savaş anındaki korkusuzluk da buna dâhildir. Korkutucu şeylerden duyulan fıtrî korkuya gelince; bu, söz konusu babdan değildir ve mükellefiyet kapsamına da girmez. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { خُذْها وَلا تَخَفْ } [Tâhâ: 21] “Onu tut ve korkma” kavlindeki hitap ve nehiy hakiki manasında değildir.

وقيل: كانوا يخشون الأصنام ويرجونها فأريد نفي تلك الخشية عنهم فَعَسى أُولئِكَ المنعوتون بأكمل النعوت أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ أي إلى الجنة وما أعد الله تعالى فيها لعباده كما روي عن ابن عباس والحسن،

Bir görüşe göre de: [Cahiliye döneminde] putlardan korkuyor ve onlardan umuyorlardı; dolayısıyla onlardan bu korkunun nefyedilmesi murat edilmiştir. { فَعَسى أُولئِكَ } en kâmil sıfatlarla nitelenen şu kimselerin, { أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “işte onların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur”; yani İbn Abbâs ve Hasan'dan rivayet edildiği üzere cennete ve Allah Teâlâ'nın orada kulları için hazırladığı şeylere [ulaşmaları umulur].

وإبراز اهتدائهم لذلك مع ما بهم من تلك الصفات الجليلة في معرض التوقع لحسم أطماع الكافرين عن الوصول إلى مواقف الاهتداء لأن هؤلاء المؤمنين وهم- هم- إذا كان أمرهم دائرا بين لعل وعسى فما بال الكفرة بيت المخازي والقبائح، وفيه قطع اتكال المؤمنين على أعمالهم وما هم عليه وإرشادهم إلى ترجيح جانب الخوف على جانب الرجاء، وهذا هو المناسب للمقام لا الاطماع وسلوك سنن الملوك مع كون القصد إلى الوجوب، وكون الكفرة يزعمون أنهم محقون وأن غيرهم على الباطل فلا يتأتى حسم أطماعهم لا يلتفت إليه بعد ظهور الحق وهذا لا ريب فيه.

Kâfirlerin hidayet makamlarına ulaşma arzularını kesmek için, müminlerin o yüce sıfatlarına rağmen bu şekilde hidayete ermeleri bir temenni ve beklenti kalıbında takdim edilmiştir; çünkü bu müminler -ki onlar o vasıftaki zatlardır- durumları 'lealle' ve 'asâ' (umulur ki) arasında dönerken, rezilliklerin ve çirkinliklerin yuvası olan kâfirlerin hali nice olur?! Bunda ayrıca, müminlerin kendi amellerine ve bulundukları hale bel bağlamalarını kesmek ve onları havf (korku) tarafını recâ (ümit) tarafına tercih etmeye yönlendirmek vardır. Makama uygun olan da budur; yoksa maksat vücub (kesinlik) olmakla birlikte ümitlendirmek ve hükümdarların üslubuna uymak değildir. Kâfirlerin kendilerinin haklı, başkalarının ise batıl üzere olduğunu iddia etmeleri sebebiyle onların arzularının kesilmesinin mümkün olamayacağı iddiasına ise hak ortaya çıktıktan sonra itibar edilmez; bunda hiçbir şüphe yoktur.

وقيل: إن الأوصاف المذكورة، وإن أوجبت الاهتداء، ولكن الثبات عليها مما لا يعلمه إلا الله تعالى وقد يطرأ ما يوجب ضد ذلك والعبرة للعاقبة، فكلمة التوقع يجوز أن تكون لهذا ولا يخفى ما فيه فإن النظر إلى العاقبة هنا لا يناسب المقام الذي يقتضي تفضيل المؤمنين عليهم في الحال.

Denildi ki: Zikredilen vasıflar hidayeti gerektirse de, onlar üzerinde sebat etmek ancak Allah Teâlâ'nın bildiği bir husustur ve bunun zıddını gerektirecek bir durum arız olabilir; muteber olan ise akıbettir. Dolayısıyla beklenti kelimesinin (asâ) bunun için olması caizdir. Ancak bundaki zayıflık gizli değildir; zira burada akıbete bakmak, halihazırda müminlerin onlara üstün tutulmasını gerektiren makama uygun düşmez.

أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ السقاية والعمارة مصدرا سقي وعمر بالتخفيف إذ عمر المشدد يقال في عمر الإنسان لا في العمارة كما يتوهمه العوام، وصحت الياء في سقاية لأن بعدها هاء التأنيث، وظاهر الآية تشبيه الفعل بالفاعل والصفة بالذات وأنه لا يحسن هنا فلا بد من التقدير، إما في جانب الصفة أي أجعلتم أهل السقاية والعمارة كمن آمن، ويؤيده قراءة محمد بن علي الباقر رضي الله تعالى عنه وابن الزبير وأبي جعفر وأبي وجزة السعدي وهو من القراء وإن اشتهر بالشعر «أجعلتم سقاة الحاج» بضم السين جمع ساق «وعمرة المسجد» بفتحتين جمع عامر، وكذا قراءة الضحاك «سقاية» بالضم أيضا مع الياء والتاء «وعمرة» في القراءة السابقة، ووجه سقاية فيها أن يكون جمعا جاء على فعال ثم أنث كما أنث من الجموع نحو حجارة فإن في كلا القراءتين تشبيه ذات بذات، وإما في جانب الذات أي أجعلتموهما كإيمان من آمن وجهاد من جاهد، وقيل: لا حاجة إلى التقدير في شيء وإنما المصدر بمعنى اسم الفاعل، والمعنى عليه كما في الأول، وأيّا ما كان فالخطاب إما للمشركين على طريقة الالتفات واختاره أكثر المحققين وهو المتبادر من النظم، وتخصيص ذكر الإيمان في جانب المشبه به واستدل له بما أخرجه ابن أبي حاتم. وابن مروديه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المشركين قالوا. عمارة بيت الله تعالى والقيام على السقاية خير من الإيمان والجهاد فذكر الله تعالى خير الإيمان به سبحانه والجهاد مع نبيه ﷺ على عمران المشركين البيت وقيامهم على السقاية، وبما أخرجه ابن جرير وأبو الشيخ عن الضحاك قال: أقبل المسلمون على العباس وأصحابه الذين أسروا يوم بدر يعيرونهم بالشرك، فقال العباس: أما والله لقد كنا نعمر المسجد الحرام ونفكّ الحاني ونحجب البيت ونسقي الحاج فانزل الله تعالى أَجَعَلْتُمْ الآية، وهذا ظاهر في أن الخطاب لهم وهم مشركون.

{ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm'ı onarmayı, Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihat eden kimse ile bir mi tuttunuz?”. Sikâye (سقاية) ve imâre (عمارة), hafif okunuşuyla seka (سقى) ve amera (عمر) fiillerinin masdarıdır; zira şeddeli 'ammer' (عمّر) kelimesi, avamın zannettiği gibi imar hakkında değil, insanın ömrü hakkında kullanılır. Sikâye kelimesindeki yâ harfi ise kendisinden sonra müenneslik hâ'sı geldiği için sahih kalmıştır [vâv'a dönüşmemiştir]. Ayetin zahiri, fiilin fail ile, sıfatın da zat ile teşbih edilmesidir; bu ise burada uygun düşmeyeceğinden mutlaka bir takdir yapmak gerekir: Ya sıfat tarafında [takdir yapılır], yani 'Hacılara su verenleri ve mescidi imar edenleri iman eden kimse gibi mi kıldınız?' [denilir]. Muhammed b. Ali el-Bâkır radıyallâhu teâlâ anh, İbnü'z-Zübeyr, Ebû Ca'fer ve -şiiriyle meşhur olsa da kurrâdan olan- Ebû Vecze es-Sa'dî'nin, 'sâkî'nin çoğulu olarak sîn harfinin zammesiyle 'sukâtü'l-hâcc' ve 'âmir'in çoğulu olarak iki fetha ile 'amaratü'l-mescid' şeklindeki kıraatleri bunu destekler. Nitekim Dahhâk'ın önceki kıraatteki 'amara' ile birlikte yine zamma, yâ ve tâ ile 'sukâye' kıraati de böyledir; buradaki 'sukâye'nin izahı, 'fiâl' vezninde gelmiş bir cemi olması, ardından da 'hicâre' gibi cemilerde olduğu üzere müennes kılınmış olmasıdır; zira her iki kıraatte de zatın zatla teşbihi söz konusudur. Ya da zat tarafında [takdir yapılır], yani 'O ikisini, iman edenin imanı ve cihat edenin cihadı gibi mi kıldınız?' [denilir]. Denildi ki: Hiçbir şeyde takdire ihtiyaç yoktur; masdar ismi fail manasındadır ve buna göre mana birinci takdirdeki gibidir. Hangisi olursa olsun, hitap iltifat yoluyla ya müşrikleredir -ki muhakkiklerin çoğu bunu tercih etmiştir ve nazımdan ilk anlaşılan da budur; müşebbehün bih tarafında imanın zikrinin tahsis edilmesi de bunu gösterir- ve buna delil olarak İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiği şu haber getirilmiştir: Müşrikler: 'Allah Teâlâ'nın evini imar etmek ve sikâye görevini yerine getirmek, iman ve cihattan daha hayırlıdır' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, müşriklerin Beyt'i imar etmelerine ve sikâyeyi üstlenmelerine karşı, Zât-ı Teâlâ'ya imanın ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihat etmenin hayrını zikretti. Yine İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiği şu haber de buna delildir: Müslümanlar, Bedir günü esir düşen Abbâs ve arkadaşlarına yönelip onları şirkle ayıplamaya başladılar. Bunun üzerine Abbâs: 'Vallahi bizler Mescid-i Harâm'ı imar ediyor, esirleri kurtarıyor, Kâbe'nin örtüsünü/hicâbesini koruyor ve hacılara su veriyorduk' dedi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَجَعَلْتُمْ } ayetini indirdi. Bu rivayet, hitabın onlar müşrik iken kendilerine yöneltildiğinde açıktır.

