Binûn

Yûnus Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل: لم يقل عاصفة لأن العصوف مختص بالريح فهو كحائض فلا حاجة إلى الفارق أو أنه اعتبر التذكير في الريح كما اعتبر فيها التأنيث والأولى ما قدمناه، وأصل العصف الكسر والنبات المتكسر والمراد شديدة الهبوب وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ وهو ما علا وارتفع من اضطراب الماء، وقيل: هو اضطراب البحر والأول هو المشهور من كلّ الموج وهو ما علا وارتفع من اضطراب الماء، وقيل: هو اضطراب البحر والأول هو المشهور مِنْ كُلِّ مَكانٍ أي من أمكنة مجيء الموج عادة وقد يتفق مجيئه من جهات حسب أسباب تتفق لذلك وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ أي أهلكوا كما رواه ابن المنذر عن ابن جريج، ففي الكلام استعارة تبعية، وقيل: إن الإحاطة استعارة لسد مسالك الخلاص تشبيها له بإحاطة العدو بإنسان ثم كني بتلك الاستعارة عن الهلاك لكونها من روادفها ولوازمها.

Denildi ki: ‘Âsıfe’ denilmemesinin sebebi, ‘usûf’un (şiddetle esmenin) rüzgâra mahsus olmasıdır; dolayısıyla ‘hâiz’ (âdet gören kadın) kelimesi gibi olup [müenneslik alâmeti olan] ayırt ediciye ihtiyaç yoktur. Yahut rüzgârda müenneslik gözetildiği gibi müzekkerlik de gözetilmiştir. Evlâ olan ise daha önce sunduğumuz [gerekçe]dir. ‘Asf’ kelimesinin aslı kırmak ve kırılmış bitki demektir; [buradaki] murat ise esişi şiddetli olandır. { وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ } “ve dalga onlara geldiğinde”; bu da suyun çalkalanmasından ötürü kabarıp yükselen kısımdır. Denildi ki: O, denizin çalkantısıdır; birinci görüş ise meşhur olandır. { مِنْ كُلِّ مَكَانٍ } “her taraftan”; yani dalganın âdeten geldiği yerlerden [geldiğinde]; nitekim dalganın gelişi buna uygun düşen sebepler doğrultusunda çeşitli cihetlerden vuku bulabilir. { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “ve kendilerinin çepeçevre kuşatıldıklarını anladıklarında”; yani İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiği üzere, helak edildiklerini [kesin olarak anladıklarında]. Bu ifadede tebeiyye istiare vardır. Denildi ki: Kuşatma (ihâta), düşmanın bir insanı çepeçevre sarmasına benzetilerek kurtuluş yollarının tıkanmasından istiaredir; ardından bu istiare ile helakten kinaye yapılmıştır, zira kurtuluşsuz kalmak helakin ayrılmaz sonuçlarındandır.

وقيل: إن ذلك مثل في الهلاك، والظن على ما يتبادر منه، وجوز أن يكون بمعنى اليقين بناء على تحقق وقوعه في اعتقادهم أو كون الكناية عن القرب من الهلاك دَعَوُا اللَّهَ جعله غير واحد بدل اشتمال من ظنوا لأن دعاءهم من لوازم ظنهم الهلاك فبينهما ملابسة تصحح البدلية، وقيل: هو جواب ما اشتمل عليه المعنى من معنى الشرط أي لما ظنوا أنهم أحيط بهم دعوا الله إلخ.

Denildi ki: Bu, helak konusunda darbımeseldir. ‘Zan’ ise lafzın ilk akla getirdiği manadır; inançlarında vukuunun kesinleşmesine dayanılarak yahut helake yaklaşmaktan kinaye kılınarak ‘yakîn’ (kesin bilgi) anlamında olması da caiz görülmüştür. { دَعَوُا اللَّهَ } “Allah'a yalvarırlar”; pek çok âlim bunu ‘zannû’ fiilinden bedel-i iştimal kılmıştır; zira onların dua etmesi, helak olacaklarını düşünmelerinin ayrılmaz bir sonucudur ve aralarında bedel kılınmayı sıhhatli kılan bir irtibat vardır. Denildi ki: Bu, mananın içerdiği şart manasının cevabıdır; yani kuşatıldıklarını anladıkları zaman Allah'a dua ettiler...

وجعله أبو حيان استئنافا بيانيا كأنه قيل: فماذا كان حالهم إذ ذاك؟ فقيل: دعوا إلخ، ورجح القول بالبدل عليه بأنه أدخل في اتصال الكلام. والدلالة عن كونه المقصود مع إفادته ما يستفاد من الاستئناف مع الاستغناء عن تقدير السؤال وأنت تعلم أن تقدير السؤال ليس تقديرا حقيقيا بل أمر اعتباري وفيه من الإيجاز ما فيه وليس بأبعد مما تكلف للبدلية، ويشعر كلام بعضهم جواز كونه جواب الشرط، وجاءَتْها في موضع الحال كقوله تعالى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ [العنكبوت: ٦٥] الآية، وتعقب بأن الاحتياج إلى الجواب يقتضي صرف ما يصلح له إليه لا إلى الحال الفضلة المفتقرة إلى تقدير قد مع أن عطف وَظَنُّوا على جاءَتْها يأبى الحالية والفرح بالريح الطيبة لا يكون حال مجيء العاصفة والمعنى على تحقق المجيء لا على تقديره ليجعل حالا مقدرة ولا يخلو عن حسن، والظاهر أن ما عده مانعا من الحالية غير مشترك بينه وبين كونه جواب إِذا لأنه يقتضي أنهما في زمان واحد كما لا يخفى على من له أدنى معرفة بأساليب الكلام، وقوله سبحانه: مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حال من ضمير دَعَوُا ولَهُ متعلق بمخلصين والدِّينَ مفعوله أي دعوه تعالى من غير إشراك لرجوعهم من شدة الخوف إلى الفطرة التي جبل عليها كل أحد من التوحيد وأنه لا متصرف إلا الله سبحانه المركوز في طبائع العالم وروي ذلك عن ابن عباس

Ebû Hayyân ise bunu istînâf-ı beyânî kılmıştır; sanki ‘O esnada halleri ne oldu?’ denilmiş de ‘Dua ettiler...’ denilmiştir. Bedel görüşü buna şu gerekçeyle tercih edilmiştir: Sözün birbirine bağlanmasında daha etkilidir ve kastedilen asıl mananın bu olduğuna delalet ederken istînâftan elde edilen faydayı da soru takdirine ihtiyaç bırakmaksızın sağlar. Sen de bilirsin ki soru takdiri hakiki bir takdir olmayıp itibari bir durumdur ve onda bir hayli îcâz vardır; bedel için yapılan tekellüften de daha uzak değildir. Bazılarının sözü, bunun şartın cevabı olmasının caiz olduğunu hissettirmektedir; { جَاءَتْهَا } ise Yüce Allah'ın: { فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ } “Gemiye bindikleri zaman Allah'a yalvarırlar” [Ankebût 65] ayetinde olduğu gibi hal konumundadır. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Cevaba olan ihtiyaç, buna elverişli olanı ‘kad’ takdirine muhtaç fazlalık bir hale değil, cevaba yöneltmeyi gerektirir; bununla birlikte { وَظَنُّوا } lafzının { جَاءَتْهَا } üzerine atfedilmesi hal olmaya mani olur; zira hoş rüzgârla sevinç hali, fırtınanın gelişi anında olmaz. Mana ise gelişin takdiri üzerine değil tahakkuk etmesi üzerinedir ki mukadder bir hal kılınabilsin. Bu itiraz da güzellikten uzak değildir. Zahir olan şudur ki hal olmaya mani saydığı şey, onun { إِذَا } edatının cevabı olmasıyla müşterek değildir; zira bu durum, sözün üsluplarına asgari vukufiyeti olan kimseye gizli kalmayacağı üzere, ikisinin aynı zamanda olmasını iktiza eder. Yüce Allah'ın: { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini O'na has kılarak” kavli, { دَعَوُا } fiilindeki zamirden haldir; { لَهُ } car-mecruru { مُخْلِصِينَ } lafzına müteallıktır; { الدِّينَ } ise onun mefulüdür; yani şiddetli korkudan ötürü her insanın tabiatına yerleştirilen tevhide ve âlemin fıtratında kökleşmiş olan, Allah Sübhânehu'dan başka tasarruf sahibi bulunmadığı gerçeğine rücû etmeleri sebebiyle hiçbir şirk koşmaksızın Yüce Allah'a dua ettiler. Bu husus İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir.

ومن حديث أخرجه أبو داود والنسائي وغيرهما عن سعد بن أبي وقاص: «لما كان يوم الفتح فر عكرمة بن أبي جهل فركب البحر فأصابتهم عاصف فقال أصحاب السفينة لأهل السفينة: أخلصوا فإن آلهتكم لا تغني عنكم شيئا فقال عكرمة: لئن لم ينجني في البحر إلا الإخلاص ما ينجيني في البر غيره اللهم إن لك عهدا إن أنت عافيتني مما أنا

Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkalarının Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiği hadiste şöyle denilmiştir: «Fetih günü olduğunda İkrime b. Ebî Cehl kaçtı ve deniz yolculuğuna çıktı. Derken onları şiddetli bir fırtına yakaladı. Gemi halkı birbirine: ‘İhlâslı olun; zira ilahlarınız sizden hiçbir şeyi savamaz’ dediler. Bunun üzerine İkrime: ‘Şayet denizde beni ihlâstan başkası kurtarmıyorsa, karada da beni O'ndan başkası kurtarmaz! Allahım! Şayet beni içinde bulunduğum bu durumdan kurtarırsan Sana söz olsun ki

فيه أن آتي محمدا حتى أضع يدي في يده فلأجدنه عفوا كريما قال فجاء فأسلم» .

gidip elimi Muhammed'in eline koyacağım; muhakkak ki onu çok affedici ve cömert bulacağım’ dedi. Sa‘d dedi ki: ‘Bunun üzerine geldi ve Müslüman oldu.’»

وفي رواية ابن سعد عن أبي مليكة وأن عكرمة لما ركب السفينة وأخذتهم الريح فجعلوا يدعون الله تعالى ويوحدونه قال: ما هذا؟ فقالوا: هذا مكان لا ينفع فيه إلا الله تعالى قال: فهذا له محمد ﷺ الذي يدعونا إليه فارجعوا بنا فرجع. وأسلم» .

İbn Sa‘d'ın İbn Ebî Müleyke'den rivayetinde ise şöyledir: «İkrime gemiye bindiğinde ve rüzgâr onları yakaladığında, insanlar Allah Teâlâ'ya dua etmeye ve O'nu birlemeye başladılar. İkrime: ‘Bu nedir?’ dedi. ‘Burası Allah Teâlâ'dan başkasının fayda vermediği bir yerdir’ dediler. İkrime: ‘Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizi davet ettiği şey de işte tam olarak budur! Bizi geri döndürün’ dedi. Geri döndü ve Müslüman oldu.»

وظاهر الآية أنه ليس المراد تخصيص الدعاء فقط به سبحانه بل تخصيص العبادة به تعالى أيضا لأنهم بمجرد ذلك لا يكونون مخلصين له الدين.

Ayetin zahirinden anlaşılan şudur ki; murat sadece duayı Yüce Allah'a tahsis etmek değil, aynı zamanda ibadeti de O Teâlâ'ya tahsis etmektir; zira onlar sadece bununla dini O'na has kılmış olmazlar.

وأيّا ما كان فالآية دالة على أن المشركين لا يدعون غيره تعالى في تلك الحال، وأنت خبير بأن الناس اليوم إذا اعتراهم أمر خطير وخطب جسيم في بر أو بحر دعوا من لا يضر ولا ينفع ولا يرى ولا يسمع فمنهم من يدعو الخضر واليأس ومنهم من ينادي أبا الخميس والعباس ومنهم من يستغيث بأحد الأئمة ومنهم من يضرع إلى شيخ من مشايخ الأمة ولا ترى فيهم أحدا يخص مولاه بتضرعه ودعاه ولا يكاد يمر له ببال أنه لو دعا الله تعالى وحده ينجو من هاتيك الأهوال فبالله تعالى عليك قل لي أي الفريقين من هذه الحيثية أهدى سبيلا وأي الداعيين أقوم قيلا؟ وإلى الله تعالى المشتكى من زمان عصفت فيه ريح الجهالة وتلاطمت أمواج الضلالة وخرقت سفينة الشريعة واتخذت الاستغاثة بغير الله تعالى للنجاة ذريعة وتعذر على العارفين الأمر بالمعروف وحالت دون النهي عن المنكر صنوف الحتوف، هذا وقوله تعالى: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ في محل نصب بقول مقدر عند البصريين وهو حال من الضمير السابق، ومذهب الكوفيين إجراء الدعاء مجرى القول لأنه من أنواعه وجعل الجملة محكية به والأول هو الأولى هنا، واللام موطئة لقسم مقدر ولَنَكُونَنَّ جوابه.

