Binûn

Yûnus Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهو ظاهر في أن الترتيب الذكرى حسب الترتيب الوقوعي أيضا لكن يدل على أن الدعوى بمعنى الدعاء، ومعنى كون سبحانك اللهم دعاء وطلبا لما يشتهون حينئذ أنه علامة للطلب، ونظير ذلك تسبيح المصلي إذا نابه شيء في صلاته وفي بعض الآثار أن هذه الكلمة علامة بين أهل الجنة والخدم في الطعام فإذا قالوها أتوهم بما يشتهون.

Bu [rivayet], zikrî tertibin vukuî tertibe göre olduğunu da açıkça göstermektedir; ancak da‘vânın dua manasında olduğuna delalet eder. Bu durumda “Sübhânekellāhümme” sözünün arzuladıkları şey için bir dua ve talep olmasının manası, onun bir talep işareti olmasıdır. Namaz kılan kimsenin namazında başına bir durum geldiğinde tesbih etmesi de bunun benzeridir. Bazı rivayetlerde bu kelimenin Cennet ehli ile hizmetçiler arasında yiyecek hususunda bir işaret olduğu, onlar bunu söylediklerinde arzuladıkları şeyin kendilerine getirildiği zikredilmiştir.

وأخرج ابن مردويه عن أبي بن كعب مرفوعا أنهم إذا قالوا ذلك أتاهم ما اشتهوا من الجنة من ربهم ولا بأس في ذلك. نعم في كون الحمد بعد أكل قدر حاجتهم مدلول قوله سبحانه: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ خفاء.

İbn Merdûye'nin Übey b. Ka‘b'dan merfû olarak rivayet ettiğine göre onlar bunu söylediklerinde Rableri tarafından Cennetten arzuladıkları şey kendilerine getirilir; bunda bir sakınca yoktur. Evet, ihtiyaçları kadar yedikten sonra hamdetmenin Yüce Allah'ın: “وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ” buyruğunun medlûlü olmasında bir kapalılık vardır.

وقال القاضي بيض الله تعالى غرة أحواله: لعل المعنى أنهم إذا دخلوا الجنة وعاينوا عظمة الله سبحانه وكبرياءه مجدوه ونعتوه بنعوت الجلال ثم حياهم الملائكة بالسلامة عن الآفات والفوز بأصناف الكرامات أو الله تعالى فحمدوه وأثنوا عليه بصفات الإكرام وهو أيضا ظاهر في كون الترتيب الذكرى كما قلنا إلا أنه تعقب بأن إضافة آخِرُ إلى دَعْواهُمْ يأباه، وكأن وجه الآباء على ما قيل: إن ذلك على هذا آخر الحال وبأن اعتبار الفوز بالكرامات في مفهوم السلام غير ظاهر، ولعل الأمر في ذلك سهل.

Kādî [Beyzâvî] -Allah Teâlâ hallerinin parlaklığını artırsın- şöyle demiştir: “Muhtemelen mana şöyledir: Onlar Cennete girip Allah Sübhânehu'nun azametini ve kibriyâsını müşahede ettiklerinde O'nu tazim edip celâl sıfatlarıyla nitelerler; sonra melekler veya bizzat Allah Teâlâ onları afetlerden selamet ve türlü ikramlara nailiyet ile tebrik ve tahiye eder, onlar da O'na hamdedip ikram sıfatlarıyla övgüde bulunurlar.” Bu da zikrî tertibin dediğimiz gibi olduğuna delalet etmektedir; ancak “âhiru” kelimesinin “da‘vâhum”a muzaf kılınmasının buna engel olduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Denildiğine göre bu engelin veçhi şudur: Bu [açıklama], durumun sonu mesabesindedir ve selâm kavramında ikramlara nailiyetin mülahaza edilmesi açık değildir. Muhtemelen bu husustaki mesele kolaydır.

وقال شيخ الإسلام: لعلهم يقولون: سبحانك اللهم عند ما يعاينون من تعاجيب آثار قدرته تعالى ونتائج رحمته ورأفته ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر تقديسا لمقامه تعالى عن شوائب العجز والنقصان وتنزيها لوعده الكريم عن سمات الخلف ويكون خاتمة دعائهم أن يقولون: الحمد لله رب العالمين نعتا له تعالى شأنه بصفات الإكرام إثر نعته بصفات الجلال، والمعنى دعاؤهم منحصر فيما ذكر إذ ليس لهم مطلب مترقب حتى ينظموه في سلك الدعاء، ولعل توسيط ذكر تحيتهم عند الحكاية بين دعائهم وخاتمته للتوسل إلى ختم الحكاية بالتحميد تبركا مع أن التحية ليست بأجنبية على الإطلاق انتهى. وكأنه أراد بعدم كون التحية أجنبية على الإطلاق كونها دعاء معنى، وكلامه نص في أن الترتيب الوقوعي مخالف للترتيب الذكرى، ولا يخفى أن توجيه توسيط ذكر التحية بما ذكره مما لا يكاد يرتضيه منصف على أنه غفل هو وسائر من وقفنا على كلامه من المفسرين عن توجيه اسمية الجمل فافهم، والله تعالى أعلم وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ هم الذين لا يرجون لقاء الله تعالى المذكورون في قوله سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا إلخ، والآية متصلة بذلك دالة على استحقاقهم للعذاب وأنه سبحانه إنما يمهلهم استدراجا وذكر المؤمنين وقع في البين تتميما ومقابلة. وجيء بالناس بدل ضميرهم تفظيعا للأمر.

Şeyhülislam [Ebüssuûd] şöyle demiştir: “Muhtemelen onlar, Allah Teâlâ'nın kudretinin hayret verici eserlerinden ve merhamet ile şefkatinin neticelerinden ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ne de bir beşerin kalbine gelen şeyleri müşahede ettiklerinde, O'nun yüce makamını acziyet ve noksanlık şaibelerinden tenzih etmek ve kerîm vaadini hulf (sözden dönme) alametlerinden arındırmak maksadıyla: ‘Sübhânekellāhümme’ derler. Dualarının nihayeti ise Allah Teâlâ'nın şanını celâl sıfatlarıyla nitelemenin hemen ardından ikram sıfatlarıyla vasfederek: ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn’ demeleri olur. Mana şudur: Duaları zikredilen şeylere münhasırdır; zira dua zincirine dizecekleri beklenen bir talepleri yoktur. Hikâye esnasında onların tahiyyelerinin zikrinin duaları ile hitamı arasına sokulması, tahiyye mutlak manada yabancı olmamakla birlikte, teberrüken hikâyenin tahmid ile bitirilmesine vesile kılınması içindir.” [Ebüssuûd'un sözü] bitti. Sanki o, tahiyyenin mutlak manada yabancı olmamasından, mana itibariyle dua olmasını kastetmiştir. Onun bu sözü, vukuî tertibin zikrî tertibe muhalif olduğuna dair açık bir nassdır. İnsaf sahibi bir kimsenin, tahiyye zikrinin araya sokulmasını onun zikrettiği şekilde tevcih etmeyi pek benimsemeyeceği açıktır. Bununla birlikte o ve sözlerine muttali olduğumuz diğer müfessirler, isim cümlelerinin tevcihinden gafil kalmışlardır; iyi anla! Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. “وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ / Eğer Allah insanlara acele verseydi”; onlar, Yüce Allah'ın: “إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا...” buyruğunda zikredilen, Allah Teâlâ'ya kavuşmayı ummayan kimselerdir. Ayet oraya bağlı olup azabı hak ettiklerine ve Sübhânehu'nun onları ancak istidrâc kabilinden mühlet verdiğine delalet etmektedir. Müminlerin zikri ise araya tamamlama ve mukabele maksadıyla girmiştir. Zamirleri yerine “insanlar” lafzının getirilmesi ise işin vahametini ve dehşetini belirtmek içindir.

وفي إرشاد العقل السليم إنما أوردوا باسم الجنس لما أن تعجيل الخير لهم ليس دائرا على وصفهم المذكور إذ ليس كل ذلك بطريق الاستدراج، والمراد لو يعجل الله تعالى لهم الشَّرَّ الذي كانوا يستعجلون به تكذيبا واستهزاء فإنهم كانوا يقولون: اللهم إن كان هذا هو الحق من عندك فأمطر علينا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب أليم، ويقولون متى هذا الوعد إن كنتم صادقين ونحو ذلك.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: “Onlar cins ismiyle zikredilmiştir; zira kendilerine hayrın acele verilmesi zikredilen vasıflarına bağlı değildir, çünkü bunların hepsi istidrâc yoluyla olmaz. Muradı ilâhî: Eğer Allah Teâlâ yalanlama ve alay yoluyla çarçabuk gelmesini istedikleri ŞERRİ onlar için acele verseydi [şeklindedir]; zira onlar: ‘Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır yahut bize elem dolu bir azap getir’ diyor ve: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?’ ve benzeri sözler söylüyorlardı.”

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال: هو دعاء الرجل على نفسه وماله بما يكره أن يستجاب له، وأخرجا عن مجاهد أنه قال: هو قول الإنسان لولده وما له إذا غضب اللهم لا تبارك فيه. اللهم العنه، وفيه حمل- الناس- على العموم والمختار الأول، ويؤيده ما قيل: من أن الآية نزلت في النضر بن الحارث حين قال: اللهم إن كان هذا هو الحق إلخ، وقوله سبحانه: اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ نصب على المصدرية، والأصل- على ما قال أبو البقاء- تعجيلا مثل استعجالهم فحذف تعجيلا وصفته المضافة وأقيم المضاف إليه مقامها.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu, kişinin kendisine ve malına, aslında icabet olunmasını istemediği kötü şeylerle beddua etmesidir.” Yine o ikisinin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu, insanın öfkelendiğinde çocuğuna ve malına: ‘Allah'ım! Buna bereket verme, Allah'ım buna lanet et!’ demesidir.” Bu görüşte “insanlar” lafzı umuma hamledilmiştir; ancak tercih edilen birinci görüştür. Ayetin Nadr b. el-Hâris'in: “Allah'ım! Eğer bu hak ise...” dediği zaman indiğine dair rivayet de bunu desteklemektedir. Yüce Allah'ın: “اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ” buyruğu meful-i mutlak olarak mansuptur. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre aslı: “تعجيلا مثل استعجالهم / onların acele istemeleri gibi bir acele ettirmeyle” şeklindedir; “ta‘cîlen” kelimesi ile muzaf olan sıfatı hazfedilmiş ve muzafun ileyh onların yerine geçirilmiştir.

وفي الكشاف وضع اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ موضع تعجيله لهم إشعارا بسرعة إجابته سبحانه لهم وإسعافه بطلبتهم حتى كأن استعجالهم بالخير تعجيل له وهو كلام رصين يدل على دقة نظر صاحبه كما قال ابن المنير، إذ لا يكاد يوضع مصدر مؤكد مقارنا لغير فعله في الكتاب العزيز بدون مثل هذه الفائدة الجليلة، والنحاة يقولون في ذلك:

el-Keşşâf'ta şöyle denilmektedir: “اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ ifadesi, Yüce Allah'ın onlara süratle icabet ettiğini ve taleplerini çarçabuk yerine getirdiğini ihsas ettirmek üzere ‘O'nun onlara acele vermesi’ yerine konmuştur; öyle ki onların hayrı çarçabuk istemeleri sanki O'nun acele vermesi gibidir.” İbnü'l-Münîr'in dediği gibi bu, sahibinin derin kavrayışına delalet eden sağlam bir sözdür; zira Kur'ân-ı Kerîm'de tekit edici bir masdar, böyle yüce bir fayda olmaksızın kendi fiilinden başkasıyla yan yana getirilmez. Nahivciler bu hususta şöyle derler:

أجري المصدر على فعل مقدر دل عليه المذكور ولا يزيدون عليه، وإذا راجع الفطن قريحته وناجى فكرته علم أنه إنما قرن بغير فعله لفائدة وهي في قوله تعالى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] التنبيه على نفوذ القدرة في المقدور وسرعة إمضاء حكمها حتى كأن إنبات الله تعالى لهم نفس نباتهم أي إذا وجد الإنبات وجد النبات حتما كأن أحدهما عين الآخر فقرن به وقال الطيبي: كان أصل الكلام ولو يجعل الله للناس الشر تعجيله ثم وضع موضعه الاستعجال ثم نسب إليهم فقيل استعجالهم بالخير لأن المراد أن رحمته سبقت غضبه فأريد مزيد المبالغة وذلك أن استعجالهم الخير أسرع من تعجيل الله تعالى لهم ذلك فإن الإنسان خلق عجولا والله تعالى صبور حليم يؤخر للمصالح الجمة التي لا يهتدي إليها عقل الإنسان ومع ذلك يسعفهم بطلبتهم ويسرع إجابتهم. وأوجب أبو حيان كون التقدير تعجيلا مثل استعجالهم أو أن ثم محذوفا يدل عليه المصدر أي لو يعجل الله للناس الشر إذا استعجلوه استعجالهم بالخير قال: لأن مدلول عجل غير مدلول استعجل لأن عجل يدل على الوقوع واستعجل يدل على طلب

“Masdar, zikredilenin delalet ettiği takdirî bir fiile bağlanmıştır” derler ve bundan öteye geçmezler. Zeki kimse zihnini yoklayıp tefekkürüne danıştığında bilir ki bu, ancak bir faydadan ötürü kendi fiilinden başkasıyla yan yana getirilmiştir. Bu fayda Yüce Allah'ın: “وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً” [Nûh: 17] buyruğunda kudretin makdûra nüfuzuna ve hükmünün süratle icrasına dikkat çekmektir; öyle ki Allah Teâlâ'nın onları bitirmesi bizzat onların bitişi gibidir; yani inbât (bitirme) vaki olduğunda nebât (bitiş) sanki biri diğerinin aynısıymış gibi kaçınılmaz olarak vaki olur, bu yüzden onunla yan yana getirilmiştir. Tîbî şöyle demiştir: Kelamın aslı “ve lev yuaccilullāhu lin-nâsiş-şerra ta‘cîlehû” idi; sonra onun yerine “isti‘câl” konuldu ve ardından onlara nispet edilerek “isti‘câlehüm bi'l-hayr” denildi. Çünkü murat, rahmetinin gazabının önüne geçtiğidir ve bu sebeple mübalağanın artırılması istenmiştir; zira onların hayrı çarçabuk istemeleri, Allah Teâlâ'nın bunu onlara acele vermesinden daha hızlıdır. Çünkü insan aceleci yaratılmıştır, Allah Teâlâ ise sabırlıdır, halîmdir; insan aklının eremeyeceği pek çok maslahat sebebiyle tehir eder, bununla birlikte onların taleplerine yetişir ve dualarına süratle icabet eder. Ebû Hayyân ise takdirin “ta‘cîlen misle'sti‘câlihim” olmasını yahut masdarın delalet ettiği bir hazfin bulunmasını zorunlu görmüştür; yani “şayet Allah insanlara, onlar çarçabuk istedikleri vakit hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri acele verseydi” [demektir]. Şöyle demiştir: Çünkü “accile”nin medlûlü “iste‘cele”nin medlûlünden farklıdır; zira “accele” vuku bulmaya, “iste‘cele” ise acele istemeye

التعجيل وذلك واقع من الله تعالى وهذا مضاف إليهم فلا يجوز ما قرره الزمخشري وأتباعه: وأجاب السفاقسي بأن استفعل هنا للدلالة على وقوع الفعل لا على ما طلبه كاستقر بمعنى أقر، وقوله: وهذا مضاف إليهم مبني على أن المصدر مضاف للفاعل ويحتمل أن يكون مضافا للمفعول ولا يخفى أن كل ذلك ناشىء من قلة التدبر، ومعنى قوله سبحانه:

delalet eder. Birincisi Allah Teâlâ'dan sâdır olur, ikincisi ise onlara muzaftır; dolayısıyla Zemahşerî ve ona tabi olanların ortaya koyduğu şey caiz olmaz. Sefâkusî buna şöyle cevap vermiştir: Buradaki ‘istef‘ale’ kalıbı talebe değil, ‘ekarre’ anlamındaki ‘istekarre’ gibi fiilin vukuuna delalet etmek içindir. Ebû Hayyân'ın: ‘Bu onlara muzaftır’ sözü ise masdarın fâile muzaf olduğu esasına dayanır, oysa mef‘ûle muzaf olması da muhtemeldir. Bütün bunların tefekkür azlığından kaynaklandığı gizli değildir. Yüce Allah'ın buyruğunun manası:

لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ لأميتوا وأهلكوا بالمرة يقال: قضي إليه أجله أي أنهى إليه مدته التي قدر فيها موته فهلك، وفي إيثار صيغة المبنى للمفعول جرى على سنن الكبرياء مع الإيذان بتعين الفاعل. وقرأ ابن عامر. ويعقوب «لقضى» على البناء للفاعل، وقرأ عبد الله «لقضينا» وفيه التفات، واختيار صيغة الاستقبال في الشرط وإن كان المعنى على المضي لإفادة أن عدم قضاء الأجل لاستمرار عدم التعجيل فإن المضارع المنفي للواقع موقع الماضي ليس بنص في إفادة انتفاء استمرار الفعل بل قد يفيد استمرار انتفائه أيضا بحسب المقام كما حقق في موضعه.

“لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ / Ecelleri kendilerine hemen bitiriliverirdi”; yani hepsi birden öldürülür ve tamamen helak edilirlerdi. “Kudıye ileyhi ecelühû” denilir; yani ölümü takdir edilen süresi kendisine ulaştırıldı ve helak oldu demektir. Meçhul sîgasının tercih edilmesinde, fâilin belirlenmiş olduğunu bildirmekle beraber kibriyâ üslubuna riayet vardır. İbn Âmir ve Ya‘kûb, fâile bina kılarak (malum olarak) “lekadâ” şeklinde okumuşlardır. Abdullah [b. Mes‘ûd] ise iltifat yoluyla “lekadaynâ” şeklinde okumuştur. Mana geçmişe dair olmasına rağmen şartta istikbal (geniş/gelecek zaman) sîgasının seçilmesi, ecelin bitirilmemesinin acele etmeme halinin sürekliliğinden kaynaklandığını bildirmek içindir; zira geçmiş zaman makamında yer alan menfî muzâri fiil, fiilin sürekliliğinin nefyini bildirmede nass değildir; bilakis makamına göre nefyin sürekliliğini de bildirebilir, nitekim yerinde tahkik edilmiştir.

وذكر بعض المحققين أن المقدم هاهنا ليس نفس التعجيل المذكور بل هو إرادته المستتبعة للقضاء المذكور وجودا وعدما لأن القضاء ليس أمرا مغايرا لتعجيل الشر في نفسه بل هو إما نفسه أو جزئي منه كسائر جزئياته من غير مزية له على البقية إذ لم يعتبر في مفهومه ما ليس في مفهوم تعجيل الشر من الشدة والهول فلا يكون في ترتبه عليه وجودا أو عدما مزيد فائدة مصححة لجعله تاليا له فليس كقوله تعالى: لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ [الحجرات: ٧] ولا كقوله سبحانه: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ [الأنعام: ٣٠] وقوله تعالى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٤٥] إذا فسر الجواب بالاستئصال، وأيضا في ترتيب التالي على إرادة المقدم ما ليس في ترتيبه على المقدم نفسه من الدلالة على المبالغة وتهويل الأمر والدلالة على أن الأمور منوطة بإرادته تعالى المبنية على الحكم البالغة.

Bazı muhakkikler şöyle zikretmiştir: Buradaki mukaddem (şart), zikredilen ta‘cîlin (acele ettirmenin) kendisi değil, varlıkta ve yoklukta zikredilen kazâyı netice veren O'nun iradesidir; zira kazâ, şerri acele ettirmekten bizzat farklı bir husus değildir, bilakis ya onun kendisidir ya da diğer cüzleri gibi onun cüzlerinden bir cüzdür ve diğerlerine karşı bir üstünlüğü de yoktur. Çünkü kavramında, şerrin acele ettirilmesi kavramında bulunmayan bir şiddet ve dehşet mülahaza edilmemiştir. Dolayısıyla varlık veya yoklukta onun üzerine terettüp etmesinde, onu kendisine tâlî kılmayı sahih kılacak fazladan bir fayda bulunmaz. Binaenaleyh bu; Yüce Allah'ın: “لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ” [el-Hucurât: 7] buyruğu gibi olmadığı gibi, Yüce Allah'ın: “وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ” [el-En‘âm: 30] buyruğu ve -şayet cevap kökten helak ile tefsir edilirse- Yüce Allah'ın: “وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ” [Fâtır: 45] buyruğu gibi de değildir. Ayrıca tâlînin mukaddemin iradesine terettüp ettirilmesinde, mukaddemin bizzat kendisine terettüp ettirilmesinde bulunmayan bir mübalağa, işi dehşetli gösterme ve işlerin Allah Teâlâ'nın yüce hikmetlere dayalı iradesine bağlı olduğuna dair bir delalet vardır.

وقوله سبحانه فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا أي نتركهم إمهالا واستدراجا فِي طُغْيانِهِمْ الذي هو عدم رجاء اللقاء وإنكار البعث والجزاء وما يتفرع على ذلك من الأعمال السيئة والمقالات الشنيعة يَعْمَهُونَ أي يترددون ويتحيرون، لا يصح عطفه على شرط «لو» ولا على جوابها لانتفائه وهو مقصود إثباته وليست «لو» بمعنى أن كما قيل فهو إما معطوف على مجموع الشرطية لأنها في معنى لا يعجل لهم وفي قوته فكأنه قيل: لا يعجل بل يذرهم أو معطوف على مقدر تدل عليه الشرطية أي ولكن يمهلهم أو ولكن لا يعجل ولا يقضي فيذرهم وبكل قال بعض، وقيل:

Yüce Allah'ın: “فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا / Biz de bize kavuşmayı ummayanları bırakırız”; yani mühlet vererek ve istidrâc yoluyla terk ederiz, “فِي طُغْيانِهِمْ / azgınlıkları içinde”; bu azgınlık ise kavuşmayı ummamak, dirilişi ve cezayı inkâr etmek ve bunlardan doğan kötü ameller ile çirkin sözlerdir, “يَعْمَهُونَ / şaşkınca bocalar halde”; yani tereddüt eder ve bocalar dururlar. [Bu cümlenin] “lev”in şartına ya da cevabına matuf olması sahih değildir; zira bunlar menfîdir, oysa bunun ispatı kastedilmiştir; “lev” de denildiği gibi “en” manasında değildir. Dolayısıyla bu cümle, ya şart cümlesinin bütününe matuftur -çünkü şart cümlesi ‘onlara acele vermez’ manasında ve gücündedir, sanki ‘acele vermez, bilakis onları bırakır’ denilmiştir-; ya da şart cümlesinin delalet ettiği mukadder bir ifadeye matuftur; yani ‘fakat onlara mühlet verir’ yahut ‘fakat acele etmez ve hükmü bitirmez de onları bırakır’ takdirindedir. Her iki görüşü de söyleyenler olmuştur. Denildi ki:

الجملة مستأنفة والتقدير فنحن نذرهم، وقيل: إن الفاء واقعة في جواب شرط مقدر والمعنى لو يعجل الله تعالى ما استعجلوه لأبادهم ولكن يمهلهم ليزيدوا في طغيانهم ثم يستأصلهم وإذا كان كذلك فنحن نذر هؤلاء الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يترددون ثم نقطع دابرهم. وصاحب الكشف بعد ما قرر أن اتصال وَلَوْ يُعَجِّلُ إلخ بقوله تعالى:

Cümle müstânefedir (yeni bir başlangıçtır), takdiri: “Fe-nahnu nezeruhum / Biz onları bırakırız” şeklindedir. Bir görüşe göre de fâ harfi mukadder bir şartın cevabında yer almaktadır; mana şöyledir: “Eğer Allah Teâlâ onların acele istedikleri şeyi acele verseydi onları helak ederdi; lâkin azgınlıklarını artırsınlar diye onlara mühlet verir, sonra da köklerini kazır. Durum böyle olunca, bize kavuşmayı ummayan bu kimseleri azgınlıkları içinde bocalayıp dursunlar diye bırakırız, sonra da arkalarını keseriz.” el-Keşf sahibi; “وَلَوْ يُعَجِّلُ...” ayetinin Yüce Allah'ın:

إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا إلخ وأن ذكر المؤمنين إنما وقع في البين تتميما ومقابلة وليس بأجنبي قال: إنه لا حاجة إلى جعل هذا جواب شرط مقدر، وفي وضع الموصول موضع الضمير نوع بيان للطغيان بما في حيز الصلة وإشعار بعليته للترك والاستدراج. وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ أي إذا أصابه جنس الضر من مرض وفقر وغيرهما من الشدائد إصابة يسيرة، وقيل: مطلقا دَعانا لكشفه وإزالته لِجَنْبِهِ في موضع الحال ولذا عطف عليه الحال الصريحة أعني قوله سبحانه: أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً أي دعانا مضطجعا أو ملقى لجنبه، واللام على ظاهرها، وقيل: إنها بمعنى على كما في قوله تعالى: يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ [الإسراء: ١٠٩] ولا حاجة إليه وقد يعبر بعلى وهي تفيد استعلاءه عليه واللام تفيد اختصاص كينونته واستقراره بالجنب إذ لا يمكنه الاستقرار على غير تلك الهيئة ففيه مبالغة زائدة.

“إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا...” buyruğuna bağlı olduğunu, müminlerin zikrinin ise araya tamamlama ve mukabele maksadıyla girdiğini ve yabancı bir unsur olmadığını ortaya koyduktan sonra şöyle demiştir: “Bunu mukadder bir şartın cevabı kılmaya ihtiyaç yoktur. Mebsûlün (ism-i mevsûlün) zamir yerine getirilmesinde, sıla cümlesinde yer alan ifadeyle azgınlığın bir nevi beyanı ve bunun terk edilme ile istidrâcın illeti olduğuna dair bir ihsas vardır.” “وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ / İnsana bir darlık ve zarar dokunduğu zaman”; yani hastalık, fakirlik ve diğer musibetlerden bir zarar cinsi kendisine azıcık dokunduğunda -mutlak olarak [dokunduğunda] da denilmiştir-, “دَعانا / bize yalvarıp yakarır”; onun açılması ve kaldırılması için, “لِجَنْبِهِ / yanı üzere”; bu hal makamındadır, bu sebeple sarîh hal olan Yüce Allah'ın: “أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً / yahut otururken veya ayaktayken” buyruğu buna matuf kılınmıştır. Yani uzanmış veya yan tarafı üzerine yatmış halde bize dua eder. Lâm harf-i cerri zahiri üzeredir; Yüce Allah'ın: “يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ” [el-İsrâ: 109] buyruğunda olduğu gibi ‘alâ (üzerinde)’ manasında olduğu da söylenmiştir; fakat buna ihtiyaç yoktur. Bazen ‘alâ ile ifade edilir ve bu onun üzerindeki istilâsını (hakimiyetini) bildirir; lâm ise onun yan tarafıyla olan varlığının ve karar kılmasının hususiyetini bildirir; zira o heyetten başka bir şekilde durması mümkün değildir, dolayısıyla bunda fazladan bir mübalağa vardır.

واختلف في ذي الحال فقيل: إنه فاعل دَعانا وقيل: هو مفعول مَسَّ واستضعف بأمرين: أحدهما تأخر

Zü'l-hal (durumu bildirilen) hususunda ihtilaf edilmiştir: “دَعانا” fiilinin fâili olduğu söylenmiş; “مَسَّ” fiilinin mef‘ûlü olduğu da söylenmiştir. Bu ikinci görüş iki gerekçeyle zayıf görülmüştür: Birincisi, halin

الحال عن محلها من غير داع. الثاني أن المعنى على أنه يدعو كثيرا في كل أحواله إلا أنه خص المعدودات بالذكر لعدم خلو الإنسان عنها عادة لا أن الضر يصيبه في كل أحواله: وأجيب عن هذا بأنه لا بأس به فإنه يلزم من مسه الضر في هذه الأحوال دعاؤه فيها أيضا لأن القيد في الشرط قيد في الجواب فإذا قلت إذا جاء زيد فقيرا أحسنا إليه فالمعنى أحسنا إليه في حال فقره وأنت تعلم أن الأظهر هو الأول، واعتبر بعضهم توزيع هذه الأحوال على أفراد الإنسان على معنى أن من الإنسان من يدعو على هذه الحالة ومنه من يدعو على تلك، وذكر غير واحد أنه يجوز أن يكون المراد بهذه الأحوال تعميم أصناف المضار لأنها إما خفيفة لا تمنع الشخص القيام أو متوسطة تمنعه القيام دون القعود أو شديدة تمنعه منها وانفهام ذلك منها بمعونة السياق وإِذا قيل إنها على أصلها وقيل إنها للمضي فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ الذي مسه غب ما دعانا كما ينبىء عنه الفاء مَرَّ أي مضى واستمر على ما كان عليه قبل ونسي حالة الجهد والبلاء أو مر عن موقف الدعاء والابتهال ونأى بجانبه، والمرور على الأول مجاز وعلى الثاني باق على حقيقته ويكون كناية عن عدم الدعاء كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا أي كأنه لم يدعنا فخفف وحذف ضمير الشأن، ومثل ذلك قوله:

bir gerekçe olmaksızın yerinden tehir edilmesidir. İkincisi ise mananın, insanın bütün hallerinde çokça dua ettiği üzere kurulu olmasıdır; ancak sayılan haller, insanın âdeten bunlardan hali kalmaması sebebiyle zikre tahsis edilmiştir; yoksa zararın ona her halinde dokunduğu kastedilmemiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunda bir sakınca yoktur; zira zararın bu hallerde dokunmasından, duanın da bu hallerde yapılması lâzım gelir; çünkü şarttaki kayıt, cevaptaki kayıttır. Nitekim: ‘Zeyd fakir olarak gelirse ona ihsan ederiz’ dediğinde mana: ‘Ona fakirliği halinde ihsan ederiz’ demektir. Sen de bilirsin ki daha zahir olan birinci görüştür. Bazıları bu hallerin insan fertlerine taksimini muteber görmüş ve manayı: ‘İnsanlardan kimi bu haldeyken dua eder, kimi de şu haldeyken dua eder’ şeklinde anlamıştır. Birden fazla âlim ise bu hallerle zarar türlerinin genellenmesinin murat edilmiş olabileceğini belirtmiştir; zira zararlar ya kişiyi ayakta durmaktan alıkoymayan hafif zararlardır, ya ayakta durmaktan alıkoyup oturmaktan alıkoymayan orta halli zararlardır, ya da her ikisinden de alıkoyan şiddetli zararlardır; bunun böyle anlaşılması ise siyakın yardımıyladır. “İzâ”nın aslı üzere olduğu söylenmiş, mazi manasında olduğu da söylenmiştir. “فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ / Fakat biz ondan zararını kaldırınca”; yani fâ harfinin bildirdiği üzere bize dua etmesinin ardından kendisine dokunan zararı kaldırınca, “مَرَّ / çekip gider”; yani önceki haline devam edip geçer gider, sıkıntı ve bela halini unutur; yahut dua ve yakarış mevkiinden geçip gider ve yan çizip uzaklaşır. ‘Mürûr’ birinciye göre mecazdır, ikinciye göre ise hakikati üzere baki olup duayı terk etmekten kinayedir. “كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا / sanki bize hiç yalvarmamış gibi”; yani ‘keennehû lem yed‘unâ’ takdirindedir; [keenne] hafifletilmiş (muhaffefe yapılmış) ve şân zamiri hazfedilmiştir. Şu mısra da bunun gibidir:

ووجه مشرق النحر ... كأن ثدياه حقان

“Ve vechün müşriku’n-nahri ... ke-en sedyâhu hukkāni / Gerdanı parlak bir yüz... sanki iki memesi fildişi kutu.”

فإن الأصل فيه كأنه فخفف كأن وحذف ضمير الشأن، لكن صرح ابن هشام في شواهده أن ذلك غير متعين إذ يجوز كون الضمير للوجه أو للصدر على رواية- وصدر- وروي كأن ثدييه على إعمال كأن في اسم مذكور ولا يبعد أن يجوز ذلك في الرواية الأولى على بعض اللغات، والجملة التشبيهية في موضع الحال من فاعل مَرَّ أي مر مشبها بمن لم يدعنا إِلى ضُرٍّ أي إلى كشفه لأنه المدعو إليه، وقيل: لا حاجة إلى التقدير، وإلى بمعنى اللام أي لضر مَسَّهُ والظاهر أن هذا وصف لجنس الإنسان مطلقا أو الكافر منه باعتبار حال بعض الأفراد ممن هو متصف بهذه الصفات.

Burada asıl ‘keennehû’ şeklindedir; ‘keenne’ hafifletilmiş ve şân zamiri hazfedilmiştir. Ancak İbn Hişâm şevâhidinde bunun kesin olmadığını, zira zamirin yüze veya ‘sadrun’ rivayetine göre göğse ait olmasının da caiz olduğunu açıkça belirtmiştir; ayrıca ‘ke-en sedyeyhi’ şeklinde, ‘keenne’nin mezkûr bir isimde amel ettirilmesiyle de rivayet edilmiştir ve birinci rivayette de bazı lehçelere göre bunun caiz olması uzak değildir. Teşbih cümlesi “مَرَّ” fiilinin fâilinden hal makamındadır; yani sanki bize hiç yalvarmamış birine benzeyerek geçip gider; “إِلى ضُرٍّ / bir zarar için”; yani onun kaldırılması için [yalvarmamış gibi], zira kendisine dua edilen şey odur. Takdire ihtiyaç olmadığı, ‘ilâ’nın lâm manasında olup ‘kendisine dokunan bir zarar için’ demek olduğu da söylenmiştir. “مَسَّهُ / ona dokunan”. Zahir olan, bunun bu sıfatlarla vasıflanan bazı fertlerin hali itibariyle mutlak olarak insan cinsinin yahut ondan kâfir olanların bir vasfı olduğudur.

وذكر الشهاب أن للمفسرين في المراد بالإنسان هنا ثلاثة أقوال فقيل: الجنس وقيل: الكافر وقيل: شخص معين وعليه لا حاجة إلى الاعتبار لكن لا اعتبار له كَذلِكَ أي مثل ذلك التزيين العجيب زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ أي للموصوفين بما ذكر من الصفات الذميمة ما كانُوا يَعْمَلُونَ من الإعراض عن الذكر والدعاء والانهماك في الشهوات، والإسراف مجاوزة الحد وسموا أولئك مسرفين لما أن الله تعالى إنما أعطاهم القوى والمشاعر ليصرفوها إلى مصارفها ويستعملوها فيما خلقت له من العلوم والأعمال الصالحة وهم قد صرفوها إلى ما لا ينبغي مع أنها رأس ما لهم، وفاعل التزيين إما مالك الملك جل شأنه وإما الشيطان عليه اللعنة وقد مر تحقيق ذلك وكذلك فتذكر. وتعلق الآية الكريمة بما قبلها قيل من حيث إن في كل منهما إملاء للكفرة على طريقة الاستدراج بعد الإنقاذ من الشر المقرر في الأولى ومن الضر المقرر في الأخرى.

Şihâb [Hafâcî], burada insandan murat edilen hususta müfessirlerin üç görüşü olduğunu zikretmiştir: Cins olduğu söylenmiş, kâfir olduğu söylenmiş ve muayyen bir şahıs olduğu söylenmiştir; bu sonuncusuna göre taksim değerlendirmesine gerek kalmaz, lâkin bunun bir kıymeti yoktur. “كَذلِكَ / İşte böylece”; yani böylesi hayret verici bir süsleme gibi, “زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ / haddi aşanlara süslü gösterildi”; yani zikredilen yerilmiş vasıflarla nitelenen kimselere, “ما كانُوا يَعْمَلُونَ / yapageldikleri ameller”; zikirden ve duadan yüz çevirmek ve şehvetlere dalmak gibi amelleri süslü gösterildi. İsraf haddi aşmaktır; bunlara müsrifler denilmesi, Allah Teâlâ'nın kendilerine güçleri ve duyuları ancak yerli yerinde harcasınlar ve yaratılış gayeleri olan ilimlerde ve salih amellerde kullansınlar diye vermiş olması, onların ise sermayeleri olduğu halde bunları uygunsuz şeylere sarf etmelerinden ötürüdür. Süsleme eyleminin fâili ya Mülkün Sahibi olan Allah Teâlâ'dır ya da aleyhillâne olan şeytandır; bunun tahkiki daha önce geçmişti, hatırla. Bu kerîm ayetin bir öncekiyle irtibatının; her ikisinde de birinci ayette sabit olan şerden ve ikinci ayette sabit olan zarardan kurtarıldıktan sonra kâfirlere istidrâc yoluyla mühlet verilmesi yönünden olduğu söylenmiştir.

وذكر الإمام في وجه الانتظام مع الآية الأولى وجهين: الأول: أنه تعالى بين في الأولى أنه لو أنزل العذاب على العبد في الدنيا لهلك وأكد ذلك في هذه الآية حيث دلت على غاية ضعفه ونهاية عجزه. والثاني: أنه سبحانه أشار في الأولى إلى أن الكفرة يستعجلون نزول العذاب وبين جل شأنه في هذه أنهم كاذبون في ذلك الطلب حيث أفادت أنه لو نزل بالإنسان أدنى شيء يكرهه فإنه يتضرع إلى الله تعالى في إزالته عنه انتهى. ولكل وجهة.

İmam [Râzî], ilk ayetle irtibatın veçhi hususunda iki yön zikretmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ ilk ayette şayet dünyada kula azap indirseydi onun helak olacağını beyan etmiş, bu ayette ise onun son derece zayıf ve nihayet derecede aciz olduğunu göstererek bunu pekiştirmiştir. İkincisi: Allah Sübhânehu ilk ayette kâfirlerin azabın inmesini çarçabuk istediklerine işaret etmiş, bu ayette ise bu taleplerinde yalancı olduklarını beyan buyurmuştur; zira ayet, insana hoşlanmadığı en ufak bir şey dokunsa onu kendisinden kaldırması için Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakardığını ifade etmektedir. [Râzî'nin sözü] bitti. Her birinin bir yönü vardır.

وفي الآية ذم لمن يترك الدعاء في الرخاء ويهرع إليه في الشدة واللائق بحال الكامل التضرع إلى مولاه في السراء والضراء فإن ذلك أرجى للإجابة

Ayette, genişlik ve ferahlık zamanında duayı terk edip darlık zamanında ona koşan kimseye yönelik bir yergi vardır. Kâmil kimsenin haline yakışan ise darlıkta da bollukta da Mevlâsına yalvarmaktır; zira bu, icabete daha lâyıktır.

ففي الحديث «تعرف إلى الله في الرخاء يعرفك في الشدة» .

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Genişlik ve rahatlık zamanında kendini Allah'a tanıt ki, O da seni sıkıntı anında bilsin/tanısın.”

وأخرج أبو الشيخ عن أبي الدرداء قال: ادع الله تعالى يوم سرائك يستجب لك يوم ضرائك،

Ebû'ş-Şeyh'in Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ferahlık gününde Allah Teâlâ'ya dua et ki, sıkıntı gününde sana icabet buyursun.”

وفي حديث

Tirmizî'nin

للترمذي عن أبي هريرة، ورواه الحاكم عن سلمان وقال صحيح الإسناد «من سره أن يستجيب الله تعالى له عند الشدائد والكروب فليكثر الدعاء في الرخاء»

Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği ve Hâkim'in Selmân'dan rivayet edip ‘isnadı sahihtir’ dediği bir hadiste [şöyle buyrulmuştur]: “Sıkıntılar ve kederler anında Allah Teâlâ'nın kendisine icabet etmesi kimi sevindirirse, genişlik zamanında çokça dua etsin.”

والآثار في ذلك كثيرة وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مثل قوم نوح، وعاد، وثمود. وهو جمع قرن بفتح القاف أهل كل زمان مأخوذ من الاقتران كأن أهل ذلك الزمان اقترنوا في أعمالهم وأحوالهم، وقيل: القرن أربعون سنة وقيل: ثمانون وقيل مائة وقيل هو مطلق الزمان، والمراد هنا المعنى الأول وكذا في

Bu hususta rivayetler çoktur. “وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ / Andolsun biz nice nesilleri helak ettik”; Nûh kavmi, Âd ve Semûd gibi. [Kurûn] kāf harfinin fethasıyla ‘karn’ kelimesinin çoğuludur; her zamanın halkıdır; iktirân (birlikte bulunma) kökünden alınmıştır, sanki o zamanın halkı amellerinde ve hallerinde birbirine bitişmiştir. Karn kelimesinin kırk yıl, seksen yıl, yüz yıl veya mutlak zaman olduğu da söylenmiştir; burada murat edilen birinci manadır. Nitekim

قوله ﷺ: «خير القرون قرني ثم الذين يلونهم»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir, sonra onların ardından gelenler...” buyruğunda

وقوله:

ve şu beyitte de böyledir:

إذا ذهب القرن الذي أنت فيهم ... وخلفت في قرن فأنت غريب

“İçinde bulunduğun nesil göçüp gittiğinde ... ve başka bir nesil içinde geride kaldığında artık sen bir garipsin.”

مِنْ قَبْلِكُمْ أي من قبل زمانكم، والخطاب لأهل مكة على طريقة الالتفات للمبالغة في تشديد التهديد بعد تأييده بالتوكيد القسمي، والجار والمجرور متعلق بأهلكنا، ومنع أبو البقاء كونه حالا من القرون لَمَّا ظَلَمُوا أي حين فعلوا الظلم بالتكذيب والتمادي في الغي والضلال. والظرف متعلق بأهلكنا وجعل لما شرطية بتقدير جواب هو أهلكناهم بقرينة ما قبله تكلف لا حاجة إليه وقوله سبحانه: وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ حال من ضمير ظَلَمُوا بإضمار قد وقوله تعالى: بِالْبَيِّناتِ متعلق بجاءتهم على أن الباء للتعدية أو بمحذوف وقع حالا من رُسُلُهُمْ دالة على إفراطهم في الظلم وتناهيهم في المكابرة أي ظلموا بالتكذيب وقد جاءتهم رسلهم بالآيات البينة الدالة على صدقهم أو متلبسين بها حين لا مجال للتكذيب، وجوز أبو البقاء وغيره عطفه على ظَلَمُوا فلا محل له من الإعراب أو محله الجر وذلك عند من يرى إضافة الظرف إلى المعطوف عليه، والترتيب الذكرى لا يجب أن يكون حسب الترتيب الوقوعي كما في قوله تعالى: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً [يوسف: ١٠٠] ولا حاجة إلى هذا الاعتذار بناء على أن الظلم ليس منحصرا في التكذيب بل هو محمول على سائر أنواع الظلم، والتكذيب مستفاد من قوله تعالى: وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا على أبلغ وجه وآكده لأن اللام لتأكيد النفي.

“مِنْ قَبْلِكُمْ / sizden önceki”; yani sizin zamanınızdan önceki [nesilleri]. Hitap, kasem teyidiyle pekiştirildikten sonra tehdidi şiddetlendirmede mübalağa sağlamak amacıyla iltifat yoluyla Mekke ehline yöneliktir. Câr ve mecrûr “ehleknâ” fiiline müteallıktır; Ebü'l-Bekâ bunun “el-kurûn”dan hal olmasını men etmiştir. “لَمَّا ظَلَمُوا / zulmettikleri vakit”; yani yalanlamak ve azgınlık ile sapıklıkta ısrar etmek suretiyle zulüm işledikleri zaman. Zarf “ehleknâ”ya müteallıktır; ‘lemmâ’yı şartiyye kılıp öncesinin karinesiyle cevabını ‘onları helak ettik’ şeklinde takdir etmek gereksiz bir tekellüftür. Yüce Allah'ın: “وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ / ve onlara peygamberleri geldiği halde” buyruğu, ‘kad’ harfinin takdiriyle “zalemû” fiilinin zamirinden haldir. Yüce Allah'ın: “بِالْبَيِّناتِ / apaçık delillerle” buyruğu, bâ harfinin ta‘diye (geçişlilik) için olması esasına göre “câethüm” fiiline müteallıktır; yahut onların zulümdeki aşırılıklarına ve inattaki son noktalarına delalet etmek üzere “rusulühüm” lafzından hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani yalanlamaya hiçbir mahal kalmadığı bir sırada elçileri kendilerine doğruluklarına delalet eden apaçık ayetlerle veya bu ayetlerle mücehhez olarak geldiği halde onlar yalanlamak suretiyle zulmettiler. Ebü'l-Bekâ ve başkaları bunun “zalemû” üzerine matuf olmasını da caiz görmüşlerdir; bu takdirde iraptan mahalli olmaz yahut zarfın matufun aleyhe muzaf olduğunu savunanlara göre mahalli cer olur. Zikrî tertibin, Yüce Allah'ın: “وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً” [Yûsuf: 100] buyruğunda olduğu gibi vukuî tertibe göre olması zorunlu değildir. Zulmün sadece yalanlamaya münhasır olmayıp diğer bütün zulüm türlerine de hamledilebileceği esasına dayanılırsa bu mazerete de ihtiyaç kalmaz. Yalanlama ise Yüce Allah'ın: “وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا / ve iman edecek de değillerdi” buyruğundan en beliğ ve en tekitli şekilde anlaşılmaktadır; zira lâm harfi nefyi tekit içindir.

وهذه الجملة على الأول عطف على ظَلَمُوا وليس من العطف التفسيري في شيء على ما قاله صاحب الكشف خلافا للطيبي لأن الأولى إخبار بأحداث التكذيب وهذه أخبار بالإصرار عليه، وعلى الثاني عطف على ما عطف عليه، وقيل: اعتراض للتأكيد بين الفعل وما يجري مجرى مصدره التشبيهي أعني قوله سبحانه: كَذلِكَ فإن الجزاء المشار إليه عبارة عن مصدره أي مثل ذلك الجزاء الفظيع أي الإهلاك الشديد الذي هو الاستئصال بالمرة نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ أي كل طائفة مجرمة فيشمل القرون، وجعل ذلك عبارة عنهم غير مناسب للسياق.

Bu cümle birinci görüşe göre “zalemû” fiiline matuftur ve Tîbî'nin aksine el-Keşf sahibinin belirttiği gibi tefsîrî atıfla hiçbir alakası yoktur; zira birincisi yalanlamanın meydana geldiğini haber vermekte, bu ise onda ısrar edildiğini bildirmektedir. İkinci görüşe göre ise üzerine matuf kılınan şeye matuftur. Bir görüşe göre de fiil ile onun teşbîhî masdarı yerine geçen şey -yani Yüce Allah'ın: “كَذلِكَ” buyruğu- arasında tekit için gelmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). Zira işaret edilen ceza, fiilinin masdarından ibarettir; yani böylesi korkunç bir ceza ile -ki kökten kazıyan şiddetli helaktir- “نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ / suçlu ve günahkârlar topluluğunu işte böyle cezalandırırız”; yani her mücrim topluluğu [böyle cezalandırırız], dolayısıyla o geçmiş nesilleri de kapsar. Bunun bizzat o nesillerden ibaret kılınması ise siyak ile uyumlu değildir.

وقرىء «يجزي» بياء الغيبة التفاتا من التكلم في أَهْلَكْنَا إليها. وحاصل المعنى على تقدير العطف أن السبب في إهلاكهم تكذيبهم الرسل وأنهم ما صح وما استقام لهم أن يؤمنوا لفساد استعدادهم وخذلان الله تعالى إياهم، ويقتصر على الأمر الأول في بيان الحاصل على تقدير الاعتراض، وذكر الزمخشري بدل الأمر الثاني علم الله تعالى أنه لا فائدة في إمهالهم بعد أن ألزموا الحجة ببعثة الرسل ﵈ وجعل بيانا على التقديرين وفيه ما يحتاج إلى الكشف فتدبره. وتعليل عدم الإيمان بالخذلان ونحوه ظاهر، وكلام القاضي صريح في تعليله أيضا بعلم الله تعالى أنهم يموتون على الكفر. واعترض بأنه مناف لقولهم: إن العلم تابع للمعلوم، وتكلف بعض الفضلاء في تصحيحه ما تكلف ولم يأت بشيء. وقال بعض المحققين: معنى كون العلم تابعا للمعلوم أن علمه تعالى في الأزل بالمعلوم المعين الحادث تابع لماهيته بمعنى أن خصوصية العلم وامتيازه عن سائر العلوم إنما هو باعتبار أنه علم بهذه الماهية، وأما وجود الماهية وفعليتها فيما لا يزال فتابع لعلمه الأزلي التابع لماهيته بمعنى أنه تعالى لما علمها في الأزل على هذه الخصوصية لزم أن تتحقق وتوجد فيما لا يزال على هذه الخصوصية فنفس موتهم على الكفر وعدم إيمانهم متبوع لعلمه تعالى الأزلي

“أَهْلَكْنَا”daki mütekellim sîgasından gaibe iltifat yoluyla, gayb yâ'sı ile “yeczî” şeklinde de okunmuştur. Atıf takdirine göre mananın özeti şudur: Onların helak edilmelerinin sebebi peygamberleri yalanlamaları ve kabiliyetlerinin bozukluğu ile Allah Teâlâ'nın onları yardımsız bırakması (hızlânı) sebebiyle iman etmelerinin kendileri için sahih ve istikametli olmamasıdır. İtiraziye takdirinde ise özetin beyanında sadece birinci hususla yetinilir. Zemahşerî, peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesiyle aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra ikinci hususun yerine Allah Teâlâ'nın onlara mühlet vermekte bir fayda olmadığını bilmesini zikretmiş ve her iki takdirde de beyan kılmıştır; bunda ise tahlile muhtaç hususlar vardır, iyice düşün. İman etmeyişin hızlân ve benzeri şeylerle gerekçelendirilmesi açıktır; Kādî'nin sözü ise bunun aynı zamanda Allah Teâlâ'nın onların küfür üzere öleceklerini bilmesiyle illetlendirilmesinde de sarîhtir. Buna, ‘ilim malûma tabidir’ sözlerine aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş; bazı fazilet sahipleri bunu tashih etmek için türlü tekellüflere girmiş ama dişe dokur bir şey ortaya koyamamıştır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: İlmin malûma tabi olmasının manası, Allah Teâlâ'nın ezelde hâdis ve muayyen olan malûmu bilmesinin onun mahiyetine tabi olmasıdır; yani ilmin hususiyeti ve diğer ilimlerden imtiyazı, ancak bu mahiyete taalluk eden bir ilim olması itibariyledir. Mahiyetin ebediyetteki varlığı ve fiiliyeti ise, mahiyetine tabi olan ezelî ilmine tabidir; yani Allah Teâlâ ezelde onu bu hususiyet üzere bildiği için, ebediyette de zorunlu olarak bu hususiyet üzere tahakkuk edip var olmuştur. Dolayısıyla bizzat onların küfür üzere ölmeleri ve iman etmeyişleri, Allah Teâlâ'nın ezelî ilminin metbûudur (ilmin tabi olduğu şeydir);

ووقوعه تابع له وهذا مما لا شبهة فيه وهو مذهب أهل السنة رحمهم الله تعالى وبه ينحل إشكالات كثيرة فليحفظ.

bunun vuku bulması ise O'nun ilmine tabidir. Bu hususta hiçbir şüphe yoktur; bu, Ehl-i Sünnet'in -Allah Teâlâ onlara rahmet eylesin- mezhebidir ve birçok müşkül bununla çözülür, binaenaleyh iyi ezberlenmelidir.