وإما لبعض المؤمنين المؤثرين للسقاية والعمارة على الهجرة والجهاد، واستدل له بما

Ya da [hitap], sikâye ve imâreyi hicret ve cihada tercih eden müminlerden bazılarınadır; buna da şu rivayet delil getirilmiştir:

أخرجه مسلم وأبو داود وابن جرير وابن المنذر وجماعة عن النعمان بن بشير رضي الله تعالى عنه قال: كنت عند منبر رسول الله ﷺ في نفر من أصحابه فقال رجل منهم: ما أبالي أن لا أعمل عملا لله بعد الإسلام إلا أن أسقي الحاج، وقال آخر: بل عمارة المسجد الحرام، وقال آخر: بل الجهاد في سبيل الله تعالى خير مما قلتم فزجرهم عمر رضي الله تعالى عنه وقال: لا ترفعوا أصواتكم عند منبر رسول الله ﷺ وذلك يوم الجمعة ولكن إذا صليتم الجمعة دخلت على رسول الله ﷺ فاستفتيته فيما اختلفتم فيه فأنزل الله تعالى الآية إلى قوله سبحانه: وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Müslim, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve bir topluluğun Nu'mân b. Beşîr'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem minberinin yanında ashâbından bir grup insanla birlikteydim. Onlardan bir adam: 'İslam'dan sonra hacılara su vermekten başka Allah için hiçbir amel işlememeyi dert etmem' dedi. Bir başkası: 'Aksine, Mescid-i Harâm'ı imar etmek [daha faziletlidir]' dedi. Bir diğeri ise: 'Aksine, Allah Teâlâ yolunda cihat etmek söylediklerinizden daha hayırlıdır' dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh onları azarladı ve: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem minberinin yanında seslerinizi yükseltmeyin' dedi -bu bir cuma günüydü- 'Lakin cuma namazını kıldığınızda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına girer, ihtilaf ettiğiniz hususta ondan fetva isterim.' Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti şu kavline kadar indirdi: { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”.

وبما

[ve] ... ile

روي من طرق أن الآية نزلت في علي كرم الله تعالى وجهه والعباس، وذلك أن الأمير كرم الله تعالى وجهه قال له: يا عم لو هاجرت إلى المدينة فقال له: أو لست في أفضل من الهجرة وأ لست أسقي الحاج وأعمر البيت،

Farklı yollardan rivayet edildiğine göre bu ayet Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve Abbâs hakkında inmiştir. Şöyle ki, Emir [Ali] kerremallâhu teâlâ vecheh ona: 'Ey amca! Medine'ye hicret etsen ya!' dedi. O da kendisine: 'Ben hicretten daha faziletli bir işte değil miyim? Hacılara su veren ve Beyt'i imar eden ben değil miyim?' dedi.

وهذا ظاهر في أن

Bu durum açıkça göstermektedir ki:

العباس رضي الله تعالى عنه كان إذ ذاك مسلما على خلاف ما يقتضيه غيره من الأخبار المتقدم بعضها، وأيد هذا القول بأنه المناسب للاكتفاء في الرد عليهم ببيان عدم مساواتهم عند الله تعالى للفريق الثاني وبيان أعظمية درجتهم عند الله تعالى الظاهر دخوله في الرد على وجه يشعر بعدم حرمان الأولين بالكلية لمكان أفعل التفضيل، وجعل المشتمل على ذلك استطرادا لتفضيل من اتصف بتلك الصفات على غيره من المسلمين خلاف الظاهر، وكذا القول بأنه سيق لتفضيلهم على أهل السقاية والعمارة من الكفرة وهم وإن لم يكن لهم درجة عند الله تعالى جاء على زعمهم ومدعاهم، على أنه قيل عليه: إنه ليس فيه كثير نفع لأنه إن لم يشعر بعدم الحرمان فليس بمشعر بالحرمان، والكلام على الأول توبيخ للمشركين ومداره إنكار تشبيه أنفسهم من حيث اتصافهم بوصفيهم المذكورين مع قطع النظر عما هم عليه من الشرك بالمؤمنين من حيث اتصافهم بالإيمان والجهاد، أو على إنكار تشبيه وصفيهم المذكورين في حد ذاتهما مع الإغماض عن مقارنتهما للشرك بالإيمان والجهاد.

Abbâs radıyallâhu teâlâ anh o esnada, daha önce bir kısmı geçen diğer haberlerin gerektirdiğinin aksine müslümandı. Bu görüş, onlara verilen cevapta Allah katında ikinci gruba eşit olmadıklarının açıklanmasıyla yetinilmesine ve ism-i tafdil makamı sebebiyle ilklerin büsbütün mahrum bırakılmadığını hissettirecek şekilde Allah katındaki derecelerinin büyüklüğünün beyanına -ki bu beyanın cevaba dâhil olduğu açıktır- uygun düşmesiyle desteklenmiştir. Bunu içeren kısmı, bu sıfatlarla nitelenen kimsenin diğer müslümanlara üstün tutulmasına yönelik bir istitrat (konu dışı ara söz) kılmak ise zahire aykırıdır. Aynı şekilde, bu sözün onları kâfirlerden sikâye ve imar ehline üstün kılmak için sevk edildiği ve her ne kadar Allah katında bir dereceleri olmasa da bunun onların zan ve iddialarına göre geldiği şeklindeki görüş de böyledir; ayrıca buna karşı: 'Şayet mahrum bırakılmadığını hissettirmiyorsa, mahrum bırakıldığını da hissettirmez; dolayısıyla bunda pek bir fayda yoktur' denilmiştir. Birinci görüşe göre ise söz, müşrikleri kınamaktır; bunun mihveri de kendilerini şirk üzere olmalarından sarfınazar ederek sırf zikredilen iki vasıfla nitelenmiş olmaları bakımından, iman ve cihatla nitelenmiş müminlere benzetmelerini yahut bizzat bu iki vasfın şirkle beraber bulunmasını görmezden gelerek bunların kendilerini iman ve cihada benzetmelerini reddetmektir.

والقول باعتبار المقارنة مما أغمض عنه المحققون لإباء المقام إياه، كيف لا وقد بين حبوط أعمالهم بذلك الاعتبار وكونها بمنزلة العدم، فتوبيخهم بعد على تشبيهها بالإيمان والجهاد، ثم رد ذلك بما يشعر بعدم حرمانهم عن أصل الفضيلة بالكلية مما لا يساعده النظم الكريم، ولو اعتبر لما احتيج إلى تقرير إنكار التشبيه وتأكيده بشيء آخر إذ لا شيء أظهر بطلانا من نسبة المعدوم إلى الموجود، وقيل: لا مانع من اعتبارها ويقطع النظر عما تقدم من بيان الحبوط، وعدم الحرمان المشعور به مبني على ذلك وفيه ما فيه، والمعنى أجعلتم أهل السقاية والعمارة في الفضيلة وعلو الدرجة كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيله أو أجعلتموهما في ذلك كالإيمان والجهاد وشتان ما بينهما فإن السقاية والعمارة وان كانتا في أنفسهما من أعمال البر والخير لكنهما وإن خلتا عن القوادح بمعزل أن يشبه أهلهما بأهل الإيمان والجهاد أو يشبه نفسهما بنفس الإيمان والجهاد وذلك قوله سبحانه: لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ أي لا يساوي الفريق الأول الثاني وبظاهره يترجح التقدير الأول، وإذا كان المراد لا يستوون بأوصافهم يرجع إلى نفي المساواة في الأوصاف فيوافق الإنكار على التقدير الثاني، وإسناد عدم الاستواء إلى الموصوفين لأن الأهم بيان تفاوتهم، وتوجيه النفي هاهنا والإنكار فيما سلف إلى الاستواء والتشبيه مع أن دعوى المفتخرين بالسقاية والعمارة من المشركين أو المؤمنين إنما هي الأفضلية دون التساوي والتشابه للمبالغة في الرد عليهم فإن نفي التساوي والتشابه نفي للأفضلية بالطريق الأولى، لكن ينبغي أن يعلم أن الأفضلية التي يدعيها المشركون تشعر بثبوت أصل الفضلية للمفضل عليه وهم بمعزل عن اعتقاد ذلك، وكيف يتصور منهم أن في جهادهم وقتلهم فضيلة أو أن في الإيمان المستلزم لتسفيه رأيهم فيما هم عليه فضيلة، فلا بد أن يكون ذلك من باب المجاراة فلا تغفل.