Her ne olursa olsun ayet, müşriklerin o durumda O Teâlâ'dan başkasına dua etmediklerine delalet etmektedir. Sen de pekâlâ bilirsin ki günümüzde insanlar karada veya denizde tehlikeli bir durum ve büyük bir musibetle karşılaştıklarında zarar da fayda da veremeyen, görmeyen ve işitmeyen kimselere dua ederler. Onlardan kimi Hızır'a ve İlyas'a dua eder; kimi Ebü'l-Hamîs'e ve Abbas'a seslenir; kimi imamlardan birinden istimdat diler; kimi de ümmetin meşâyihinden bir şeyhe yalvarır. İçlerinde tazarru ve duasını Mevlâ'sına has kılan bir kimse göremezsin; yalnızca Allah Teâlâ'ya dua ederse bu dehşetlerden kurtulabileceği neredeyse hatırından bile geçmez. Allah aşkına bana söyle, bu açıdan bakıldığında hangi iki zümre daha doğru yoldadır ve hangi iki dua eden daha dürüst sözlüdür? Cehalet rüzgârının estiği, dalalet dalgalarının çalkalandığı, şeriat gemisinin delindiği, kurtuluş için Allah Teâlâ'dan başkasından medet ummanın vesile kılındığı, marifet ehline emr-i bi'l-ma‘rûfun imkânsız hale geldiği ve nehy-i ani'l-münkerin önüne türlü türlü ölümlerin geçtiği bir zamandan ancak Allah Teâlâ'ya şikâyette bulunulur! Gelelim şuna: Yüce Allah'ın: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Eğer bizi bundan kurtarırsan, andolsun ki şükredenlerden olacağız” kavli, Basralılara göre takdir edilen bir kavil ile nasb mahallindedir ve önceki zamirden haldir. Kûfelilerin mezhebi ise duanın kavil türlerinden biri olması hasebiyle kavil yerine geçirilmesi ve cümlenin onunla hikâye kılınmasıdır; birincisi burada daha evladır. Başındaki lâm harfi mukadder bir yeminin mukaddimesidir (lâm-ı mütavattia); { لَنَكُونَنَّ } ise onun cevabıdır.

والمشار إليه بهذه الحال التي هم فيها أي والله لئن أنجيتنا مما نحن فيه من الشدة لنكونن البتة بعد ذلك أبدا شاكرين لنعمك التي من جملتها هذه النعمة المسئولة، والعدول عن لنشكرن إلى ما في النظم الجليل للمبالغة في الدلالة على الثبوت في الشكر والمثابرة عليه فَلَمَّا أَنْجاهُمْ مما نزل بهم من الشدة والكربة، والفاء للدلالة على سرعة الإجابة إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ أي فاجؤوا الفساد فيها وسارعوا إليه مترامين في ذلك ممعنين فيه من قولهم: بغى الجرح إذا ترامى في الفساد، وزيادة فِي الْأَرْضِ للدلالة على شمول بغيهم لأقطارها، وصيغة المضارع للدلالة على التجدد والاستمرار، وقوله ﷾: بِغَيْرِ الْحَقِّ تأكيد لما يفيده البغي إذ معناه أنه بغير الحق عندهم أيضا بأن يكون ظلما ظاهرا لا يخفى قبحه على كل أحد كما قيل نحو ذلك في قوله تعالى: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ [البقرة: ٦١] .

‘Bununla’ işaret edilen, içinde bulundukları bu haldir; yani ‘Allah'a yemin olsun ki eğer bizi içinde bulunduğumuz bu şiddetten kurtarırsan, bundan sonra ebediyen kesinlikle Senin nimetlerine şükredenlerden olacağız ki istenen bu nimet de o nimetlerin cümlesindendir.’ ‘Le-neşküranne’ (muhakkak şükredeceğiz) ifadesinden yüce nazımdaki şekle dönülmesi, şükürde sebat etmeye ve ona devamlı sarılmaya delalette mübalağa içindir. { فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ } “Fakat [Allah] onları kurtarınca”; kendilerine inen bu şiddet ve sıkıntıdan [kurtarınca]. Baştaki fâ harfi icabetin süratini bildirmek içindir. { إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ } “bir de bakarsın ki yeryüzünde taşkınlık yaparlar”; yani yeryüzünde aniden fesada yönelir, ona koşar, ‘yara fesada doğru ilerlediğinde’ kullanılan ‘beğati'l-cerhu’ ifadesinden mülhem bu hususta ileri gidip aşırılığa dalarlar. { فِي الْأَرْضِ } ziyadesi, azgınlıklarının yeryüzünün her tarafını kapsadığını göstermek içindir. Muzari sığası ise yenilenme ve devamlılık bildirmektedir. Yüce Allah'ın: { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” kavli, taşkınlığın ifade ettiği manayı tekittir; zira manası, onların nezdinde de haksız yere olmasıdır; öyle ki kötülüğü hiç kimseye gizli kalmayan açık bir zulüm olması demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “ve peygamberleri haksız yere öldürürlerdi” [Bakara 61] ayetinde de buna benzer bir söz söylenmiştir.

وقد فسر البغي بإفساد صورة الشيء وإتلاف منفعته وجعل بِغَيْرِ الْحَقِّ للاحتراز مما يكون من ذلك بحق كتخريب الغزاة ديار الكفرة وقطع أشجارهم وحرق زروعهم كما فعل ﷺ ببني قريظة.

‘Bağy’ kelimesi bir şeyin suretini bozmak ve menfaatini yok etmekle tefsir edilmiş; { بِغَيْرِ الْحَقِّ } ifadesi ise gazilerin kâfirlerin yurtlarını tahrip etmesi, ağaçlarını kesmesi ve ekinlerini yakması gibi —nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kurayzaoğullarına böyle yapmıştır— haklı olarak meydana gelen durumlardan sakınma (ihtiraz) kılınmıştır.

وتعقب بأنه مما لا يساعده النظم الكريم لأن البغي بالمعنى الأول هو اللائق بحال المفسدين فينبغي بناء الكلام عليه. والزمخشري اختار كون ذلك للاحتراز عما ذكر. وذكر في الكشف أنه أشار بذلك إلى أن الفساد اللغوي خروج الشيء من الانتفاع فلا كل بغي- أي فساد في الأرض واستطالة فيها- كذلك كما علمت وإن كان موضوعه العرفي للاستطالة بغير حق لكن النظر إلى موضوعه الأصلي، وقيل: إن البغي الذي يتعدى بفي بمعنى الإتلاف والإفساد وهو يكون حقا وغيره والذي يتعدى بعلى بمعنى الظلم، وتقييد الأول بغير الحق للاحتراز وتقييد الثاني به للتأكيد، ولعل من يجعل البغي هنا بمعنى الظلم يقول: إن المعنى يبغون على المسلمين مثلا فافهم يا أَيُّهَا النَّاسُ توجيه الخطاب إلى أولئك الباغين للتشديد في التهديد والمبالغة في الوعيد إِنَّما بَغْيُكُمْ الذي تتعاطونه وهو مبتدأ خبره قوله سبحانه:

Buna, yüce nazmın buna elvermediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira birinci manadaki bağy fesatçıların haline layık olandır, dolayısıyla sözün onun üzerine bina edilmesi gerekir. Zemahşerî ise bunun zikredilen husustan ihtiraz olmasını tercih etmiştir. el-Keşşâf'ta belirttiğine göre bununla, lügatteki fesadın bir şeyin faydalanılmaktan çıkması olduğuna işaret etmiştir; dolayısıyla bildiğin gibi her bağy —yani yeryüzünde fesat çıkarmak ve tahakküm kurmak— böyle değildir; örfteki konusu haksız yere tahakküm kurmak olsa bile aslî vaz'ına itibar edilir. Denildi ki: ‘Fî’ harf-i cerri ile müteaddi olan bağy yok etmek ve bozmak manasındadır ki bu haklı da haksız da olabilir; ‘alâ’ ile müteaddi olan ise zulüm manasındadır; dolayısıyla birincinin ‘bi-ğayri'l-hakkı’ ile takyit edilmesi ihtiraz, ikincisinin onunla takyit edilmesi ise tekit içindir. Belki de buradaki bağyi zulüm manasında kabul eden kimse şöyle der: Mana, ‘mesela Müslümanlara karşı taşkınlık yaparlar’ demektir; iyi anla! { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!”; hitabın o taşkınlık yapanlara yöneltilmesi, tehdidi şiddetlendirmek ve azap vaadini pekiştirmek içindir. { إِنَّمَا بَغْيُكُمْ } “sizin taşkınlığınız ancak”; yapıp durduğunuz [taşkınlık]; bu mübtedadır, haberi ise Yüce Allah'ın şu kavlidir:

عَلى أَنْفُسِكُمْ أي عليكم في الحقيقة لا على الذين تبغون عليهم وإن ظن كذلك، وقوله تعالى: مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا نصب على أنه مصدر مؤكد لفعل مقدر بطريق الاستئناف أي تتمتعون متاع الحياة الدنيا، والمراد من ذلك بيان كون ما في البغي من المنفعة العاجلة شيئا غير معتد به سريع الزوال دائم الوبال، وقيل: إنه منصوب على أنه مصدر واقع موقع الحال أي متمتعين، والعامل هو الاستقرار الذي في الخبر ولا يجوز أن يكون نفس البغي لأنه لا يجوز الفصل بين المصدر ومعموله بالخبر، وأيضا لا يخبر عن المصدر إلا بعد تمام صلاته ومعمولاته. وتعقب بأنه ليس في تقييد كونهم بغيهم على أنفسهم محال تمتعهم بالحياة الدنيا معنى يعتد به.

{ عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “kendi aleyhinizedir”; yani öyle zannedilse bile taşkınlık yaptığınız kimselere değil, hakikatte sizin aleyhinizedir. Yüce Allah'ın: { مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatının bir menfaatidir” kavli, istînâf yoluyla takdir edilen bir fiilin tekid masdarı olarak nasb edilmiştir; yani ‘dünya hayatının geçimliğiyle faydalanırsınız’ demektir. Bundan murat, taşkınlıktaki peşin menfaatin dikkate alınmayacak bir şey, zevali pek çabuk, vebali ise daim olduğunu beyan etmektir. Denildi ki: O, hal makamına geçmiş bir masdar olarak mansûbtur; yani ‘faydalanıcılar olarak’ demektir; amili ise haberdeki istikrâr (sabit olma) manasıdır. Amilin bağy kelimesinin kendisi olması caiz değildir; zira masdar ile mamulünün arasının haber ile ayrılması caiz olmaz; ayrıca masdar, ancak sılası ve mamulleri tamamlandıktan sonra haber alır. Buna da taşkınlıklarının kendi aleyhlerine olmasının dünya hayatından faydalanma halleriyle kayıtlanmasında dikkate değer bir mana bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وقيل: على أنه ظرف زمان كمقدم الحاج أي زمان متاع الحياة الدنيا والعامل فيه الاستقرار أيضا وفيه ما في سابقه، وقيل: على أنه مفعول لفعل دل عليه المصدر أي تبغون متاع الحياة الدنيا. واعترض بأن هذا يستدعي أن يكون البغي بمعنى الطلب لأنه الذي يتعدى بنفسه والمصدر لا يدل عليه، وجعل المصدر أيضا بمعناه مما يخل بجزالة النظم الكريم لأن الاستئناف لبيان سوء عاقبة ما حكي عنهم من البغي المفسر على المختار بالفساد المفرط اللائق بحالهم وحينئذ تنتفي المناسبة ويفوت الانتظام، وجعل الأول أيضا بمعناه مما يجب تنزيه ساحة التنزيل عنه.

Denildi ki: ‘Hacıların gelişi’ örneğinde olduğu gibi zaman zarfı olarak mansûbtur; yani ‘dünya hayatının menfaati zamanında’ demektir ve bundaki amil de yine istikrâr manasıdır; bunda da bir öncekindeki itiraz geçerlidir. Denildi ki: Masdarın delalet ettiği bir fiilin mefulüdür; yani ‘dünya hayatının menfaatini talep edersiniz / istersiniz’ demektir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, bağy kelimesinin talep manasında olmasını gerektirir; zira bizzat müteaddi olan odur ve [buradaki] masdar ona delalet etmez. Masdarı da aynı manada kılmak yüce nazmın fesahatine ve sağlamlığına halel getirir; zira istînâf, onlardan hikâye edilen ve tercihe şayan görüşe göre durumlarına layık aşırı fesatla tefsir edilen bağyin kötü akıbetini açıklamak içindir; bu durumda ise münasebet ortadan kalkar ve intizam kaybolur. Birincisini de bu manada kılmak, vahyin sahasını kendisinden tenzih etmek gereken şeylerdendir.