وذكر مولانا الشيخ إبراهيم الكوراني أن معنى كون العلم تابعا للمعلوم أنه متعلق به كاشف له على ما هو عليه وبني على ذلك كون الماهيات ثابتة غير مجعولة في ثبوتها، والقول بالتبعية المذكورة مما ذهب إليه الشيخ الأكبر قدس سره ونازع في ذلك عبد الكريم الجيلي. وقال الشيخ محمد عمر البغدادي عليه الرحمة: إن كون العلم تابعا للمعلوم بالنظر إلى حضرة الأعيان القديمة التي أعطت الحق العلم التفصيلي بها وأما بالنظر إلى العلم الإجمالي الكلي فالمعلوم تابع للعلم لأن الحق تعالى لما تجلى من ذاته لذاته بالفيض الأقدس حصلت الأعيان واستعدادا فلم تحصل عن جهل تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا وحينئذ فلا مخالفة بين الشيخ الأكبر قدس سره والجيلي، على أنه إن بقيت هناك مخالفة فالحق مع الشيخ لأن الجيلي بالنسبة إليه نحلة تدندن حول الحمى، والدليل أيضا مع الشيخ كنار على علم لكنه قد أبعد رضي الله تعالى عنه الشوط بقوله: العلم تابع للمعلوم والمعلوم أنت وأنت هو والبحث وعن المسلك صعب المرتقى وتمام الكلام فيه يطلب من محله.

Mevlânâ Şeyh İbrâhim el-Kûrânî, ilmin malûma tabi olmasının manasının, ilmin malûma taalluk edip onu olduğu haliyle açığa çıkarması olduğunu zikretmiş; mahiyetlerin sübûtunda sübût bulmuş olup me’cûl (yaratılmış/kılınmış) olmamasını da buna bina etmiştir. Zikredilen tabiiyyet görüşü Şeyh-i Ekber'in [İbnü'l-Arabî] -kuddise sirruh- benimsediği hususlardandır; Abdülkerîm el-Cîlî ise bu konuda onunla münakaşa etmiştir. Şeyh Muhammed Ömer el-Bağdâdî -aleyhirrahme- şöyle demiştir: İlmin malûma tabi olması, Hakk'a o mahiyetlere dair tafsîlî ilmi veren a‘yân-ı kadîme hazretine göredir. İcmâlî ve küllî ilme göre ise malûm ilme tabidir; zira Hak Teâlâ Feyz-i Akdes ile zâtından zâtına tecelli ettiğinde a‘yân ve istidatları hâsıl olmuştur; binaenaleyh bir cehaletten neşet ederek hâsıl olmamıştır -Allah Teâlâ bundan son derece yücedir-. Bu durumda Şeyh-i Ekber -kuddise sirruh- ile Cîlî arasında bir muhalefet kalmaz. Kaldı ki şayet ortada bir muhalefet kalmış olsa bile hak Şeyh'in yanındadır; zira Cîlî onun yanında yasak bölgenin etrafında vızıldayan bir arı gibidir. Delil de dağ başındaki ateş gibi açıkça Şeyh ile beraberdir. Lâkin o [Şeyh] -radıyallâhu teâlâ anh-: ‘İlim malûma tabidir, malûm ise sensin, sen de O'sun’ diyerek mesafeyi çok uzaklaştırmıştır; bu meslekten bahsetmek ise tırmanılması güç sarp bir yokuştur ve bu konudaki kelamın tamamı kendi yerinden aranmalıdır.

واستفادة معنى العلم هنا على ما قيل من التأكيد الذي أفادته اللام، وفي الآية وعيد شديد وتهديد أكيد لأهل مكة لأنهم وأولئك المهلكين مشتركون فيما يقتضي الإهلاك، ويعلم مما تقرر أن ضمير كانُوا للقرون وهو ظاهر، وجوز مقاتل أن يكون الضمير لأهل مكة وهو خلاف الظاهر، وكذا جوز كون المراد بالقوم المجرمين أهل مكة على طريقة وضع الظاهر موضع ضمير الخطاب إيذانا بأنهم أعلام في الإجرام وذكر الْقَوْمَ إشارة إلى أن العذاب عذاب استئصال.

Burada ilim manasının anlaşılması, denildiğine göre lâm harfinin ifade ettiği tekit sayesindedir. Ayette Mekke ehli için şiddetli bir tehdit ve kesin bir gözdağı vardır; zira onlar ile o helak edilenler helaki gerektiren hususlarda müşterektirler. Kararlaştırılan hususlardan anlaşılmaktadır ki “كانُوا”daki zamir geçmiş nesillere aittir ve bu açıktır. Mukâtil bu zamirin Mekke ehline ait olmasını da caiz görmüştür ki bu zahire aykırıdır. Aynı şekilde ‘el-kavme'l-mücrimîn’den muradın, cürümde meşhur olduklarını bildirmek üzere zahir ismin hitap zamiri yerine konulması yoluyla Mekke ehli olmasını da caiz görmüştür; “الْقَوْمَ” lafzının zikredilmesi ise azabın kök kazıyıcı bir azap olduğuna işarettir.

والتشبيه على هذا ظاهر إذ المعنى يجزيكم مثل جزاء من قبلكم، وأما على الأول فهو على منوال وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] وأضرابه وفيه بعد أيضا بل قال بعض المحققين: يأباه كل الإباء قوله سبحانه:

Buna göre teşbih açıktır; zira mana: ‘Sizden öncekilerin cezası gibi sizi de cezalandırır’ demektir. Birinci görüşe göre ise Yüce Allah'ın: “وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً” [el-Bakara: 143] ve benzeri buyrukları tarzındadır ve bunda da bir uzaklık vardır; bilakis bazı muhakkikler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın şu buyruğu buna tamamen engeldir:

ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ فإنه صريح في أنه ابتداء تعرض لأمورهم وإن ما بين فيه مبادئ أحوالهم لاختبار كيفية أعمالهم على وجه يشعر باستمالتهم نحو الإيمان والطاعة فمحال أن يكون ذلك إثر بيان منتهى أمرهم وخطابهم بيت القول بإهلاكهم لكمال إجرامهم والعطف على قوله تعالى: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا لا على ما قبله، والمعنى ثم استخلفناكم في الأرض بعد إهلاك أولئك القرون التي تسمعون أخبارها وتشاهدون آثارها لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ أي لنعلم أي عمل تعملون فكيف مفعول مطلق لتعملون، وقد صرح في المغني بأن كيف تأتي كذلك وأن منه كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ [الفجر: ٦، الفيل: ١] وليست معمولة لِنَنْظُرَ لأن الاستفهام له الصدارة فيمنع ما قبله من العمل فيه، ولذا لزم تقديمه على عامله هنا.

“ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ / Sonra onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık”; zira bu, onların işlerine doğrudan bir giriş yapıldığında ve iman ile itaate meylettiklerini hissettirecek bir üslupla amellerinin keyfiyetini sınamak üzere ilk hallerinin beyan edildiğinde sarîhtir. Dolayısıyla bunun, işlerinin sonunun beyan edilmesinin ve cürümlerinin tamlığı sebebiyle helak edileceklerine dair kesin sözle kendilerine hitap edilmesinin hemen akabinde yer alması imkânsızdır. Atıf ise Yüce Allah'ın: “وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا” buyruğunadır, öncesine değil. Mana: ‘Haberlerini işittiğiniz ve kalıntılarını müşahede ettiğiniz o nesilleri helak ettikten sonra, “لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ / nasıl amel edeceğinizi görelim diye” yani ne tür bir amel işleyeceğinizi bilelim diye sizi yeryüzünde halifeler kıldık’ şeklindedir. ‘Keyfe’ lafzı ‘ta‘melûn’ fiilinin meful-i mutlakıdır. el-Mugnî'de ‘keyfe’nin bu şekilde gelebileceği ve Yüce Allah'ın: “كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ” [el-Fecr: 6, el-Fîl: 1] buyruğunun da bundan olduğu açıkça ifade edilmiştir. Bu lafız “linenzura” fiilinin mamulü değildir; çünkü istifham kelimeleri cümlenin başında yer alma hakkına (sadâret hakkına) sahiptir ve kendisinden öncekilerin kendisinde amel etmesine engel olur; bu sebeple burada âmilinden önce getirilmesi zorunlu olmuştur.

وقيل: محلها النصب على الحال من ضمير تَعْمَلُونَ كما هو المشهور فيها إذا كان بعدها فعل نحو كيف ضرب زيد أي على أي حال تعملون الأفعال اللائقة بالاستخلاف من أوصاف الحسن، وفيه من المبالغة في الزجر عن الأعمال السيئة ما فيه، وقيل: محلها النصب على أنها مفعول به لتعملون أي أي عمل تعملون خيرا أو شرا، وقد صرحوا بمجيئها كذلك أيضا، وجعلوا من ذلك نحو كيف ظننت زيدا، وبما ذكر فسر الزمخشري الآية، وتعقبه القطب بما تعقبه ثم قال: ولعله جعل كيف هاهنا مجازا بمعنى أي شيء لدلالة المقام عليه.

‘Keyfe’nin, kendisinden sonra bir fiil geldiğinde meşhur olduğu üzere -‘Keyfe darabe Zeydün’ örneğinde olduğu gibi- “تَعْمَلُونَ” fiilinin zamirinden hal olarak mahallen mansup olduğu da söylenmiştir; yani ‘halifeliğe lâyık olan güzel vasıflı fiilleri hangi hal üzere yapacaksınız’ demektir. Bunda kötü amellerden sakındırma hususunda son derece güçlü bir mübalağa vardır. Yine onun “ta‘melûn” fiilinin mef‘ûlün bihi olarak mahallen mansup olduğu da söylenmiştir; yani ‘hayır olsun şer olsun hangi ameli işleyeceksiniz’ demektir. Âlimler onun bu şekilde de gelebileceğini açıkça belirtmişler ve ‘Keyfe zanente Zeyden / Zeyd'i nasıl zannettin?’ örneğini bundan saymışlardır. Zemahşerî ayeti zikredilen şekilde tefsir etmiştir; Kutub ise ileri sürdüğü itirazlarla onu tenkit etmiş ve ardından şöyle demiştir: “Muhtemelen o, makamın buna delalet etmesi sebebiyle buradaki ‘keyfe’yi ‘eyye şey’in / neyi’ manasında mecaz kılmıştır.”

وذكر بعض المحققين أن التحقيق أن معنى كيف السؤال عن الأحوال والصفات لا عن الذوات وغيرها فالسؤال هنا عن أحوالهم وأعمالهم ولا معنى للسؤال عن العمل إلا عن كونه حسنا أو قبيحا وخيرا أو شرا فكيف ليست مجازا بل هي على حقيقتها، ثم إن استعمال النظر بمعنى العلم مجاز حيث شبه بنظر الناظر وعيان المعاين في تحققه، والكلام

Bazı muhakkikler şöyle zikretmiştir: İşin hakikati şudur ki ‘keyfe’ lafzının manası zatları ve diğer şeyleri değil, halleri ve sıfatları sormaktır. Dolayısıyla buradaki sual onların halleri ve amelleri hakkındadır; amel hakkındaki sualin ise onun güzel mi çirkin mi, hayır mı şer mi olduğunu sormaktan başka bir manası yoktur. Binaenaleyh ‘keyfe’ mecaz olmayıp bizzat hakikati üzeredir. Sonra ‘nazar’ (bakma/görme) kelimesinin ‘ilim’ manasında kullanılması, tahakkukundaki kesinlik bakımından bakanın bakışına ve müşahede edenin bizzat görmesine benzetildiği için mecazdır. Bu kelam,

استعارة تمثيلية مرتبة على استعارة تصريحية تبعية، والمراد يعاملكم معاملة من يطلب العلم بأعمالكم ليجازيكم بحسبها كقوله تعالى: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [هود: ٧، الملك: ٢] وقيل يمكن أن يقال: المراد بالعلم المعلوم فحينئذ يكون هذا مجازا مرتبا على استعارة، وأيا ما كان فلا يلزم أن لا يكون الله ﷾ عالما بأعمالهم قبل استخلافهم، وليس مبنى تفسير النظر بالعلم على نفي الرؤية كما هو مذهب بعض القدرية القائلين بأنه جل شأنه لا يرى ولا يرى فإنّا ولله تعالى الحمد ممن يقول: إنه ﵎ يرى ويرى والشروط في الشاهد ليست شروطا عقلية كما حقق في موضعه، وأن الرؤية صفة مغايرة للعلم وكذا السمع أيضا، وممن يقول أيضا: إن صور الماهيات الحادثة مشهودة لله تعالى أزلا في حال عدمها في أنفسها في مرايا الماهيات الثابتة عنده جل شأنه بل هو مبني على اقتضاء المعنى له فإنك إذا قلت: أكرمتك لأرى ما تصنع فمعناه أكرمتك لأختبرك وأعلم صنعك فأجازيك عليه، ومن هنا يعلم أن حمل النظر على الانتظار والتربص كما هو أحد معانيه ليس بشيء، وبعض الناس حمل كلام بعض الأفاضل عليه وارتكب شططا وتكلم غلطا.

tebeî istiare-i tasrihiyye üzerine bina edilmiş bir istiare-i temsîliyyedir. Muradı ilâhî; Yüce Allah'ın: “لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا” [Hûd: 7, el-Mülk: 2] buyruğunda olduğu gibi, amellerinize göre size karşılık vermek maksadıyla amellerinizin bilgisini talep eden kimsenin muamelesiyle size muamele etmesidir. Şöyle denilebileceği de ifade edilmiştir: İlimden murat malûmdur; bu takdirde bu ifade, istiare üzerine bina edilmiş bir mecaz olur. Her halükârda, Allah Azze ve Celle'nin onları halife kılmadan önce amellerini bilmiyor olması lâzım gelmez. Nazarın ilim ile tefsir edilmesi, O'nun ne gördüğünü ne de görülebileceğini savunan bazı Kaderiyye fırkasının mezhebinde olduğu gibi rüyetin nefyi esasına dayalı da değildir. Zira Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki biz, O'nun celle celâlühü gördüğünü ve görüleceğini söyleyenlerdeniz; şâhiddeki (maddî âlemdeki) şartlar yerinde tahkik edildiği üzere aklî şartlar değildir; rüyet ilimden farklı bir sıfattır, aynı şekilde sem‘ (işitme) de böyledir. Yine biz, hâdis mahiyetlerin suretlerinin, Allah Teâlâ katındaki sabit mahiyetlerin aynalarında, kendi nefislerindeki yoklukları halinde ezelde O'na meşhûd olduğunu söyleyenlerdeniz. Bilakis bu tefsir, mananın bunu iktiza etmesi esasına dayanmaktadır; zira sen: ‘Ne yapacağını görmek için sana ikram ettim’ dediğinde bunun manası: ‘Seni sınamak ve yapacağını bilip ona göre karşılık vermek için sana ikram ettim’ demektir. Buradan anlaşılır ki nazar kelimesini manalarından biri olan intizar ve gözetlemeye hamletmek dişe dokur bir şey değildir. İnsanlardan bazıları kimi fazilet sahiplerinin sözünü buna hamletmiş, aşırılığa kaçmış ve hatalı konuşmuştur.

«هذا» وقرىء «لنظر» بنون واحدة وتشديد الظاء ووجه ذلك أن النون الثانية قلبت ظاء وأدغمت، وقوله تعالى:

Bununla beraber, tek nûn ve şeddeli zâ ile “linazzura” şeklinde de okunmuştur; bunun veçhi ise ikinci nûn harfinin zâ harfine dönüşüp idgam edilmesidir. Yüce Allah'ın buyruğu:

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ التفات من خطابهم إلى الغيبة إعراضا عنهم وتوجيها للخطاب إلى سيد المخاطبين ﷺ بتعديد جناياتهم المضادة لما أريد منهم بالاستخلاف من التكذيب والكفر بالآيات البينات وغير ذلك كدأب من قبلهم من القرون المهلكة، وصيغة المضارع للدلالة على تجدد جوابهم الآتي حسب تجدد التلاوة، والمراد بالآيات الآيات الدالة على التوحيد وبطلان الشرك. وقيل: ما هو أعم من ذلك، والإضافة لتشريف المضاف والترغيب في الإيمان به والترهيب عن تكذيبه ونصب بَيِّناتٍ على الحال أي حال كونها واضحات الدلالة على ما تضمنته، وإيراد فعل التلاوة مبنيا للمفعول مسندا إلى الآيات دون رسول الله ﷺ ببنائه للفاعل للإشعار بعدم الحاجة لتعيين التالي وللإيذان بأن كلامهم في نفس المتلو ولو تلاه رجل من إحدى القريتين عظيم قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا وضع الموصول موضع الضمير إشعارا بعلية ما في حيز الصلاة المعظمة المحكية عنهم وذما لهم بذلك أي قالوا لمن يتلوها عليهم وهو رسول الله ﷺ ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا

“وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ / Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman”; kendilerinden yüz çevirmek ve helak edilen önceki nesillerin âdeti gibi apaçık ayetleri yalanlamak ve inkâr etmek suretiyle hilafetle kendilerinden murat edilen şeye zıt olan cinayetlerini bir bir sayıp dökmek üzere muhatapların efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabı yöneltmek maksadıyla onların hitabından gaibe iltifattır. Muzâri sîgası, tilavetin yenilenmesine göre gelecek olan cevaplarının da yenilendiğine delalet etmek içindir. Ayetlerden murat, tevhidi ve şirkin bâtıl olduğunu bildiren ayetlerdir. Bundan daha genel olduğu da söylenmiştir. İzafet, muzafı şereflendirmek, ona imana teşvik etmek ve onu yalanlamaktan sakındırmak içindir. “بَيِّناتٍ” kelimesinin nasbı hal iledir; yani içerdikleri manalara açık delalet eder oldukları halde demektir. Tilavet fiilinin, fâile bina edilerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnat edilmeyip meçhule bina edilerek ayetlere isnat edilmesi, tilavet edeni tayin etmeye ihtiyaç olmadığını ihsas ettirmek ve iki şehirden birinin büyük bir adamı da okusa sözlerinin bizzat okunan metne yönelik olduğunu bildirmek içindir. “قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا / Bize kavuşmayı ummayanlar dediler ki”; mevsûlün zamir yerine getirilmesi, kendilerinden nakledilen o dehşetli cürmün illetinin sıla cümlesindeki vasıf olduğunu ihsas ettirmek ve bununla onları yermek içindir; yani onları kendilerine okuyan zata -ki o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- dediler ki: “ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا / Bundan başka bir Kur'an getir.”

أشاروا بهذا إلى القرآن المشتمل على تلك الآيات لا إلى أنفسها فقط قصدا إلى إخراج الكل من البين أي ائت بكتاب آخر نقرؤه ليس فيه ما نستبعده من البعث وتوابعه أو ما نكرهه من ذم آلهتنا والوعيد على عبادتها أَوْ بَدِّلْهُ بأن تجعل مكان الآية المشتملة على ذلك آية أخرى، ولعلهم إنما سألوا ذلك كيدا وطمعا في إجابته ﵊ ليتوسلوا إلى الإلزام والاستهزاء وليس مرادهم أنه ﵊ لو أجابهم آمنوا قُلْ أيها الرسول لهم ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ المصدر فاعل يكون وهي من كان التامة وتفسر بوجد ونفي الوجود قد يراد به نفي الصحة فإن وجود ما ليس بصحيح كلا وجود، فالمعنى هنا ما يصح لي أصلا تبديله مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي أي من جهتي ومن عندي. وأصل تلقاء مصدر على تفعال التاء ولم يجىء مصدر بكسرها غيره وغير تبيان في المشهور.

Bununla sadece o ayetlerin kendilerine değil, hepsini devreden çıkarmayı kastederek o ayetleri içeren Kur'an'a işaret ettiler; yani ‘bize okuyacağımız başka bir kitap getir ki içinde akıldan uzak gördüğümüz diriliş ve onun uzantıları yahut hoşlanmadığımız putlarımızın yerilmesi ve onlara tapınmaktan ötürü tehditler bulunmasın’, “أَوْ بَدِّلْهُ / yahut onu değiştir”; yani bunları içeren ayetin yerine başka bir ayet koymak suretiyle [değiştir]. Muhtemelen onlar bunu, ilzam etmek ve alaya almak için bir vesile bulmak maksadıyla hilekârlıkla ve Hz. Peygamber'in aleyhisselâm bunu kabul edeceği tamaıyla istemişlerdir; yoksa muratları, Hz. Peygamber aleyhisselâm kendilerine olumlu cevap verdiği takdirde iman edecekleri demek değildir. [Ey Peygamber] onlara: “قُلْ / De ki”, “ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ / Onu değiştirmek bana yakışmaz / haddime değildir”; masdar [en übeddilehû], tam fiil olan ‘yekûnu’nun fâilidir ve ‘vücide (bulunmak/olmak)’ şeklinde tefsir edilir; varlığın nefyi ile bazen sıhhatin nefyi kastedilir, zira sahih olmayan şeyin varlığı yokluk gibidir. Dolayısıyla buradaki mana: ‘Onu değiştirmem benim için asla sahih ve meşru olmaz’, “مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي / kendiliğimden”; yani kendi tarafımdan ve kendi yanımdan. ‘Tilkā’ kelimesinin aslı, tâ harfinin fethasıyla ‘tef‘âl’ vezninde bir masdardır; meşhur olana göre ondan ve ‘tibyân’dan başka tâ harfi kesreli bir masdar gelmemiştir.

وقرىء شاذا بالفتح وهو القياس في المصادر الدالة على التكرار كالتطواف والتجوال، وقد خرج هنا من ذلك إلى الظرفية المجازية، والجر بمن لا يخرج الظرف عن ظرفيته ولذا اختصت الظروف الغير المتصرفة كعند بدخولها عليها.

Şaz bir kıraatte tâ harfinin fethasıyla da okunmuştur ki ‘tatvâf’ ve ‘tecvâl’ gibi tekrar bildiren masdarlarda kıyasî olan budur. Bu kelime burada masdarlıktan çıkıp mecâzî zarfiyete geçmiştir; ‘min’ ile cer edilmesi ise zarfı zarfiyetinden çıkarmaz, bu sebeple ‘ınde’ gibi gayr-i munsarif (tasarrruf kabul etmeyen) zarflara ‘min’ cer harfinin girmesi tahsis edilmiştir.

ومن الناس من وهم في ذلك وقصر الجواب ببيان امتناع ما اقترحوه على اقتراحهم الثاني للإيذان بأن استحالة ما اقترحوه أولا من الظهور بحيث لا حاجة إلى بيانها ولأن ما يدل على استحالة الثاني يدل على استحالة الأول بالطريق الأولى فهو بحسب المآل والحقيقة جواب عن الأمرين إِنْ أَتَّبِعُ أي ما اتبع فيما آتي وأذر إِلَّا ما يُوحى

İnsanlardan bazıları bu hususta vehme kapılmış ve teklif ettikleri şeyin imkânsızlığını beyan eden cevabı onların ikinci teklifine hasretmiştir; zira ilk teklif ettikleri şeyin imkânsızlığı öylesine açıktır ki beyanına gerek yoktur ve ikinci şeyin imkânsızlığına delalet eden husus evleviyet yoluyla birincisinin imkânsızlığına da delalet eder; dolayısıyla bu, netice ve hakikat bakımından her iki teklife de cevaptır. “إِنْ أَتَّبِعُ / Ben ancak uyarımdan başka bir şey yapmam”; yani yaptığım ve terk ettiğim şeylerde ancak uyarım, “إِلَّا ما يُوحى / vahyolunana”,

إِلَيَّ من غير تغيير له في شيء أصلا على معنى قصر حاله ﵊ على اتباع ما يوحى لا قصر اتباعه على ما يوحى إليه كما هو المتبادر من ظاهر العبارة فكأنه قيل: ما أفعل إلا اتباع ما يوحى إلي، والجملة مستأنفة بيانا لما يكون فإن من شأنه اتباع الوحي على ما هو عليه لا يستقل بشيء دونه أصلا، وفي ذلك على ما قيل جواب لنقض مقدر وهو أنه كيف هذا وقد نسخ بعض الآيات ببعض، ورد لما عرضوا له بهذا السؤال من أن القرآن كلامه ﷺ، وكذا تقييد التبديل في الجواب بقوله: مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي لرد تعريضهم بأنه من عنده ﵊ ولذلك أيضا سماه عصيانا عظيما مستتبعا لعذاب عظيم بقوله ﷿: إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ وهو تعليل لمضمون ما قبله من امتناع التبديل واقتصار أمره ﷺ على اتباع الوحي أي إني أخاف إن عصيته تعالى بتعاطي التبديل والإعراض عن الوحي عذاب يوم عظيم هو يوم القيامة ويوم اللقاء الذي لا يرجونه، وفيه إيماء بأنهم استوجبوا العذاب بهذا الاقتراح لأن اقتراح ما يوجبه يستوجبه أيضا وإن لم يكن كفعله، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة لضميره ﵊ لتهويل أمر العصيان وإظهار كمال نزاهته ﷺ، وفي إيراد اليوم بالتنوين التفخيمي ووصفه بعظيم ما لا يخفى ما فيه من العذاب وتفظيعه، وجوز العلامة الطيبي كون الجواب المذكور جوابا عن الاقتراحين من غير حاجة إلى شيء وذلك بحمل التبديل فيه على ما يعم تبديل ذات بذات أخرى كبدلت الدنانير دراهم وهو الذي أشاروا إليه بقولهم: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا وتبديل صفة بصفة أخرى كبدلت الخاتم حلقة وهو الذي أشاروا إليه بقولهم: أَوْ بَدِّلْهُ. وأورد عليه بأن تقييد التبديل بقوله سبحانه: مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي يمنع حمله على الأعم لأنه يشعر بأن ذلك مقدور له ﷺ ولكن لا يفعله بغير إذنه تعالى والتبديل الذي أشاروا إليه أولا غير مقدور له ﵊ حتى أن المقترحين يعلمون استحالة ذلك لكن اقترحوه لما مر وقالوا: لو شئنا لقلنا مثل هذا مكابرة وعنادا. ثم إن الظاهر أنهم اقترحوا التبديل والإتيان بطريق الافتراء قيل: لا مساغ للقول بأنهم اقترحوا ذلك من جهة الوحي فكأنهم قالوا: ائت بقرآن غير هذا أو بدله من جهة الوحي كما أتيت بالقرآن من جهته ويكون معنى قوله: ما يَكُونُ لِي إلخ ما يتسهل لي ولا يمكنني أن أبدله لما في الكشاف من أن قوله: إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي يرد ذلك، ووجه بأنهم لم يطلبوا ما هو عصيان على هذا التقدير حتى يقول في جوابهم ما ذكر، ونظر فيه بأن الطلب من غير إذن عصيان فإن لم يحمل ما يتسهل لي على أن ذلك لكونه غير مأذون كان الجواب غير مطابق لسؤالهم لأن السؤال عن تبديل من الله تعالى وهو ﵊ قال: لا يمكنني التبديل من تلقاء نفسي في الجواب وإن حمل عليه فالعصيان أيضا منزل عليه، وأجيب بأن صاحب الكشاف حمل ما يَكُونُ على أنه لا يمكن ولا يتسهل والعصيان يقع على الممكن المقدور لا أنهم طلبوا ما هو عصيان أو ليس والمطابقة حاصلة بل أشدها لأن الحاصل إما التبديل من تلقاء نفسي فغير ممكن وإما من قبل الوحي فأنا تابع غير متبوع. نعم لا ينكر أنه يمكن أن يأتي وجه آخر بأن يحمل على أنه لا يحل لي ذلك دون وصاحب الكشاف لم ينفه.