Birlikteliği (şirkle olan irtibatı) dikkate alma görüşü ise muhakkiklerin göz ardı ettiği bir husustur; zira makam bunu reddeder. Nasıl reddetmesin ki, o irtibat sebebiyle amellerinin boşa çıktığı ve yok hükmünde olduğu açıklanmışken, bundan sonra onların amellerini iman ve cihada benzetmelerinden ötürü kınanması, ardından da asıl faziletten büsbütün mahrum bırakılmadıklarını hissettiren bir ifadeyle bunun reddedilmesi yüce nazma uymaz. Şayet bu dikkate alınsaydı, teşbihin reddini ortaya koymaya ve bunu başka bir şeyle teyit etmeye gerek kalmazdı; zira yok olanın var olana nispet edilmesinden daha açık bir batıl yoktur. Denildi ki: Bu irtibatı dikkate almaya bir engel yoktur ve daha önce geçen amellerin boşa çıkması beyanı bir kenara bırakılır; hissedilen 'mahrum bırakılmama' durumu da buna dayanır; ancak bu görüşte de eleştirilecek yönler vardır. Manası: 'Siz sikâye ve imar ehlini fazilet ve yüksek derecede, Allah'a ve ahiret gününe iman edip O'nun yolunda cihat eden kimse gibi mi kıldınız? Yahut o iki ameli bu hususta iman ve cihat gibi mi tuttunuz? Oysa ikisi arasında ne büyük fark vardır! Çünkü sikâye ve imar bizzat kendileri iyilik ve hayır amellerinden olsalar da, kusurlardan arınmış bulunsalar dahi, onların ehli iman ve cihat ehline yahut bizzat kendileri imanın ve cihadın bizzat kendisine benzetilmekten çok uzaktır.' İşte Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli bunu ifade eder: { لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında bir olmazlar”; yani birinci grup ikinci gruba denk olamaz. Zahirine göre birinci takdir tercih edilir. Şayet maksat 'vasıflarıyla eşit olmazlar' demek ise bu, vasıflardaki eşitliğin nefyine döner ve ikinci takdire göre yapılan inkâra uygun düşer. Eşit olmamanın mevsûflara isnat edilmesi ise asıl önemli olanın onların arasındaki farkı açıklamak olmasındandır. Müşriklerden veya müminlerden sikâye ve imarla övünenlerin iddiası eşitlik ve benzerlik değil de üstünlük olduğu halde, buradaki nefyin ve daha önceki inkârın eşitlik ve teşbihe yöneltilmesi, onlara karşı reddiyede mübalağa içindir; zira eşitliğin ve benzerliğin nefyi, öncelikle üstünlüğün de nefyidir. Ancak bilinmelidir ki müşriklerin iddia ettiği üstünlük, üstün kılınan şeyin karşısındakine (müfaddalun aleyhe) asıl faziletin sübutunu hissettirir; oysa onlar buna inanmaktan çok uzaktırlar. Kendileriyle savaşılmasında ve öldürülmelerinde bir fazilet olduğunu yahut içinde bulundukları durumu akılsızlık saymayı gerektiren imanda bir fazilet bulunduğunu düşünmeleri nasıl tasavvur edilebilir?! Dolayısıyla bu durumun hasmın iddiasına göre söz söyleme kabilinden olması gerekir; gafil olma!

والجملة استئناف لتقرير الإنكار المذكور وتأكيده، وجوز أبو البقاء أن تكون حالا من مفعولي الجعل والرابط ضمير الجمع كأنه قيل: سويتم بينهم حال كونهم متفاوتين عند الله وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أريد بهم المشركون وبالظلم الشرك أو وضع الشيء في غير موضعه شركا كان أو غيره فيدخل فيه ظلمهم في ذلك الجعل وهو أبلغ في الذم، والمراد من الهداية الدلالة الموصلة لا مطلق الدلالة لأنه لا يناسب المقام، وهذا حكم منه تعالى أنه سبحانه لا يوفق هؤلاء الظالمين إلى معرفة الحق وتمييز الراجح من المرجوح ولعله سيق لزيادة تقرير عدم التساوي.

Bu cümle, zikredilen inkârı takrir ve teyit eden bir istinaftır. Ebü'l-Bekâ, fail ve mef'ul arasındaki rabıt zamiri cemi olmak üzere 'ce'l' fiilinin iki mef'ulünden hal olmasını da caiz görmüştür; sanki 'Allah katında farklı oldukları halde siz onları eşit tuttunuz' denilmiş gibidir. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; onlarla müşrikler, zulümle de şirk yahut şirk olsun olmasın bir şeyi kendi yerinin dışına koymak kastedilmiştir. Dolayısıyla bu eşit kılmadaki zulümleri de buna dâhil olur ki bu yermede daha beliğdir. Hidayetten maksat ise hedefe ulaştıran delalettir; yoksa mutlak delalet değildir, çünkü bu makama uymaz. Bu, Allah Teâlâ'nın o zalimleri hakkı bilmeye ve racih olanı mercuh olandan ayırt etmeye muvaffak kılmayacağına dair Zât-ı Teâlâ'sından bir hükümdür ve muhtemelen eşit olmama durumunu daha da pekiştirmek için sevk edilmiştir.

وقوله سبحانه: الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ استئناف لبيان مراتب فضلهم زيادة في الرد وتكميلا له، وزيادة الهجرة وتفصيل نوعي الجهاد للايذان بأن ذلك من لوازم الجهاد لا أنه اعتبر بطريق التدارك أمر لم يعتبر فيما سلف، والظاهر من السياق أن المفضل عليه أهل السقاية

Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli: { الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ } “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihat edenlerin Allah katında dereceleri daha büyüktür”; reddiyeyi artırmak ve onu tamamlamak üzere faziletlerinin mertebelerini açıklayan bir istinaftır. Hicretin ziyade edilmesi ve cihadın iki türünün tafsil edilmesi, bunun cihadın ayrılmaz gereklerinden olduğunu bildirmek içindir; yoksa daha önce dikkate alınmayan bir hususun telafi yoluyla dikkate alınması demek değildir. Siyakın zahirine göre üstün kılınan tarafın karşısındaki (müfaddalun aleyh), müşriklerden olan

والعمارة من المشركين، وقد أشرنا إلى ما له وما عليه حسبما ذكره بعض الفضلاء. وأنا أقول: إذا أريد من- أفعل- المبالغة في الفضل وعلو المرتبة والمنزلة فالأمر هين وإذا أريد به حقيقته فهناك احتمالان الأول أن يقال: حذف المفضل عليه إيذانا بالعموم، أي إن هؤلاء المتصفين بهذه الصفات أعلى رتبة وأكثر كرامة ممن لم يتصف بها كائنا من كان ويدخل فيه أهل السقاية والعمارة، ويكفي في تحقيق حقيقة أفعل وجود أصل الفعل في بعض الأفراد المندرجة تحت العموم كما يقال: فلان أعلم الخلق مع أن منهم من لا يتصف بشيء من العلم بل لا يمكن أن يتصف به أصلا، وهذا مما لا ينبغي أن يشك فيه سوى أنه يعكر علينا أن المقصود بالمفضل عليه في المثال من له مشاركة في أصل الفعل ولا كذلك ما نحن فيه، فإن لم يضر هذا فالأمر ذاك وإلا فهو كما ترى. الثاني أن يقال: ما أفهمته الصيغة من أن للسقاة والعمار من المشركين درجة جاء على زعم المشركين وحسن ذلك وقوع مثله في كلامهم مع المؤمنين فانهم قالوا كما دل عليه بعض الأخبار السابقة: السقاية والعمارة خير من الإيمان والجهاد ولا شك أن ما يشعر به- خير- من أن في الإيمان والجهاد خيرا إنما جاء على زعم المؤمنين فما في الآية خارج مخرج المشاكلة مع ما في كلامهم وإن اختلف اللفظ. وما قيل: من أن جعل معنى التفضيل بالنسبة إلى زعم الكفرة ليس فيه كثير نفع ليس فيه كثير ضرر كما لا يخفى على من ذاق طعم البلاغة ولو بطرف اللسان، ويشعر كلام بعضهم أن التفضيل مبني على ما تقدم من قطع النظر وإغماض العين أي المتصفون بهذه الأوصاف الجليلة أعلى رتبة ممن خلا منها وإن حاز جميع ما عداها مما هو كمال في حد ذاته كالسقاية والعمارة، والمراد بسبيل الله هنا الإخلاص أو نحوه لا الجهاد فالمعنى جاهدوا مخلصين وَأُولئِكَ الموصوفون بما ذكر هُمُ الْفائِزُونَ أي المختصون بالفوز العظيم أو بالفوز المطلق كأن فوز من عداهم ليس بفوز بالنسبة إلى فوزهم.

sikâye ve imar ehlidir. Nitekim bazı fazilet sahiplerinin zikrettiği üzere bunun lehindeki ve aleyhindeki hususlara işaret etmiştik. Ben ise derim ki: Eğer 'ef'al' kalıbından faziletteki mübalağa ile mertebe ve menzilenin yüceliği kastedilirse mesele basittir. Yok eğer hakikati kastedilirse burada iki ihtimal vardır: Birincisi; müfaddalun aleyhin umum ifade etmesi için hazfedildiği söylenir; yani bu vasıflarla nitelenenler, kim olursa olsun bunlarla nitelenmeyenlerden mertebece daha yüce ve ikram bakımından daha çokturlar; sikâye ve imar ehli de buna dâhildir. Ef'al kalıbının hakikatinin gerçekleşmesi için, umumun altına giren bazı fertlerde fiilin aslının bulunması yeterlidir; nitekim 'falan kimse insanların en âlimidir' denilir; oysa insanların içinde ilimden hiçbir nasibi olmayan, hatta ilimle nitelenmesi asla mümkün olmayanlar da vardır. Bu, şüphe edilmemesi gereken bir husustur; ancak misaldeki müfaddalun aleyhten maksadın fiilin aslında ortaklığı bulunan kimse olması, konumuzda ise durumun böyle olmaması bu izahta tereddüt uyandırabilir. Şayet bu bir engel teşkil etmezse mesele öyledir; aksi takdirde durum gördüğün gibidir. İkincisi; sîganın müşriklerden olan sakîler ve mescidi imar edenler için bir derece hissettirmesinin, müşriklerin zannına göre geldiği söylenir. Bunun benzerinin onların müminlerle olan konuşmalarında vuku bulması da bunu güzelleştirmektedir; nitekim daha önceki bazı haberlerin de delalet ettiği üzere onlar: 'Sikâye ve imar, iman ve cihattan daha hayırlıdır' demişlerdir. Şüphesiz 'hayırlı' lafzının iman ve cihatta da bir hayır bulunduğunu hissettirmesi ancak müminlerin inancına göredir; dolayısıyla ayetteki ifade, lafız farklı olsa da onların sözleriyle müşâkele (üslup uyumu) kabilinden gelmiştir. Kâfirlerin zannına göre tafdil manası vermenin pek bir faydası olmadığı yönündeki sözün de pek bir zararı yoktur; nitekim belağatın tadını dilinin ucuyla dahi tatmış olan kimseye bu gizli kalmaz. Bazılarının sözü, tafdilin daha önce geçen sarfınazar etmeye ve görmezden gelmeye dayandığını hissettirmektedir; yani bu yüce vasıflarla nitelenenler, sikâye ve imar gibi bizzat kendi içinde kemal olan diğer bütün vasıfları elde etmiş olsa bile bu vasıflardan yoksun olan kimselerden derece bakımından daha yücedirler. Burada 'Allah yolu'ndan maksat ise cihadın kendisi değil ihlâs ve benzeridir; dolayısıyla mana: 'ihlasla cihat ettiler' demektir. { وَأُولئِكَ } zikredilenlerle nitelenen o kimseler var ya, { هُمُ الْفائِزُونَ } “işte kurtuluşa erenler de onlardır”; yani büyük kurtuluşa veya mutlak kurtuluşa mazhar olanlardır; sanki onların dışındakilerin kurtuluşu, bunların kurtuluşuna nispetle kurtuluş değildir.