وقيل: على أنه مفعول له أي لأجل متاع الحياة الدنيا والعامل فيه الاستقرار. وتعقب بأن المعلل بما ذكر نفس البغي لا كونه على أنفسهم، وقيل: العامل فيه فعل مدلول عليه بالمصدر أي تبغون لأجل متاع الحياة الدنيا على أن الجملة مستأنفة، وقيل: على أنه مفعول صريح للمصدر وعليكم متعلق به لا خبر لما مر، والمراد بالأنفس الجنس، والخبر محذوف لطول الكلام، والتقدير إنما بغيكم على أبناء جنسكم متاع الحياة الدنيا مذموم أو منهي عنه أو ضلال أو ظاهر الفساد أو نحو ذلك. وفيه الابتناء على أن البغي بمعنى الطلب وقد علمت ما فيه. نعم لو جعل نصبه على العلة أي إنما بغيكم على أبناء جنسكم لأجل متاع الحياة الدنيا مذموم كما اختاره بعضهم لكان له وجه في الجملة لكن الحق الذي يقتضيه جزالة النظم هو الأول. وقرأ الجمهور «متاع» بالرفع.

Denildi ki: Mefulün leh olarak mansûbtur; yani ‘dünya hayatının menfaati için’ demektir ve amili de istikrârdır. Buna, zikredilen şeyle illetlendirilen hususun onların kendi aleyhlerine olması değil bağyin kendisi olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Denildi ki: Bundaki amil, cümlenin müstenefe olması üzere masdarın delalet ettiği bir fiildir; yani ‘dünya hayatının menfaati için taşkınlık yaparsınız’ demektir. Denildi ki: Masdarın sarih mefulüdür; ‘aleyküm’ ise geçen gerekçeyle haber olmayıp ona müteallıktır; ‘enfüs’ ile cins kastedilmiştir ve sözün uzaması sebebiyle haber hazfedilmiştir. Takdiri ise şöyledir: ‘Hemcinslerinize karşı dünya hayatının menfaati için olan taşkınlığınız yerilmiştir yahut yasaklanmıştır yahut dalalettir yahut apaçık bir fesattır’ veya buna benzer bir ifadedir. Bunda da bağy kelimesinin talep manasında olmasına dayanma vardır ki bundaki durumu öğrenmiş bulunuyorsun. Evet, bazılarının tercih ettiği gibi nasbı illet üzere kılınarak ‘Hemcinslerinize karşı dünya hayatının menfaati uğruna taşkınlığınız yerilmiştir’ denilseydi, toptan bir vechi olurdu; ancak nazmın sağlamlığının iktiza ettiği hakikat birinci görüştür. Cumhur ‘metâ‘u’ kelimesini merfû okumuştur.

قال صاحب المرشد: وفيه وجهان، أحدهما كونه الخبر والظرف صلة المصدر. والثاني كونه خبر مبتدأ محذوف أي هو أو ذلك متاع، وزيد وجه آخر وهو كونه خبرا بعد خبر لبغيكم، والمختار بل المتعين على الوجه الأول كون المراد بأنفسكم أبناء جنسكم أو أمثالكم على سبيل الاستعارة، والتعبير عنهم بذلك للتشفيق والحث على ترك إيثار التمتع المذكور على ما ينبغي من الحقوق، ولا مانع على الوجهين الأخيرين من الحمل على الحقيقة كما بين ذلك مولانا شيخ الإسلام. وقرىء بنصب المتاع وَالْحَياةَ وخرج نصب الأول على ما مر ونصب الثاني على أنه بدل اشتمال من الأول.

el-Mürşid sahibi şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır; birincisi onun haber, zarfın ise masdarın sılası olmasıdır. İkincisi, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani ‘o veya bu bir menfaattir’ demektir. Bir başka vecih daha eklenmiştir ki o da ‘bağyüküm’ için haberden sonra ikinci haber olmasıdır. Birinci veche göre muhtar, hatta tayin edici olan; istiare yoluyla ‘enfüsüküm’ ile hemcinslerinizin yahut emsallerinizin kastedilmiş olmasıdır. Onlardan bu şekilde bahsedilmesi şefkat uyandırmak ve zikredilen faydalanmayı gereken haklara tercih etmeyi terk etmeye teşvik içindir. Son iki veche göre ise Mevlânâ Şeyhülislâm'ın açıkladığı üzere hakiki manasına hamledilmesine bir engel yoktur. ‘el-Metâ‘a’ ve ‘el-hayâte’ kelimelerinin nasbı ile de okunmuştur; birincinin nasbı geçen açıklamalara göre, ikincinin nasbı ise birinciden bedel-i iştimal olması üzerinedir.

وقيل: على أنه مفعول به له إذا لم يكن انتصابه على المصدرية لأن المصدر المؤكد لا يعمل، وذكر أبو البقاء أنه قرئ بجرهما على أن الثاني مضاف إليه والأول نعت للأنفس أي ذات متاع، وجوز أن يكون المصدر بمعنى اسم الفاعل أي متمتعات، وضعف كونه بدلا إذ قد أمكن كونه صفة «هذا» وفي الآية من الزجر عن البغي ما لا يخفى.

Denildi ki: Masdariyet üzere mensup olmadığında onun mefulü bihidir; zira tekid masdarı amel etmez. Ebü'l-Bekâ, ikisinin de cerriyle okunduğunu zikretmiştir; bu durumda ikincisi muzâfun ileyh, birincisi ise nefislerin sıfatı olur; yani ‘faydası olan nefisler’ demektir. Masdarın ism-i fail manasında, yani ‘faydalananlar’ olması da caiz görülmüştür. Sıfat olması mümkün iken bedel olması zayıf görülmüştür. «Bu hususla birlikte» ayette taşkınlıktan caydırma hususunda gizli kalmayacak derecede [açık bir delalet] vardır.

وقد أخرج أبو الشيخ، وأبو نعيم، والخطيب، والديلمي، وغيرهم عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ ثلاث هن رواجع على أهلها المكر والنكث والبغي ثم تلا ﵊ يا أيها الناس إنما بغيكم على أنفسكم ولا يحيق المكر السيء إلا بأهله ومن نكث فإنما ينكث على نفسه» .

Ebû'ş-Şeyh, Ebû Nuaym, Hatîb, Deylemî ve başkaları Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Üç şey vardır ki ehline geri döner: Tuzak kurmak, sözden dönmek ve taşkınlık yapmak. Sonra aleyhisselâm şu ayetleri okudu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir”, { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır” ve { فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ } “Kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur”.»

وأخرج البيهقي في الشعب عن أبي بكرة قال: «قال رسول الله ﷺ ما من ذنب أجدر أن يعجل لصاحبه العقوبة

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ebû Bekre'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Sahibine cezasının acele verilmesine daha layık hiçbir günah yoktur

من البغي وقطيعة الرحم.

taşkınlık (zulüm) ve sıla-i rahmi kesmekten başka.»

وأخرج أيضا من طريق بلال بن أبي بردة عن أبيه عن جده عن النبي ﷺ قال: «لا يبغي على الناس إلا ولد بغي أو فيه عرق منه» .

Yine Bilâl b. Ebî Bürde tarikiyle babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlara ancak zina çocuğu yahut kendisinde ondan bir damar bulunan kimse taşkınlık yapar.»

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس وابن عمر رضي الله تعالى عنهم قالا: «قال رسول الله ﷺ لو بغى جبل على جبل لدك الباغي منهما»

İbn Merdûye, İbn Abbas ve İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhüm'den şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Bir dağ diğer bir dağa taşkınlık etseydi, mutlaka onlardan taşkınlık eden unufak edilirdi.»

وكان المأمون يتمثل بهذين البيتين لأخيه:

Memûn, kardeşi için şu iki beyti darbımesel olarak okurdu:

يا صاحب البغي إن البغي مصرعة ... فأربع فخير فعال المرء أعدله

Ey taşkınlık sahibi! Şüphesiz taşkınlık helak yeridir / Dur artık, zira kişinin işlerinin en hayırlısı en adil olanıdır.

فلو بغى جبل يوما على جبل ... لاندكّ منه أعاليه وأسفله

Bir gün bir dağ diğer bir dağa taşkınlık etseydi / Muhakkak onun üstü de altı da yerle bir olurdu.

وعقد ذلك الشهاب فقال:

Şihâb da bunu manzum hale getirerek şöyle demiştir:

إن يعد ذو بغي عليك فخله ... وارقب زمانا لانتقام باغي

Bir taşkınlık sahibi sana saldırırsa onu bırak / Ve taşkınlık edenden intikam alınacak zamanı gözet.

واحذر من البغي الوخيم فلو بغى ... جبل على جبل لدك الباغي

Sonu fena olan taşkınlıktan sakın; zira taşkınlık etseydi / Bir dağ diğer bir dağa, taşkınlık eden unufak edilirdi.

ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ عطف على ما مر من الجملة المستأنفة المقدرة كأنه قيل: تتمتعون متاع الحياة الدنيا ثم ترجعون إلينا، وإنما غير السبك إلى ما في النظم الكريم للدلالة على الثبات والقصر.

{ ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz bizedir”; takdir edilen önceki müstenefe cümleye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: ‘Dünya hayatının menfaatiyle faydalanırsınız, sonra Bize dönersiniz.’ Üslubun yüce nazımdaki şekle çevrilmesi ise sübût ve hasr bildirmek içindir.

فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ في الدنيا على الاستمرار من البغي فهو وعيد وتهديد بالجزاء والعذاب وقد تقدم الكلام في نظيره إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كلام مستأنف لبيان شأن الحياة الدنيا وقصر مدة التمتع فيها، وأصل المثل ما شبه مضربه بمورده ويستعار للأمر العجيب المستغرب، أي إنما حالها في سرعة تقضيها وانصرام نعيمها بعد إقبالها واغترار الناس بها كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ أي فكثر بسببه نَباتُ الْأَرْضِ حتى التف بعضه ببعض، فالباء للسببية ومنهم من أبقاها على المصاحبة، وجعل الاختلاط بالماء نفسه فإنه كالغذاء للنبات فيجري فيه ويخالطه والأول هو الذي يقتضيه كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ كالبقول والزروع والحشيش والمراعي، والجار والمجرور في موضع الحال من النبات حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ أي استوفت واستكملت زُخْرُفَها أي حسنها وبهجتها وَازَّيَّنَتْ بأصناف النبات وأشكالها وألوانها المختلفة:

{ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Biz de yapmakta olduklarınızı size haber veririz”; yani dünyada devamlı surette yaptığınız taşkınlıkları [haber veririz]; bu bir vaîd ve ceza ile azap tehdididir; benzerindeki izahat daha önce geçmişti. { إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatının misali ancak şöyledir”; dünya hayatının durumunu ve oradaki faydalanma süresinin kısalığını beyan etmek için müstenefe bir sözdür. ‘Mesel’in aslı, tatbik edildiği yer (madrab) ile ilk ortaya çıktığı yerin (mevrid) birbirine benzetildiği şeydir ve şaşırtıcı, garip karşılanan durumlar için istiare edilir; yani dünya hayatının, insanları kendisine meylettirmesi ve aldatmasından sonra hızla geçip gitmesi ve nimetlerinin tükenmesi bakımından hali ancak şöyledir: { كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ } “gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onun sebebiyle birbirine karışmıştır”; yani onun sebebiyle çoğalmıştır { نَبَاتُ الْأَرْضِ } “yeryüzünün bitkileri”; öyle ki bir kısmı bir kısmına sarmaş dolaş olmuştur. Baştaki bâ harfi sebebiyet içindir; bazıları ise onu beraberlik (musâhabet) manasında bırakmış ve karışmayı suyun bizzat kendisiyle kılmıştır; zira su bitki için gıda gibidir, içinde cereyan eder ve ona karışır. Birinci görüş ise İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın sözünün iktiza ettiğidir. { مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ } “insanların ve hayvanların yedikleri şeylerden”; sebzeler, ekinler, otlar ve meralar gibi. Car ve mecrur, bitkiden hal konumundadır. { حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ } “Nihayet yeryüzü aldığı zaman”; yani tastamam kuşanıp ikmal ettiği zaman { زُخْرُفَهَا } “bütün zinetini”; yani güzelliğini ve parlaklığını; { وَازَّيَّنَتْ } “ve süslendiği zaman”; bitkilerin çeşitleri, şekilleri ve muhtelif renkleriyle:

كأذيال خود أقبلت في غلائل ... مصبغة والبعض أقصر من بعض

Boyanmış iç gömlekler içinde salınarak gelen genç bir kızın etekleri gibi / Ki kimi kiminden daha kısadır.