“إِلَيَّ / bana”; onda hiçbir şeyi asla değiştirmeksizin [uyarım]. İfadenin zahirinden ilk akla gelenin aksine, bu; onun ittibâını kendisine vahyolunana hasretmek değil, onun aleyhisselâm durumunu ancak vahye ittibâ etmeye hasretmek manasındadır; sanki ‘ben bana vahyolunana uymaktan başka bir şey yapmam’ denilmiştir. Cümle, ‘mâ yekûnu’ ifadesini açıklayan bir müstânefedir (yeni cümledir); zira onun şânı vahye olduğu gibi uymaktır, onsuz kendi başına hiçbir şey yapmaz. Denildiğine göre bunda takdirî bir itiraza cevap vardır ki o da: ‘Bazı ayetler diğerleriyle nesh edilmişken bu nasıl olur?’ itirazıdır; ayrıca Kur'an'ın onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendi sözü olduğuna dair bu sual ile ima ettikleri şeyi de reddetmektir. Aynı şekilde cevapta tebdilin “مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي” sözüyle kayıtlanması da onun aleyhisselâm kendiliğinden olduğuna dair üstü kapalı iddialarını reddetmek içindir. Bundan dolayı Allah Azze ve Celle'nin: “إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ / Ben Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım” buyruğuyla bunu büyük bir azabı netice veren büyük bir isyan olarak isimlendirmiştir. Bu, tebdilin imkânsızlığına ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem işinin sadece vahye uymaktan ibaret olduğuna dair önceki kısmın mazmununun illetidir; yani ‘eğer tebdile kalkışarak ve vahiyden yüz çevirerek Rabbime isyan edersem, kavuşmayı ummadıkları o gün olan kıyamet gününün, o pek büyük günün azabından korkarım’ demektir. Bunda onların bu teklif sebebiyle azabı hak ettiklerine bir ima vardır; zira azabı gerektiren bir şeyi teklif etmek, onu bizzat işlemek gibi olmasa da azabı hak ettirir. İsyanın dehşetini bildirmek ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem kemâl-i nezâhetini göstermek için rubûbiyyet unvanına yer verilip zamirine muzaf kılınmıştır. Gün lafzının tazim bildiren tenvinle getirilmesinde ve ‘azîm’ sıfatıyla vasfedilmesinde, oradaki azabın vahameti ve dehşeti hususunda gizli kalmayacak incelikler vardır. Allâme Tîbî, buradaki tebdil lafzını; paraları dirhemlerle değiştirmek gibi bir zatın başka bir zat ile değiştirilmesini -ki: “ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا” sözleriyle buna işaret etmişlerdir- ve yüzüğü halkaya dönüştürmek gibi bir sıfatın başka bir sıfatla değiştirilmesini -ki: “أَوْ بَدِّلْهُ” sözleriyle buna işaret etmişlerdir- kapsayacak şekilde daha genel bir manaya hamlederek zikredilen cevabın hiçbir şeye ihtiyaç duymaksızın her iki teklife birden cevap olmasını caiz görmüştür. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Tebdilin Yüce Allah'ın: “مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي” buyruğuyla kayıtlanması, onun daha genel bir manaya hamledilmesine engeldir; çünkü bu ifade, bunun Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gücü dahilinde olduğunu lâkin Allah Teâlâ'nın izni olmaksızın bunu yapmayacağını ihsas ettirmektedir. Oysa ilk işaret ettikleri tebdil onun aleyhisselâm gücü dahilinde değildir; hatta teklifte bulunanlar bile bunun imkânsız olduğunu bilmektedir, ancak daha önce geçtiği üzere bunu sırf inat ve dikbaşlılık yaparak: ‘Dileseydik bunun benzerini biz de söylerdik’ diyebilmek için teklif etmişlerdir. Sonra zahir olan şudur ki onlar tebdili ve yeni bir Kur'an getirmeyi iftira yoluyla teklif etmişlerdir. Denildi ki: Onların bunu vahiy yoluyla teklif ettiklerini söylemeye imkân yoktur; yani sanki: ‘Kur'an'ı vahiy yoluyla getirdiğin gibi bundan başka bir Kur'an getir yahut onu vahiy yoluyla değiştir’ demiş olsunlar ve “ما يَكُونُ لِي...” ifadesinin manası da: ‘el-Keşşâf’ta geçtiği üzere Yüce Allah'ın: “إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي” buyruğu bunu reddettiği için onu değiştirmek benim için kolay olmaz ve buna güç yetiremem’ demek olsun. Bunun veçhi şudur: Onlar bu takdire göre isyan olan bir şey istememişlerdir ki onların cevabında zikredilen şey söylenmiş olsun. Buna şöyle itiraz edilmiştir: İzin olmaksızın talep etmek isyandır; dolayısıyla şayet ‘benim için kolay olmaz’ ifadesi izin verilmediği için böyle olduğuna hamledilmezse cevap onların sualine mutabık olmaz. Çünkü sual Allah Teâlâ tarafından bir tebdil hakkındadır, oysa o aleyhisselâm cevapta: ‘Kendiliğimden tebdil etmem mümkün değildir’ demiştir. Şayet buna hamledilirse isyan da buna hamledilmiş olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Keşşâf sahibi “ما يَكُونُ” ifadesini ‘mümkün olmaz ve kolaylaşmaz’ manasına hamletmiştir; isyan ise mümkin ve makdûr olan şeye taalluk eder, yoksa onların isyan olan veya olmayan bir şeyi talep etmiş olmaları söz konusu değildir. Mutabakat ise fazlasıyla hâsıldır; zira özet şudur: Kendiliğimden tebdil etmem mümkün değildir; vahiy tarafından olmasına gelince ben tâbiyim, metbû (peşinden gidilen) değilim. Evet, bunun Keşşâf sahibinin de nefyetmediği üzere ‘vahiy olmaksızın bunu yapmak bana helal olmaz’ manasına hamledilerek başka bir vechin gelmesinin mümkün olduğu inkâr edilemez.

وذكر بعض المحققين أنه لا مساغ لحمل مقترحهم على ما هو من جهة الوحي لمكان التعليل بأني أخاف إلخ إذ المقصود بما ذكر فيه معصية الافتراء كما يرشد إلى ذلك صريح ما بعده من الآيتين الكريمتين وحينئذ لا يتحقق فيه تلك المعصية، ومعصية استدعاء تبديل ما اقتضته الحكمة التشريعية لا سيما بموجب اقتراح الكفرة ليست مقصودة فلا ينفع تحققها، وهو كلام وجيه يعلم منه ما في الكلام السابق من النظر، بقي أنه يفهم من بعض الآثار أنهم طلبوا الإتيان من جهة الوحي فعن مقاتل أن الآية نزلت في خمسة نفر عبد الله بن أمية المخزومي والوليد بن المغيرة ومكرز بن حفص وعمرو بن عبد الله بن أبي قيس العامري. والعاص بن عامر بن هشام قالوا للنبي ﷺ: إن كنت تريد أن نؤمن لك فائت بقرآن ليس فيه ترك عبادة اللات والعزى ومنات وليس فيه عيبها وإن لم ينزل الله تعالى عليك فقل أنت من

Bazı muhakkikler şöyle zikretmiştir: ‘Korkarım ki...’ gerekçelendirmesi sebebiyle onların teklifini vahiy cihetinden olan bir şeye hamletmeye imkân yoktur; zira orada zikredilen şeyle kastedilen iftira günahıdır; nitekim bundan sonraki iki kerîm ayetin sarîh ifadesi de buna işaret etmektedir. Bu durumda o günah gerçekleşmez. Teşrî hikmetinin gerektirdiği şeyi -özellikle de kâfirlerin teklifi doğrultusunda- değiştirme talebinde bulunma günahı ise kastedilmiş değildir, dolayısıyla onun gerçekleşmesinin bir faydası olmaz. Bu gayet yerinde bir sözdür ve önceki kelamdaki itiraz noktaları bundan anlaşılmaktadır. Geriye şu kalıyor: Bazı rivayetlerden onların vahiy cihetinden getirmeyi talep ettikleri anlaşılmaktadır. Nitekim Mukâtil'den rivayet edildiğine göre ayet beş kişi hakkında inmiştir: Abdullah b. Ümeyye el-Mahzûmî, Velîd b. Mugîre, Mükriz b. Hafs, Amr b. Abdullah b. Ebî Kays el-Âmirî ve Âs b. Âmir b. Hişâm. Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: “Eğer sana iman etmemizi istiyorsan içinde Lât, Uzzâ ve Menât'a ibadeti terk etme emri ile onları yerme bulunmayan bir Kur'an getir. Eğer Allah Teâlâ sana indirmezse kendiliğinden

نفسك أو بدله فاجعل مكان آية عذاب آية رحمة ومكان حرام حلالا ومكان حلال حراما، وربما يقال: إن هذا على تقدير صحته لا يأبى أن يكون ما في الآية ما أشار إليه تالي الشرطية الثانية من كلامهم فتدبر، وقوله سبحانه: قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ تحقيق لحقية القرآن وأنه من عنده سبحانه أثر بيان بطلان ما اقترحوه على أتم وجه، وصدر بالأمر المستقل إظهارا لكمال الاعتناء بشأنه وإيذانا باستقلاله مفهوما وأسلوبا فإنه برهان دال على كونه بأمر الله تعالى ومشيئته كما ستعلمه إن شاء الله تعالى وما سبق مجرد إخبار باستحالة ما اقترحوه، ومفعول المشيئة محذوف ينبىء عنه الجزاء كما هو المطرد في أمثاله، ويفهم من ظاهر كلام بعضهم أنه غير ذلك وليس بذلك وهو ظاهر، والمعنى أن الأمر كله منوط بمشيئته تعالى وليس لي منه شيء أصلا ولو شاء سبحانه عدم تلاوتي له عليكم وعدم ادرائكم به بواسطتي بأن لم ينزله جل شأنه علي ولم يأمرني بتلاوته ما تلوته عليكم وَلا أَدْراكُمْ بِهِ أي ولا أعلمكم به بواسطتي والتالي وهو عدم التلاوة والإدراء منتف فينتفي المقدم وهو مشيئته العدم وهي مستلزمة لعدم مشيئته الوجود فانتفاؤه مستلزم لانتفائه وهو إنما يكون بتحقق مشيئة الوجود فثبت أن تلاوته ﵊ للقرآن وإدراءه تعالى بواسطته بمشيئته تعالى.

söyle yahut onu değiştir de azap ayetinin yerine rahmet ayeti, haramın yerine helal, helalin yerine haram koy.” Belki de denilir ki: Bu rivayet sahih olduğu takdirde, ayetteki ifadenin onların sözlerindeki ikinci şartın tâlîsine işaret ettiği manasına gelmesine engel teşkil etmez; iyi düşün. Yüce Allah'ın: “قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ / De ki: Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım” buyruğu, teklif ettikleri şeyin bâtıllığı en mükemmel şekilde beyan edildikten hemen sonra Kur'an'ın hak olduğunu ve Allah Sübhânehu'nun katından geldiğini tahkik ve teyit etmektedir. Şânına verilen tam ehemmiyeti göstermek, mefhum ve üslup bakımından müstakil olduğunu bildirmek üzere müstakil bir emirle başlanmıştır; zira bu, inşaallah öğreneceğin üzere onun Allah Teâlâ'nın emri ve meşîetiyle olduğuna delalet eden kesin bir bürhandır; önceki ise teklif ettikleri şeyin imkânsızlığını salt bir haber vermekten ibaretti. Meşîetin mef‘ûlü mahzuftur ve benzerlerinde mutat olduğu üzere ceza (şartın cevabı) onu bildirmektedir. Bazılarının sözünün zahirinden bunun başka türlü olduğu anlaşılsa da öyle değildir ve bu açıktır. Mana şudur: Bütün iş Allah Teâlâ'nın meşîetine bağlıdır, benim bu hususta kendiliğimden hiçbir yetkim yoktur; şayet Sübhânehu onu size okumamı ve benim vasıtamla onu size bildirmesini dilemeseydi -şöyle ki onu bana indirmeyip bana onu okumamı emretmeseydi- onu size okumazdım; “وَلا أَدْراكُمْ بِهِ / ve onu size bildirmezdi de”; yani benim vasıtamla onu size bildirmezdi. Tâlî olan okumama ve bildirmeme durumu menfîdir (vaki olmamıştır); dolayısıyla mukaddem olan yokluk meşîeti de menfî olur ki bu da varlık meşîetinin bulunmayışını gerektirir. Onun nefyi ise yokluğunun nefyini iktiza eder ve bu da ancak varlık meşîetinin tahakkuku ile olur. Böylece Hz. Peygamber'in aleyhisselâm Kur'an'ı okumasının ve Allah Teâlâ'nın onun vasıtasıyla bildirmesinin Allah Teâlâ'nın meşîetiyle olduğu sabit olmuştur.

وتقييد الإدراء بذلك هو الذي يقتضيه المقام وحيث اقتصر بعضهم في تقدير المفعول في الشرط على عدم التلاوة علل التقييد بأن عدم الإعلام ليس من لوازم الشرط الذي هو عدم مشيئة تلاوته ﵊ فلا يجوز نظمه في سلك الجزاء، ولم يظهر وجه الاقتصار على ذلك وعدم ضم عدم الإدراء إليه مع أن العطف ظاهر فيه، وفي إسناد عدم الإدراء إليه تعالى المنبئ عن استناد الإدراء إليه سبحانه أعلام بأنه لا دخل له ﵊ في ذلك حسبما يقتضيه المقام أيضا. وفي رواية أبي ربيعة عن ابن كثير «ولأدراكم» بلام التوكيد وهي الواقعة في جواب لَوْ أي لو شاء الله ما تلوته عليكم ولأعلمكم به على لسان غيري على معنى أنه الحق الذي لا محيص عنه لو لم أرسل به لأرسل به غيري، وجيء باللام هنا للإيذان بأن إعلامهم به على لسان غيره ﷺ أشد انتفاء وأقوى، ولعل لا في القراءة الأولى لأنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في المتبوع وإلا فهي لا تقع في جواب لَوْ فلا يقال: لو قام زيد لا قام عمرو بل ما قام، ومن هنا نص السمين على أنها زائدة مؤكدة للنفي، وروي عن ابن عباس، والحسن، وابن سيرين أنهم قرؤوا «ولا أدرأتكم» بإسناد الفعل إلى ضميره ﷺ كالفعل السابق، والأصل ولا أدريتكم فقلبت الياء ألفا على لغة من يقلب الياء الساكنة المفتوح ما قبلها ألفا وهي لغة بالحارث بن كعب وقبائل من اليمن حتى قلبوا ياء التثنية ألفا وجعلوا المثنى في جميع الأحوال على لفظ واحد وحكى ذلك قطرب عن عقيل.

Bildirmenin (idrânın) bu şekilde kayıtlanması makamın iktiza ettiği şeydir. Bazıları şarttaki mef‘ûlün takdirinde sadece tilavetin bulunmayışıyla yetindiklerinde bu kaydı şöyle gerekçelendirmişlerdir: Bildirmeyiş, onun aleyhisselâm tilavetini dilememesi şeklindeki şartın lâzımlarından değildir; dolayısıyla ceza zincirine dizilmesi caiz olmaz. Ancak sadece bununla yetinilip bildirmeyişin buna eklenmemesinin veçhi açık değildir; oysa atıf bu hususta gayet açıktır. Bildirmeyişin O'na isnat edilmesinde -ki bu bildirmenin Allah Sübhânehu'ya istinat ettiğini gösterir- makamın iktiza ettiği üzere onun aleyhisselâm bu hususta hiçbir dahli olmadığına dair bir bildirim vardır. İbn Kesîr'den Ebû Rebîa rivayetinde tekit lâmı ile “ve le-edrâküm” şeklinde okunmuştur ki bu ‘lev’in cevabında yer alır; yani ‘şayet Allah dileseydi onu size okumazdım ve onu başkasının diliyle size bildirirdi’ demektir; bu da onun kaçınılmaz bir hak olduğu, şayet benimle gönderilmeseydi muhakkak bir başkasıyla gönderileceği manasındadır. Burada lâm harfinin getirilmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki birinin diliyle bildirilmesinin nefyinin daha şiddetli ve daha kuvvetli olduğunu ihsas ettirmek içindir. Birinci kıraatteki ‘lâ’ ise muhtemelen tâbî olan şeyde metbûda hoş görülmeyen şeylerin hoş görülmesindendir; aksi takdirde o ‘lev’in cevabında yer almaz, nitekim ‘Lev kāme Zeydün lâ kāme Amrün’ denilmez, bilakis ‘mâ kāme’ denilir. Buradan hareketle Semîn, onun nefyi tekit eden zâid bir edat olduğunu açıkça ifade etmiştir. İbn Abbas, Hasan ve İbn Sîrîn'den, fiili önceki fiil gibi onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine isnat ederek “ve lâ edre'tüküm” şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Aslı ‘ve lâ edreytüküm’dür; mâkabli meftuh olan sakin yâ harfini elife çevirenlerin lehçesi üzere yâ elife çevrilmiştir. Bu, Benî'l-Hâris b. Ka‘b ve Yemen kabilelerinin lehçesidir; hatta onlar tesniye yâ'sını da elife çevirip tesniyeyi bütün hallerde tek lafız üzere kılmışlardır; bunu Kutrub, Ukayl kabilesinden nakletmiştir.

وأخرج ابن جرير، وابن المنذر وغيرهما عن الحسن أنه قرأ «ولا أدرأتكم» بهمزة ساكنة فقيل: إنها مبدلة من الألف المنقلبة عن الياء كما سمعت وقيل: إنها مبدلة من الياء ابتداء كما يقال في البيت لبئت وعلى القولين هي غير أصلية، وجاء ذلك في بعض اللغات كما نص عليه غير واحد، وجوز أن تكون أصلية على أن الفعل من الدرء وهو الدفع والمنع ويقال أدرأته أي جعلته دارئا أي دافعا، والمعنى ولا جعلتكم بتلاوته خصماء تدرؤونني بالجدال. وقرىء «ولا أدرأكم» بالهمز وتركه أيضا مع إسناد الفعل إلى ضمير الله تعالى. وأخرج سعيد بن منصور وابن جرير أن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كان يقرأ «ولا أنذرتكم به» فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً نوع تعليل للملازمة المستلزمة لكون ذلك بمشيئة الله ﷿ حسبما مر آنفا واللبث الإقامة، ونصب عُمُراً على التشبيه بظرف الزمان والمراد منه مدة، وقيل: هو على تقدير مضاف أي مقدار عمر، وهو بضم الميم وقرأ الأعمش بسكونها للتخفيف، والمعنى قد أقمت فيما بينكم مدة مديدة وهي مقدار أربعين سنة تحفظون تفاصيل أحوالي وتحيطون خبرا بأقوالي وأفعالي مِنْ قَبْلِهِ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, sakin hemze ile “ve lâ edre'tüküm” şeklinde okumuştur. İşittiğin üzere bu hemzenin yâ'dan dönüşen eliften tebdil edildiği söylenmiş; yahut beyitte ‘lebe'tü’ denildiği gibi doğrudan doğruya yâ'dan tebdil edildiği söylenmiştir; her iki kavle göre de hemze aslî değildir. Birden fazla âlimin belirttiği gibi bu durum bazı lehçelerde mevcuttur. Fiilin ‘defetmek ve menetmek’ manasındaki ‘der'’ kökünden olması esasına göre hemzenin aslî olması da caiz görülmüştür; ‘edre'tühû’ denilir, yani onu defedici kıldım demektir; mana ise: ‘Onu okumakla sizi cedelleşerek beni defetmeye çalışan hasımlar kılmadım’ şeklinde olur. Fiilin Allah Teâlâ'nın zamirine isnat edilmesiyle beraber hemzeli ve hemzesiz olarak “ve lâ edre'küm” şeklinde de okunmuştur. Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr'in rivayet ettiğine göre İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: “Ve lâ enzertüküm bihî / Ve onunla sizi uyarmazdım” şeklinde okurdu. “فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً / Şüphesiz ben bundan önce aranızda bir ömür kaldım”; az önce geçtiği üzere bunun Allah Azze ve Celle'nin meşîetiyle olmasını gerektiren mülâzemetin bir nevi gerekçelendirmesidir. ‘Lebs’ ikamet etmektir; ‘umuran’ kelimesinin nasbı zaman zarfına teşbih iledir ve ondan murat bir müddettir; muzafın takdiriyle yani ‘ömür miktarı’ olduğu da söylenmiştir. Mîm harfinin dammesiyle ‘umur’dur; A‘meş ise tahfif için mîm'in sükûnuyla [‘umr’] okumuştur. Mana şudur: ‘Aramızda uzun bir müddet -ki kırk yıl kadardır- kaldım; hallerimin ayrıntılarını biliyor, sözlerimi ve fiillerimi en ince ayrıntısına kadar pek iyi biliyorsunuz’, “مِنْ قَبْلِهِ / bundan önce”.

أي من قبل نزول القرآن أو من قبل وقت نزوله، ورجوع الضمير للتلاوة ليس بشيء لا أتعاطى شيئا مما يتعلق بذاك لا من حيث نظمه المعجز ولا من حيث معناه الكاشف عن أسرار الحقائق وأحكام الشرائع أَفَلا تَعْقِلُونَ أي ألا تلاحظون ذلك فلا تعقلون امتناع صدوره عن مثلي ووجوب كونه منزلا من عند الله العزيز الحكيم فإن ذلك غير خاف على من له عقل سليم وذهن مستقيم بل لعمري أن من كان له أدنى مسكة من عقل إذا تأمل في أمره ﷺ وأنه نشأ فيما بينهم هذا الدهر الطويل من غير مصاحبة العلماء في شأن من الشؤون ولا مراجعة إليهم في فن من الفنون ولا مخالطة للبلغاء في المحاورة والمفاوضة ولا خوض معهم في إنشاء الخطب والمعارضة ثم أتى بكتاب بهرت فصاحته كل ذي أدب وحيرت بلاغته مصاقع العرب واحتوى على بدائع أصناف العلوم ودقائق حقائق المنطوق والمفهوم وغدا كاشفا عن أسرار الغيب التي لا تنالها الظنون ومعربا عن أقاصيص الأولين وأحاديث الآخرين من القرون ومصدقا لما بين يديه من الكتب المنزلة ومهيمنا عليها في أحكامه المجملة والمفصلة لا يبقى عنده اشتباه في أنه وحي منزل من عند الله ﷻ وعم أفضاله، هذا هو الذي اتفقت عليه كلمة الجمهور وهو أوفق بالرد عليهم كما لا يخفى على المتأمل.