والكلام على الثاني توبيخ لمن يؤثر السقاية والعمارة من المؤمنين على الهجرة والجهاد، أي أجعلتم أهلهما من المؤمنين في الفضيلة والكرامة كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيله أو أجعلتموهما كالإيمان والجهاد، قالوا:

Sözün ikinci ihtimale göre açıklaması ise; müminlerden sikâye ve imarı hicret ve cihada tercih eden kimseleri kınamaktır. Yani: 'Müminlerden bu iki amelin ehlini fazilet ve keramette, Allah'a ve ahiret gününe iman edip O'nun yolunda cihat eden kimse gibi mi kıldınız? Yahut o iki ameli iman ve cihat gibi mi tuttunuz?' demektir. Dediler ki:

وإنما لم يذكر الإيمان في جانب المشبه مع كونه معتبرا فيه قطعا تعويلا على ظهور الأمر وإشعارا بأن مدار إنكار التشبيه هو السقاية والعمارة دون الإيمان، وإنما لم يترك ذكره في جانب المشبه به أيضا تقوية للانكار وتذكيرا لأسباب الرجحان ومبادئ الأفضلية وإيذانا بكمال التلازم بين الإيمان وما تلاه. ومعنى عدم الاستواء عند الله تعالى وأعظمية درجة الفريق الثاني على هذا التقرير ظاهر.

Müşebbeh tarafında kesinlikle muteber olduğu halde imanın zikredilmemesi; meselenin açıklığına güvenilmesinden ve teşbihin inkâr edilme mihverinin iman değil bizzat sikâye ve imar olduğunu hissettirmek içindir. Müşebbehün bih tarafında ise onun zikrinin terk edilmemesi; inkârı kuvvetlendirmek, üstünlük sebeplerini ve faziletin ilkelerini hatırlatmak ve iman ile ardından gelenler arasındaki tam ayrılmazlığı bildirmek içindir. Bu takdire göre Allah Teâlâ katında eşit olmamanın ve ikinci grubun derecesinin daha büyük olmasının manası açıktır.

والمراد بالظلم الظلم بوضع كل من الراجح والمرجوح في موضع الآخر لا الظلم الأعم، وبعدم الهداية عدم هدايته تعالى للمؤثرين إلى معرفة ذلك لا عدم الهداية مطلقا، والقصر في قوله سبحانه: أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ بالنسبة إلى درجة الفريق الثاني أو إلى الفوز المطلق ادعاء كما مر اهـ. وأنت تعلم أن عدم ذكر الإيمان في جانب المشبه ظاهر لأن المؤمنين ما تنازعوا كما يدل عليه حديث مسلم السابق إلا فيما هو الأفضل بعده فمن قائل السقاية ومن قائل العمارة ومن قائل الجهاد، نعم يحتاج ذكره في جانب المشبه به إلى نكتة، والتوبيخ في الآية على هذا التقدير أبلغ منه على التقدير الأول فتأمل يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ أي في الدنيا على لسان رسوله ﵊. وقرأ حمزة يُبَشِّرُهُمْ بفتح الياء وسكون الباء وضم الشين والتخفيف على أنه من بشر الثلاثي وأخرجها أبو الشيخ عن طلحة ابن مصرف، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم وكونه سبحانه هو المبشر ما لا يخفى من اللطافة واللطف بِرَحْمَةٍ مِنْهُ واسعة وَرِضْوانٍ كبير وَجَنَّاتٍ عالية قطوفها دانية لَهُمْ فِيها أي الجنات وقيل:

Zulümden maksat genel anlamdaki zulüm değil, racih ve mercuh olanın her birini diğerinin yerine koymak suretiyle yapılan zulümdür. Hidayetin olmamasından maksat ise mutlak manada hidayetin yokluğu değil, [sikâyeyi] tercih edenleri Allah Teâlâ'nın bunu bilmeye iletmemesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İşte kurtuluşa erenler onlardır” kavlindeki hasr ise, daha önce geçtiği üzere ikinci grubun derecesine nispetle veya iddiâî olarak mutlak kurtuluşa nispetledir, [alıntı] bitti. Sen de bilirsin ki müşebbeh tarafında imanın zikredilmemesi açıktır; çünkü daha önce geçen Müslim hadisinin de gösterdiği üzere müminler ancak imandan sonra neyin daha faziletli olduğu hususunda tartışmışlardır; kimi sikâye, kimi imar, kimi de cihat demiştir. Evet, müşebbehün bih tarafında imanın zikredilmesi bir nükteyi gerektirir. Bu takdire göre ayetteki kınama birinci takdire göre olandan daha beliğdir, iyi düşün! { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onları müjdeler”; yani dünyada Resûlü'nün aleyhisselâm diliyle [müjdeler]. Hamza, sülâsî olan 'beşere'den olmak üzere yâ'nın fethası, bâ'nın sükûnu, şîn'in zammesi ve şeddesiz olarak 'yebşuruhum' şeklinde okumuştur; Ebü'ş-Şeyh de bu kıraati Talha b. Musarrif'tan rivayet etmiştir. Rablik unvanının onların zamirine izafe edilerek getirilmesinde ve müjdeleyenin bizzat Zât-ı Teâlâ olmasında gizli olmayan bir letafet ve lütuf vardır. { بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “katından bir rahmet”, yani geniş bir rahmetle, { وَرِضْوانٍ } “ve bir rıza”, yani büyük bir rıza ile, { وَجَنَّاتٍ } “ve kendileri için cennetler [vardır]”, yani dereceleri yüksek, meyveleri yakın cennetlerle [müjdeler]. { لَهُمْ فِيها } o cennetlerde onlar için vardır -bir görüşe göre:

الرحمة نَعِيمٌ مُقِيمٌ لا يرتحل ولا يسافر عنهم، وهو استعارة للدائم خالِدِينَ فِيها أي الجنات أَبَداً تأكيد

rahmette vardır-, { نَعِيمٌ مُقِيمٌ } “tükenmez bir nimet”; üzerlerinden ayrılmayan ve göçüp gitmeyen bir nimettir ki bu, ebedî nimetten istiaredir. { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcılar olarak”; yani o cennetlerde, { أَبَداً } “sonsuza dek”;

لما يدل عليه الخلود ودفع احتمال أن يراد منه المكث الطويل إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ لا قدر بالنسبة إليه لأجور الدنيا أو للأعمال التي في مقابلته والجملة استئناف وقع تعليلا لما سبق. وذكر أبو حيان أنه تعالى لما وصف المؤمنين بثلاث صفات الإيمان والهجرة والجهاد بالنفس والمال قابلهم على ذلك بالتبشير بثلاثة: الرحمة، والرضوان، والجنة.

hulûd (ebediyet) lafzının delalet ettiği manayı teyit etmek ve bundan uzun süreli kalışın kastedilmiş olması ihtimalini bertaraf etmek içindir. { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır”; dünya mükâfatlarının veya bunun karşılığında yapılan amellerin kendisine nispetle hiçbir değerinin olmadığı bir mükâfattır. Bu cümle, önceki hükümleri gerekçelendiren bir istinaftır. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre Allah Teâlâ, müminleri iman, hicret ve canla başla cihat şeklinde üç sıfatla niteleyince, buna karşılık onları üç şeyle müjdelemiştir: Rahmet, rıdvan ve cennet.

وبدأ سبحانه بالرحمة في مقابلة الإيمان لتوقفها عليه ولأنها أعم النعم وأسبقها كما أن الإيمان هو السابق، وثنى تعالى بالرضوان الذي هو نهاية الإحسان في مقابلة الجهاد الذي فيه بذل الأنفس والأموال، وثلث ﷿ بالجنان في مقابلة الهجرة وترك الأوطان إشارة إلى أنهم لما آثروا تركها بدلهم بدار الكفر الجنان الدار التي هي في جواره.