وقد ذكر غير واحد أن في الكلام استعارة بالكناية حيث شبهت الأرض بالعروس وحذف المشبه به وأقيم المشبه مقامه وإثبات أخذ الزخرف لها تخييل وما بعده ترشيح، وقيل: الزخرف الذهب استعير للنضارة والمنظر المشار، وأصل ازينت تزينت فأدغمت التاء في الزاي وسكنت فاجتلبت همزة وصل للتوصل للابتداء بالساكن، وبالأصل قرأ عبد الله، وقرأ الأعرج، والشعبي، وأبو العالية، ونصر بن عاصم، والحسن بخلاف «وأزينت» بوزن أفعلت كأكرمت، وكان قياسه أن يعل فيقلب ياؤه ألفا فيقال ازانت لأنه المطرد في باب الأفعال المعتل العين لكنه ورد على خلافه كأغيلت المرأة إذا سقت ولدها الغيل وهو لبن حملها عليه وقد جاء أغالت على القياس.

Pek çok müfessir ifadede mekniyye istiare olduğunu zikretmiştir; zira yeryüzü geline benzetilmiş, müşebbehün bih hazfedilerek müşebbeh onun yerine ikame edilmiştir. Zineti kuşanmanın ona isnat edilmesi tahyîl, sonrasındakiler ise terşîhtir. Denildi ki: Zühruf altındır; parlaklık ve göz alıcı manzara için istiare edilmiştir. ‘İzzeyyenet’ lafzının aslı ‘tezeyyenet’tir; tâ harfi zâ harfine idgam edilmiş ve sakin kılınmıştır; sakine başlamayı temin etmek için de bir vasıl hemzesi getirilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] asıl şekliyle okumuştur. A‘rec, Şa‘bî, Ebü'l-Âliye, Nasr b. Âsım ve Hasan'dan gelen bir rivayete göre ise ‘ekremet’ gibi ‘ef‘alet’ vezninde ‘ve ezyenet’ şeklinde okunmuştur. Kurala göre i‘lâl yapılarak yâ harfinin elife kalbedilmesi ve ‘ezânet’ denilmesi gerekirdi; zira aynü'l-fiili illetli olan ef‘ale babında muttarid olan budur; fakat kadının çocuğuna hâmile iken emzirdiği sütü içirmesi durumunda kullanılan ‘ağıylet’ gibi kural dışı gelmiştir; kurala uygun olarak ‘eğâlet’ de kullanılmıştır.

ومعنى الأفعال هنال هنا الصيرورة أي صارت ذات زينة أو صيرت نفسها كذلك، وقرأ أبو عثمان النهدي «ازيأنت» بهمزة وصل بعدها زاي ساكنة وياء مفتوحة وهمزة كذلك ونون مشددة وتاء تأنيث، وأصله ازيانت بوزن احمارت بألف صريحة فكرهوا اجتماع ساكنين فقلبوا الألف همزة مفتوحة كما قرىء الضالين وجاء أيضا احمأرت بالهمزة كقوله:

Buradaki ef‘ale babının manası sayrûrettir (dönüşüm); yani zinet sahibi oldu yahut bizzat kendisini öyle kıldı demektir. Ebû Osmân en-Nehdî vasıl hemzesi, ardından sakin zâ, fethalı yâ, yine fethalı hemze, şeddeli nûn ve müenneslik tâ'sı ile ‘izye'ennet’ okumuştur. Aslı sarih elifle ‘ihmârrat’ vezninde ‘izyânet’ idi; iki sakinin yan yana gelmesini hoş görmeyip ‘ed-dâllîn’ kıraatinde olduğu gibi elifi fethalı hemzeye dönüştürdüler. Şairin şu sözünde olduğu gibi hemze ile ‘ihme'erret’ şeklinde de gelmiştir:

إذا ما الهوادي بالعبيط احمأرت وقرأ عوف بن جميل «ازيانت» بألف من غير إبدال، وقرىء «ازاينت» لقصد المبالغة وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ

Boyunlar taze kanla kıpkırmızı kesildiği zaman... Avf b. Cemîl ibdâl yapmaksızın elif ile ‘izyânet’ okumuştur. Mübalağa kastıyla ‘izâyenet’ şeklinde de okunmuştur. { وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ } “ve sahipleri sandıkları zaman”;

عَلَيْها أي على الأرض، والمراد ظنوا أنهم متمكنون من منفعتها محصلون لثمرتها رافعون لغلتها، وقيل: الكناية للزروع، وقيل: للثمرة، وقيل: للزينة لانفهام ذلك من الكلام أَتاها أَمْرُنا جواب إِذا أي نزل بها ما قدرناه من العذاب وهو ضرب زرعها ما يحتاجه من الآفات والعاهات كالبرد، والجراد، والفأر، والصرصر، والسموم، وغير ذلك لَيْلًا أَوْ نَهاراً أي في ليل أو في نهار، ولعل المراد الإشارة إلى أنه لا فرق في إتيان العذاب بين زمن غفلتهم وزمن يقظتهم إذ لا يمنع منه مانع ولا يدفع عنه دافع فَجَعَلْناها أي فجعلنا نباتها حَصِيداً أي شبيها بما حصد من أصله، والظاهر أن هذا من التشبيه لذكر الطرفين فيه فإن المحذوف في قوة المذكور، وجوز أن يكون هناك استعارة مصرحة والأصل جعلنا نباتها هالكا فشبه الهالك بالحصيد وأقيم اسم المشبه به مقامه، ولا ينافيه تقدير المضاف كما توهم لأنه لم يشبه الزرع بالحصيد بل الهالك به. وذهب السكاكي إلى أن في الكلام استعارة بالكناية حيث شبهت الأرض المزخرفة والمزينة بالنبات الناضر المونق الذي ورد عليه ما يزيله ويفنيه وجعل الحصيد نخيلا ولا يخفى بعده كَأَنْ لَمْ تَغْنَ أي كان لم يغن نباتها أي لم يمكث ولم يقم، فتغن من غني بالمكان إذا أقام ومكث فيه ومنه قيل للمنزل مغنى، وقد حذف المضاف في هذا وفيما قبله فانقلب الضمير المجرور منصوبا في أولهما ومرفوعا مستترا في الثاني، واختير الحذف للمبالغة حيث أفاد ظاهر الكلام جعل الأرض نفسها حصيدا وكأنها نفسها لم تكن لتغيرها بتغير ما فيها، وقد عطف بعضهم عليهما عَلَيْها لما أن التقدير فيه على نباتها فحذف المضاف وجر الضمير بعلى وليس بالبعيد خلا أن في كون الحذف للمبالغة أيضا ترددا، وقيل: ضمير تَغْنَ وما قبله يعودان على الزرع كما قيل في ضمير عَلَيْها وقيل: يعودان على الأرض ولا حذف بل يجعل التجوز في الإسناد. وأنت تعلم أن إرجاع الضمائر كلها للأرض ولو مع ارتكاب التجوز في الإسناد أولى من إرجاعها لغيرها كائنا ما كان. نعم إنه لا يمكن إرجاع الضمير إليها في قراءة الحسن «يغني» بالياء التحتية وجعل ذلك من قبيل ولا أرض أبقل إبقالها كما ترى فينبغي أن يرجع للنبات أو للزرع مثلا ومآل المعنى كأن لم يكن نابتا بِالْأَمْسِ أي فيما قبل إتيان أمرنا بزمان قريب فإن الأمس مثل في ذلك، والجملة التشبيهية جوز أن تكون في محل النصب على أنها حال وأن تكون مستأنفة لا محل لها من الإعراب جوابا لسؤال مقدر، والممثل به في الآية ما يفهم من الكلام وهو زوال خضرة النبات فجأة وذهابه حطاما لم يبق له أثر بعد ما كان غضا طريا قد التف بعضه ببعض وازينت الأرض بألوانه حتى طمع الناس وظنوا أنه قد سلم من الجوائح لا الماء وإن دخلته كاف التشبيه فإنه من التشبيه المركب مع اشتمال الكلام نفسه على أمور حقيقية وأمور مجازية فيها من اللطافة ما لا يخفى. وعن أبي أنه قرأ «كأن لم تغن بالأمس وما أهلكناها إلا بذنوب أهلها» كَذلِكَ أي مثل ذلك التفصيل البديع نُفَصِّلُ الْآياتِ أي القرآنية التي من جملتها هذه الآية الجليلة الشأن المنبهة على أحوال الحياة الدنيا أي نوضحها ونبينها لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ في معانيها ويقفون على حقائقها، وتخصيصهم بالذكر لأنهم المنتفعون، وجوز أن يراد بالآيات ما ذكر في أثناء التمثيل من الكائنات والفاسدات وبتفصيلها تصريفها على الترتيب المحكي إيجادا وإعداما فإنها آيات وعلامات يستدل بها المتفكر فيها على أحوال الحياة الدنيا حالا ومآلا والأول هو الظاهر. وعن أبي مجلز أنه قال: كان مكتوبا إلى جنب هذه الآية فمحى «ولو أن لابن آدم واديين من مال لتمنى واديا ثالثا ولا يشبع نفس ابن آدم إلّا التراب ويتوب الله على من تاب» .