Yani Kur’an’ın indirilmesinden önce veya indirilme vaktinden önce [kaldım]. Zamirin tilavete raci olması ise kayda değer bir görüş değildir. Gerek muciz nazmı cihetiyle gerekse hakikatlerin sırlarını ve şeriatların hükümlerini açığa çıkaran manası cihetiyle o işle alakalı hiçbir şeyle meşgul olmadım. { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani bunu hiç düşünmüyor musunuz ki benim gibisinden böyle bir şeyin sadır olmasının imkânsızlığını ve bunun Azîz ve Hakîm olan Allah katından indirilmiş olmasının zorunluluğunu akıl etmiyorsunuz? Zira bu durum, selim bir akla ve dosdoğru bir zihne sahip kimse için gizli değildir. Hatta ömrüme yemin olsun ki en ufak bir akıl kırıntısına sahip olan kimse dahi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu, hiçbir meselede âlimlerle düşüp kalkmadan, hiçbir ilim dalında onlara müracaat etmeden, sohbet ve müzakerelerde beliğ kimselere karışmadan ve onlarla hitabet ve münazara icrasına dalmadan bu uzun zamanı aralarında geçirip büyüdüğünü; sonra da edebiyat ehlini hayran bırakan, Arap hatiplerini şaşkına çeviren, çeşitli ilimlerin eşsiz güzelliklerini, mantuk ve mefhumun en ince hakikatlerini ihtiva eden, zannın asla ulaşamayacağı gayb sırlarını keşfeden, geçmişlerin kıssalarını ve sonraki asırların haberlerini beyan eden, kendinden önceki indirilmiş kitapları tasdik edip onların mücmel ve tafsilli hükümlerine şahitlik eden [ve onları koruyan] bir Kitap getirdiğini tefekkür ettiğinde, onun şanı yüce ve ihsanı bol olan Allah katından indirilmiş bir vahiy olduğu hususunda zihninde hiçbir şüphe kalmaz. Cumhurun üzerinde ittifak ettiği görüş budur ve düşünen bir kimse için gizli olmayacağı üzere, onlara reddiye vermeye en uygun olanı da budur.

وقيل: إن الأنسب ببناء الجواب فيما سلف على امتناع صدور التغيير والتبديل عنه ﵊ لكونه معصية موجبة للعذاب العظيم واقتصاره ﷺ على اتباع الوحي وامتناع الاستبداد بالرأي من غير تعرض هناك ولا هنا لكون القرآن في نفسه أمرا خارجا عن طوق البشر ولا بكونه ﵊ غير قادر على الإتيان بمثله أن يستشهد هاهنا بما يلائم ذلك من أحواله ﷺ المستمرة في تلك المدة المتطاولة من كمال نزاهته ﵊ عما يوهم شائبة صدور الكذب والافتراء عنه في حق أحد كائنا من كان كما ينبىء عنه تعقيبه بتظليم المفتري على الله تعالى، والمعنى قد لبثت فيما بين ظهرانيكم قبل الوحي لا أتعرض لأحد قط بتحكم ولا جدال ولا أحوم حول مقال فيه شائبة شبهة فضلا عما فيه كذب وافتراء ألا تلاحظونه فلا تعقلون أن من هذا شأنه المطرد في هذا العهد البعيد يستحيل أن يفتري على الله ﷿ ويتحكم على كافة الخلق بالأوامر والنواهي الموجبة لسلب الأموال وسفك الدماء وغير ذلك وأن ما أتى به وحي مبين تنزيل من رب العالمين انتهى.

Şöyle de denilmiştir: Geçen kısımdaki cevabın, büyük bir azabı gerektiren bir masiyet olması sebebiyle kendisinden aleyhisselâm değiştirme ve tebdil etmenin sadır olamayacağı esasına bina kılınması, onun sallallâhu aleyhi ve sellem sadece vahye tabi olması ve re'y ile başına buyruk hareket etmesinin imkânsızlığı üzerine kurulması —orada da burada da Kur’an’ın bizatihi beşer takatinin dışında bir şey olduğuna ve onun aleyhisselâm bir benzerini getirmeye güç yetiremeyeceğine değinilmeksizin— gereği, burada da buna uygun düşecek şekilde, o uzun müddet zarfında devam eden hallerinden, kim olursa olsun herhangi bir kimse hakkında kendisinden yalan ve iftiranın sadır olduğuna dair zerre kadar şüphe uyandıracak şeylerden kemâl mertebede münezzeh oluşuna istidlal edilmesi daha münasiptir; nitekim bunun ardından Allah Teâlâ'ya iftira edenin zalim olduğunun belirtilmesi de buna işaret etmektedir. Mana şudur: Vahiyden önce aranızda öyle bir müddet kaldım ki hiçbir zaman kimseye tahakkümle ve cedelle sataşmadım; değil yalan ve iftira içeren sözlerin, içinde en ufak şüphe şaibesi bulunan bir sözün dahi etrafında dolaşmadım. Bunu hiç düşünmüyor musunuz ki, bunca uzun zaman boyunca hali böyle devam eden bir kimsenin Allah Azze ve Celle'ye iftira etmesinin ve malların gasbedilmesini, kanların dökülmesini ve daha başka şeyleri gerektiren emirler ve yasaklarla bütün yaratılmışlara tahakküm kurmasının imkânsız olduğunu, getirdiği şeyin ise apaçık bir vahiy ve Âlemlerin Rabbi'nden bir tenzil olduğunu akletmiyorsunuz? [Sözün özü] bitti.

وأنت تعلم أن هذا غير منساق إلى الذهن وأن الكلام الأول مشير في الجملة إلى كون القرآن أمرا خارجا عن طوق البشر وأنه ﷺ غير قادر على الإتيان بمثله على أنه بعد لا يخلو عن مقال فتأمل، وقوله سبحانه: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ استفهام إنكاري معناه النفي أي لا أحد أظلم من ذلك، ونفي الأظلمية كما هو المشهور كناية عن نفي المساواة فالمراد أنه أظلم من كل ظالم وقد مر تحقيق ذلك.

Sen de bilirsin ki bu [ikinci tevil] zihne hemen gelen bir mana değildir; birinci söz ise genel olarak Kur’an’ın beşer takatinin fevkinde olduğuna ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem bir benzerini getirmeye güç yetiremeyeceğine işaret etmektedir; bununla birlikte yine de üzerinde konuşulmaya açıktır, iyice düşün. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” kavli, nefy manasında bir istifhâm-ı inkârîdir; yani bundan daha zalim hiç kimse yoktur demektir. Meşhur olduğu üzere daha zalim oluşun nefyi, eşitliğin nefyinden kinayedir; dolayısıyla murat, onun her zalimden daha zalim olduğudur. Bunun tahkiki daha önce geçmişti.

والآية مرتبطة بما قبلها على أن المقصود منها تفاديه ﷺ مما لوحوا به من نسبة الافتراء على الله سبحانه إليه ﵊ وحاشاه وتظليم للمشركين بتكذيبهم للقرآن وكفرهم به، كَذِباً مع أن الافتراء لا يكون إلا كذلك للإيذان بأن ما لوحوا به ضمنا وحملوه ﵊ عليه صريحا مع كونه افتراء على الله سبحانه كذب في نفسه فرب افتراء يكون كذبه في الإسناد فقط كما إذا أسندت ذنب زيد إلى عمرو وهذا للمبالغة منه ﷺ في التفادي مما ذكر، والفاء لترتيب الكلام على ما سبق من بيان كون القرآن بمشيئته تعالى وأمره أي وإذا كان الأمر كذلك فمن افترى عليه سبحانه بأن يخلق كلاما فيقول: هذا من عند الله تعالى أو يبدل بعض آياته ببعض كما تجوزون ذلك في شأني، وكذلك من كذب بآياته جل شأنه كما تفعلونه أنتم أظلم من كل ظالم، وقيل: المقصود من الآية تظليم المشركين بافترائهم على الله تعالى في قولهم: إنه تعالى عما يقولون ذو شريك وذو ولد وتكذيبهم بآياته سبحانه، وهي مرتبطة أما بما قبلها أيضا على معنى أني لم أفتر على الله تعالى ولم أكذب عليه وقد قام الدليل على ذلك وأنتم قد

Ayetin önceki kısımla irtibatı, bundan maksadın onun sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Sübhânehu'ya iftira nispet etme yönündeki ima ve ithamlarından kendisini —hâşâ— tenzih edip uzak tutması ve müşrikleri de Kur’an’ı yalanlamaları ve onu inkâr etmeleri sebebiyle zalimlikle nitelemesi esasına göredir. İftira ancak yalanla olacağı halde { كَذِبًا } “yalan” lafzının zikredilmesi, onların zımnen ima ettikleri ve açıkça ona aleyhisselâm yükledikleri şeyin, Allah Sübhânehu'ya iftira olmakla birlikte bizatihi yalan olduğunu bildirmek içindir; zira nice iftira vardır ki onun yalanlığı sadece isnattadır; tıpkı Zeyd'in günahını Amr'a isnat etmen gibi. Bu ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem anılan şeyden uzaklaşmasındaki mübalağayı ifade eder. [Baştaki] fâ harfi, sözün Kur’an’ın Allah Teâlâ'nın meşîeti ve emriyle olduğuna dair daha önce geçen beyana tertip edilmesi içindir. Yani durum böyle olunca, bir söz uydurup da “Bu Allah katındandır” diyerek O'na iftira eden yahut sizin benim hakkımda caiz gördüğünüz gibi O'nun bazı ayetlerini diğerleriyle değiştiren kimse ve aynı şekilde sizin yaptığınız gibi O'nun şanı yüce ayetlerini yalanlayan kimse her zalimden daha zalimdir. Şöyle de denilmiştir: Ayetten maksat, müşriklerin —Allah onların dediklerinden münezzehtir— “O'nun ortağı ve çocuğu vardır” diyerek Allah Teâlâ'ya iftira etmeleri ve O'nun ayetlerini yalanlamaları sebebiyle zalim olduklarını bildirmektir. Ayetin irtibatı ise ya yine önceki kısımladır; şu manada ki: “Ben Allah Teâlâ'ya iftira etmedim ve O'na yalan isnat etmedim, buna dair delil de ikame edilmiştir; sizler ise

فعلتم ذلك حيث زعمتم أن لله تعالى شريكا وأن له ولدا وكذبتم نبيه ﷺ وما جاء به من عنده سبحانه وأما بقوله تعالى: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا [يونس: ١٣] إلخ على أن يكون قوله تعالى: ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ [يونس: ١٤] وقوله سبحانه: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ إلى هنا إعلاما بأن المشركين الذين بعث إليهم رسول الله ﷺ واستنوا بسنن من قبلهم في تكذيب آيات الله تعالى والرسل عليهم الصلاة والسلام ويكون هذا عودا إلى الأول بعد الفراغ من قصة المشركين، وقيل: وجه تعلقها بما تقدم أنهم إنما سألوه ﷺ تبديل القرآن لما فيه من ذم آلهتهم الذين افتروا في جعلها آلهة، وقيل: إن الآية توطئة لما بعدها ولا يخفى أن الأول هو الأنسب بالمقام وأوفق بالفاء وأبعد عن التكلف وأقرب انسياقا إلى الذهن السليم إِنَّهُ أي الشأن لا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ أي لا ينجون من محذور ولا يفوزون بمطلوب، والمراد جنس المجرمين فيندرج فيه المفتري والمكذب اندراجا أوليا، ولا يخفى ما في اختيار ضمير الشأن من الاعتناء بشأن ما يذكر بعده من أول الأمر.

Allah Teâlâ'nın ortağı ve çocuğu olduğunu iddia ederek, O'nun peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'nun katından getirdiklerini yalanlayarak bunu fiilen yaptınız”; yahut da { ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ } “Sonra sizi halifeler kıldık” [Yûnus: 14] ve { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ } “Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman...” [Yûnus: 15] kavilleri buraya kadar, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gönderildiği müşriklerin, Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm yalanlama hususunda kendilerinden öncekilerin yollarına uyduklarını bildirmesi ve müşriklerin kıssası tamamlandıktan sonra bu kısmın ilk söze bir dönüş olması esasına göre, Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا } “Andolsun ki sizden önceki nesilleri, zulmettikleri zaman helak ettik” [Yûnus: 13] kavliyledir. Şöyle de denilmiştir: Önceki kısımla irtibatının vechi, onların ancak ilahlaştırmakta iftira ettikleri ilahlarının yerilmesinden ötürü ondan sallallâhu aleyhi ve sellem Kur’an’ı değiştirmesini istemiş olmalarıdır. Ayetin kendisinden sonrasına bir mukaddime olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci vechin makama en münasip, fâ harfine en uygun, tekellüften en uzak ve selim zihne en yatkın olduğu gizli değildir. { إِنَّهُ } yani şân şudur ki; { لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ } “Şüphesiz suçlular iflah olmazlar”; yani korktuklarından kurtulamaz ve umduklarına kavuşamazlar. Muradı mücrimler cinsidir; dolayısıyla iftiracı ve yalanlayıcı kimseler bu kapsama öncelikle dâhildir. Şân zamirinin tercih edilmesinde, kendisinden sonra zikredilecek hususun önemine baştan dikkat çekme inceliği bulunduğu gizli değildir.

وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ حكاية لجناية أخرى لهم وهي عطف على قوله سبحانه:

{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ } “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere tapıyorlar”; onların diğer bir cürmünün hikâyesidir ve Yüce Allah'ın şu kavline atıftır:

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ الآية عطف قصة على قصة، ومِنْ دُونِ في موضع الحال من فاعل يَعْبُدُونَ أي متجاوزين الله تعالى إما بمعنى ترك عبادته سبحانه بالكلية لأنها لا تصح ولا تقع عبادة مع الشركة أو بمعنى عدم الاكتفاء بها وجعلها قرينا لعبادة غيره سبحانه كما اختاره البعض، وما إما موصولة أو موصوفة، والمراد بها الأصنام، ومعنى كونها لا تضر ولا تنفع أنها لا تقدر على ذلك لأنها جمادات، والمقصود من هذا الوصف نفي صحة معبوديتها لأن من شأن المعبود القدرة على ما ذكر، وقيل: المعنى لا تضرهم إن تركوا عبادتها ولا تنفعهم إن عبدوها والمقصود أيضا نفي صحة معبوديتها لأن من شأن المعبود أن يثيب عابده ويعاقب من لم يعبده، والفرق بين التفسيرين على ما قاله القطب إطلاق النفع والضر في الأول والتقييد بالعبادة وتركها في الثاني. وقيل: المقصود على الأول من الموصول الأصنام بعينها وعلى الثاني فاقد أوصاف المعبودية، ويجوز أن يدخل فيه غير الأصنام من الملائكة والمسيح ﵈، والظاهر أن المراد هنا الأصنام لأن العرب إنما كانوا يعبدونها وكان أهل الطائف يعبدون اللات وأهل مكة العزى ومناة وهبل وإسافا ونائلة وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ أخرج ابن أبي حاتم عن عكرمة قال: كان النضر بن الحارث يقول: إذا كان يوم القيامة شفعت لي اللات والعزى وفيه نزلت الآية.

{ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ } “Onlara okunduğu zaman...” ayetine kıssanın kıssaya atfı kabilindendir. { مِنْ دُونِ } lafzı, { يَعْبُدُونَ } fiilinin failinden hal konumundadır; yani Allah Teâlâ'yı aşıp bırakarak demektir; bu da ya şirk ile birlikte ibadet sahih ve vaki olmayacağı için O'na Sübhânehu ibadeti tamamen terk etmek manasındadır yahut bazılarının tercih ettiği üzere O'na ibadetle yetinmeyip başkasına ibadeti O'na ibadete denk ve ortak kılmak manasındadır. { مَا } ya mevsûl ya da mevsûftur; bununla murat edilen ise putlardır. Onların zarar ve fayda vermemelerinin manası, cansız varlıklar oldukları için buna güç yetirememeleridir. Bu vasıftan maksat, onların ma'bud olmalarının sahihliğini nefyetmektir; çünkü ma'budun şanından olan şey, zikredilen hususlara güç yetirmektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; ibadetlerini terk ederlerse onlara zarar veremezler, ibadet ederlerse de onlara fayda sağlayamazlar demektir. Maksat yine ma'bud olmalarının sahihliğini nefyetmektir; çünkü ma'budun şanı, kendisine ibadet edene sevap vermek, ibadet etmeyeni ise cezalandırmaktır. Kutub'un belirttiğine göre iki tefsir arasındaki fark; birincisinde fayda ve zararın mutlak bırakılması, ikincisinde ise ibadet ve terk şartına bağlanmış olmasıdır. Birinciye göre mevsulden maksadın bizzat putlar olduğu, ikinciye göre ise ma'budiyet vasıflarından yoksun olan varlıklar olduğu söylenmiştir. Bu kapsama putların dışındaki melekler ve Mesîh aleyhisselâm gibi varlıkların girmesi de caizdir. Zahir olan ise burada muradın putlar olduğudur; zira Araplar sadece onlara tapıyorlardı; Tâif ehli Lât'a, Mekke ehli ise Uzzâ, Menât, Hübel, İsâf ve Nâile'ye tapıyordu. { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ } “ve ‘Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir’ diyorlar”. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Nadr b. el-Hâris: “Kıyamet günü olduğunda Lât ve Uzzâ bana şefaat edecektir” derdi; işte ayet onun hakkında inmiştir.

والظاهر أن سائر المشركين كانوا يقولون هذا القول، ولعل ذلك منهم على سبيل الفرض والتقدير أي إن كان بعث كما زعمتم فهؤلاء يشفعون لنا، فلا يقال: إن المتبادر من الشفاعة عند الله تعالى أنه في الآخرة وهو مستلزم للبعث وهم ينكرونه كما يدل عليه قوله تعالى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النحل: ٣٨] وكذا ما تقدم آنفا من قوله سبحانه: قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا فيلزم المنافاة بين مفاهيم الآيات، وكأنه لذلك قال الحسن عليه الرحمة: إنهم أرادوا من هذه الشفاعة الشفاعة في الدنيا لإصلاح المعاش، وحينئذ لا منافاة والجمهور على الأول، ومن سبر حال القوم رآهم مترددين ولذلك اختلفت كلماتهم، ونسبة الشفاعة للأصنام قيل باعتبار السببية وذلك لأنهم كما هو المشهور وضعوها على صور رجال صالحين ذوي خطر عندهم وزعموا أنهم متى اشتغلوا بعبادتها فإن أولئك الرجال يشفعون لهم، وقيل: إنهم كانوا يعتقدون أن المتولي لكل إقليم روح معين من أرواح الأفلاك فعينوا لذلك الروح صنما من الأصنام واشتغلوا بعبادتها قصدا إلى عبادة الكواكب وقيل: غير ذلك، والحق أن من الأصنام ما وضع على الوجه الأول ومنها ما وضع لكونها كالهيا كل للروحانيات قُلْ تبكيتا لهم أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لا يَعْلَمُ أي أتخبرونه سبحانه بما لا وجود له ولا تحقق أصلا وهو كون الأصنام شفعاءهم عنده جل شأنه فإن ما لا يعلمه علام الغيوب

Görünen o ki diğer müşrikler de bu sözü söylüyorlardı. Muhtemelen onların bu sözü faraziye ve takdir kabilindendir; yani: “Eğer sizin iddia ettiğiniz gibi bir diriliş varsa, bunlar bize şefaat edecektir.” Dolayısıyla, Allah katında şefaatten ilk akla gelenin ahirette olacağı, bunun da dirilişi gerektirdiği, halbuki Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Nahl: 38] kavlinin ve az önce geçen { قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki...” [Yûnus: 15] kavlinin delalet ettiği üzere onların dirilişi inkâr ettikleri, dolayısıyla ayetlerin mefhumları arasında çelişki doğacağı söylenemez. Sanki bundan dolayı Hasan —ona rahmet olsun— şöyle demiştir: Onlar bu şefaatten, geçimlerini düzeltmek için dünyadaki şefaati kastetmişlerdir. Bu takdirde bir çelişki kalmaz; cumhur ise birinci görüştedir. Bu kavmin halini derinlemesine inceleyen kimse, onların tereddüt içinde olduklarını görür; sözlerinin farklı farklı olması da bundandır. Şefaatin putlara nispet edilmesi, sebep oluşları itibarıyla olduğu söylenmiştir; çünkü meşhur olduğu üzere onlar, putları kendi yanlarında kıymetli ve salih kimselerin suretleri üzerine yapmışlar ve onlara ibadetle meşgul olduklarında o salih kimselerin kendilerine şefaat edeceğini zannetmişlerdir. Bir görüşe göre de her iklimin idarecisinin feleklerin ruhlarından muayyen bir ruh olduğuna inanıyorlardı; bu yüzden o ruha putlardan bir put tahsis edip, yıldızlara ibadet etme kastıyla o putlara ibadetle meşgul olmuşlardır. Başka açıklamalar da yapılmıştır. Hak olan şudur ki, putların bir kısmı birinci veçhe göre konulmuş, bir kısmı da ruhanî varlıkların heykelleri mesabesinde kılındığı için konulmuştur. Onları susturmak ve azarlamak için: { قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ } “De ki: ‘Allah'a bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?’” Yani O'na Sübhânehu varlığı ve hakikati asla bulunmayan bir şeyi mi, yani şanı yüce olan Allah katında putların kendilerine şefaatçi olacağını mı haber veriyorsunuz? Zira gaybları hakkıyla bilen,

المحيط علمه بالكليات والجزئيات لا يكون له تحقق بالكلية، وذكروا أن مثل ذلك لا يسمى شيئا بناء على أنه كما قال سيبويه ما يصح أن يعلم ويخبر عنه وهو يشمل الموجود والمعدوم كما حققه بعض أصحابنا كالمعتزلة وسموا ما لا يعلم بالمنفي كالشريك وكاجتماع الضدين، وحقق ذلك الشيخ إبراهيم الكوراني في رسالة مستقلة أتى فيها بالعجب العجاب، ويجوز أن يراد بالموصول أن له سبحانه شريكا والمقصود على الوجهين من ذكر أنباء الله تعالى بما لا تحقق له ولم يتعلق به علمه التهكم والهزء بهم وإلا فلا أنباء، وقوله سبحانه: فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ في موضع الحال من العائد المحذوف أي بما لا يعلمه كائنا في ذلك، والمقصود منه تأكيد النفي المدلول عليه بما قبله فإنه قد جرى في العرف أن يقال عند تأكيد النفي للشيء ليس هذا في السماء ولا في الأرض لاعتقاد العامة أن كل ما يوجد إما في السماء وإما في الأرض كما هو رأي المتكلمين في كل ما سوى الله تعالى إذ هو سبحانه المعبود المنزه عن الحلول في المكان، والآيات التي ظاهرها ذلك من المتشابه والمذاهب فيه شهيرة، وهذا إذا أريد بالسماء والأرض جهتا العلو والسفل، وقيل: الكلام إلزامي لزعم المخاطبين الكافرين أن الأمر كذلك، وقيل: إن معنى الآية أتخبرونه تعالى بشريك أو شفيع لا يعلم شيئا في السماوات ولا في الأرض كما في قوله تعالى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النحل: ٧٣] وليس بشيء سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ أي عن إشراكهم المستلزم لتلك المقالة الباطلة أو عن شركائهم الذين يعتقدونهم شركاء، وقرىء «أتنبئون» بالتخفيف، وقرأ حمزة، والكسائي تشركون بتاء الخطاب على أنه من جملة القول المأمور به، وعلى الأول هو اعتراض تذييلي من جهته ﷾.

ilmi küllî ve cüz'î her şeyi kuşatan Allah'ın bilmediği bir şeyin kesinlikle hiçbir gerçekliği olamaz. Âlimler, Sîbeveyhi'nin de dediği gibi [şey'in] “bilinmesi ve haber verilmesi sahih olan şey” esasına dayanarak böylesi bir şeyin “şey” olarak isimlendirilemeyeceğini belirtmişlerdir; bu tanım, Mu'tezile gibi bazı ashabımızın tahkik ettiği üzere mevcudu da ma'dumu da kapsar; bilinmeyen şeye ise ortak ve iki zıddın birleşmesi gibi “menfî” adını vermişlerdir. Şeyh İbrâhim el-Kûrânî müstakil bir risalesinde bunu tahkik etmiş ve orada harikulade incelikler ortaya koymuştur. Mevsul ile O'nun Sübhânehu bir ortağı olduğunun kastedilmesi de caizdir. Her iki veçhe göre de hakikati bulunmayan ve ilminin taalluk etmediği bir şeyin Allah Teâlâ'ya haber verilmesinin zikredilmesinden maksat, onlarla alay etmek ve onları istihzaya almaktır; aksi takdirde ortada bir haber verme söz konusu değildir. Yüce Allah'ın: { فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ } “göklerde ve yerde” kavli, mahzuf âid zamirden hal konumundadır; yani göklerde ve yerde var olduğunu bilmediği bir şeyi mi [haber veriyorsunuz?] demektir. Bundan maksat, öncesinin delalet ettiği nefyi tekit etmektir; zira örfte bir şeyin nefyi tekit edileceği zaman, avamın her var olanın ya gökte ya da yerde bulunacağına olan inancı sebebiyle “Bu ne göktedir ne de yerde” denilmesi adet olmuştur; nitekim kelamcıların Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey hakkındaki görüşü de böyledir; zira O Sübhânehu mekânda hulûlden münezzeh yegâne ma'buddur. Zahiri buna delalet eden ayetler ise müteşabihattandır ve bu husustaki mezhepler meşhurdur. Bu durum, gök ve yer ile ulvî ve süflî cihetler kastedildiği takdirdedir. Şöyle de denilmiştir: Bu söz, muhatap olan kâfirlerin durumun böyle olduğuna dair iddiaları sebebiyle ilzâmî bir kelamdır. Bir görüşe göre de ayetin manası: O'na Teâlâ göklerde ve yerde hiçbir şey bilmeyen bir ortak veya şefaatçi mi haber veriyorsunuz? demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık sağlayamayacak şeylere tapıyorlar” [Nahl: 73] kavlinde de böyledir; fakat bu tevil bir şey değildir. { سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların koştukları ortaklardan münezzehtir ve çok yücedir”; yani bu batıl sözü gerektiren şirklerinden yahut ortak zannettikleri putlarından münezzehtir. “E-tünbiûne” lafzı tahfif ile [“e-tünbûne”] şeklinde de okunmuştur. Hamza ve Kisâî, emredilen sözün bir parçası olması esasına göre muhatap te'si ile “tüşrikûn” şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre ise bu, O'nun Azze ve Celle cihetinden bir i'tirâz-ı tezyîlîdir.

وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً أي وما كان الناس كافة من أول الأمر إلا متفقين على الحق والتوحيد من غير اختلاف، وروي هذا عن ابن عباس، والسدي، ومجاهد، والجبائي، وأبي مسلم، ويؤيده قراءة ابن مسعود رضي الله تعالى عنه «وما كان الناس إلا أمة واحدة على هدى» وذلك من عهد آدم ﵊ إلى أن قتل قابيل هابيل، وقيل: إلى زمن إدريس ﵊، وقيل: إلى زمن نوح ﵊، وكانوا عشرة قرون، وقيل:

{ وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti”; yani başlangıçta bütün insanlar hiçbir ihtilaf olmaksızın hak ve tevhid üzere ittifak halindeydiler. Bu görüş İbn Abbas, Süddî, Mücâhid, Cübbâî ve Ebû Müslim'den rivayet edilmiştir. İbn Mes‘ûd'un radıyallâhu anh: “İnsanlar doğru yol üzere tek bir ümmetten başkası değildi” şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Bu durum Âdem aleyhisselâm döneminden Kâbil'in Hâbil'i öldürmesine kadar devam etmiştir. İdrîs aleyhisselâm zamanına kadar olduğu da söylenmiştir; Nûh aleyhisselâm zamanına kadar olduğu da söylenmiş olup bu süre on asırdı. Şöyle de denilmiştir:

كانوا كذلك في زمنه ﵊ بعد أن لم يبق على الأرض من الكافرين ديار إلى أن ظهر بينهم الكفر، وقيل: من لدن إبراهيم ﵊ إلى أن ظهر عمرو بن لحي عبادة الأصنام وهو المروي عن عطاء، وعليه فالمراد من النَّاسُ العرب خاصة وهو الأنسب بإيراد الآية الكريمة إثر حكاية ما حكي منهم من الهنات وتنزيه ساحة الكبرياء عن ذلك.

Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan kalmadıktan sonra, aralarında küfür ortaya çıkıncaya kadar Nûh aleyhisselâm zamanında da durum böyleydi. İbrâhim aleyhisselâm döneminden Amr b. Luhayy'ın putperestliği ortaya çıkarmasına kadar böyle olduğu da söylenmiştir ki bu Atâ'dan rivayet edilmiştir. Bu takdirde { النَّاسُ } “insanlar” kelimesinden murat özellikle Araplardır; bu da ayet-i kerimenin, onlardan nakledilen çirkinliklerin ve kibriyâ makamının bundan tenzih edilmesinin hemen ardından getirilmesine en uygun düşenidir.

فَاخْتَلَفُوا بأن كفر بعضهم وثبت الآخرون على ما هم عليه فخالف كل من الفريقين الآخر، والفاء للتعقيب وهي لا تنافي امتداد زمان الاتفاق إذ المراد بيان وقوع الاختلاف عقيب انصرام مدة الاتفاق لا عقيب حدوثه وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ بتأخير القضاء بينهم أو العذاب الفاصل بينهم إلى يوم القيامة فإنه يوم الفصل والجزاء لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ عاجلا فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ بأن ينزل عليهم آيات ملجئة إلى اتباع الحق ورفع الاختلاف أو بأن يهلك المبطل ويبقى المحق، وصيغة الاستقبال لحكاية الحال الماضية والدلالة على الاستمرار، ووجه ارتباط الآية بما قبلها أنها كالتأكيد لما أشار إليه من أن التوحيد هو الدين الحق حيث أفادت أنه ملة قديمة اجتمعت عليها الأمم قاطبة وأن الشرك وفروعه جهالات ابتدعها الغواة خلافا للجمهور وشقا لعصا الجماعة، وقيل: وجه ذلك أنه سبحانه بين فيما قبل فساد القوم بعبادة الأصنام وبين في هذه أن هذا المذهب ليس مذهبا للعرب من أول الأمر بل كانوا على الدين الحق الخالي عن عبادة الأصنام وإنما حدثت فيهم عبادتها بتسويل الشياطين.

{ فَاخْتَلَفُوا } “Sonra ihtilafa düştüler”; şöyle ki, bir kısmı küfre saptı, diğerleri ise bulundukları hal üzere sebat etti; böylece iki gruptan her biri diğerine muhalefet etti. [Baştaki] fâ harfi ta'kîb içindir; bu ise ittifak zamanının uzun sürmesine engel teşkil etmez; çünkü murat, ihtilafın ittifakın başlamasının hemen akabinde değil, ittifak müddetinin sona ermesinin hemen akabinde vuku bulduğunu beyandır. { وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; yani aralarındaki hükmün yahut aralarını ayıracak azabın kıyamet gününe ertelenmesine dair verilmiş bir söz olmasaydı —zira o, ayrım ve ceza günüdür— { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”; yani dünyada çarçabuk hüküm verilir, { فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “hakkında ihtilafa düştükleri şeyde”; ya üzerlerine hakkı kabule mecbur bırakacak ve ihtilafı ortadan kaldıracak ayetler indirilir yahut batılda olanlar helak edilip hak üzere olanlar baki kılınırdı. Muzâri sîgası, geçmiş hali hikâye etmek ve sürekliliğe delalet etmek içindir. Ayetin önceki kısımla irtibat vechi şudur: Ayet, tevhidin hak din olduğuna dair yapılan işarete tekit mesabesindedir; zira tevhidin bütün ümmetlerin üzerinde birleştiği kadim bir millet olduğunu, şirkin ve kollarının ise sapanların cumhura muhalefet ederek ve cemaat birliğini bozarak uydurdukları cehaletler olduğunu ifade etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun vechi, O'nun Sübhânehu daha önce putlara tapmak suretiyle kavmin fesadını beyan etmesi, bu ayette ise bu yolun başlangıçtan beri Arapların yolu olmadığını, bilakis onların putlara tapmaktan uzak hak din üzere olduklarını, putperestliğin aralarında ancak şeytanların aldatmasıyla sonradan ortaya çıktığını açıklamasıdır.

قيل: والغرض من ذلك أن العرب إذا علموا أن ما هم عليه اليوم لم يكن من قبل فيهم وإنما حدث بعد أن لم يكن لم يتعصبوا لنصرته ولم يتأذوا من تزييفه وإبطاله. وعن الكلبي أن معنى كونهم أمة واحدة اتفاقهم على الكفر وذلك في زمن إبراهيم ﵊، وروي مثله عن الحسن إلا أنه قال: كانوا كذلك من لدن وفاة آدم إلى زمن نوح ﵉ ثم آمن من آمن وبقي من بقي على الكفر. وفائدة إيراد هذا الكلام في هذا المقام تسليته ﷺ كأنه قيل: لا تطمع في أن يصير كل من تدعوه إلى الإيمان والتوحيد مجيبا لك قابلا لدينك فإن الناس كلهم كانوا على الكفر وإنما حدث الإيمان في بعضهم بعد ذلك فكيف تطمع في اتفاق الكل عليه. واعترض بأنه يلزم على هذا خلو الأرض في عصر عن مؤمن بالله تعالى عارف به وقد قالوا: إن الأرض في كل وقت لا تخلو عن ذلك. وأجيب بأن عدم الخلو في حيز المنع

Şöyle denilmiştir: Bundan gaye şudur: Araplar bugün üzerinde bulundukları halin önceden aralarında olmadığını, yokken sonradan ortaya çıktığını bildiklerinde, onu savunmak için taassup göstermezler ve onun çürütülüp iptal edilmesinden de incinmezler. Kelbî'den rivayet edildiğine göre onların tek bir ümmet olmalarının manası, İbrâhim aleyhisselâm döneminde küfür üzere ittifak etmeleridir. Benzer bir rivayet Hasan'dan da gelmiştir; şu kadar var ki o: “Âdem'in vefatından Nûh'a aleyhimesselâm kadar bu şekildeydiler; sonra iman eden iman etti, küfürde kalan da küfürde kaldı” demiştir. Bu kelamın bu makamda zikredilmesinin faydası, onu sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmektir; sanki şöyle denilmiştir: İmana ve tevhîde davet ettiğin herkesin sana icabet edip dinini kabul edeceği beklentisine girme; zira insanların hepsi küfür üzereydi, iman ise bundan sonra bazılarında ortaya çıktı; hal böyleyken hepsinin onun üzerinde ittifak etmesini nasıl umarsın? Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durumda bir asırda yeryüzünün Allah Teâlâ'ya iman eden ve O'nu tanıyan bir kimseden tamamen hali kalması gerekir; halbuki âlimler: “Yeryüzü hiçbir vakit bundan hali kalmaz” demişlerdir. Buna, [yeryüzünün müminden] hali kalmayacağı kabulünün men' makamında olduğu şeklinde cevap verilmiştir;

فقد ورد في بعض الآثار أن الناس قبل يوم القيامة ليس فيهم من يقول الله الله،

Nitekim bazı rivayetlerde kıyametten önce insanların içinde “Allah, Allah” diyen hiç kimsenin bulunmayacağı varid olmuştur;

وعلى تقدير التسليم المراد بالاتفاق على الكفر اتفاق الأكثر.

[Yeryüzünün müminden hali kalmayacağı görüşü] teslim edilse dahi, küfür üzerindeki ittifaktan murat çoğunluğun ittifakıdır.

والحق أن هذا القول في حد ذاته ضعيف فلا ينبغي التزام دفع ما يرد عليه، وأضعف منه بل لا يكاد يصح كون المراد أنهم كانوا أمة واحدة فاختلفوا بأن أحدث كل منهم ملة على حدة من ملل الكفر مخالفة لملة الآخر لأن الكلام ليس في ذلك الاختلاف إذ كل من الفريقين مبطل حينئذ فلا يتصور ان يقضي بينهما بإبقاء المحق وإهلاك المبطل أو بإلجاء أحدهما إلى اتباع الحق ليرتفع الاختلاف كما لا يخفى هذا.

Hak olan şudur ki, bu görüş bizatihi zayıftır; dolayısıyla ona yöneltilen itirazları defetmeye çalışmak gerekmez. Bundan daha zayıfı, hatta neredeyse sahih olmayanı ise bundan muradın onların tek bir ümmet olup sonra her birinin diğerinin dinine muhalif müstakil bir küfür milleti ihdas ederek ihtilafa düşmüş olmalarıdır; zira söz konusu olan bu tür bir ihtilaf değildir; çünkü bu takdirde her iki fırka da batıl üzeredir; dolayısıyla haklının baki kılınıp batıl ehlinin helak edilmesiyle veya ihtilafın kalkması için birinin hakkı kabule mecbur bırakılmasıyla aralarında hükmedilmesi gizli olmadığı üzere tasavvur edilemez.

ومن باب الإشارة في الآيات: الر- ا- إشارة إلى الذات الذي هو أول الوجود و «ل» إشارة إلى العقل المسمى جبريل ﵇ وهو أوسط الوجود الذي يستفيض من المبدأ ويفيض إلى المنتهى، و «ر» إشارة إلى الرحمة التي هي الذات المحمدية وهي في الحقيقة أول ووسط وآخر لكن الاعتبارات مختلفة، وكأن ذلك قسم منه تعالى بالحقيقة المحمدية على أن ما تضمنته السورة أو القرآن من الآي آيات الكتاب المتقن وقيل: المعنى ما أشير إليه بهذه الأحرف أركان كتاب الكل ذي الحكمة أو المحكم ومعظم تفاصيله أَكانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ إنكار لتعجبهم من سنة الله الجارية وهي الإيحاء إلى رجل، وكان ذلك لبعدهم عن مقامهم وعدم مناسبة حالهم لحاله ومنافاة ما جاء به لما اعتقدوه أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ أي خوفهم من أن يشركوا بي شيئا وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ سابقة عظيمة وقربة ليس لأحد مثلها، وقيل: سابقة رحمة أودعها في محمد ﷺ قالَ الْكافِرُونَ أي المحجوبون عن الله تعالى إِنَّ هذا أي الكتاب الذي جاء به محمد ﷺ لَسِحْرٌ مُبِينٌ لما رأوه خارجا عن قدرهم واحتجبوا بالشيطنة عن الوقوف على حقيقة الحال قالوا ذلك إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ أي أوقات مقدار كل يوم منها دورة الفلك الأعظم مرة واحدة كما نص عليه الشيخ الأكبر والستة عدد تام واختاره الله تعالى لما فيه من الأسرار ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ أي الملك يُدَبِّرُ الْأَمْرَ على وفق حكمته بيد قدرته، وقد يفسر العرش بقلب الكامل فالكلام إشارة إلى خلق الإنسان الذي انطوى فيه العالم بأسره ما مِنْ شَفِيعٍ يشفع لأحد بدفع ما يضره أو جلب ما ينفعه إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ بموهبة الاستعداد ثم بتوفيق الأسباب ذلِكُمُ الموصوف بهذه الصفات الجليلة اللَّهُ رَبُّكُمْ الذي يربكم ويدبر أمركم فاعبدوه وخصوه بالعبادة واعرفوه بهذه الصفات ولا تعبدوا الشيطان ولا تحتجبوا عنه تعالى فتنسبوا قوله وفعله إلى الشيطان أَفَلا تَذَكَّرُونَ آياته التي خطها بيد قدرته في صحائف الآفاق والأنفس فتتفكروا فيها وتنزجروا عن الشرك به سبحانه إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً بالعود إلى عين الجمع المطلق في القيامة الصغرى أو إلى عين جمع الذات بالفناء فيه تعالى عند القيامة الكبرى كذا قيل، وقال بعض العارفين: إن مرجع العاشقين جماله ومرجع العارفين جلاله ومرجع الموحدين

Ayetlerdeki işarî mana cihetinden: { الر } “Elif, Lâm, Râ”: ‘Elif’ varlığın evveli olan Zât'a; ‘Lâm’ Cebrail aleyhisselâm olarak isimlendirilen, mebdeden feyiz alıp müntehâya feyiz akıtan ve varlığın ortası olan Akıl'a; ‘Râ’ ise hakikatte evvel, âhir ve bâtın olan fakat itibarları farklılık arz eden Muhammedî Zât olan Rahmet'e işarettir. Bu, sanki sûrenin yahut Kur’an’ın ihtiva ettiği ayetlerin muhkem Kitab'ın ayetleri olduğuna dair O'nun Teâlâ Hakîkat-i Muhammediyye üzerine ettiği bir yemindir. Şöyle de denilmiştir: Mana; bu harflerle işaret edilenler, hikmet sahibi yahut muhkem olan küllî Kitab'ın rükünleri ve onun tafsilatının ekseriyetidir. { أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ } “İçlerinden bir adama vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?”; Allah'ın bir adama vahyetme şeklindeki cari sünnetine hayret etmelerini inkârdır. Bu şaşkınlıkları, onların kendi makamlarından uzak olmaları, hallerinin onun haline uygun düşmemesi ve onun getirdiği şeyin kendi inandıkları şeylerle bağdaşmaması sebebiyledir. { أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ } “İnsanları uyar”; yani Bana herhangi bir şeyi ortak koşmaktan onları korkut; { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “ve iman edenlere, Rableri katında kendileri için bir doğruluk makamı olduğunu müjdele”; yani yüce bir geçmiş derece ve hiç kimsenin benzerine sahip olamayacağı bir yakınlık vardır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine tevdi ettiği bir rahmet önceliğidir de denilmiştir. { قَالَ الْكَافِرُونَ } “Kâfirler dediler ki”; yani Allah Teâlâ'dan perdelenmiş olanlar: { إِنَّ هَذَا } “Şüphesiz bu”; yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği bu Kitap, { لَسَاحِرٌ مُبِينٌ } “apaçık bir büyüdür”; kendi güçlerinin fevkinde olduğunu gördüklerinde ve şeytanlıkları sebebiyle işin hakikatine vakıf olmaktan perdelendiklerinde böyle dediler. { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır”; yani Şeyh-i Ekber'in açıkça belirttiği üzere her bir gününün miktarı en büyük feleğin bir devri kadar olan vakitlerde [yarattı]. Altı, tam bir sayıdır ve Allah Teâlâ onda bulunan sırlar sebebiyle onu seçmiştir. { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti”; yani mülke hâkim oldu; { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “İşi yönetir”; kudret eliyle hikmetine uygun şekilde [yönetir]. Bazen Arş, kâmil insanın kalbi ile tefsir edilir; bu durumda kelam, bütün âlemin kendisinde dürüldüğü insanın yaratılışına işarettir. { مَا مِنْ شَفِيعٍ } “Hiçbir şefaatçi yoktur”; zarar veren şeyi defetmek veya fayda veren şeyi celbetmek suretiyle birine şefaat edecek, { إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ } “O'nun izninden sonra olmasın”; yani önce istidat bağışlaması, sonra da sebepleri muvaffak kılmasıyla [izin vermedikçe]. { ذَلِكُمُ } Bu yüce sıfatlarla muttasıf olan, { اللَّهُ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz olan Allah'tır”; sizi terbiye eden ve işinizi yönetendir; { فَاعْبُدُوهُ } “O halde O'na kulluk edin”; ibadeti sadece O'na tahsis edin, O'nu bu sıfatlarla tanıyın, şeytana tapmayın ve O'ndan Teâlâ perdelenip de O'nun sözünü ve fiilini şeytana nispet etmeyin. { أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünmüyor musunuz?”; Kudret eliyle afak ve enfüs sayfalarına nakşettiği ayetlerini düşünüp de O'na şirk koşmaktan vazgeçmez misiniz? { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا } “Hepinizin dönüşü O'nadır”; küçük kıyamette mutlak cem‘aynına dönmek suretiyle yahut büyük kıyamette O'nda Teâlâ fani olarak Zât'ın cem‘aynına dönmek suretiyledir; böyle denilmiştir. Bazı arifler şöyle demiştir: Âşıkların mercii O'nun cemâli, ariflerin mercii celâli, muvahhidlerin mercii

كبرياؤه ومرجع الخائفين عظمته ومرجع المشتاقين وصاله ومرجع المحبين دنوه ومرجع أهل العناية ذاته، وقال الجنيد قدس سره في الآية: إنه تعالى منه الابتداء وإليه الانتهاء وما بين ذلك مرابع فضله وتواتر نعمه وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ أي يبدأه في النشأة الأولى ثم يعيده في النشأة الثانية أو يبدأ الخلق باختفائه وإظهارهم ثم يعيده بإفنائهم وظهوره لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ أي يفعل ذلك ليجزي المؤمن والكافر على حسب ما يقتضيه عمل كل، هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً أي جعل شمس الروح ضياء الوجود وَالْقَمَرَ أي قمر القلب نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ أي مقامات لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ أي سني مراتبكم وأطواركم في المسير إليه وفيه تعالى وَالْحِسابَ أي حساب درجاتكم ومواقع أقدامكم في كل مقام ومرتبة، ويقال: جعل شمس الذات ضياء للأرواح العارفة وجعل قمر الصفات نورا للقلوب العاشقة ففنيت الأرواح بصولة الذات في عين الذات وبقيت القلوب بمشاهدة الصفات في عين الصفات وهذه الشمس المشار إليها لا تغيب أصلا عن بصائر الأرواح ومن هنا قال قائلهم:

kibriyâsı, korkanların mercii azameti, müştakların mercii vuslatı, muhiblerin mercii yakınlığı, inayet ehlinin mercii ise bizzat O'nun Zâtıdır. Cüneyd —kuddise sirruh— bu ayet hakkında şöyle demiştir: Başlangıç O'ndan Teâlâ'dır, nihayet de O'nadır; ikisi arasındaki mesafe ise O'nun lütfunun otlakları ve nimetlerinin ardı ardına gelişidir. { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Allah'ın vaadi haktır. Şüphesiz O, yaratmayı başlatır, sonra onu tekrar eder”; yani ilk yaratılışta başlatır, sonra ikinci yaratılışta onu tekrar iade eder; yahut Kendisi gizlenip mahlukatı izhar etmekle yaratılışı başlatır, sonra mahlukatı fani kılıp Kendisi zahir olmakla onu iade eder; { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “İman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükâfatlandırmak için [böyle yapar]. İnkâr edenlere gelince, inkâr etmekte olduklarından dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır”; yani mümini ve kâfiri, her birinin amellerinin iktiza ettiği şeye göre cezalandırmak yahut mükâfatlandırmak için bunu yapar. { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً } “Güneşi aydınlık kılan O'dur”; yani ruh güneşini varlığın ziyası kıldı, { وَالْقَمَرَ } “ve ayı”; yani kalp ayını, { نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ } “bir nur kılan ve ona menziller tayin eden O'dur”; yani makamlar takdir etti, { لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ } “yılların sayısını bilesiniz diye”; yani O'na doğru ve O'nda Teâlâ seyrinizdeki mertebe ve hallerinizin senelerini [bilesiniz diye], { وَالْحِسَابَ } “ve hesabı”; yani her makam ve mertebedeki derecelerinizin ve adımlarınızın hesabını [bilesiniz diye]. Şöyle de denilir: Zât güneşini arif ruhlar için ziya kıldı; sıfatlar ayını ise âşık kalpler için nur kıldı; böylece ruhlar Zât'ın galebesiyle Zât'ın عين'inde fani oldu, kalpler ise sıfatları müşahede ile sıfatların عين'inde baki kaldı. İşaret edilen bu güneş, arif ruhların basiretlerinden asla kaybolmaz. Nitekim şairleri şöyle demiştir:

هي الشمس إلا أن للشمس غيبة ... وهذا الذي نعنيه ليس يغيب

O güneştir, şu kadar var ki güneş batar ... Bizim kastettiğimiz bu [güneş] ise asla batmaz.

إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ أي غلبة ظلمة النفس على القلب وَالنَّهارِ أي نهار إشراق ضوء الروح عليه وَما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ أي سماوات الأرواح وَالْأَرْضِ أي أرض الأجساد لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ حجب صفات النفس الأمارة إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ أي يوصلهم إلى الجنات الثلاث بحسب نور إيمانهم فقوله سبحانه: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ كالبيان لذلك دَعْواهُمْ الاستعدادي فِيها أي في تلك الجنات سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ إشارة إلى تنزيهه تعالى والتنزيه في الأولى عن الشرك في الأفعال بالبراءة عن حولهم وقوتهم وفي الثانية عن الشرك في الصفات بالانسلاخ عن صفاتهم وفي الثالثة عن الشرك في الوجود بفنائهم وَتَحِيَّتُهُمْ أي تحية بعضهم لبعض أو تحية لله تعالى فِيها سَلامٌ أي إفاضة أنوار التزكية وإمداد التصفية أو إشراق أنوار التجليات وإمداد التجريد وإزالة الآفات وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أي آخر ما يقتضيه استعدادهم قيامهم بالله تعالى في ظهور كمالاته وصفات جلاله وجماله عليهم وهو الحمد الحقيقي منه وله سبحانه وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً أي استغرق أوقاته في الدعاء فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ هذا وصف الذين لم يدركوا حقائق العبودية في مشاهد الربوبية فإنهم إذا أظلم عليهم ليل البلاء قاموا إلى إيقاد مصباح التضرع فإذا انجلت عنهم الغياهب بسطوع أنوار فجر الفرج نسوا ما كانوا فيه ومروا كأن لم يدعوا مولاهم إلى كشف ما عناهم:

{ إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ } “Şüphesiz gecenin değişmesinde”; yani nefsin karanlığının kalbe galebe çalmasında, { وَالنَّهَارِ } “ve gündüzün [değişmesinde]”; yani ruhun ışığının onun üzerine doğduğu gündüzde, { وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ } “ve Allah'ın göklerde yarattığı şeylerde”; yani ruhlar göğünde, { وَالْأَرْضِ } “ve yerde”; yani cesetler yerinde [yarattıklarında], { لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ } “sakınan bir topluluk için elbette ayetler vardır”; yani emmâre nefsin sıfatlarının perdelerinden sakınanlar için. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenleri Rableri, imanları sebebiyle hidayete erdirir”; yani imanlarının nuruna göre onları üç cennete ulaştırır. Yüce Allah'ın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Naim cennetlerinde altlarından ırmaklar akar” kavli bunun beyanı gibidir. { دَعْوَاهُمْ } O cennetlerdeki istidat dillerinin duası, { فِيهَا } “orada”; { سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ } “‘Allah'ım, Sen münezzehsin!’ [sözüdür]”; O'nu Teâlâ tenzih etmeye işarettir; birinci cennetteki tenzih, kendi havl ve kuvvetlerinden teberri ederek fiillerde şirkten arınmaktır; ikincisinde kendi sıfatlarından sıyrılarak sıfatlarda şirkten arınmaktır; üçüncüsünde ise fani olmak suretiyle vücutta şirkten arınmaktır. { وَتَحِيَّتُهُمْ } Birbirlerine yahut Allah Teâlâ'ya olan tahiyyeleri, { فِيهَا سَلَامٌ } “orada esenliktir”; yani tezkiye nurlarının ifazası ve tasfiye imdadıdır yahut tecelli nurlarının parlaması, tecrid imdadı ve afetlerin giderilmesidir. { وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Dualarının sonu ise ‘Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun’dur”; yani istidatlarının iktiza ettiği son merhale, O'nun kemâlâtının, celâl ve cemâl sıfatlarının üzerlerinde zuhur etmesiyle Allah Teâlâ ile kaim olmalarıdır; bu ise O'ndan ve O'na Sübhânehu olan hakiki hamddir. { وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا } “İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman, yan yatarken, otururken yahut ayaktayken Bize yalvarır”; yani vakitlerini duaya hasreder. { فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ } “Fakat biz ondan sıkıntısını giderdiğimiz zaman, sanki kendisine dokunan bir sıkıntı için Bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider”. Bu, rububiyet meşhedlerinde ubudiyet hakikatlerini idrak edemeyenlerin vasfıdır; zira onlar üzerlerine bela gecesi çöktüğünde tazarru kandilini yakmaya kalkışırlar; ferahlık şafağının nurlarının doğmasıyla karanlıklar dağıldığında ise içinde bulundukları hali unutup, kendilerini kederlendiren şeyi gidermesi için Mevlâlarına hiç dua etmemiş gibi geçip giderler:

كأن الفتى لم يعر يوما إذا اكتسى ... ولم يك صعلوكا إذا ما تمولا

Sanki o genç, giyindiği zaman bir gün olsun çıplak kalmamış ... Mal sahibi olduğu zaman da hiç yoksul düşmemiş gibidir.