Cenâb-ı Hak, imanın karşılığı olarak rahmetle başlamıştır; zira rahmet imana bağlıdır ve tıpkı imanın öncelikli olması gibi nimetlerin en genel ve en öncelikli olanıdır. İkinci olarak, canların ve malların feda edildiği cihadın karşılığında ihsanın zirvesi olan rıdvanı zikretmiştir. Üçüncü olarak ise hicretin ve vatanları terk etmenin karşılığında cennetleri zikretmiştir azze ve celle; bu da onların vatanlarını terk etmeyi tercih ettiklerinde, küfür diyarına karşılık kendilerine O'nun civarındaki yurt olan cennetleri bedel verdiğine işaret etmektedir.

وفي الحديث الصحيح يقول الله سبحانه: «يا أهل الجنة هل رضيتم فيقولون كيف لا نرضى وقد باعدتنا عن نارك وأدخلتنا جنتك فيقول سبحانه: لكم عندي أفضل من ذلك فيقولون: وما أفضل من ذلك؟ فيقول جل شأنه: أحل لكم رضائي فلا أسخط عليكم بعده أبدا»

Sahih hadiste Allah Teâlâ şöyle buyurur: “‘Ey cennet ehli! Razı oldunuz mu?’ Onlar: ‘Nasıl razı olmayalım ki! Bizi ateşinden uzaklaştırdın ve cennetine girdirdin’ derler. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak: ‘Katımda sizin için bundan daha faziletlisi vardır’ buyurur. Onlar: ‘Bundan daha faziletli ne olabilir ki?’ derler. Şânı Yüce Allah: ‘Size rızamı helal kılıyorum; bundan sonra size asla gazap etmeyeceğim’ buyurur”.

ولا يخفى أن وصف الجنات بأن لهم فيها نعيم مقيم على هذا التوزيع في غاية اللطافة لما أن في الهجرة السفر الذي هو قطعة من العذاب.

Hicrette bir azap parçası olan yolculuk/sefer bulunduğu için, bu taksimata göre cennetlerin 'onlar için orada mukim (tükenmez/sürekli) bir nimet vardır' şeklinde nitelenmesindeki son derece ince letafet gizli değildir.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ نهي لكل فرد من أفراد المخاطبين عن موالاة فرد من المشركين لا عن موالاة طائفة منهم فإن ذلك مفهوم من النظم الكريم دلالة لا عبارة، والآية على ما روى الثعلبي عن ابن عباس نزلت في المهاجرين فإنهم لما أمروا بالهجرة قالوا: إن هاجرنا قطعنا آباءنا وأبناءنا وعشيرتنا وذهبت تجاراتنا وهلكت أموالنا وخربت ديارنا وبقينا ضائعين فنزلت فهاجروا فجعل الرجل يأتيه ابنه أو أبوه أو أخوه أو بعض أقاربه فلا يلتفت إليه ولا ينزله ولا ينفق عليه ثم رخص لهم في ذلك. وروي عن مقاتل أنها نزلت في التسعة الذين ارتدوا ولحقوا مكة نهيا عن موالاتهم.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Babalarınızı ve kardeşlerinizi veliler edinmeyin”. Bu, muhatapların her bir ferdine müşriklerden herhangi bir ferdi dost edinmeyi yasaklamaktır; yoksa onlardan bir topluluğu dost edinmeyi yasaklamak değildir, zira bu mana yüce nazımdan ibare yoluyla değil delalet yoluyla anlaşılmaktadır. Sa'lebî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet muhacirler hakkında inmiştir; zira onlar hicretle emrolunduklarında: 'Eğer hicret edersek babalarımızdan, çocuklarımızdan ve aşiretimizden koparız; ticaretlerimiz gider, mallarımız helak olur, evlerimiz harap kalır ve ortada perişan oluruz' dediler. Bunun üzerine ayet indi ve onlar da hicret ettiler. [Öyle ki] adamın yanına oğlu, babası, kardeşi veya bir akrabası gelir, o da ona dönüp bakmaz, onu evine almaz ve ona harcamada bulunmazdı; daha sonra onlara bu konuda ruhsat verildi. Mukâtil'den ise ayetin dinden dönüp Mekke'ye katılan dokuz kişi hakkında indiği ve onları dost edinmekten menettiği rivayet edilmiştir.

وروي عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في حاطب بن أبي بلتعة حين كتب إلى قريش يخبرهم بخبر رسول الله ﷺ لما عزم على فتح مكة،

Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethine azmettiğinde Kureyş'e mektup yazıp durumu haber veren Hâtıb b. Ebî Beltea hakkında inmiştir.

وهذا ونحوه يقتضي أن هذه الآية نزلت قبل الفتح. واستشكل ذلك الإمام الرازي بأن الصحيح أن هذه السورة إنما نزلت بعد فتح مكة فكيف يمكن أن يكون سبب النزول ما ذكر. وأجيب بأن نزولها قبل الفتح لا ينافي كون نزول السورة بعده لأن المراد معظمها وصدرها، وعلى القول بأنها نزلت في حاطب فالمعتبر عموم اللفظ لا خصوص السبب ويدخل حاطب في النهي عن الاتخاذ بلا شبهة إِنِ اسْتَحَبُّوا أي اختاروا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ وأصروا عليه اصرارا لا يرجى معه إقلاع أصلا، ولتضمن استحب معنى ما ذكر تعدى بعلى، وتعليق النهي عن الاتخاذ بذلك لما أنه قبل ذلك ربما يؤدي بهم إلى الإسلام بسبب شعورهم بمحاسن الدين وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ أي واحدا منهم، والضمير في الفعل لمراعاة لفظ الموصول وللايذان باستقلال كل واحد منهم بالاتصاف بالظلم الآتي لأن المراد تولي فرد واحد منهم ومَنْ في قوله سبحانه:

Bu ve benzeri rivayetler, bu ayetin fetihten önce indiğini iktiza etmektedir. İmam Râzî bunu, bu surenin sahih olan görüşe göre Mekke'nin fethinden sonra indiği, dolayısıyla nüzul sebebinin bu şekilde nasıl zikredilebileceği gerekçesiyle müşkil görmüştür. Buna cevap olarak; ayetin fetihten önce inmiş olmasının, surenin fetihten sonra inmiş olmasına mani olmadığı, zira bununla surenin çoğunun ve baş tarafının kastedildiği söylenmiştir. Ayetin Hâtıb hakkında indiği görüşüne göre ise muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir ve Hâtıb da şüphesiz [dost edinme] yasağına dâhildir. { إِنِ اسْتَحَبُّوا } yani tercih ederlerse, { الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ } “eğer küfrü imana tercih ederlerse” ve artık dönmeleri asla umulmayacak derecede küfürde ısrar ederlerse [onları veli edinmeyin]. 'İstehabbe' fiili zikredilen manayı tazammun ettiği için 'alâ' harf-i cerri ile müteaddî olmuştur. Dost edinme yasağının buna bağlanması; bundan önce dinin güzelliklerini hissetmeleri sebebiyle bu dostluğun onları İslam'a ulaştırma ihtimalinin bulunmasındandır. { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ } yani onlardan bir tekiyle bile kim dostluk kurarsa... Fiildeki zamir, ism-i mevsûlün lafzına riayet etmek ve gelecek olan zulümle nitelenmede her bir ferdin bağımsız olduğunu bildirmek içindir; zira maksat onlardan tek bir ferdi bile dost edinmektir. Cenâb-ı Hakk'ın kavlindeki 'men':

مِنْكُمْ للجنس لا للتبعيض فَأُولئِكَ أي المتولون هُمُ الظَّالِمُونَ بوضعهم الموالاة في غير موضعها فالظلم بمعناه اللغوي، وقد يراد به التجاوز والتعدي عما حد الله تعالى إن كان المراد ومن يتولهم بعد النهي، والحصر ادعائي كأن ظلم غيرهم كلا ظلم عند ظلمهم وفي ذلك من الزجر عن الموالاة ما فيه قُلْ تلوين للخطاب وأمر له ﷺ بأن يثبت المؤمنين ويقوى عزائمهم على الانتهاء عما نهوا عنه من موالاة الآباء والاخوان ويزهدهم فيهم وفيمن يجري مجراهم ويقطع علائقهم عن زخارف الدنيا الدنية على وجه التوبيخ والترهيب أي قل يا محمد للمؤمنين إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ لم يذكر الأبناء والأزواج فيما سلف وذكرهم هنا لأن ما تقدم في الأولياء وهم أهل الرأي والمشورة والأبناء والأزواج تبع ليسوا كذلك وما هنا في المحبة وهم أحب إلى كل أحد وَعَشِيرَتُكُمْ أي ذووا قرابتكم، وقيل: عشيرة الرجل أهله الأدنون، وأيّا ما كان فذكره للتعميم والشمول وهو من

{ مِنْكُمْ } lafzındaki min, teb'îz için değil cins içindir. { فَأُولئِكَ } işte o dostluk kuranlar var ya, { هُمُ الظَّالِمُونَ } “işte zalimlerin ta kendileridir”; sevgiyi layık olmayan yere koymaları sebebiyle [zalimdirler], dolayısıyla zulüm lügat manasındadır. Şayet maksat 'yasaktan sonra kim onları dost edinirse' demek ise, Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşmak ve çiğnemek de kastedilmiş olabilir. Hasr ise iddiâîdir; sanki başkalarının zulmü, onların zulmü yanında yok hükmündedir. Bunda ise dost edinmekten caydırma adına çok büyük bir vurgu vardır. { قُلْ } “De ki:”; hitabın yönünü değiştirmek ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, müminleri sebat ettirmesini, babaları ve kardeşleri dost edinmekten menedildikleri şeyden vazgeçmeleri konusunda azimlerini pekiştirmesini, onları bunlara ve bunların yolundan gidenlere karşı zahit kılıp aralarındaki bağları tahrîb ve terhîb (kınama ve korkutma) yoluyla şu değersiz dünyanın süslerinden koparmasını emretmektir; yani ey Muhammed, müminlere de ki: { إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ } “Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz...”. Daha önce oğullar ve eşler zikredilmemişken burada zikredilmiştir; çünkü önceki ayet veliler (dostlar) hakkındaydı, onlar da rey ve meşveret ehlidir; oğullar ve eşler ise böyle olmayıp tâbidirler. Buradaki ayet ise sevgi hakkındadır ve onlar her bir kimseye [başkalarından] daha sevimlidir. { وَعَشِيرَتُكُمْ } “ve kabileniz...”; yani akrabalarınız. Bir görüşe göre insanın aşireti, onun en yakın hısımlarıdır. Hangisi olursa olsun, zikredilmesi umum ve şümul içindir; bu kelime de

العشرة أي الصحبة لأنها من شأن القربى، وقيل من العشرة العدد المعروف وسميت العشيرة بذلك على هذا لكمالهم لأن العشيرة كما علمت عدد كامل أو لأن بينهم عقد نسب كعد العشرة فانه عقد من العقود وهو معنى بعيد.