{ عَلَيْهَا } “onun üzerine güç yetirebileceklerini”; yani yeryüzü üzerine. Murat ise onun menfaatini elde edebileceklerini, meyvesine kavuşacaklarını ve mahsulünü kaldıracaklarını zannettiler demektir. Denildi ki: Zamir ekinlere racidir; denildi ki meyveye racidir; denildi ki ifadeden anlaşıldığı üzere zinete racidir. { أَتَاهَا أَمْرُنَا } “emrimiz ona geldi”; { إِذَا } edatının cevabıdır; yani takdir ettiğimiz azap ona indi; o da ekinine dolu, çekirge, fare, dondurucu rüzgâr, sam yeli ve benzeri ihtiyaç duyduğu afetlerin ve musibetlerin isabet etmesidir. { لَيْلًا أَوْ نَهَارًا } “geleyin veya gündüzün”; yani bir gece vakti yahut bir gündüz vakti. Muhtemelen murat, hiçbir engelleyici onu engelleyemeyeceği ve hiçbir savıcı onu savamayacağı için azabın gelişinde onların gaflet zamanı ile uyanıklık zamanı arasında bir fark olmadığına işaret etmektir. { فَجَعَلْنَاهَا } “onu kılıverdik”; yani ekinini [kılıverdik] { حَصِيدًا } “kökünden biçilmiş gibi”; yani kökünden biçilmiş şeye benzer kılıverdik. Zahir olan şudur ki bu teşbihtir; zira iki tarafı da zikredilmiştir; mahzuf olan zikredilmiş hükmündedir. Burada tasrihiyye istiare olması da caiz görülmüştür; aslı ‘ekinini helak olmuş kıldık’ şeklindedir; böylece helak olan biçilmişe benzetilmiş ve müşebbehün bihin ismi onun yerine ikame edilmiştir. Zannedildiği gibi muzâf takdiri buna mani değildir; zira ekin biçilmişe değil, helak olan şey ona benzetilmiştir. Sekkâkî ise ifadede mekniyye istiare olduğu görüşüne varmıştır; şöyle ki bitkisiyle donatılmış ve süslenmiş yeryüzü, kendisini yok edip tüketen bir afetin bastırdığı taze ve göz alıcı bitkiye benzetilmiş, biçilmiş (hasîd) kelimesi de tahyîl kılınmıştır; bunun uzaklığı ise gizli değildir. { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ } “sanki hiç yerinde durmamış gibi”; sanki ekini hiç yerinde durmamış, orada kalmamış ve ikamet etmemiş gibi. ‘Tağne’, bir kimse bir mekânda ikamet edip kaldığında kullanılan ‘ğaniye bi'l-mekân’ tabirindendir; nitekim konaklanan yere de ‘mağnâ’ denilmiştir. Bunda ve bir öncekinde muzâf hazfedilmiş; böylece mecrûr zamir birincisinde mansûba, ikincisinde ise müstetir merfûa dönüşmüştür. Hazif, mübalağa için tercih edilmiştir; zira lafzın zahiri, içindekilerin değişmesiyle bizzat kendisi de değiştiği için yeryüzünün bizzat kendisinin biçilmiş kılındığını ve sanki hiç var olmamış gibi olduğunu ifade etmektedir. Bazıları ise takdir ‘ekinleri üzerine’ şeklinde olduğu için muzâfın hazfedilip zamirin ‘alâ’ ile cerredilmesi hasebiyle { عَلَيْهَا } lafzını bu ikisine atfetmiştir; bu da uzak değildir; ancak buradaki hazfin de mübalağa için olup olmadığında tereddüt vardır. Denildi ki: { تَغْنَ } fiilinin zamiri ve ondan önceki, { عَلَيْهَا } kelimesinin zamirinde söylendiği gibi ekine dönmektedir. Denildi ki: Yeryüzüne dönmektedir ve hazif yoktur; bilakis isnatta mecaz yapılmıştır. Sen de bilirsin ki zamirlerin tamamını —isnatta mecaza başvurulsa bile— yeryüzüne döndürmek, her ne olursa olsun başkasına döndürmekten daha evladır. Evet, Hasan'ın ‘yeğne’ şeklindeki yâ ile kıraatinde zamirin yeryüzüne döndürülmesi mümkün değildir; bunu ‘ve lâ ardun ebkale ibkâlehâ’ kabilinden kılmak ise gördüğün gibi zordur; dolayısıyla zamirin bitkiye yahut mesela ekine dönmesi gerekir; mananın neticesi ise ‘sanki dün hiç bitmemiş gibi’ olur. { بِالْأَمْسِ } “dün”; yani emrimiz gelmeden önceki yakın bir zamanda; zira dün bu hususta darbımeseldir. Teşbih cümlesinin hal olarak nasb mahallinde olması da mahzuf bir suale cevap olarak îrabdan mahalli olmayan müstenefe bir cümle olması da caiz görülmüştür. Ayette benzetilen durum, ifadeden anlaşılan şeydir; o da bitkinin yeşilliğinin ansızın yok olması, birbiriyle sarmaş dolaş olup yeryüzü onun renkleriyle bezendikten, hatta insanlar tamah edip afetlerden kurtulduğunu zannettikten sonra tek bir izi kalmayacak şekilde çerçöpe dönmesidir; teşbih kâfı girmiş olsa bile sadece su değildir; zira bu durum, sözün bizzat kendisinin hakiki ve gizli kalmayacak letafetler taşıyan mecazi unsurları içermesiyle birlikte mürekkep bir teşbihtir. Übeyy'den onun { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ وَمَا أَهْلَكْنَاهَا إِلَّا بِذُنُوبِ أَهْلِهَا } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { كَذَلِكَ } “İşte böylece”; yani bu eşsiz açıklama gibi { نُفَصِّلُ الْآيَاتِ } “ayetleri genişçe açıklıyoruz”; yani dünya hayatının hallerine dikkat çeken bu şanı yüce ayetin de aralarında bulunduğu Kur'an ayetlerini [açıklıyoruz]; yani onları iyice izah edip beyan ediyoruz { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “düşünen bir kavim için”; manalarını düşünen ve hakikatlerine vâkıf olan bir kavim için. Onların zikre tahsis edilmesi faydalanan kimseler olmalarındandır. Ayetlerden muradın, temsil esnasında zikredilen varlıklar ve yokluklar olması; onların tafsil edilmesinden muradın ise var etme ve yok etme şeklinde anlatılan tertip üzere sevk edilmesi olması da caiz görülmüştür; zira bunlar düşünen kimsenin dünya hayatının şimdiki ve gelecekteki hallerine kendileriyle delil getireceği ayetler ve işaretlerdir; birinci görüş ise zahir olandır. Ebû Miclez'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayetin kenarında şu yazılıydı ve sonra silindi: «Âdemoğlunun mal dolu iki vadisi olsaydı üçüncüsünü isterdi; âdemoğlunun nefsinin gözünü topraktan başkası doyurmaz; Allah tövbe edenin tövbesini kabul eder.»

وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ ترغيب للناس في الحياة الأخروية الباقية إثر ترغيبهم عن الحياة الدنيوية الفانية أي يدعو الناس جميعا إلى الجنة حيث يأمرهم بما يفضي إليها، وسميت الجنة بذلك لسلامة أهلها عن كل ألم وآفة أو لأن الله تعالى يسلم عليهم أو لأن خزنتها يقولون لهم سلام عليكم طبتم أو لأن بعضهم يسلم فيها على بعض.

{ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır”; fâni dünya hayatından yüz çevirtmenin hemen akabinde insanları baki olan ahiret hayatına teşviktir; yani insanları oraya ulaştıracak şeyleri onlara emrederek hepsini cennete davet eder. Cennet, ehlinin her türlü elem ve afetten selamet bulması sebebiyle yahut Allah Teâlâ onlara selam verdiği için veya bekçileri onlara ‘Size selam olsun, tertemiz geldiniz’ diyecekleri için yahut da orada bazılarının bazılarına selam vermesinden ötürü bu isimle anılmıştır.

فالسلام إما بمعنى السلامة أو بمعنى التسليم، أو لأن السلام من أسمائه تعالى ومعناه هو الذي منه وبه السلامة أو ذو السلامة عن جميع النقائص فأضيفت إليه سبحانه للتشريف كما في بيت الله تعالى للكعبة ولأنه لا ملك لغيره جل شأنه فيها ظاهرا وباطنا وللتنبيه على أن من فيها سالم عما مر للنظر إلى معنى السلامة في أصله، ويدل على قصده تخصيصه بالإضافة إليه دون غيره من أسمائه تعالى وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ هدايته إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ موصل إلى تلك الدار وهو الدين الحق، وفي الآية دلالة على أن الهداية غير الدعوة إلى ذلك وعلى أن الأمر مغاير للإرادة حيث عمم سبحانه الدعوة إذ حذف مفعولها وخص الهداية بالمشيئة المساوية للإرادة على المشهور إذ قيدها بها وهو الذي ذهب إليه الجماعة، وقال المعتزلة: إن المراد بالهداية التوفيق والإلطاف ومغايرة الدعوة والأمر لذلك ظاهرة فإن الكافر مأمور وليس بموفق وأن من يشاء هو من علم سبحانه أن اللطف ينفع فيه لأن مشيئته تعالى شأنه تابعة للحكمة فمن علم أنه لا ينفع فيه اللطف لم يوفقه ولم يلطف به إذ التوفيق لمن علم الله تعالى أنه لا ينفعه عبث والحكمة منافية للبعث فهو جل وعلا يهدي من ينفعه اللطف وإن أراد اهتداء الكل لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا أي العمل بأن فعلوا المأمور به واجتنبوا المنهي عنه،

Dolayısıyla selâm ya selamet manasında ya da teslîm (selam verme) manasındadır; yahut da es-Selâm O Teâlâ'nın isimlerinden biri olup manası kendisinden ve kendisiyle selamet bulunan yahut bütün noksanlıklardan selamet üzere olandır; bu sebeple Kâbe için ‘Beytullah’ dendiği gibi teşrif için O Sübhânehu'ya izafe edilmiştir; ayrıca zahiren ve bâtınen orada şânı yüce olan O'ndan başkasının mülkü bulunmadığı için ve aslındaki selamet manasına bakılarak oradakilerin geçen hususlardan salim olduğuna dikkat çekmek içindir. O'nun diğer isimlerine değil de bizzat bu ismine izafe ile tahsis edilmesi bu gayeye delalet eder. { وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “ve dilediğini hidayete erdirir”; hidayetini [dilediği kimseyi] { إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “doğru bir yola”; o yurda ulaştıran yola ki o da hak dindir. Ayette, hidayetin oraya davetten farklı olduğuna ve Yüce Allah'ın mefulü hazfederek daveti genelleştirip hidayeti ise meşhur görüşe göre iradeye denk olan meşîetle tahsis edip onunla kayıtlaması hasebiyle emrin iradeden başka olduğuna delalet vardır; cumhurun benimsediği görüş de budur. Mutezile ise şöyle demiştir: Hidayetten murat tevfik ve lütuftur; davet ve emrin bundan farklı olduğu açıktır; zira kâfir emredilmiştir ancak muvaffak kılınmamıştır; ‘dilediği kimse’ ise Sübhânehu'nun lütfun kendisine fayda vereceğini bildiği kimsedir; çünkü şânı yüce Allah'ın meşîeti hikmete tabidir; dolayısıyla lütfun kendisine fayda vermeyeceğini bildiği kimseyi muvaffak kılmaz ve ona lütufta bulunmaz; zira Allah Teâlâ'nın fayda vermeyeceğini bildiği kimseye tevfik vermesi abestir, hikmet ise abesle bağdaşmaz; öyleyse O Celle ve Alâ, herkesin hidayete ermesini dilese bile lütfun fayda vereceği kimseyi hidayete erdirir. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Güzel davrananlar için”; yani emredileni yapıp yasaklanandan kaçınarak ameli güzel yapanlar için,

وفسر رسول الله ﷺ الإحسان بقوله ﵊: «أن تعبد الله تعالى كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك»

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihsanı aleyhisselâm şu sözüyle tefsir etmiştir: «Allah Teâlâ'ya O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.»

الْحُسْنى أي المنزلة الحسنى وهي الجنة وَزِيادَةٌ وهي

{ الْحُسْنَى } “en güzel mükâfat”; yani en güzel mertebe ki o da cennettir { وَزِيَادَةٌ } “ve bir de fazlası vardır”; o da

النظر إلى وجه ربهم الكريم ﷻ وهو التفسير المأثور عن أبي بكر وعلي كرم الله تعالى وجهه، وابن عباس، وحذيفة، وابن مسعود، وأبي موسى الأشعري، وخلق آخرين، وروي مرفوعا إلى رسول الله ﷺ من طرق شتى،

Kerîm olan Rableri Celle Celâlühü'nün cemâline bakmaktır. Bu tefsir Ebû Bekir, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbas, Huzeyfe, İbn Mes'ûd, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve diğer pek çok zâttan rivayet edilen me’sûr tefsirdir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak da muhtelif yollardan rivayet edilmiştir.

وقد أخرج الطيالسي، وأحمد، ومسلم، والترمذي، وابن ماجه، وابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم وابن خزيمة وابن حبان وأبو الشيخ والدارقطني في الرؤية وابن مردويه والبيهقي في الأسماء والصفات عن صهيب «أن رسول الله ﷺ تلا هذه الآية للذين أحسنوا إلخ فقال إذا دخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار نادى مناد يا أهل الجنة إن لكم عند الله تعالى موعدا يريد أن ينجزكموه فيقولون: وما هو؟ ألم يثقل موازيننا ويبيض وجوهنا ويدخلنا الجنة ويزحزحنا عن النار؟ قال: فيكشف لهم الحجاب فينظرون إليه سبحانه فو الله ما أعطاهم الله تعالى شيئا أحب إليهم من النظر إليه ولا أقر لأعينهم»

Tayâlisî, Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Ebü'ş-Şeyh, er-Rü'ye'de Dârekutnî, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî Suheyb'den rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ayetini okudu ve şöyle buyurdu: Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman bir münâdî seslenir: ‘Ey cennet ehli! Allah Teâlâ katında sizin için bir vaad vardır, onu size tastamam vermek istiyor.’ Onlar: ‘O nedir? Bizim terazilerimizi ağır kılmadı mı, yüzlerimizi ak etmedi mi, bizi cennete koyup cehennemden uzaklaştırmadı mı?’ derler. Buyurdu ki: Bunun üzerine onlar için perde açılır ve O Sübhânehu'ya bakarlar. Allah'a yemin olsun ki Allah Teâlâ onlara Kendisine bakmaktan daha sevimli ve gözlerini daha çok aydınlatacak hiçbir şey vermemiştir.»

فحكاية هذا التفسير بقيل، كما فعل البيضاوي عفا الله تعالى عنه مما لا ينبغي، وقول الزمخشري عامله الله تعالى بعدله: إن الحديث مرقوع- بالقاف- أي مفترى لا يصدر إلا عن رقيع فإنه متفق على صحته وقد أخرجه حفاظ ليس فيهم ما يقال.

Beyzâvî'nin —Allah Teâlâ onu affetsin— yaptığı gibi bu tefsiri ‘denildi ki’ şeklinde aktarmak uygun olmayan bir davranıştır. Zemahşerî'nin —Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin— hadisin ‘merfû‘an’ değil de ‘merkû‘an’ (kāf harfiyle), yani ‘ancak ahmak kimseden çıkacak bir uydurma’ olduğunu söylemesi ise [büyük bir cürettir]; zira hadisin sıhhati üzerinde ittifak edilmiştir ve onu haklarında söz söylenecek hiçbir kusuru bulunmayan hafızlar rivayet etmiştir.