ولو كانوا عارفين لم يبرحوا دارة التضرع وإظهار العبودية بين يديه تعالى في كل حين وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً على الفطرة التي فطر الله الناس عليها متوجهين إلى التوحيد متنورين بنور الهداية الأصلية فَاخْتَلَفُوا بمقتضيات النشأة واختلاف الأمزجة والأهوية والعادات والمخالطات وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وهو قضاؤه سبحانه الأزلي بتقدير الآجال والأرزاق لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ بإهلاك المبطل وإبقاء المحق، والمراد أن حكمة الله تعالى اقتضت أن يبلغ كل منهم وجهته التي ولى وجهه إليها بأعماله التي يزاولها هو وإظهار ما خفي في نفسه وسبحان الحكيم العليم.

Eğer arif kimseler olsalardı, her an O'nun Teâlâ huzurunda tazarru dairesinden ve ubudiyeti izhar etmekten asla ayrılmazlardı. { وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti”; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrat üzere, tevhîde yönelmiş ve aslî hidayet nuruyla aydınlanmış olarak [tek bir ümmetti]. { فَاخْتَلَفُوا } “Sonra ihtilafa düştüler”; yaratılışın gerekleri, mizaçların, hevaların, adetlerin ve ihtilatların farklılaşması sebebiyle [ihtilafa düştüler]. { وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; ecelleri ve rızıkları takdir eden O'nun Sübhânehu ezeli kazası olmasaydı, { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “hakkında ihtilafa düştükleri şeyde aralarında mutlaka hüküm verilirdi”; batıl ehli helak edilip hak ehli baki kılınmak suretiyle [hüküm verilirdi]. Murat şudur ki, Allah Teâlâ'nın hikmeti; her birinin bizzat işlediği amelleriyle yöneldiği hedefe ulaşmasını ve nefsinde gizli olanı açığa çıkarmasını iktiza etmiştir. Hüküm ve hikmet sahibi, her şeyi bilen Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.

وَيَقُولُونَ حكاية لجناية أخرى لهم، وفي الكشاف تفسير المضارع بالماضي أي وقالوا وجعل ذلك إشارة إلى أن العطف ليس على وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا كما يقتضيه ظاهر اللفظ وإنما هو على قوله سبحانه: قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا [يونس: ١٥] وما بينهما اعتراض وأوثر المضارع على الماضي ليؤذن باستمرار هذه المقالة وأنها من دأبهم وعادتهم مع ما في ذلك من استحضار صورتها الشنيعة.

{ وَيَقُولُونَ } “Diyorlar ki”; onların başka bir cürmünün hikâyesidir. Keşşâf'ta muzâri fiil mazi ile yani “dediler” şeklinde tefsir edilmiş ve bununla, atfın lafzın zahirinin iktiza ettiği üzere { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا } “‘Bunlar bizim şefaatçilerimizdir’ diyorlar” kavline değil, bilakis Yüce Allah'ın: { قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki: ‘Bundan başka bir Kur’an getir’” [Yûnus: 15] kavline matuf olduğuna işaret kastedilmiştir; aradaki kısım ise itiraziyedir. Bu sözün sürekliliğini, onların adeti ve huyu olduğunu bildirmek ve bununla birlikte o çirkin sureti zihinde canlandırmak için mazi yerine muzâri tercih edilmiştir.

وجوز العطف على يَعْبُدُونَ وهو الذي اقتصر عليه بعض المحققين، وأبقى بعضهم الفعل على ظاهره وله وجه، والقائل كفار مكة لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ أرادوا آية من الآيات التي اقترحوها كآية موسى. وعيسى ﵉، ومعنى إنزالها عليه إظهار الله تعالى لها على يده ﷺ، وطلبوا ذلك تعنتا وعنادا وإلا فقد أتى ﷺ بآيات ظاهرة ومعجزات باهرة تعلو على جميع الآيات وتفوق سائر المعجزات لا سيما القرآن العظيم الباقي إعجازه على وجه الدهر إلى يوم القيامة، ولعمري لو أنصفوا لاستغنوا عن كل آية غيره ﵊ فإنه الآية الكبرى ومن رآه وسبر أحواله لم يكد يشك في أنه رسول الله ﷺ فَقُلْ لهم في الجواب إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ وهو جواب على ما قرره الطيبي على الأسلوب الحكيم فإنهم حين طلبوا ما طلبوا مع وجود الآيات المتكاثرة دل على أن سؤالهم للتعنت كما علمت آنفا فأجيبوا بما أجيبوا ليؤذن بأن سؤالهم سؤال المقترحين يستحقون به نقمة الله تعالى وحلول عقابه، يعني أنه لا بد أن يستأصل شأفتكم لكن لا أعلم متى يكون وأنتم كذلك لأن ذلك من الغيب وهو مختص به تعالى لا يعلمه أحد غيره جل شأنه وإذا كان كذلك فانتطروا ما يوجبه اقتراحكم إني معكم من المنتظرين إياه، وقيل: إن المراد أنه تعالى هو المختص بعلم الغيب والصارف عن إنزال الآيات المقترحة أمر مغيب فلا يعلمه إلا هو، واعترض عليه بأنه معين وهو عنادهم قال تعالى: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ [الأنعام:

{ يَعْبُدُونَ } kavline atfedilmesi de caiz görülmüştür ki bazı muhakkik âlimlerin benimsediği görüş de budur. Bazıları ise fiili zahiri üzere bırakmıştır ve bunun da bir vechi vardır. Sözü söyleyenler Mekke kâfirleridir. { لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!”; Mûsâ ve Îsâ'nın aleyhimesselâm mucizesi gibi kendi teklif ettikleri mucizelerden bir mucize kastetmişlerdir. Mucizenin ona indirilmesinin manası, Allah Teâlâ'nın onu onun sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle izhar etmesidir. Bunu sırf inat ve hırçınlık olsun diye istediler; yoksa o sallallâhu aleyhi ve sellem, bütün ayetlerden üstün ve diğer tüm mucizeleri aşan apaçık ayetler ve parlak mucizeler, bilhassa kıyamet gününe kadar zamanın akışı boyunca mucizeliği baki kalacak olan Yüce Kur’an’ı getirmiştir. Ömrüme yemin olsun ki, eğer insaflı olsalardı onun aleyhisselâm dışındaki her mucizeden müstağni kalırlardı; zira o bizzat en büyük mucizedir ve onu görüp hallerini tetkik eden kimse, onun Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunda asla şüpheye düşmezdi. Cevap olarak onlara: { فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “De ki: ‘Gayb ancak Allah'ındır. Bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!’” Bu, Tîbî'nin takrir ettiği üzere üslûb-ı hakîm üzere verilmiş bir cevaptır; zira onlar bunca çok ayet varken bu talebi istediklerinde, daha önce de bildiğin üzere sorularının inatlaşma gayeli olduğu anlaşıldı; bu sebeple sorularının Allah Teâlâ'nın intikamını ve azabının inmesini hak ettiren bir teklif sorusu olduğunu bildirmek için kendilerine bu şekilde cevap verildi. Yani: O'nun sizin kökünüzü kazıması muhakkaktır; fakat bunun ne zaman olacağını ben bilmem, siz de bilemezsiniz; çünkü bu gaybdandır ve O'na Teâlâ mahsustur, şanı yüce olan Allah'tan başka hiç kimse onu bilemez. Durum böyle olunca, teklifinizin gerektireceği şeyi bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber onu bekleyenlerdenim. Şöyle de denilmiştir: Muradı, gayb ilminin O'na Teâlâ mahsus olduğu ve teklif edilen mucizelerin indirilmesine engel olan şeyin gaybî bir husus olup onu ancak O'nun bildiğidir. Buna, o engelin muayyen olduğu, onun da onların inadı olduğu belirtilerek itiraz edilmiş ve Yüce Allah'ın: { وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O [mucize] geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir?” [En'âm:

١٠٩] .

109] kavli delil getirilmiştir.

وأجيب بأنا لا نسلم أن عنادهم هو الصارف وقد يجاب المعاند والآية وإن دلت على بقائهم على العناد وإن جاءت لم تدل على أن العناد هو الصارف.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz onların inadının engel olduğunu kabul etmiyoruz; bazen inatçı kimseye de cevap verilebilir. Ayet her ne kadar mucize gelse bile onların inatlarında kalacaklarına delalet etse de inadın engelleyici sebep olduğuna delalet etmez.

واختار بعض المحققين أن ما اقترحتموه وزعمتم أنه من لوازم النبوة وعلقتم إيمانكم بنزوله من الغيوب المختصة به سبحانه لا وقوف لي عليه فانتظروا نزوله إني معكم من المنتظرين لما يفعل الله تعالى بكم لاجترائكم على مثل هذه العظيمة من جحود الآيات، واقتراح غيرها، واعترض على ما قيل بأنه يأباه ترتيب الأمر بالانتظار على اختصاص الغيب به تعالى، والذي يخطر بالبال أن سؤال القوم قاتلهم الله تعالى متضمن لدعوى أن الصلاح في إنزال آية مما اقترحوا حيث لم يعتبروا ما نزل ولم يلتفتوا إليه فكأنهم قالوا: لا صلاح في نزول ما نزل وإنما الصلاح في إنزال آية مما نقترح فلولا نزلت وفي ذلك دعوى الغيب بلا ريب فأجيبوا بأن الغيب مختص بالله فهو الذي يعلم ما به الصلاح لا أنتم ولا غيركم ثم قال سبحانه: فَانْتَظِرُوا إلخ على معنى وإذا كان علم الغيب مختصا بالله تعالى وقد ادعيتم من ذلك ما ادعيتم وطعنتم فيما طعنتم فانتظروا نزول العذاب بكم إني معكم من المنتظرين إياه، ولا يرد على هذا ما أورد على غيره ولا ما عسى أن يورد أيضا فتأمل.

Bazı muhakkikler şu manayı tercih etmişlerdir: Sizin teklif ettiğiniz, nübüvvetin gereklerinden saydığınız ve imanınızı inişine bağladığınız şey, O'na Sübhânehu mahsus gayblardandır; benim ona dair bir bilgim yoktur; o halde inişini bekleyin; ayetleri inkâr edip başkasını teklif etmek gibi böylesi büyük bir cürme cüret etmeniz sebebiyle Allah Teâlâ'nın size ne yapacağını ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim. Bu söylenene, bekleme emrinin gaybın O'na Teâlâ mahsus oluşuna terettüp etmesinin buna mani olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Hatıra gelen şudur ki: O kavmin —Allah onları kahretsin— sorusu, inen ayetleri dikkate almayıp onlara iltifat etmedikleri için, teklif ettikleri bir ayetin inmesinde maslahat bulunduğu iddiasını zımnen içermektedir; sanki onlar: “İnen şeylerin inişinde maslahat yoktur; maslahat ancak bizim teklif ettiğimiz bir ayetin indirilmesindedir, o halde indirilseydi ya!” demişlerdir. Bunda ise şüphesiz bir gayb iddiası vardır. Bu sebeple kendilerine gaybın Allah'a mahsus olduğu, maslahatın nede olduğunu sizin veya başkasının değil ancak O'nun bildiği şeklinde cevap verilmiş; ardından Yüce Allah: { فَانْتَظِرُوا } “O halde bekleyin...” buyurmuştur; şu manada ki: Gayb ilmi Allah Teâlâ'ya mahsus olduğuna ve siz de o iddialarda bulunup dil uzattığınız şeylere dil uzattığınıza göre, azabın üzerinize inmesini bekleyin; ben de sizinle beraber onu beklemekteyim. Bu izaha, başkalarına yöneltilen itirazlar yöneltilemez; gelebilecek muhtemel itirazlar da varid olmaz, iyice düşün.

وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً كالصحة والسعة مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ أي خالطتهم حتى أحسوا بسوء أثرها فيهم، وإسناد المساس إلى الضراء بعد إسناد الإذاقة إلى ضمير الجلالة من الآداب القرآنية كما في قوله تعالى: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشعراء: ٨٠] ونظائره وينبغي التأدب في ذلك

{ وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman”; sıhhat ve bolluk gibi, { مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ } “kendilerine dokunan bir sıkıntıdan sonra”; yani o sıkıntı kendilerine temas edip kötü tesirini üzerlerinde hissettikten sonra. Tatma fiilinin celâlet zamirine isnadından sonra dokunma (mesas) fiilinin darrâ'ya (sıkıntıya) isnat edilmesi, Yüce Allah'ın: { وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [Şuarâ: 80] kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi Kur’anî edeplerdendir; bu hususta edepli davranmak gerekir.

ففي الخبر «اللهم إن الخير بيديك والشر ليس إليك»

Nitekim hadiste: “Allah'ım! Hayır bütünüyle Senin iki elindedir; şer ise Sana [nispet edilmez]” buyrulmuştur.

والمراد بالناس كفار مكة على ما قيل لما روي أن الله تعالى سلط عليهم القحط سبع سنين حتى كادوا يهلكون فطلبوا منه ﷺ أن يدعو لهم بالخصب ووعده بالإيمان فلما دعا لهم ورحمهم الله تعالى بالحياء طفقوا يطعنون في آياته تعالى ويعاندونه ﵊ ويكيدونه وذلك قوله سبحانه: إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا أي بالطعن فيها وعدم الاعتداد بها والاحتيال في دفعها، والظاهر أن المراد بالآيات: الآيات القرآنية، وقيل: المراد بها الآيات التكوينية كإنزال الحياء، ومكرهم فيها إضافتها إلى الأصنام والكواكب. وقيل: إن النَّاسَ عام لجميع الكفار، ولا يجوز حمله على ما يشمل العصاة كما لا يخفى، وكانت العرب تضيف الأمطار وكذا الرياح والحر والبرد إلى الأنواء، وهو جمع نوء مصدر ناء ينوء إذا نهض بجهد ومشقة ويقال ذلك أيضا إذا سقط فهو من الأضداد، ويطلق على النجم الذي هو أحد المنازل الثمانية والعشرين التي ذكرناها فيما سبق وهو المراد في كلامهم إلا أن الإضافة إليه باعتبار سقوطه مع الفجر كما هو المشهور أو باعتبار طلوعه ذلك الوقت كما قال الأصمعي.

Söylendiğine göre insanlardan murat Mekke kâfirleridir; zira rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ üzerlerine yedi yıl kıtlık musallat etmiş, öyle ki neredeyse helak olacaklardı; bunun üzerine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine bolluk gelmesi için dua etmesini istediler ve iman edeceklerine dair söz verdiler. O sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine dua edip de Allah Teâlâ yağmur ile onlara merhamet edince, O'nun Teâlâ ayetlerine dil uzatmaya, ona aleyhisselâm inatlaşıp tuzak kurmaya başladılar. İşte Yüce Allah'ın şu kavli bunu anlatır: { إِذَا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا } “bir de bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurarlar”; yani onlara dil uzatarak, onları hiçe sayarak ve onları defetmek için hilelere başvurarak. Zahir olan, ayetlerden muradın Kur’an ayetleri olduğudur; yağmurun indirilmesi gibi tekvinî ayetler olduğu, onların bundaki tuzaklarının ise yağmuru putlara ve yıldızlara nispet etmeleri olduğu da söylenmiştir. { النَّاسَ } “insanlar” kelimesinin bütün kâfirler için genel olduğu da söylenmiştir; bunun gizli olmadığı üzere günahkârları kapsayacak şekilde hamledilmesi caiz değildir. Araplar yağmurları, aynı şekilde rüzgârları, sıcağı ve soğuğu nev'lere nispet ederlerdi. Nev', “nâe-yenûu” fiilinin masdarı olan nevin çoğuludur; bu fiil zahmet ve meşakkatle kalktığı zaman kullanılır; aynı şekilde battığı zaman da kullanılır, dolayısıyla ezdâd (zıt anlamlı) kelimelerdendir. Daha önce zikrettiğimiz yirmi sekiz menzilden biri olan yıldıza da ıtlak olunur ve onların kelamında murat edilen de budur; ancak ona nispet edilmesi, meşhur olduğu üzere fecir vakti batması itibarıyla yahut Asmaî'nin dediği gibi o vakitte doğması itibarıyladır.

وقد عد القائل بتأثير الأنواء كافرا

Nev'lerin (yıldızların) tesirine inanan kimse kâfir sayılmıştır;

فقد روى الشيخان، وأبو داود، والنسائي عن زيد بن خالد قال: «قال رسول الله ﷺ قال الله تعالى أصبح من عبادي مؤمن بي وكافر بالكوكب وكافر بي ومؤمن بالكوكب فأما من قال مطرنا بفضل الله ورحمته فذلك مؤمن بي كافر بالكوكب وأما من قال مطرنا بنوء كذا وكذا فذلك كافر بي ومؤمن بالكوكب»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd ve Nesâî, Zeyd b. Hâlid'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: ‘Allah Teâlâ buyurdu: Kullarımdan kimi Bana iman etmiş ve yıldıza kâfir olmuş, kimi de Bana kâfir olmuş ve yıldıza iman etmiş olarak sabahladı. Kim: «Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdı» dediyse, işte o Bana iman etmiş, yıldıza kâfir olmuştur. Kim de: «Falanca ve falanca yıldızın batıp doğmasıyla bize yağmur yağdı» dediyse, o da Bana kâfir olmuş, yıldıza iman etmiştir.»»

ولعل كون ذلك من الكفر بالله تعالى مبني على زعم أن للكواكب تأثيرا اختيارا ذاتيا في ذلك وإلا فاعتقاد أن التأثير عندها لا بها كما هو المشهور من مذهب الأشاعرة في سائر الأسباب ليس بكفر كما نص عليه العلامة ابن حجر، وكذا اعتقاد أن التأثير بها على معنى إن الله تعالى أودع فيها قوة مؤثرة بإذنه فمتى شاء سبحانه أثرت ومتى لم يشأ لم تؤثر كما هو مذهب السلف في الأسباب على ما قرره الشيخ إبراهيم الكوراني في مسلك السداد، ولو كان نسبة التأثير مطلقا إلى الأنواء ونحوها من العلويات كفرا لا تسع الخرق ولزم إكفاء كثير من الناس حتى أفاضلهم لقولهم بنسبة الكثير من عالم الكون والفساد إلى العلويات ويسمونها بالآباء العلوية، وقد صرح الشيخ الأكبر قدس سره بأن للكواكب السيارات وغيرها تأثيرا في هذا العالم إلا أن الوقوف على تعيين جزئياته مما لا يطلع عليه إلا أرباب الكشف والأرصاد القلبية، وليس مراده قدس سره وكذا مراد من أطلق التأثير إلا ما ذهب إليه أحد الفريقين في الأسباب وحاشا ثم حاشا أن يكون أولئك الأفاضل ممن يعتقد أن في الوجود مؤثرا غير الله تعالى بل من وقف على حقيقة كلام الحكماء الذين هم بمعزل عن الشريعة الغراء وجدهم متفقين على أن الوجود معلول له تعالى على الإطلاق، قال بهمنيار في التحصيل:

Bunun Allah Teâlâ'yı inkâr sayılması, muhtemelen yıldızların bu işte zatî ve ihtiyarî bir tesirinin olduğu zannına binaendir. Aksi takdirde, diğer sebepler hakkında Eş'arîlerin meşhur mezhebinde olduğu gibi tesirin yıldızlar vasıtasıyla değil de onların yanında/vaktinde olduğuna inanmak, Allâme İbn Hacer'in açıkça belirttiği üzere küfür değildir. Aynı şekilde Şeyh İbrâhim el-Kûrânî'nin Meslekü's-Sedâd'da takrir ettiği üzere sebepler hakkında Selef'in mezhebi olan; tesirin, Allah Teâlâ'nın O'nun izniyle tesir eden bir kuvveti onlara emanet etmiş olması manasında onlarla olduğuna, dolayısıyla O Sübhânehu dilediğinde tesir edeceğine, dilemediğinde ise tesir etmeyeceğine inanmak da küfür değildir. Eğer tesiri mutlak surette nev'lere ve benzeri ulvî varlıklara nispet etmek küfür olsaydı, iş çığırından çıkar ve kevn ve fesad âlemindeki pek çok şeyi ulviyâta nispet edip onlara “ulvî babalar” adını verdikleri için faziletli âlimleri dahi dâhil olmak üzere birçok insanın tekfiri gerekirdi. Şeyh-i Ekber —kuddise sirruh— seyyar yıldızların ve diğerlerinin bu âlemde bir tesirinin olduğunu, ancak bunun cüz'iyatını tayin ve vakıf olmanın kalp rasatları ve keşif erbabından başkasının muttali olamayacağı hususlardan olduğunu açıkça ifade etmiştir. Onun —kuddise sirruh— ve tesiri mutlak bırakanların maksadı, sebepler konusunda iki fırkadan birinin benimsediği görüşten başkası değildir. O faziletli zatların varlıkta Allah Teâlâ'dan başka bir müessir olduğuna inanan kimselerden olması hâşâ ve kellâ mümkün değildir; bilakis parlak şeriattan tamamen uzak olan felsefecilerin sözlerinin hakikatine vakıf olan kimse dahi, onların varlığın mutlak surette Allah Teâlâ'nın ma'lûlü olduğu hususunda ittifak ettiklerini görür. Behmenyâr et-Tahsîl'de şöyle der:

فإن سئلت الحق فلا يصح أن يكون علة الوجود إلا ما هو بريء من كل وجه من معنى ما بالقوة وهذا هو المبدأ الأول لا غير، وما نقل عن أفلاطون من قوله: إن العالم كرة والأرض مركز والإنسان هدف والأفلاك قسي والحوادث سهام والله تعالى هو الرامي فأين المفر يشعر بذلك أيضا نعم إنهم قالوا بالشرائط العقلية وهي المراد بالوسائط في كلام بعضهم وهو خلاف المذهب الحق، والجملة لا يكفر من قال: إن الكواكب مؤثرة على معنى أن التأثير عندها أو بها بإذن الله تعالى بل حكمه حكم من قال: إن النار محرقة والماء مرو مثلا، ولا فرق بين القولين إلا بما عسى أن يقال: إن التأثير في نحو النار والماء أمر محسوس مشاهد والتأثير في الكواكب ليس كذلك والقول به رجم بالغيب لكن ذلك بعد تسليمه لا يوجب كون أحد القولين كفرا دون الآخر كما لا يخفى على المنصف، ومع هذا الأحوط عدم إطلاق نسبة التأثير إلى الكواكب والتجنب عن التلفظ بنحو ما أكفر الله سبحانه المتلفظة هذا وَإِذا الأولى شرطية والثانية

“Eğer bana hakkı sorarsan, varlığın illeti olmaya, bilkuvve olma manasından her yönden beri olan varlıktan başkası sahih olmaz; bu ise sadece İlk İlke'dir.” Eflâtun'dan nakledilen şu söz de buna işaret etmektedir: “Âlem bir küre, yer bir merkez, insan bir hedef, felekler yaylar, hadiseler oklar ve atan da Allah Teâlâ'dır; o halde kaçış nereyedir?” Evet, onlar aklî şartları kabul etmişlerdir ki bazılarının kelamındaki vasıtalardan murat budur; bu ise hak mezhebe aykırıdır. Hülasa, tesirin Allah Teâlâ'nın izniyle yıldızların yanında yahut onlarla olması manasında yıldızların müessir olduğunu söyleyen kimse tekfir edilmez; bilakis onun hükmü, meselâ ateşin yakıcı, suyun ise kandırıcı olduğunu söyleyen kimsenin hükmü gibidir. İki söz arasında, ancak ateş ve su gibi şeylerdeki tesirin hissedilen ve müşahede edilen bir durum olduğu, yıldızlardaki tesirin ise böyle olmayıp gayba taş atmak kabilinden olduğu söylenerek bir fark bulunabilir; fakat bu teslim edilse dahi, insaflı kimseye gizli olmayacağı üzere, iki sözden birinin küfür olup diğerinin olmamasını gerektirmez. Bununla birlikte en ihtiyatlı olanı, tesir nispetini yıldızlara mutlak olarak bağlamamak ve Allah Sübhânehu'nun telaffuz edeni tekfir ettiği lafızlara benzer ifadelerden sakınmaktır. { وَإِذَا } lafızlarının birincisi şartiyedir, ikincisi ise

فجائية رابطة للجواب، وتنكير مَكْرٌ للتفخيم. وفِي متعلقة بالاستقرار الذي تتعلق به اللام.

cevabı bağlayan fücâiyedir. { مَكْرٌ } kelimesinin nekire kılınması tazim/büyütme içindir. { فِي } cer edatı ise lâm'ın taalluk ettiği istikrar manasına müteallıktır.

قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً أي منكم فأسرع أفعل تفضيل وهو مأخوذ إما من سرع الثلاثي كما حكاه الفارسي أو من أسرع المزيد إلا أن في أخذ أفعل من المزيد خلافا فمنهم من منعه مطلقا ومنهم من جوزه مطلقا ومنهم من قال: إن كانت الهمزة للتعدية امتنع وإلا جاز ومثله في ذلك بناء التعجب، ووصف المفضل عليه بالسرعة دل عليه المفاجأة على أن صحة استعمال أسرع في ذلك لا يتوقف على دلالة الكلام على ما ذكر خلافا لما يقتضيه ظاهر كلام الزمخشري، وأصل المكر إخفاء الكيد والمضرة، والمراد به الجزاء والعقوبة على المكر مجازا مرسلا أو مشاكلة وهي لا تنافيه كما في شرح المفتاح، وقد شاع أنه لا يستعمل فيه تعالى إلا على سبيل المشاكلة وليس بذاك كما حقق في موضعه إِنَّ رُسُلَنا الحفظة من قبلنا على أعمالكم يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ أي مكركم أو ما تمكرونه، وكيفية كتابة ذلك مما لا يلزم العلم به ولا حاجة إلى جعل ذلك مجازا عن العلم، وهذا تحقيق للانتقام منهم وتنبيه على أن ما دبروا في إخفائه غير خاف على الكتبة فضلا عن منزل الكتاب الذي لا تخفى عليه خافية. وفي ذلك تجهيل لهم كما لا يخفى، والظاهر أن الجملة ليست داخلة في الكلام الملقن كقوله تعالى: وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً [الكهف: ١٠٩] وهي تعليل لأسرعية مكره ﷾، وجوز أن تكون داخلة في ذلك وفي إِنَّ رُسُلَنا التفاتا إذ لو أجرى على قوله سبحانه: قُلِ اللَّهُ لقيل إن رسله فلا إشكال فيه من حيث إنه لا وجه لأمر الرسول ﷺ بأن يقول لهم إن رسلنا إذ الضمير لله تعالى لا له ﵊ بتقدير مضاف أي رسل بنا أو بالإضافة لأدنى ملابسة كما قيل.

{ قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا } “De ki: ‘Allah'ın tuzağı daha çabuktur!’”; yani sizinkinden daha çabuktur. ‘Esra‘u’ efdal-i tafdildir; bu da Fârisî'nin naklettiği üzere ya sülâsî olan ‘seru‘a’dan yahut mezîd olan ‘esra‘a’dan türetilmiştir. Ancak mezîdden efdal-i tafdil kalıbı yapılması hususunda ihtilaf vardır; kimisi bunu mutlak olarak menetmiş, kimisi mutlak caiz görmüş, kimisi de hemze ta'diye içinse caiz olmaz, değilse caiz olur demiştir; taaccüp fiili yapısı da bu hususta onun gibidir. Üstün kılınanın (mufaddal aleyh) sürat ile nitelendiğine fücâiyye (sürpriz/ani durum) delalet etmiştir; bununla birlikte Zemahşerî'nin kelamının zahirinin iktiza ettiğinin aksine, bu makamda ‘esra‘u’ lafzının kullanımının sahih olması kelamın zikredilen hususa delaletine bağlı değildir. Mekrin aslı, hile ve zararı gizlemektir; bundan murat ise istiare-i mürsele yahut müşâkele yoluyla mekre verilen karşılık ve cezadır; Miftâh şerhinde belirtildiği üzere müşâkele buna mani değildir. Mekrin Allah Teâlâ hakkında sadece müşâkele yoluyla kullanılacağı meşhur olmuşsa da yerinde tahkik edildiği üzere durum öyle değildir. { إِنَّ رُسُلَنَا } Bizim tarafımızdan amelleriniz üzerine görevlendirilen hafaza meleklerimiz, { يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ } “tuzaklarınızı yazıyorlar”; yani hilelerinizi veya kurduğunuz tuzakları [yazıyorlar]. Bunun nasıl yazıldığını bilmek gerekmez; bunu ilimden mecaz kılmaya da ihtiyaç yoktur. Bu, onlardan intikam alınacağının tahkiki ve gizlemeye çalıştıkları şeylerin, hiçbir gizli şey Kendisine gizli kalmayan Kitab'ı indirene şöyle dursun, kâtiplere bile gizli kalmadığına dair bir uyarıdır. Bunda onların cehaletini ortaya koyma manası bulunduğu da gizli değildir. Zahir olan, cümlenin telkin edilen kelama dâhil olmadığıdır; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا } “velev ki bir o kadarını da yardımcı olarak getirsek” [Kehf: 109] kavlinde olduğu gibi; ve bu cümle O'nun Azze ve Celle mekrinin daha süratli oluşunun gerekçesidir. Cümlenin telkin edilen söze dâhil olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { إِنَّ رُسُلَنَا } ifadesinde iltifat vardır; zira Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُ } kavline göre yürütülseydi “O'nun elçileri” denilirdi; dolayısıyla Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem onlara “şüphesiz elçilerimiz” demesinin emredilmesinin bir vechi bulunmadığı yönünden bir müşkillik doğmaz; zira zamir ona aleyhisselâm değil Allah Teâlâ'ya aittir; bu da muzafın takdiriyle yani “Rabbimizin elçileri” yahut söylendiği üzere en ufak bir münasebet sebebiyle yapılan izafetledir.

وقال بعضهم في الجواب: إنه حكاية ما قال الله تعالى على كون المراد أداء هذا المعنى لا بهذه العبارة.

Bazıları cevap sadedinde şöyle demiştir: Bu, muradın bu lafızla değil bu mananın edası olması esasına göre, Allah Teâlâ'nın buyurduğu şeyin hikâyesidir.

وقرأ الحسن ومجاهد يمكرون على لفظ الغيبة، وروي ذلك أيضا عن نافع ويعقوب وفيه الجري على ما سبق من قوله سبحانه: مَسَّتْهُمْ ولَهُمْ والمناسب الخطاب كما قرأ الباقون إذا كانت الجملة داخلة في حيز القول إذ المعنى قل لهم، ومناسبة الخطاب حينئذ ظاهرة وفيه أيضا مبالغة في الإعلام بمكرهم، وجعلها بعض المحققين على تلك القراءة وعدم دخولها في حيز القول تعليلا للأسرعية أو الأمر المذكور. وصيغة الاستقبال في الفعلين للدلالة على الاستمرار والتجدد وكذا في قوله سبحانه: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وهو على ما قيل كلام مستأنف مسوق لبيان جناية أخرى لهم مبنية على ما مر آنفا من اختلاف حالهم بحسب اختلاف ما يعتريهم من الضراء.

Hasan ve Mücâhid gāib lafzıyla “yemkürûn” şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Nâfi‘ ve Ya‘kûb'dan da rivayet edilmiştir. Bu okuyuşta, Yüce Allah'ın daha önce geçen: { مَسَّتْهُمْ } ve { لَهُمْ } kavillerine uygunluk vardır. Cümle kavl kapsamına dâhil olduğunda ise diğer kurrânın okuduğu gibi muhatap sîgası uygundur; zira mana “Onlara de ki” şeklindedir ve bu durumda hitap münasebeti açıktır; ayrıca bunda onların tuzaklarını bildirmede bir mübalağa da vardır. Bazı muhakkikler bu kıraate ve cümlenin kavl kapsamına dâhil olmamasına göre, bunu süratliliğin yahut mezkûr emrin gerekçesi kılmışlardır. İki fiildeki muzâri sîgası istimrar ve teceddüde delalet içindir; Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur” kavlinde de böyledir. Denildiğine göre bu, kendilerine isabet eden sıkıntıların değişmesine göre hallerinin değiştiğine dair az önce geçen hususa bina edilen, onlara ait başka bir cürmü beyan için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır.

وعن أبي مسلم أنه تفسير لبعض ما أجمل في قوله سبحانه: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ إلخ، وهو قريب من قول الإمام أنه تعالى لما قال: وَإِذا أَذَقْنَا الآية وهو كلام كلي ضرب لهم مثلا بهذا ليتضح ويظهر ما هم عليه.

Ebû Müslim'den nakledildiğine göre bu, Yüce Allah'ın: { وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ } kavlinde mücmel bırakılan bazı hususların tefsiridir; bu da İmam'ın [Fahreddîn er-Râzî'nin] şu sözüne yakındır: Allah Teâlâ: { وَإِذَا أَذَقْنَا } ayetini zikredince —ki bu küllî bir kelamdır—, üzerinde bulundukları hal vuzuha kavuşsun ve ortaya çıksın diye bununla onlara bir misal vermiştir.

وزعم بعضهم أنه متصل بما تقدم من دلائل التوحيد فكأنه قيل: إلهكم الذي جعل الشمس ضياء والقمر نورا وهُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ إلخ، وأول التسيير بالحمل على السير والتمكين منه، والداعي لذلك قيل: عدم صحة جعل قوله سبحانه: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ غاية للتسيير في البحر مع أنه مقدم عليه وغاية الشيء لا بد أن تكون متأخرة عنه، وبعد التأويل لا إشكال في جعل ما ذكر غاية لما قبله.

Bazıları bunun daha önce geçen tevhid delilleriyle irtibatlı olduğunu iddia etmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir: İlahınız güneşi ziya, ayı nur kılan ve { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ } sizi gezdiren O'dur... Gezdirmeyi (tesyîr), seyre sevketmek ve ona imkân tanımakla tevil etmişlerdir. Buna sevk eden sebebin ise Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ } “Nihayet gemide bulunduğunuz zaman...” kavlini, denizde gezdirmenin öncesinde yer almasına rağmen onun gayesi kılmanın sahih olmaması olduğu söylenmiştir; zira bir şeyin gayesinin ondan sonra olması gerekir. Bu tevil yapıldıktan sonra zikredilen hususu öncesinin gayesi kılmakta bir müşkillik kalmaz.

وقيل: هو دفع لزوم الجمع بين الحقيقة والمجاز وذلك لأن المسير في البحر هو الله تعالى إذ هو سبحانه المحدث لتلك الحركات في الفلك بالريح ولا دخل للعبد فيه بل في مقدماته، وأما سير البر فمن الأفعال الاختيارية الصادرة من المخاطبين أنفسهم إن كانوا مشاة أو من دوابهم إن كانوا ركبانا وتسيير الله تعالى فيه إعطاء الآلات والأدوات ولزوم الجمع عليه ظاهر. ووجه الدفع أن المراد من التسيير ما ذكر وهو معنى مجازي شامل للحقيقة والمجاز.

Şöyle de denilmiştir: Bu, hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesinin gerekliliğini defetmek içindir; çünkü denizde yürüten Allah Teâlâ'dır; zira rüzgâr vasıtasıyla gemideki o hareketleri icat eden O Sübhânehu'dur, kulun bunda bir dahli yoktur, sadece onun mukaddimatında vardır. Karada yürümek ise, eğer yayaysalar muhatapların kendilerinden, binekli iseler bineklerinden sadır olan ihtiyarî fiillerdendir; Allah Teâlâ'nın karada yürütmesi ise alet ve edevatı vermesidir; dolayısıyla hakikat ile mecazın cemi lâzım gelmektedir. Defetme vechi ise; tesyîrden muradın zikredilen mana olduğu, bunun da hakikat ve mecazı kapsayan mecazî bir mana olduğudur.

وادعى بعضهم اتحاد التسيير في البر والبحر واستدل بالآية على أن أفعال العباد مخلوقة لله تعالى. وتعقب بأنه تكلف. والزمخشري لم يؤول التسيير بما ذكرنا وجعل الغاية مضمون الجملة الشرطية الواقعة بعد حتى بما في حيزها كأنه قيل: يسيركم حتى إذا وقعت هذه الحادثة وكان كيت وكيت من مجيء الريح العاصف وتراكم الأمواج والظن للهلاك والدعاء بالإنجاء دون الكون في البحر، وتعقب ذلك القطب بأنه لو جعل الكون في الفلك مع ما عطف عليه من قوله تعالى: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها كفى ولم يحتج إلى اعتبار مجموع الشرط والجزاء، ثم قال:

Bazıları karada ve denizde yürütmenin tek bir mana olduğunu iddia etmiş ve kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına bu ayetle istidlal etmişlerdir. Buna, tekellüflü bir tevil olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Zemahşerî ise tesyîri zikrettiğimiz şekilde tevil etmemiş ve gayeyi, ‘hattâ’dan sonra vaki olan şart cümlesinin kapsamındaki mana kılmıştır; sanki şöyle denilmiştir: “Sizi gezdirir; nihayet bu hadise vuku bulup da şiddetli fırtınanın kopması, dalgaların kabarması, helak olma zannı ve kurtarılma duası gibi haller baş gösterdiğinde...” —sadece denizde bulunmayı gaye kılmamıştır—. Kutub buna şöyle itiraz etmiştir: Eğer gemide bulunmayı, Yüce Allah'ın: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا } “ve [gemiler] onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdükleri ve onlar da bununla sevindikleri [zaman]” kavlinden ona matuf olan kısımla birlikte gaye kılsaydı yeterli olurdu ve şart ile cezanın mecmuunu dikkate almaya gerek duymazdı. Sonra şöyle demiştir:

والتحقيق أن الغاية إن فسرت بما ينتهي إليه الشيء بالذات فهي ليس إلا ما وقع شرطا في مثل ذلك وإن فسرت بما ينتهي إليه الشيء مطلقا سواء كان بالذات أو بالواسطة فهي مجموع الشرط والجزاء، واستوضح ذلك من قولك: مشيت حتى إذا بلغت البلد اتجرت فإن ما انتهى إليه المشي بالذات الوصول إلى البلد وأما الاتجار فأمر مترتب على ذلك فيكون مما انتهى إليه المشي بالواسطة والتضعيف في يسير للتعدية تقول سار الرجل وسيرته، وقال الفارسي: إن سار متعد كسير لأن العرب تقول سرت الرجل وسيرته بمعنى، ومنه قول الهذلي:

Tahkik şudur ki: Gaye, eğer bir şeyin bizzat sona erdiği nokta ile tefsir edilirse, bu tür durumlarda şart olarak vaki olan şeyden başkası olamaz; şayet bir şeyin ister bizzat ister vasıtayla olsun mutlak manada sona erdiği nokta ile tefsir edilirse, o zaman şart ve cezanın toplamı olur. Bunu şu sözünden açıkça anlarsın: ‘Şehre varıncaya kadar yürüdüm, varınca da ticaret yaptım.’ Yürümenin bizzat nihayete erdiği yer şehre ulaşmaktır; ticaret yapmak ise buna terettüp eden bir durumdur, dolayısıyla yürümenin vasıtalı olarak nihayete erdiği hususlardandır. ‘Yüseyyiru’ fiilindeki şedde ta'diye (geçişlilik) içindir; ‘sâre’r-racülü ve seyyertühû’ (adam yürüdü ve onu yürüttüm) dersin. Fârisî şöyle demiştir: Sâre fiili, seyyere gibi müteaddidir; çünkü Araplar ‘sirtü’r-racüle ve seyyertühû’ lafızlarını aynı manada kullanırlar. Hüzeylî şairin şu sözü de bundandır:

فلا تجزعي من سنة أنت سرتها ... فأول راض سنة من يسيرها

Senin koyduğun adetten ötürü feryat etme ... Zira bir adete ilk razı olan, onu koyup yürüten kimsedir.

وقال في الصحاح: سارت الدابة وسارها صاحبها يتعدى ولا يتعدى وأنشد له هذا البيت، وأوله النحويون حيث لم يرتضوا ذلك، والْفُلْكِ السفن ومفرده وجمعه واحد وتغاير الحركات بينهما اعتباري، وفي الصحاح أنه واحد وجمع يذكر ويؤنث وكأن ذلك باعتبار المركب والسفينة. وكان سيبويه يقول: الفلك التي هي جمع تكسير للفلك الذي هو واحد وليست مثل الجنب الذي هو واحد وجمع والطفل وما أشبههما من الأسماء لأن فعلا وفعلا يشتركان في الشيء الواحد مثل العرب والعرب والعجم والعجم والرهب والرهب فحيث جاز أن يجمع فعل على فعل مثل أسد وأسد لم يمتنع أن يجمع فعل على فعل، وضمير جَرَيْنَ للفلك وضمير بِهِمْ لمن فيها وهو التفات للمبالغة في تقبيح حالهم كأنه أعرض عن خطابهم وحكى لغيرهم سوء صنيعهم، وقيل: لا التفات بل معنى قوله سبحانه: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ حتى إذا كان بعضكم فيها إذ الخطاب للكل ومنهم المسيرون في البر فالضمير الغائب عائد إلى ذلك المضاف المقدر كما في قوله تعالى: أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ [النور: ٤٠] فإنه في تقدير أو كذي ظلمات يغشاه موج، والباء الأولى للتعدية والثانية وكذا الثالثة للسببية فلذا تعلق الحرفان بمتعلق واحد، وإلا فقد منعوا تعلق حرفين بمعنى بمتعلق واحد، واعتبار تعلق الثاني بعد تعلق الأول به وملاحظته معه يزيل اتحاد المتعلق.

Sıhâh'ta şöyle denir: ‘Sâreti’d-dâbbetü ve sârehâ sâhibuhâ’ denir; hem lâzım hem müteaddi olur ve bu beyti delil getirmiştir. Nahivciler ise bunu kabul etmeyip beyti tevil etmişlerdir. { الْفُلْكِ } gemiler demektir; tekili de çoğulu da aynı lafızdır, aralarındaki hareke farkı ise itibarîdir. Sıhâh'ta onun hem tekil hem çoğul olduğu, müzekker ve müennes kılındığı; bunun da merkep ve sefine itibarıyla olduğu belirtilmiştir. Sîbeveyhi şöyle derdi: Çoğul olan fülk, tekil olan fülk'ün cemi teksiridir; hem tekil hem çoğul olan cünüb, tıfl ve benzeri isimler gibi değildir; zira fa'l ve fu'l kalıpları tek bir şeyde ortak olurlar; tıpkı ‘arab ve ‘urb, ‘acem ve ‘ucm, reheb ve ruhb gibi. Dolayısıyla esed'in üsd şeklinde çoğul yapılması caiz olduğu gibi, fa'l kalıbının fu'l şeklinde cem edilmesi de imkânsız değildir. { جَرَيْنَ } fiilindeki zamir gemilere, { بِهِمْ } ifadesindeki zamir ise gemidekilere aittir. Bu, onların hallerini çirkin göstermede mübalağa için bir iltifattır; sanki onlara hitap etmekten yüz çevirip çirkin fiillerini başkalarına anlatmıştır. Şöyle de denilmiştir: Burada iltifat yoktur; aksine Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ } kavlinin manası; nihayet bir kısmınız gemide bulunduğu zaman demektir; zira hitap herkesedir ve onların bir kısmı da karada gezdirilenlerdir; dolayısıyla gâib zamir, Yüce Allah'ın: { أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar” [Nûr: 40] kavlinde olduğu gibi o takdir edilen muzafa racidir; zira bu ifade ‘ev kezî zulumâtin yağşâhu mevcün’ takdirindedir. Birinci bâ ta'diye, ikincisi ve üçüncüsü ise sebebiyet içindir; bu yüzden iki harf tek bir müteallaka bağlanmıştır; aksi takdirde aynı manadaki iki harfin tek bir müteallaka bağlanmasını menetmişlerdir; ikincisinin taallukunun birincisinin taallukundan sonra ve onunla birlikte mülahaza edilmesi müteallakın birliğini ortadan kaldırır.

وجوز أن تكون الثانية للحال أي جرين بهم ملتبسة بريح فتتعلق بمحذوف كما في البحر، وقد تجعل الأولى للملابسة أيضا وَفَرِحُوا عطف على جَرَيْنَ وهو عطف على كُنْتُمْ وقد تجعل حالا بتقدير قد وضمير بِها للريح ونقل الطبرسي القول برجوعه للفلك ولا يكاد يجري به القلم، والمراد بطيبة حسبما يقتضيه المقام لينة الهبوب موافقة المقصد.

İkincisinin hal olması da caiz görülmüştür; yani bir rüzgârla sarılmış halde onları akıtıp götürdüler; bu durumda ‘fi’l-bahri’ gibi mahzufa müteallık olur. Birincisinin de mülâbese (birliktelik) için kılınması mümkündür. { وَفَرِحُوا } kavli, { كُنْتُمْ } kavline matuf olan { جَرَيْنَ } üzerine matuftur; ‘kad’ takdiriyle hal kılınması da mümkündür. { بِهَا } lafzındaki zamir rüzgâra racidir; Tabersî bunun gemiye raci olduğu kavlini nakletmiştir ancak bu pek isabetli bir görüş değildir. { طَيِّبَةٍ } “tatlı / elverişli” kelimesinden murat, makamın iktizasına göre esişi yumuşak ve gidilecek istikamete uygun olandır.

وظاهر الآية- على ما نقل عن الإمام- يقتضي أن راكب السفينة متحرك بحركتها خلافا لمن قال: إنه ساكن، ولا وجه كما قال بعض المحققين لهذا الخلاف فإنه ساكن بالذات سائر بالواسطة. وقرأ ابن عامر «ينشركم» بالنون والشين المعجمة والراء المهملة من النشر ضد الطي أي يفرقكم ويبثكم، وقرأ الحسن «ينشركم» من أنشر بمعنى أحيا.

İmam'dan nakledildiğine göre ayetin zahiri; gemiye binen kimsenin onun durduğunu söyleyenlerin aksine, geminin hareketiyle hareket ettiğini iktiza eder. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi bu ihtilafın bir vechi yoktur; zira binen kimse bizzat hareketsiz olup vasıta sebebiyle hareket halindedir. İbn Âmir, dürmenin zıddı olan neşr kökünden nûn, noktalı şîn ve noktasız râ ile; yani sizi dağıtır ve yayar manasında “yenşüruküm” şeklinde okumuştur. Hasan ise ihya etti manasındaki enşere'den “yünşiruküm” okumuştur.

وقرأ بعض الشاميين «ينشّركم» بالتشديد للتكثير من النشر أيضا، وعن أم الدرداء أنها قرأت «في الفلكي» بزيادة ياءي النسب، ووجه ذلك بأنهما زائدتان كما في الخارجي والأحمري ولا اختصاص لذلك في الصفات لمجيء دودوي

Bazı Şamlılar yine neşr kökünden çokluk bildirmesi için teşdid ile “yüneşşiruküm” okumuşlardır. Ümmü'd-Derdâ'dan ise nispet yâ'larının ziyadesiyle “fi'l-fülkiyyi” okuduğu rivayet edilmiştir. Bu, ‘hâriciy’ ve ‘ahmeriy’ kelimelerinde olduğu gibi bu iki yâ'nın zâid olmasıyla gerekçelendirilmiştir; bunun sıfatlara mahsus olmadığı, ‘dûdevî’

وأنا الصلتاني في قول الصلتان، ويجوز أن يراد به اللج والماء الغمر الذي لا تجري الفلك إلا فيه، وقوله سبحانه:

ve Saltân'ın sözündeki ‘ve ene's-Saltâniyyü’ kullanımının gelmesiyle sabittir. Bununla gemilerin ancak kendisinde yüzebileceği derin deniz ve engin suların kastedilmiş olması da caizdir. Yüce Allah'ın:

جاءَتْها جواب إِذا والضمير المنصوب للفلك أو للريح الطيبة على معنى تلقتها واستولت عليها من طرف مخالف لها فإن الهبوب على وفقها لا يسمى على ما قيل مجيئا لريح أخرى عادة بل هو اشتداد للريح الأولى، ورجح الثاني بأنه الأظهر لاستلزامه للأول من غير عكس لأن الهبوب على طريقة الريح اللينة بعد مجيئا بالنسبة إلى الفلك دون الريح اللينة مع أنه لا يستتبع تلاطم الأمواج الموجب لمجيئها من كل مكان ولأن التهويل في بيان استيلائها على ما فرحوا به وعلقوا به حبال رجائهم أكثر وفيه تأمل رِيحٌ عاصِفٌ أي ذات عصف فهو من باب النسب كلابن وتامر، ويستوي فيه المذكر والمؤنث كما صرحوا به فلذا لم يقل عاصفة مع أن الريح مؤنثة لا تذكر بدون تأويل.

{ جَاءَتْهَا } “ona geldiği zaman” kavli, { إِذَا } edatının cevabıdır; mansûb zamir ya gemiye yahut tatlı rüzgâra racidir; bu da ona muhalif bir taraftan onu karşılayıp istila etti manasındadır; zira söylendiğine göre rüzgârın kendi istikametinde esmesine adeten başka bir rüzgârın gelmesi denmez, bilakis o ilk rüzgârın şiddetlenmesidir. İkincisi daha zahir olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir; çünkü bu durum aksi olmaksızın birinciyi gerektirir; zira yumuşak rüzgâr istikametinde esiş, yumuşak rüzgâra nispetle değil gemiye nispetle bir geliş sayılır; bununla birlikte her taraftan gelmesini gerektiren dalgaların çarpışmasını netice vermez; ayrıca sevindikleri ve ümit bağladıkları şeyi istila ettiğini beyandaki dehşet manası daha fazladır; ancak bunda da düşünülecek yönler vardır. { رِيحٌ عَاصِفٌ } “şiddetli bir fırtına”; yani şiddetli esişi olan fırtına demektir; ‘lâbin’ ve ‘tâmir’ gibi nispet babındandır. Âlimlerin açıkça belirttikleri üzere bunda müzekker ile müennes birdir; bu sebeple rüzgâr müennes olduğu ve tevil olmaksızın müzekker kılınmadığı halde ‘âsıfetün’ denilmeyip [‘âsıf’] denilmiştir.