ışretden (عشرة), yani sohbet/birliktelikten gelir, zira bu durum akrabanın şanındandır. Bir görüşe göre de bilinen on (عشرة) sayısından gelir; buna göre aşiret, kemale erdikleri için bu şekilde isimlendirilmiştir, çünkü bildiğin gibi on tam bir sayıdır; yahut aralarında tıpkı on sayısının akitlerden bir akit (basamak) olması gibi bir nesep bağı/akdi bulunduğu içindir ki bu uzak bir manadır.

وقرأ أبو بكر عن عاصم «عشيراتكم» ، والحسن «عشائركم» وأنكر أبو الحسن وقوع الجمع الأول في كلامهم وإنما الواقع الجمع الثاني وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها أي اكتسبتموهما، وأصل الاقتراف اقتطاع الشيء من مكانه إلى غيره من قرفت القرحة إذا قشرتها. والقرف القشر، ووصفت الأموال بذلك إيماء إلى عزتها عندهم لحصولها بكد اليمين وعرق الجبين وَتِجارَةٌ أي أمتعة اشتريتموها للتجارة والربح تَخْشَوْنَ كَسادَها بفوات وقت رواجها بغيبتكم عن مكة المعظمة في أيام المواسم وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها منازل تعجبكم الإقامة فيها، والتعرض للصفات المذكورة للايذان بأن اللوم على محبة ما ذكر من زينة الحياة الدنيا لا ينافي ما فيها من مبادئ المحبة وموجبات الرغبة فيها وأنها مع ما لها من فنون المحاسن بمعزل عن أن تكون كما ذكر سبحانه بقوله: أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بالحب الاختياري المستتبع لأثره الذي هو الملازمة وتقديم الطاعة لا ميل الطبع فإنه أمر جبلي لا يمكن تركه ولا يؤاخذ عليه ولا يكلف الإنسان بالامتناع عنه وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ أي طريق ثوابه ورضاه سبحانه، ولعل المراد به هنا أيضا الإخلاص ونحوه لا الجهاد وإن أطلق عليه أيضا أنه سبيل الله تعالى، ونظم حب هذا في سلك حب الله تعالى شأنه وحب رسوله ﵊ تنويها بشأنه وتنبيها على أنه مما يجب أن يحب فضلا عن أن يكره وإيذانا بأن محبته راجعة إلى محبة الله ﷿ ومحبة حبيبه ﷺ فإن الجهاد عبارة عن قتال أعدائهما لأجل عداوتهم فمن يحبهما يجب أن يحب قتال من لا يحبهما فَتَرَبَّصُوا أي انتظروا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ أي بعقوبته سبحانه لكم عاجلا أو آجلا على ما روي عن الحسن واختاره الجبائي، وروي عن ابن عباس ومجاهد ومقاتل أنه فتح مكة.

Ebû Bekir Âsım'dan 'aşîrâtikum', Hasan ise 'aşâirikum' şeklinde okumuştur. Ebü'l-Hasan ise birinci çoğul kalıbının Arap kelamında vuku bulmadığını, vaki olanın ikinci çoğul olduğunu söyleyerek bunu reddetmiştir. { وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها } “kazandığınız mallar”; iktisap ettiğiniz mallardır. İktirâfın aslı bir şeyi yerinden koparıp başka bir yere nakletmektir; nitekim kabuğunu soyduğun zaman 'karafte'l-kırhate' denilir. Kırf ise kabuk soymaktır. Malların bu şekilde nitelenmesi, el emeği ve alın teriyle elde edildiği için yanlarındaki kıymetine imada bulunmak içindir. { وَتِجارَةٌ } yani ticaret ve kazanç için satın aldığınız mallar ki, { تَخْشَوْنَ كَسادَها } “kesada uğramasından korktuğunuz ticaret”; mevsim günlerinde Muazzam Mekke'den uzak kalmanız sebebiyle revaç vaktinin kaçmasından korktuğunuz ticaret, { وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها } “ve hoşunuza giden meskenler”; içinde ikamet etmekten hoşlandığınız konutlar. Zikredilen bu sıfatlara yer verilmesi; dünya hayatının süsünden olan bu şeylerin sevilmesinden ötürü yöneltilen levmin, bunlardaki sevgi ilkeleri ve rağbet gerekçeleriyle çelişmediğini; ancak taşıdıkları envaiçeşit güzelliklere rağmen Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde belirttiği gibi olmaktan fersah fersah uzak olduğunu bildirmek içindir: { أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “size Allah'tan ve Resûlü'nden daha sevimli ise”; itaati öne almayı ve bağlılığı netice veren ihtiyarî sevgi bakımından [daha sevimli ise]. Yoksa fıtrî meyil kastedilmemiştir; zira o terk edilmesi mümkün olmayan cibillî bir durumdur, bundan dolayı kişi muaheze edilmez ve insan bundan kaçınmakla mükellef tutulmaz. { وَجِهادٍ فِي سَبِيلِهِ } “ve O'nun yolunda cihattan”; yani O'nun sevap ve rıza yolunda [cihattan daha sevimli ise]. Muhtemelen burada da cihattan maksat bizzat savaş değil, ihlâs ve benzeridir; gerçi savaşa da Allah yolu denilir. Bunun sevgisinin Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün aleyhisselâm sevgisiyle aynı dizide zikredilmesi; şanını yüceltmek, nefret edilmek şöyle dursun mutlaka sevilmesi gereken bir şey olduğuna dikkat çekmek ve onun sevgisinin Allah'ın azze ve celle ve Habîbi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisine râci olduğunu bildirmek içindir; zira cihat, onların düşmanlarıyla sırf bu düşmanlıkları sebebiyle savaşmaktan ibarettir; dolayısıyla o ikisini seven kimsenin, onları sevmeyenlerle savaşmayı da sevmesi gerekir. { فَتَرَبَّصُوا } yani bekleyin, { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah'ın emri gelinceye kadar bekleyin!”; yani Hasan'dan rivayet edilen ve Cübbâî'nin tercih ettiği üzere O'nun dünyada veya ahirette size vereceği cezası gelinceye kadar bekleyin. İbn Abbâs, Mücâhid ve Mukâtil'den ise bunun Mekke'nin fethi olduğu rivayet edilmiştir.

وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ أي الخارجين عن الطاعة في موالاة المشركين وتقديم محبة من ذكر على محبة الله ﷿ ورسوله ﷺ أو القوم الفاسقين كافة ويدخل المذكورون دخولا أوليا، أي لا يهديهم إلى ما هو خير لهم، والآية أشد آية نعت على الناس ما لا يكاد يتخلص منه إلا من تداركه الله سبحانه بلطفه،

{ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah, fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez”; yani müşrikleri dost edinmek ve zikredilenlerin sevgisini Allah'ın azze ve celle ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisinin önüne geçirmek suretiyle itaatten çıkanları yahut bütün fâsıklar topluluğunu [hidayete erdirmez]; zikredilenler ise buraya öncelikle dâhildir. Yani Allah onları kendileri için hayırlı olana iletmez. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın lütfuyla imdadına yetiştiği kimseler müstesna, insanların kurtulması pek güç olan zaaflarını yüzlerine vuran en şiddetli ayettir.

وفي الحديث عن النبي ﷺ «لا يطعم أحدكم طعم الإيمان حتى يحب في الله تعالى ويبغض في الله تعالى حتى يحب في الله سبحانه أبعد الناس ويبغض في الله ﷿ أقرب الناس»

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: “Hiçbiriniz Allah Teâlâ için sevip Allah Teâlâ için buğzetmedikçe -hatta insanların en uzağını Allah Sübhânehu için sevip insanların en yakınını Allah azze ve celle için buğzetmedikçe- imanın tadını alamaz”.

والله تعالى الموفق لأحسن الأعمال.