نعم جاء في تفسير ذلك غير ما ذكر لكن ليس في هذه الدرجة من الصحة ولا رفع فيه صريحا، فقد أخرج ابن جرير عن مجاهد قال: الزيادة المغفرة والرضوان، وأخرج عن الحسن أنها تضعيف الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ضعف، وأخرج عن ابن زيد أنها أن لا يحاسبهم على ما أعطاهم في الدنيا،

Evet, bunun tefsirinde zikredilenden başkası da gelmiştir; fakat bu sıhhat derecesinde değildir ve onda açık bir ref‘ de yoktur. İbn Cerîr Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: ‘Ziyade, mağfiret ve rıdvandır.’ Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: ‘İyiliğin on mislinden yedi yüz misline kadar katlanmasıdır.’ İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre ise o: ‘Dünyada kendilerine verdiklerinden ötürü onları hesaba çekmemesidir.’

وأخرج عن الحكم بن عتيبة عن علي كرم الله تعالى وجهه أنها غرفة من لؤلؤة واحدة لها أربعة أبواب.

Hakem b. Uteybe'den, o da Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den rivayet ettiğine göre o: ‘Dört kapısı olan tek bir inciden bir köşktür.’

وتعقبه ابن الجوزي بأنه لا يصح، وقيل: الزيادة أن تمر السحابة بهم فتقول: ما تريدون أنا أمطركم فلا يريدون شيئا إلا أمطرتهم.

İbnü'l-Cevzî sahih olmadığı gerekçesiyle buna itiraz etmiştir. Denildi ki: Ziyade, bulutun onların üzerinden geçip: ‘Ne istersiniz, üzerinize yağdırayım?’ demesi ve onların dilediği her şeyi üzerlerine yağdırmasıdır.

وجمع بعضهم بين الروايات بأنه لا مانع من أن يمن الله تعالى عليهم بكل ما ذكر ويصدق عليه أنه زيادة على ما منّ به عليهم من الجنة، وأيد ذلك بما أخرجه سعيد بن منصور، وابن المنذر، والبيهقي، عن سفيان أنه قال: ليس في تفسير القرآن اختلاف إنما هو كلام جامع يراد به هذا وهذا، والذي حمل الزمخشري على عدم الاعتماد على الروايات الناطقة بحمل الزيادة على رؤية الله تعالى زعمه الفاسد كأصحابه أن الله تعالى لا يرى وقد علمت منشأ ذلك الزعم وقد رده أهل السنة بوجوه وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أي لا يغشاها غبرة ما فيها سواد ولا أثر هوان ما وكسوف بال، والمعنى لا يعرض عليهم ما يعرض لأهل النار أو لا يعرض لهم ما يوجب ذلك من الحزن وسوء الحال، والكلام

Bazıları rivayetlerin arasını şöyle uzlaştırmıştır: Allah Teâlâ'nın onlara zikredilenlerin tamamını lütfetmesine ve kendilerine bahşettiği cennetin üzerine birer fazlalık (ziyade) olmasına hiçbir mani yoktur. Bu husus Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin Süfyân'dan naklettiği şu sözle desteklenmiştir: ‘Kur'an tefsirinde ihtilaf yoktur; o ancak hem bunu hem şunu kastedebilen câmi‘ bir kelamdır.’ Zemahşerî'yi ziyadenin Allah Teâlâ'nın görülmesine hamledildiğini bildiren rivayetlere itimat etmemeye sevk eden şey, mezhepdaşları gibi Allah Teâlâ'nın görülmeyeceğine dair bâtıl zannıdır; sen bu zannın menşeini bilmektesin ve Ehl-i Sünnet bunu çeşitli vecihlerle reddetmiştir. { وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir toz duman bulaşır ne de bir zillet”; yani yüzlerini ne içinde karalık bulunan bir toz kaplar ne de bir horluk ve keder eseri bürür. Mana şudur: Cehennem ehline arız olan şeyler onlara arız olmaz yahut onlara hüzün ve kötü hal gibi buna yol açacak şeyler arız olmaz. Söz

على الأول حقيقة وعلى الثاني كناية لأن عدم غشيان ذلك لازم لعدم غشيان ما يوجبهما فذكر اللازم لينتقل منه إلى الملزوم، ورجح هذا بأنه أمدح، والمقصود بيان خلوص نعيمهم من شوائب المكاره إثر بيان ما من سبحانه به عليهم من النعيم، وقيل: إن ذكر ذلك لتذكيرهم بما ينقذهم منه فإنهم إذا ذكروا ذلك زاد ابتهاجهم ومسرتهم كما أن أهل النار إذا ذكروا ما فاتهم من النعيم ازداد غمهم وحسرتهم، وقيل: الغرض إدخال السرور عليهم بتذكير حال أعدائهم أهل النار فإن الإنسان متى علم أن عدوه في الهوان وسوء الحال ازداد سرورا، وقد شاهدنا من يكتفي بمضرة عدوه عن حصول المنفعة له بل من يسره ضرر عدوه وإن تضرر هو، وتقديم المفعول على الفاعل للاهتمام ببيان أن المصون من الرهق أشرف أعضائهم وللتشويق إلى المؤخر ولأن في الفاعل ضرب تفصيل أُولئِكَ أي المذكورون باعتبار اتصافهم بما تقدم أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ دائمون بلا زوال ويلزم ذلك عدم زوال نعيمها.

birinciye göre hakikat, ikinciye göre ise kinayedir; zira bunların bürümemesi, bunlara yol açan hallerin bürümemesinin ayrılmaz bir sonucudur (lâzımıdır); dolayısıyla melzûma intikal etmek için lâzım zikredilmiştir. Bu görüş daha çok övgü ifade ettiği gerekçesiyle tercih edilmiştir. Maksat, Sübhânehu'nun onlara bahşettiği nimeti beyanın ardından nimetlerinin hoşa gitmeyen şaibelerden arınmış olduğunu açıklamaktır. Denildi ki: Bunun zikredilmesi, onları kurtardığı şeyleri kendilerine hatırlatmak içindir; zira onlar bunu hatırladıklarında sevinç ve neşeleri artar; nitekim cehennem ehli de kaçırdıkları nimetleri hatırladıklarında keder ve hasretleri artar. Denildi ki: Amaç, düşmanları olan cehennem ehlinin hallerini hatırlatarak onlara sevinç vermektir; zira insan düşmanının horluk ve kötü hal içinde olduğunu bildiğinde sevinci artar. Nitekim kendisine bir menfaat temin etmek yerine düşmanının zarara uğramasıyla yetinen, hatta kendisi zarar görse bile düşmanının zarar görmesine sevinen kimseleri görmüşüzdür. Mefulün failden öne alınması, bürünmekten korunan yerin azalarının en şereflisi olduğunu beyana önem vermek, sona bırakılana iştiyak uyandırmak ve failde bir nevi tafsilat bulunduğu içindir. { أُولَئِكَ } “İşte onlar”; yani geçen sıfatlarla vasıflanmaları hasebiyle zikredilen kimseler { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır”; zeval bulmaksızın süreklidirler ve bu durum cennet nimetlerinin zeval bulmamasını gerektirir.

وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ أي الشرك والمعاصي، وهو مبتدأ بتقدير المضاف خبره قوله سبحانه: جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها والباء متعلقة بجزاء وهو مصدر المبني للمفعول لا اسم للعوض كما في بعض الأوجه الآتية على ما قيل أي جزاء الذين كسبوا السيئات أن تجازى سيئة واحدة بسيئة مثلها على معنى عدم الزيادة بمقتضى العدل وإلا فلا مانع عن العفو بمقتضى الكرم لكن ذلك في غير الشرك ويجوز أن يكون جزاء سيئة بمثلها جملة من مبتدأ وخبر هي خبر المبتدأ وحينئذ لا حاجة إلى تقدير المضاف لكن العائد محذوف أي جزاء سيئة منهم بمثلها على حد- السمن منوان بدرهم..

{ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ } “Kötülükleri kazananlara gelince”; yani şirk ve günahları [kazananlara]. Bu, muzâf takdiriyle mübtedadır; haberi ise Yüce Allah'ın: { جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا } “bir kötülüğün cezası misliyledir” kavlidir. Baştaki bâ harfi, söylendiğine göre gelecek bazı vecihlerde olduğu gibi ivaz (karşılık) ismi olmayıp meçhul fiilin masdarı olan cezâ lafzına müteallıktır; yani kötülükleri kazananların cezası, adaletin gereği olarak artırılmaması manası üzere bir kötülüğe misli olan bir kötülükle ceza verilmesidir; aksi halde cömertliğin gereği olarak affetmeye bir engel yoktur, ancak bu şirk dışındaki günahlardadır. { جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا } ifadesinin mübteda ve haberden oluşan bir cümle olup mübtedanın haberi olması da caizdir; bu takdirde muzâf takdirine ihtiyaç kalmaz ancak ‘es-semnü menâvâni bi-dirhemin’ (yağın iki Batmanı bir dirhemedir) kuralı uyarınca ait zamir mahzuftur; yani ‘onlardan bir kötülüğün cezası misliyledir’ demektir.

وأجاز أبو الفتح أن يكون جزاء مبتدأ محذوف الخبر أي لهم جزاء سيئة بمثلها وحذف لهم لقرينة لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا والجملة خبر الَّذِينَ كَسَبُوا وحينئذ لا حاجة إلى تقدير عائد كما لا حاجة إلى تقدير مضاف، وجوز غير واحد أن يكون الَّذِينَ عطفا على الذين المجرور الذي هو مع جاره خبر وجزاء سيئة معطوف على الحسنى الذي هو المبتدأ، وفي ذلك العطف على معمولي عاملين مختلفين وفيه مذاهب المنع مطلقا وهو مذهب سيبويه والجواز مطلقا وهو مذهب القراء والتفصيل بين أن يتقدم المجرور نحو في الدار زيد والحجرة عمرو فيجوز أو لا فيمتنع، والمانعون يحملون نحو هذا المثال على إضمار الجار ويجعلونه مطردا كقوله:

Ebü'l-Feth, ‘cezâü’ lafzının haberi mahzuf bir mübteda olmasını da caiz görmüştür; yani ‘onlar için bir kötülüğün cezası misliyledir’ takdirindedir ve { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } karinesinden ötürü ‘lehum’ hazfedilmiştir; bu cümle ise { الَّذِينَ كَسَبُوا } mübtedasının haberidir; bu durumda muzâf takdirine ihtiyaç olmadığı gibi ait zamir takdirine de ihtiyaç kalmaz. Pek çok âlim { الَّذِينَ } lafzının, car-mecruruyla birlikte haber olan mecrûr ‘ellezîne’ lafzına; ‘cezâü seyyietin’ ifadesinin ise mübteda olan ‘el-hüsnâ’ lafzına matuf olmasını caiz görmüştür. Bunda iki farklı amilin mamulü üzerine atıf yapılması söz konusudur; bunda ise görüşler vardır: Sibeveyhi'nin mezhebi olan mutlak men; kurrânın mezhebi olan mutlak cevaz ve ‘fi'd-dâri Zeydün ve'l-hucrati Amrun’ örneğinde olduğu gibi mecrûrun öne geçmesi durumunda caiz olması, aksi halde caiz olmaması şeklindeki tafsilat. Men edenler bu tür misalleri harf-i cerrin gizlenmesine hamletmekte ve şairin şu sözünde olduğu gibi bunu muttarid kılmaktadırlar:

أكل امرئ تحسبين امرأ ... ونار توقد بالليل نارا

Her adamı [gerçek] adam mı sanırsın / Ve geceleyin yakılan her ateşi [hakiki] ateş mi?

وقيل: هو مبتدأ والخبر جملة ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ أو كَأَنَّما أُغْشِيَتْ أو أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ وما في البين اعتراض، وفي تعدد الاعتراض خلاف بين النحويين وجَزاءُ سَيِّئَةٍ حينئذ مبتدأ وبِمِثْلِها متعلق به والخبر محذوف أي واقع أو بِمِثْلِها هو الخبر على أن الباء زائدة أو الجار والمجرور في موضع الخبر على أن الباء غير زائدة، والأولى تقدير المتعلق خاصا كمقدر ويصح تقديره عاما، والقول بأنه لا معنى له حاصل وهم ظاهر، وأيا ما كان لا دلالة في الآية على أن الزيادة هي الفضل دون الرؤية وقد علمت أن تفسيرها بذلك هو المأثور عن النبي ﷺ وجملة من السلف الصالح فلا ينبغي العدول عنه لما يتراءى منه خلافه لا سيما وقد أتى الإمام وغيره بدلائل جمة على أن المراد بها ذلك ولم يؤت بالآيتين على أسلوب واحد لمراعاة ما بين الفريقين من كمال التنائي والتباين، وإيراد الكسب للإيذان بأن ذلك إنما هو بسوء صنيعهم وجنايتهم على أنفسهم وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ أي هوان عظيم، فالتنوين هنا للتفخيم على عكس التنوين فيما قبل كما أشرنا إليه، وفي إسناد الرهق إلى أنفسهم دون وجوههم إيذان بأنها محيطة بهم غاشية لهم.