En güzel amellere muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

«ومن باب الإشارة» أنه سبحانه أشار إلى تمكن رسوله ﵊ ووصول أصحابه رضي الله تعالى عنهم إلى مقام الوحدة الذاتية بعد أن كانوا محتجبين بالأفعال تارة وبالصفات أخرى وبذلك تحققت الضدية على أكمل وجه بينهم وبين المشركين فنزلت البراءة وأمروا بنبذ العهد ليقع التوافق بين الباطن والظاهر وأمر المشركون بالسياحة في الأرض أربعة أشهر على عدد مواقفهم في الدنيا والآخرة تنبيها لهم فانهم لما وقفوا في الدنيا مع الغير بالشرك حجبوا عن الدين والأفعال والصفات والذات في برزخ الناسوت فلزمهم أن يوقفوا في الآخرة على الله ﷿ ثم على الجبروت ثم على الملكوت ثم على النار في جحيم الآثار فيعذبوا بأنواع العذاب. ومن طبق الآيات على ما في الأنفس ذكر أن هذه المدة هي مدة كمال الأوصاف الأربعة النباتية والحيوانية والشيطانية والإنسانية ثم قال سبحانه لهم: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ إذ لا بد من حبسكم في تلك المواقف بسبب وقوفكم مع الغير بالشرك وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكافِرِينَ المحجوبين عن الحق بافتضاحهم عند ظهور رتبة ما عبدوه من دونه ووقوفهم معه على النار وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أي وقت ظهور الجمع الذاتي في صورة التفصيل أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ المراد بذلك كمال المخالفة والتضاد وانقطاع المدد الروحاني، والمراد من قوله

«İşarî Boyut»: Cenâb-ı Hak; Resûlü'nün aleyhisselâm temekkün makamına erdiğine, ashabının radıyallâhu teâlâ anhüm ise kâh fiillerle kâh sıfatlarla perdelenmişken artık zatî vahdet makamına ulaştıklarına işaret etmiştir. Böylece onlarla müşrikler arasındaki zıtlık en kâmil manada gerçekleşmiş; bunun üzerine Berâe (ilişik kesme) inmiş ve bâtın ile zâhir arasında mutabakat sağlansın diye antlaşmayı bozup atmaları emredilmiştir. Müşriklere ise dünyadaki ve ahiretteki duraklarının sayısı adedince yeryüzünde dört ay dolaşmaları emredilmiştir ki bu onlar için bir uyarıdır; zira onlar dünyada şirk koşarak masivâ ile durup kaldıklarında nâsût berzahında dinden, fiillerden, sıfatlardan ve Zât'tan perdelenmişlerdir. Bu sebeple ahirette önce Allah'ın azze ve celle huzurunda, sonra ceberût, sonra melekût, sonra da eserler cehenneminde ateş karşısında durdurulmaları ve envaiçeşit azapla cezalandırılmaları gerekmiştir. Ayetleri nefisteki hallere tatbik edenler ise bu sürenin; nebatî, hayvanî, şeytânî ve insanî olmak üzere dört vasfın kemale erme süresi olduğunu belirtmişlerdir. Sonra Cenâb-ı Hak onlara şöyle buyurmuştur: { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ } “Bilin ki siz Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz”; zira şirk koşup masivâ ile durup kalmanız sebebiyle bu duraklarda hapsedilmeniz kaçınılmazdır; { وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكافِرِينَ } “ve Allah kâfirleri rezil edendir”; yani haktan perdelenenleri, O'ndan başka taptıkları şeylerin mertebesi açığa çıktığında ve onunla birlikte ateşin başında durduklarında rüsva ederek [rezil edendir]. { وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ } “Hacc-ı ekber gününde Allah ve Resûlü'nden insanlara bir bildiridir”; yani zatî cem'in tafsilat suretinde zuhur ettiği vakitte [bir bildiridir], { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ } “Allah ve Resûlü müşriklerden uzaktır”; bundan maksat tam bir muhalefet, zıtlaşma ve ruhanî imdadın kesilmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinden murat ise:

سبحانه: إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً الذين بقيت فيهم مسكة من الاستعداد وأثر من سلامة الفطرة وبقايا من المروءة أمر المؤمنون أن يتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم وهي مدة تراكم الدين وتحقق الحجاب إن لم يرجعوا ويتوبوا ثم قال سبحانه بعد أن ذكر ما ذكر: الَّذِينَ آمَنُوا أي علما وَهاجَرُوا أي هجروا الرغائب الحسية والأوطان النفسية وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وهي أموال معلوماتهم ومراداتهم ومقدوراتهم، والجهاد بهذه إشارة إلى محو صفاتهم، والجهاد بالأنفس إشارة إلى فنائهم في الله تعالى أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً في التوحيد عِنْدَ اللَّهِ تعالى يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وهو ثواب الأعمال وَرِضْوانٍ وهو ثواب الصفات وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ وهو مشاهدة المحبوب الذي لا يزول وذلك جزاء الأنفس، ووجه الترتيب على هذا ظاهر وإنما تولى الله تعالى بشارتهم بنفسه ﷿ ليزدادوا حبّا له ﵎ لأن القلوب مجبولة على حب من يبشرها بالخير. ثم إنه سبحانه بين أن القرابة المعنوية والتناسب المعنوي والوصلة الحقيقية أحق بالمراعاة من الاتصال الصوري مع فقد الاتصال المعنوي واختلاف الوجهة وذم سبحانه التقيد بالمألوفات الحسية وتقديمها على المحبوب الحقيقي والتعين الأول له والسبب الأقوى للوصول إلى الحضرة وتوعد عليه بما توعد نسأل الله تعالى التوفيق إلى ما يقربنا منه إنه ولي ذلك. لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ خطاب للمؤمنين خاصة وامتنان عليهم بالنصرة على الأعداء التي يترك لها الغيور أحب الأشياء إليه، والمواطن جمع موطن وهو الموضع الذي يقيم فيه صاحبه، وأريد بها مواطن الحرب أي مقاماتها ومواقفها ومن ذلك قوله:

{ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً } “Ancak kendileriyle antlaşma yaptığınız, sonra da size hiçbir eksiklik yapmayan müşrikler müstesnadır”; kendilerinde bir nebze istidat, fıtrat selametinden bir iz ve mürüvvetten bir kırıntı kalmış olan kimselerdir. Müminlere, şayet dönüp tövbe etmezlerse küfrün birikmesi ve perdenin kesinleşmesi süresi olan müddetlerine kadar onların antlaşmalarını tamamlamaları emredilmiştir. Sonra Cenâb-ı Hak zikredilen hususları belirttikten sonra şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آمَنُوا } yani ilimle iman edenler, { وَهاجَرُوا } yani hissî arzuları ve nefsânî vatanları terk edenler, { وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ } yani malumatları, muratları ve makdûrları olan mallarıyla cihat edenler -ki bunlarla cihat etmek sıfatlarının mahvına işarettir; canlarıyla cihat etmek ise Allah Teâlâ'da fâni olmalarına işarettir-, { أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً } tevhitte dereceleri daha büyüktür, { عِنْدَ اللَّهِ } Allah Teâlâ katında... { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “Rableri onları katından bir rahmetle” ki bu amellerin sevabıdır, { وَرِضْوانٍ } “bir rıza ile” ki bu sıfatların sevabıdır, { وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ } “ve kendileri için tükenmez bir nimet bulunan cennetlerle müjdeler” ki bu da zeval bulmayan Mahbûb'un müşahedesidir ve canların karşılığıdır. Buna göre tertibin hikmeti açıktır. Allah Teâlâ'nın onları bizzat azze ve celle müjdelemeyi üstlenmesi ise, O'na celle celâlüh olan sevgilerinin artması içindir; zira kalpler, kendilerine hayır müjdeleyeni sevecek fıtratta yaratılmıştır. Sonra Cenâb-ı Hak; manevî akrabalığın, manevî uyumun ve hakiki irtibatın gözetilmeye, manevî irtibattan yoksun ve yönelişleri farklı olan sûrî/şeklî irtibattan daha layık olduğunu beyan etmiş; hissî alışkanlıklara bağlanmayı, bunları hakiki Mahbûb'a, O'nun ilk taayyününe ve Zât-ı İlâhiyye'ye vuslatın en kuvvetli sebebine tercih etmeyi yermiş ve buna karşı uyardığı şeylerle tehdit etmiştir. Bizi Kendisine yaklaştıracak şeylere muvaffak kılmasını Allah Teâlâ'dan dileriz; şüphesiz O, bunun sahibidir. { لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ } “Andolsun ki Allah size birçok savaş yerinde yardım etti”; özellikle müminlere bir hitap ve kıskanç olan kimsenin uğruna en sevdiği şeyleri bile terk ettiği düşmana karşı zafer bahşetmekle onlara yapılan bir minnettir. Mevâtın, mevtanın (موطن) çoğuludur; o da kişinin ikamet ettiği yerdir. Burada ise savaş mevâtını, yani harbin yapıldığı makamlar ve duraklar kastedilmiştir; nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:

كم موطن لولاي طحت كما هوى ... بأجرامه من قلة النيق منهوي

“Nice savaş yeri vardır ki, ben olmasaydım sarp dağın tepesinden gövdesiyle yuvarlanan kimse gibi helak olup giderdin.”

والمنع من الصرف لصيغة منتهى الجموع، واللام موطئة للقسم أي أقسم والله لقد نصركم الله في مواقف ووقائع كَثِيرَةٍ منها وقعة بدر التي ظهرت بها شمس الإسلام، ووقعة قريظة والنضير والحديبية وأنهاها بعضهم إلى ثمانين.

Gayr-i munsarif olması müntehe'l-cümû' sîgasından ötürüdür. Lâm harfi kaseme hazırlık içindir (muvattaatu'l-kasem); yani: 'Yemin ederim ki Allah Teâlâ size' { كَثِيرَةٍ } “birçok” durakta ve vakada 'kesinlikle yardım etti' demektir. Bunlardan biri, İslam güneşinin kendisiyle doğup parladığı Bedir Gazvesi, diğeri Kurayza, Nadîr ve Hudeybiye gazveleridir; hatta bazısı bunları seksen savaşa kadar çıkarmıştır.

وروي أن المتوكل اشتكى شكاية شديدة فنذر أن يتصدق- إن شفاه الله تعالى- بمال كثير فلما شفي سأل العلماء عن حد الكثير فاختلفت أقوالهم فأشير إليه أن يسأل أبا الحسن علي بن محمد بن علي بن موسى الكاظم رضي الله تعالى عنهم وقد كان حبسه في داره فأمر أن يكتب إليه فكتب رضي الله تعالى عنه يتصدق بثمانين درهما ثم سألوه عن العلة فقرأ هذه الآية وقال: عددنا تلك المواطن فبلغت ثمانين

Rivayet edildiğine göre Mütevekkil şiddetli bir hastalığa yakalanmış ve -şayet Allah Teâlâ kendisine şifa verirse- 'çok mal' sadaka vermeyi adamıştı. İyileşince âlimlere 'çok' kelimesinin sınırını sordu; onların görüşleri farklılık gösterdi. Bunun üzerine kendisine, evinde hapsettirmiş olduğu Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Ali b. Mûsâ el-Kâzım'a radıyallâhu teâlâ anhüm sorması işaret edildi; o da kendisine yazılmasını emretti. O zat radıyallâhu teâlâ anh: 'Seksen dirhem sadaka versin' diye yazdı. Sonra bunun sebebini sorduklarında bu ayeti okudu ve: 'Biz o savaş yerlerini saydık, seksene ulaştı' dedi.

وَيَوْمَ حُنَيْنٍ عطف على محل مواطن وعطف ظرف الزمان على المكان وعكسه جائز على ما يقتضيه كلام أبي علي ومن تبعه. نعم ظاهر كلام البعض المنع لأن كلا من الظرفين يتعلق بالفعل بلا توسط العاطف، ومتعلقات الفعل إنما يعطف بعضها على بعض إذا كانت من جنس واحد، وقال آخرون: لا منع من نسق زمان على مكان وبالعكس إلا أن الأحسن ترك العاطف في مثله. ومن منع العطف أو استحسن تركه قال: إنه معطوف بحذف المضاف أي وموطن يوم حنين، ولعل التغيير للإيماء إلى ما وقع فيه من قلة الثبات من أول الأمر.

{ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ } “ve Huneyn gününde de [yardım etti]”; mevâtın kelimesinin mahalline matuftur. Ebû Ali ve ona tabi olanların ifadesinin gerektirdiğine göre zaman zarfının mekân zarfına ve aksine atfedilmesi caizdir. Evet, bazılarının zahir ifadesine göre ise bu caiz değildir; zira zarfların her biri atıf harfi araya girmeksizin fiile taalluk eder; fiilin müteallakları ise ancak aynı cinsten olduklarında birbirine atfedilebilir. Diğerleri ise: 'Zamanın mekâna veya aksine atfedilmesine bir engel yoktur, ancak böylesi yerlerde atıf harfini terk etmek daha güzeldir' demişlerdir. Atfı meneden veya terki müstehap gören kimse; bunun muzâfın hazfiyle matuf olduğunu, yani 've mevtıne yevmi Huneyn' (Huneyn günü durağında) takdirinde olduğunu söylemiştir; bu lafız değişikliği ise muhtemelen işin başında vuku bulan sebat azlığına imada bulunmak içindir.

وقد يعتبر الحذف في جانب المعطوف عليه، أي في أيام مواطن، والعطف حينئذ من عطف الخاص على العام، ومزية هذا الخاص التي أشار إليها العطف هي كون شأنه عجيبا وما وقع فيه غريبا للظفر بعد اليأس والفرج بعد الشدة إلى غير ذلك، وليس المراد بها كثرة الثواب وعظم النفع ليرد أن يوم حنين ليس بأفضل من يوم بدر الذي نالوا به القدح المعلى وفازوا فيه بالدرجات العلا فلا تتأتى فيه نكتة العطف وقيل: إن موطن اسم زمان كمقتل الحسين فالمعطوفان متجانسان وهو بعيد عن الفهم. وأوجب الزمخشري كون يَوْمَ منصوبا بمضمر والعطف من عطف جملة على جملة أي ونصركم يوم حنين، ولا يصح أن يكون ناصبه نَصَرَكُمُ المذكور لأن قوله سبحانه: إِذْ

Bazen hazif matufun aleyh tarafında da kabul edilebilir; yani 'fî eyyâmi mevâtine' (savaş yerlerinin günlerinde) takdirindedir ve bu takdirde atıf, hâssın âmm üzerine atfı kabilinden olur. Bu hâssın atfın işaret ettiği meziyeti ise; ümitsizlikten sonra gelen zafer, darlıktan sonra gelen ferahlık ve benzeri hususlardan dolayı şanının şaşırtıcı, içinde vuku bulan olayların da garip olmasıdır. Yoksa bundan maksat, Huneyn gününün; müminlerin en büyük hisseyi elde ettikleri ve en yüce dereceleri kazandıkları Bedir gününden daha faziletli olmadığı, dolayısıyla atıf nüktesinin gerçekleşmeyeceği şeklindeki bir itiraz gelmesin diye sevabın çokluğu ve menfaatin büyüklüğü değildir. Bir görüşe göre: 'Mevtın' kelimesi tıpkı 'maktelu'l-Hüseyn' gibi zaman ismidir; dolayısıyla matuf ile matufun aleyh aynı cinstendir; fakat bu izah akıldan uzaktır. Zemahşerî ise { يَوْمَ } kelimesinin takdirî bir fiille mansup olmasını ve atfın cümlenin cümleye atfı olmasını vacip görmüştür; yani 've nasarakum yevme Huneyn' (ve Huneyn gününde de size yardım etti) takdirindedir. Zikredilen { نَصَرَكُمُ } fiilinin onu nasbeden âmil olması ise sahih değildir; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:

أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ

{ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ } “Hani çokluğunuz sizi böbürlendirmişti”,

بدل من يوم حنين فيلزم كون زمان الاعجاب بالكثرة ظرف النصرة الواقعة في المواطن الكثيرة لاتحاد الفعل ولتقييد المعطوف بما يقيد به المعطوف عليه وبالعكس.

'yevme Huneyn' ifadesinden bedeldir; bu durumda fiilin birliği sebebiyle ve matufun matufun aleyhin kaydıyla, matufun aleyhin de matufun kaydıyla kayıtlanması hasebiyle, çoklukla övünme zamanının birçok savaş yerinde vuku bulan yardımın zarfı olması gerekir.

واليوم مقيد بالاعجاب بالكثرة والعامل منسحب على البدل والمبدل منه جميعا، ويلزم من ذلك أن يكون زمان الاعجاب ظرفا وقيدا للنصرة الواقعة في المواطن الكثيرة وهو باطل إذ لا إعجاب في تلك المواطن.

'Yevm' lafzı çoklukla böbürlenmekle kayıtlıdır; âmil ise hem bedeli hem de mübdelün minhi birlikte kapsamaktadır. Bundan da böbürlenme zamanının, birçok savaş yerinde vaki olan yardımın zarfı ve kaydı olması lazım gelir ki bu batıldır; zira o savaş yerlerinde böbürlenme olmamıştır.

وأجيب بأن الفعل في المتعاطفين لا يلزم أن يكون واحدا بحيث لا يكون له تعدد أفراد كضربت زيدا اليوم وعمرا قبله وأضربه حين يقوم وحين يقعد إلى غير ذلك بل لا بد في نحو قولك: زيد وعمرو من اعتبار الأفراد وإلا لزم قيام العرض الواحد بالشخص بمحلين مختلفين وهو لا يجوز ضرورة فلا يلزم من تقييده في حق المعطوف بقيد تقييده في حق المعطوف عليه بذلك، ولا نسلم أن هذا هو الأصل حتى يفتقر غيره إلى دليل، وقال بعضهم: إن ذلك إنما يلزم لو كان المبدل منه في حكم التنحية مع حرف العطف ليؤول إلى نصركم الله في مواطن كثيرة إذا أعجبتكم وليس كذلك بل يؤول إلى نصركم الله في مواطن كثيرة وإذ أعجبتكم ولا محذور فيه، وفي كون البدل قيدا للمبدل منه نظر، وحنين واد بين مكة والطائف على ثلاثة أميال من مكة حارب فيه رسول الله ﷺ والمسلمون هوازن. وثقيفا.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Birbirine atfedilenlerdeki fiilin, fertlerinin taaddüdü olmayacak şekilde tek bir fiil olması gerekmez; nitekim 'Bugün Zeyd'i, ondan önce de Amr'ı dövdüm' ve 'O kalktığı vakit de oturduğu vakit de onu döverim' denilir. Hatta 'Zeyd ve Amr' sözünde fertleri dikkate almak zorunludur; aksi takdirde tek bir arazın şahsen iki farklı mahalde bulunması lazım gelir ki bu zorunlu olarak caiz değildir. Dolayısıyla fiilin matuf hakkında bir kayıtla kayıtlanmasından, matufun aleyh hakkında da aynı kayıtla kayıtlanması lazım gelmez; bunun asıl olduğunu da kabul etmiyoruz ki aksi bir durum delile muhtaç olsun. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu durum ancak mübdelün minh, atıf harfiyle birlikte devre dışı bırakılma hükmünde olsaydı lazım gelirdi; böylece mana 'Çokluğunuz hoşunuza gittiği vakit Allah size birçok savaş yerinde yardım etti' şekline dönerdi. Oysa durum böyle değildir; bilakis mana 'Allah size birçok savaş yerinde ve çokluğunuz hoşunuza gittiği vakitte yardım etti' şekline döner ki bunda hiçbir sakınca yoktur. Bedelin mübdelün minhe bir kayıt olmasına gelince; bu tartışmalıdır. Huneyn ise Mekke ile Tâif arasında, Mekke'ye üç mil mesafede bir vadidir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müslümanlar orada Hevâzin ve Sakîf kabileleriyle savaşmışlardır.