Denildi ki: O mübtedadır; haberi ise { مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ } cümlesidir yahut { كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ } cümlesidir veya { أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ } cümlesidir; aradakiler ise itiraziyye (ara) cümlelerdir. Birden fazla itiraziyye cümlenin gelmesi hususunda nahivciler arasında ihtilaf vardır. Bu takdirde { جَزَاءُ سَيِّئَةٍ } mübtedadır; { بِمِثْلِهَا } ona müteallıktır ve haber mahzuftur, yani ‘vâkıun’ (vaki olacaktır) demektir; yahut bâ harfinin zâid olması üzere { بِمِثْلِهَا } haberdir ya da bâ harfinin zâid olmaması üzere car ve mecrur haber konumundadır. Evlâ olan, müteallakın ‘mukadderün’ gibi has takdir edilmesidir; âm takdir edilmesi de sahihtir. Ortaya çıkan bir manası olmadığı sözü ise apaçık bir vehimdir. Her ne olursa olsun, ayette ziyadenin rü'yet değil de fazilet olduğuna dair hiçbir delalet yoktur; sen ziyadenin rü'yetle tefsir edilmesinin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve Selef-i Sâlihîn'in çoğundan me’sûr olduğunu bilmiş bulunuyorsun; dolayısıyla öyle gibi görünen şeylerden ötürü bundan dönülmemelidir; bilhassa İmam ve başkaları bununla muradın rü'yet olduğuna dair pek çok delil getirmişlerdir. İki grup arasındaki tam ayrılık ve zıtlığı gözetmek için iki ayet aynı üslup üzere getirilmemiştir. ‘Kesb’ (kazanma) lafzının getirilmesi, bunun ancak onların kötü fiilleri ve kendi aleyhlerine işledikleri cinayet sebebiyle olduğunu bildirmek içindir. { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } “ve onları bir zillet kaplar”; yani büyük bir horluk [kaplar]. İşaret ettiğimiz üzere buradaki tenvin, öncekinin aksine tazim (büyüklük) içindir. Bürünmenin yüzlerine değil de bizzat kendilerine isnat edilmesinde, zilletin onları çepeçevre kuşattığını ve tamamını kapladığını bildirme manası vardır.

وقرىء «يرهقهم» بالياء التحتانية لكون الفاعل ظاهرا وتأنيثه غير حقيقي، وقيل: التذكير باعتبار أن المراد من

Failin zahir (açık isim) ve müennesliğinin hakiki olmaması sebebiyle iki noktalı ye ile «يَرْهَقُهُمْ» şeklinde de okunmuştur. Şöyle de denilmiştir: Müzekker kılınması, zilletten muradın

الذلة سببها مجازا، ولا يحتاج إليه كما لا يخفى لأن التذكير في مجازي التأنيث لا سيما المفصول كثير جدا.

mecazen onun sebebi olması itibarıyladır; fakat gizli olmadığı üzere buna gerek yoktur, zira mecazi müenneste -özellikle de araya fasıla girdiğinde- müzekker kılınış pek çoktur.

والواو على ما قال غير واحد للعطف وما بعده معطوف على كَسَبُوا وضعفه أبو البقاء بأن المستقبل لا يعطف على الماضي. وأجيب بالمنع، وفي العطف هاهنا ما لا يخفى من المبالغة حيث أخرج نسبة الرهق إليهم يوم القيامة مخرج المعلوم حيث جعل ذلك بواسطة العطف صلة الموصول، وقيل: إنه عطف على ما قبله بحسب المعنى كأنه قيل: والذين كسبوا السيئات تجازى سيئتهم بمثلها وترهقهم ذلة ولعله أولى من الأول، وأما جعل الواو حالية والجملة في موضع الحال من ضمير كَسَبُوا فلا يخفى حاله ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ أي ما لهم أحد يعصمهم ويمنعهم من سخط الله تعالى وعذابه فمن الأولى متعلقة بعاصم والكلام على حذف مضاف ومِنَ الثانية زائدة لتعميم النفي، أو ما لهم من جهته وعنده تعالى من يعصمهم كما يكون للمؤمنين فمن الأولى متعلقة بمحذوف وقع حالا من عاصِمٍ وقيل متعلقة بالاستقرار المفهوم من الظرف وليس في الكلام مضاف محذوف، ومِنَ الثانية على حالها والجملة مستأنفة أو حال من ضمير تَرْهَقُهُمْ وفي نفي العاصم من المبالغة في نفي العصمة ما لا يخفى كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ أي كأنما ألبست ذلك لفرط سوادها وظلمتها، والجار والمجرور صفة قِطَعاً وقوله سبحانه: مُظْلِماً حال من اللَّيْلِ والعامل فيه متعلق الجار والمجرور فعلا كان أو اسما.

Vav harfi birçok âlimin belirttiğine göre atıf içindir ve sonrasındaki ifade { كَسَبُوا } fiiline matuftur. Ebü'l-Bekâ ise müstakbel (gelecek zamanlı) fiilin mazi fiile atfedilemeyeceğini belirterek bu görüşü zayıf bulmuştur. Fakat buna [bunun caiz olduğu söylenerek] karşı çıkılmıştır. Buradaki atıfta, kıyamet gününde zilletin onları kaplaması nispetini, atıf vasıtasıyla sıla cümlesi kılarak bilinen bir durum kipiyle ortaya koyması bakımından gizlenemez bir mübalağa vardır. Şöyle de denilmiştir: Mana bakımından kendinden öncekine matuftur; sanki şöyle buyrulmuştur: Kötülükleri kazananların kötülükleri misliyle cezalandırılır ve onları bir zillet kaplar. Bu görüş muhtemelen birincisinden daha evladır. Vav'ın hâliye, cümlenin de { كَسَبُوا } fiilinin zamirinden hâl kılınmasına gelince, bunun durumu gizli değildir. { مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ } “onları Allah'a karşı koruyacak hiç kimse yoktur”; yani onları Allah Teâlâ'nın gazabından ve azabından koruyup engelleyecek hiç kimseleri yoktur. Birinci { مِنْ }, { عَاصِمٍ } kelimesine müteallıktır ve kelam muzafın hazfi üzeredir; ikinci { مِنْ } ise nefyi (olumsuzluğu) genelleştirmek için zâiddir. Yahut, müminler için olduğu gibi Allah katından ve O'nun cihetinden onları koruyacak hiç kimseleri yoktur; bu durumda birinci { مِنْ }, { عَاصِمٍ } lafzından hâl olan mahzufa müteallıktır. Zarftan anlaşılan istikrara müteallık olduğu ve sözde hazfedilmiş bir muzaf bulunmadığı da söylenmiştir; ikinci { مِنْ } ise kendi hâli üzeredir (zâiddir). Cümle müste'nefe (yeni bir başlangıç) yahut { تَرْهَقُهُمْ } fiilindeki zamirden hâldir. Koruyucunun nefyedilmesinde, korunmanın nefyine dair gizlenemez bir mübalağa vardır. { كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ } “Sanki yüzleri, geceden parçalarla kaplanmıştır”; yani aşırı siyahlığı ve karanlığı sebebiyle sanki yüzlerine bu giydirilmiştir. Car ve mecrur { قِطَعاً } kelimesinin sıfatıdır. Yüce Allah'ın: { مُظْلِماً } “karanlık [geceden]” buyruğu ise { اللَّيْلِ } kelimesinden hâldir; bundaki âmil ise fiil veya isim olsun car ve mecrurun müteallakıdır.

وجوز أبو البقاء كونه حالا من قِطَعاً أو صفة له، وكان الواجب الجمع لأن قِطَعاً جمع قطعة إلا أنه أفردت حاله أو صفته لتأويل ذلك بكثير ولا يخفى أنه تكلف مستغنى عنه، والظاهر أن مِنَ للتبعيض، وقال بعض المحققين: لليل معنيان زمان تخفى فيه الشمس قليلا أو كثيرا كما يقال دخل الليل والآن ليل وما بين غروب الشمس إلى طلوعها أو قربها من الطلوع، فمن إما تبعيضية على الأول وبيانية على الثاني، وجوز الزمخشري أن يكون العامل في الحال أُغْشِيَتْ من قبل أن مِنَ اللَّيْلِ صفة لقطعا فكان إفضاؤه إلى الموصوف كإفضائه إلى الصفة. قال صاحب التقريب: وفيه نظر لأن مِنَ اللَّيْلِ ليس صلة أغشيت حتى يكون عاملا في المجرور بل التقدير أنه صفة فيكون العامل فيه الاستقرار، وأيضا الصفة مِنَ اللَّيْلِ وذو الحال هو- الليل- فلا يكون أُغْشِيَتْ عاملا في ذي الحال مع أنه المقصود وقد يقال: إن مِنَ للتبيين والتقدير كائنة من الليل فأغشيت عامل في الصفة وهي كائنة فكأنه عامل في اللَّيْلِ وهو مبني على أن العامل في العامل في الشيء عامل فيه وهو فاسد فالوجه أن يقال: إن مِنَ للتبعيض أي بعض الليل ويكون بدلا من قِطَعاً ويجعل مُظْلِماً حالا من البعض لا مِنَ اللَّيْلِ فيكون العامل في ذي الحال أُغْشِيَتْ ولا يخفى أنه وجه أغشى قطعا من ليل التكلف والتعسف مظلما. وأجاب الإمام أمين الدين بأن نسبة أُغْشِيَتْ إلى قِطَعاً إنما هي باعتبار ذاتها المبهمة المفسرة بالليل لا باعتبار مفهوم القطع في نفسها وإنما ذكرت لبيان مقدار ما أغشيت به وجوههم وهو الليل مظلما فإفضاء الفعل إلى قِطَعاً باعتبار ما لا يتم معناها المراد إلا به كإفضاء الفعل إليه كما إذا قيل: اشتريت أرطالا من الزيت صافيا فإن المشترى فيه الزيت والأرطال مبنية لمقدار ما اشترى صافيا فالعامل في الحال إنما هو العامل اللفظي ولا يلاحظ معنى الفعل في الجار والمجرور من جهة العمل لغلبة العامل اللفظي عليه بالظهور ولا يخفى ما فيه. وقال في الكشف: إن الزمخشري ذهب إلى أن أُغْشِيَتْ له اتصال بقوله تعالى: مِنَ اللَّيْلِ من قبل أن الصفة والموصوف متحدان لا سيما والقطع بعض الليل فجاز أن يكون عاملا في الصفة بذلك الاعتبار وكأنه قيل أغشيت الليل مظلما وهذا كما جوز في نحو وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً [الحجر: ٤٧] أن يكون حالا من الضمير باعتبار اتحاده بالمضاف وكأنه قيل: ونزعنا ما في صدورهم من غل إخوانا وكما جوز في مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً

Ebü'l-Bekâ, bu kelimenin { قِطَعاً } lafzından hâl veya onun sıfatı olmasını caiz görmüştür. { قِطَعاً } kelimesi "kıt'a"nın çoğulu olduğu için [sıfat veya hâlinin] çoğul olması gerekirdi; ancak bunun "kesîr" (çok) teviliyle tekil kılınmıştır. Gizli değildir ki bu, ihtiyaç duyulmayan bir tekellüftür (zorlamadır). Zahir olan, { مِنَ } harfinin teb'îz (kısmiyet) için olmasıdır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Gece için iki mana vardır; biri güneşin az veya çok gizlendiği zamandır -nitekim 'gece girdi' ve 'şimdi gecedir' denir-, diğeri ise güneşin batışından doğuşuna veya doğuşuna yaklaşmasına kadar olan süredir. Dolayısıyla { مِنَ }, birinci manaya göre teb'îziyye, ikinci manaya göre beyâniyyedir. Zemahşerî, { مِنَ اللَّيْلِ } ifadesinin { قِطَعاً } kelimesinin sıfatı olmasından ötürü, âmilin mevsûfa ulaşmasının sıfata ulaşması gibi kabul edilmesi sebebiyle hâldeki âmilin { أُغْشِيَتْ } fiili olabileceğini caiz görmüştür. et-Takrîb sahibi der ki: Bunda tutarsızlık vardır; çünkü { مِنَ اللَّيْلِ }, mecrûrda amel etmesi için { أُغْشِيَتْ } fiilinin sılası değildir; bilakis takdir onun sıfat olmasıdır, dolayısıyla ondakı âmil istikrardır. Ayrıca sıfat { مِنَ اللَّيْلِ }, zü'l-hâl ise { اللَّيْلِ } kelimesidir; binaenaleyh maksut olmasına rağmen { أُغْشِيَتْ }, zü'l-hâlde amel edici olamaz. Şöyle de denilebilir: { مِنَ } tebyîn içindir ve takdir 'kâineten mine'l-leyli' şeklindedir; bu durumda { أُغْشِيَتْ } sıfatta amel eder, sıfat ise 'kâineten'dir; sanki { اللَّيْلِ } kelimesinde amel etmiş gibi olur. Bu ise bir şeyde amel edende amel eden kimsenin o şeyde de amel edeceği esasına dayanır ki bu da fasittir. Uygun olan vecih şöyle denilmesidir: { مِنَ } teb'îz içindir, yani 'gecenin bir kısmı' demektir ve { قِطَعاً } kelimesinden bedeldir; { مُظْلِماً } ise { اللَّيْلِ } kelimesinden değil 'ba'd'dan (kısımdan) hâl kılınır, böylece zü'l-hâldeki âmil { أُغْشِيَتْ } olur. Gizli değildir ki bu vecih de zorlama ve tekellüfün karanlık gecesinden parçalarla kaplanmıştır. İmam Emînüddin şöyle cevap vermiştir: { أُغْشِيَتْ } fiilinin { قِطَعاً } kelimesine isnadı, onun bizatihi parçalanma mefhumu itibariyle değil, gece ile tefsir edilen müphem zatı itibariyledir; bu da sadece yüzlerinin kendisiyle kaplandığı şeyin -ki o da karanlık gecedir- miktarını beyan etmek için zikredilmiştir. Dolayısıyla fiilin, murad edilen manası ancak kendisiyle tamamlanan şeye ulaşması bakımından { قِطَعاً } kelimesine ulaşması, fiilin bizzat ona ulaşması gibidir; nitekim 'saf zeytinyağından rıtıllar satın aldım' denildiğinde, satın alınan şey zeytinyağıdır, rıtıllar ise saf olarak satın alınan şeyin miktarını açıklamak içindir. Bu durumda hâldeki âmil ancak lafzî âmildir; lafzî âmilin açıklık bakımından ona baskın gelmesinden ötürü amel cihetinden car ve mecrurdaki fiil manası gözetilmez; bunda olan [itiraz] ise gizli değildir. el-Keşşâf'ta [Teftâzânî] der ki: Zemahşerî, sıfat ve mevsûfun birbiriyle müttehit olması, bilhassa parçaların da gecenin bir kısmı olması sebebiyle { أُغْشِيَتْ } fiilinin Yüce Allah'ın { مِنَ اللَّيْلِ } kavli ile irtibatlı olduğu görüşüne varmıştır; böylece bu itibar ile sıfatta amel etmesi caiz olmuştur ve sanki 'karanlık gece kaplatıldı' denilmiş gibidir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَاناً } [Hicr: 47] ayeti gibi yerlerde, muzafla müttehit olması itibarıyla zamirden hâl olması caiz görülmüş ve sanki 'göğüslerindeki kini kardeşler olarak çıkardık' denilmiş gibidir. Yine { مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً }

[البقرة: ١٣٥، آل عمران: ٩٥، النساء: ١٢٥، الأنعام: ١٦١، النحل: ١٢٣] لأن الملة كالجزء كأنه قيل: اتبعوا إبراهيم حنيفا وهذا الذي ذهب إليه الزمخشري وهو سر هذا الموضع لا ما طوله كثيرون لا سيما حمل مِنَ على التجريد فإنه مع أن المعنى على التبعيض لا البيان وليس كل بيان تجريدا لا يتم مقصوده انتهى.

[Bakara: 135, Âl-i İmrân: 95, Nisâ: 125, En'âm: 161, Nahl: 123] ayetinde caiz görüldüğü gibi; zira millet cüz gibidir, sanki 'hanîf olarak İbrahim'e uyun' denilmiştir. Zemahşerî'nin vardığı bu görüş bu makamın sırrıdır; pek çoklarının uzattığı açıklamalar, hele hele { مِنَ } harfini tecrîde hamletmeleri böyle değildir; zira mana beyan değil teb'îz üzere olmasına ve her beyanın da tecrîd olmamasına rağmen onların maksadı tamam olmamaktadır, söz burada bitti.

وقد عرض في ذلك بشيخه العلامة الطيبي فإنه عليه الرحمة قد تكلف ما تكلف والإنصاف أن ما جوزه الزمخشري هنا مما لا ينبغي والسعي في إصلاحه مع وجود الوجه الواضح الذي لا ترهقه قترة يقرب من أن يكون عبثا.

Bununla hocası Allâme et-Tîbî'ye üstü kapalı bir eleştiride bulunmuştur; zira rahmetullahi aleyh çokça tekellüfe girmiştir. İnsafla bakılırsa, Zemahşerî'nin burada caiz gördüğü şey uygun olmayan şeylerdendir ve üzerine hiçbir toz konmamış apaçık bir vecih varken onu düzeltmeye çalışmak abese yakın bir iştir.

وقرأ ابن كثير، والكسائي، ويعقوب، وسهل «قطعا» بسكون الطاء وهو اسم مفرد معناه طائفة من الليل أو ظلمة آخره أو اسم جنس لقطعة وأنشدوا:

İbn Kesîr, Kisâî, Ya'kûb ve Sehl, tı harfinin sükûnu ile «قِطْعاً» şeklinde okumuşlardır. Bu, gecenin bir kısmı veya gecenin sonunun karanlığı manasında müfred bir isimdir yahut "kıt'a"nın cins ismidir. Şu beyti inşad etmişlerdir:

افتحي الباب وانظري في النجوم ... كم علينا من قطع ليل بهيم

Aç kapıyı ve yıldızlara bak / Üzerimizde zifiri karanlık geceden ne kadar çok parça var!

وعلى هذا يجوز أن يكون مُظْلِماً صفة له أو حالا منه بلا تكلف تأويل. وقرىء «كأنما يغشى وجوههم قطع من الليل مظلم» والكلام فيه ظاهر، والجملة كالتي قبلها مستأنفة أو حال من ضمير تَرْهَقُهُمْ أُولئِكَ أي الموصوفون بما ذكر من الصفات الذميمة أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ لا يخرجون منها أبدا واحتجت الوعيدية بهذه الآية على قولهم الفاسد بخلود أهل الكبائر. وأجيب بأن السيئات شاملة للكفر وسائر المعاصي وقد قامت الأدلة على أنه لا خلود لأصحاب المعاصي فخصصت الآية بمن عداهم، وأيضا قد يقال إنهم داخلون في الذين أحسنوا بناء على ما أخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن ابن عباس وأبو الشيخ عن قتادة أنهم الذين شهدوا أن لا إله إلا الله أي المؤمنون مطلقا فلا يدخلون في القسم الآخر لتنافي الحكمين، وقيل: إن أل في السيئات للاستغراق فالمراد من عمل جميع ذلك والقول بخلوده في النار مجمع عليه وليس بذاك.

Buna göre { مُظْلِماً } kelimesinin hiçbir tevil tekellüfü olmaksızın onun sıfatı veya ondan hâl olması caizdir. «كَأَنَّمَا يَغْشَى وُجُوهَهُمْ قِطْعٌ مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمٌ» şeklinde de okunmuştur ve buradaki kelam açıktır. Cümle, kendinden önceki gibi müste'nefe yahut { تَرْهَقُهُمْ } fiilindeki zamirden hâldir. { أُولَئِكَ } “İşte onlar”; yani zikredilen bu yerilmiş sıfatlarla vasıflananlar { أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “ateş ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır”; oradan asla çıkmayacaklardır. Vaîdiyye fırkası, büyük günah sahiplerinin ebedî cehennemlik olduğu yönündeki fasit görüşlerine bu ayetle delil getirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kötülükler, küfrü ve diğer bütün günahları kapsar; günah sahiplerinin ebedî kalmayacağına dair deliller sabit olduğundan ayet bunların dışındakilere tahsis edilmiştir. Ayrıca İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının İbn Abbas'tan, Ebü'ş-Şeyh'in de Katâde'den rivayet ettiğine göre bunların 'Lâ ilâhe illallâh' diyenler, yani mutlak olarak müminler olduğu nakledildiğinden onların 'ihsan edenler' zümresine dahil oldukları söylenebilir; dolayısıyla iki hükmün tenakuzundan ötürü diğer kısma dahil olmazlar. Şöyle de denilmiştir: { السَّيِّئَاتِ } lafzındaki elif-lâm istiğrak (bütününü kapsama) içindir; murad bunların hepsini işleyen kimsedir ve onun cehennemde ebedî kalacağı icma ile sabittir; fakat bu görüş pek isabetli değildir.

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ كلام مستأنف مسوق لبيان بعض آخر من أحوالهم الفظيعة، وتأخيره في الذكر مع تقدمه في الوجود على بعض أحوالهم المحكية سابقا كما قال بعض المحققين للإيذان باستقلال كل من السابق واللاحق بالاعتبار ولو روعي الترتيب الخارجي لعد الكل شيئا واحدا ولذلك فصل عما قبله، وزعم الطبرسي أنه تعالى لما قدم ذكر الجزاء بين بهذا وقت ذلك، وعليه فالآية متصلة بما ذكر آنفا لكن لا يخفى أن ذلك لم يخرج مخرج البيان، وأولى منه أن يقال: وجه اتصاله بما قبله أن فيه تأكيدا لقوله سبحانه: ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ من حيث دلالته على عدم نفع الشركاء لهم. ويَوْمَ منصوب بفعل مقدر كذكرهم وخوفهم، وضمير نَحْشُرُهُمْ لكلا الفريقين من الذين أحسنوا الحسنى والذين كسبوا السيئات لأنه المتبادر من قوله تعالى: جَمِيعاً ومن أفراد الفريق الثاني بالذكر في قوله سبحانه: ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أي للمشركين من بينهم ولأن توبيخهم وتهديدهم على رؤوس الأشهاد أفظع، والإخبار بحشر الكل في تهويل اليوم أدخل، وإلى هذا ذهب القاضي البيضاوي وغيره، وكون مراده بالفريقين فريقي الكفار والمشركين خلاف الظاهر جدا.

{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } “Onları toplayacağımız gün” ifadesi, onların korkunç hallerinden bir diğerini açıklamak üzere sevk edilmiş müste'nefe bir kelamdır. Bazı muhakkiklerin dediği gibi, varlıkta önceden anlatılan bazı hallerinden önce olmasına rağmen zikirde sonraya bırakılması, hem öncekinin hem sonrakinin ibret bakımından müstakil olduğunu bildirmek içindir; şayet dış alemdeki sıralama gözetilseydi hepsi tek bir şey sayılırdı, bu yüzden kendinden öncekinden fasledilmiştir (ayrı getirilmiştir). Tabersî, Yüce Allah cezanın zikrini öne alınca bununla o cezanın vaktini beyan ettiğini ileri sürmüştür; buna göre ayet az önce zikredilenle muttasıldır, ancak gizli değildir ki bu beyan üslubuyla gelmemiştir. Bundan daha evla olanı şöyle denilmesidir: Kendinden öncekiyle irtibatının vechi, ortakların onlara fayda vermeyeceğine delalet etmesi bakımından Yüce Allah'ın { مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ } buyruğunu tekit etmesidir. { يَوْمَ }, 'onlara hatırlat' veya 'onları korkut' gibi mukadder bir fiille mansuptur. { نَحْشُرُهُمْ } fiilindeki zamir hem güzel davrananlar hem de kötülük kazananlar olmak üzere her iki gruba aittir; çünkü Yüce Allah'ın { جَمِيعاً } “hepsini” buyruğundan ve Yüce Allah'ın { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } “sonra ortak koşanlara diyeceğiz ki” buyruğunda ikinci fırkanın zikredilerek tek tek ayrılmasından anlaşılan budur; yani 'aralarındaki müşriklere' demektir; zira şahitlerin huzurunda onların azarlanması ve tehdit edilmesi daha korkunçtur ve herkesin haşredildiğinin bildirilmesi o günün dehşetini bildirmeye daha uygundur. Kadı Beyzâvî ve başkaları bu görüşe meyletmiştir. İki gruptan muradının kâfirler ve müşrikler grubu olması ise zahire son derece aykırıdır.

وقيل: الضمير للفريق الثاني خاصة فيكون الذين أشركوا من وضع الموصول موضع الضمير، والنكتة في تخصيص وصف إشراكهم في حيز الصلة من بين سائر ما اكتسبوه من السيئات ابتناء التوبيخ والتقريع عليه مع ما فيه من الإيذان بكونه معظم جناياتهم وعمدة سيئاتهم، وهو السر في الإظهار في مقام الإضمار على القول الأخير مَكانَكُمْ ظرف متعلق بفعل حذف فسد هو مسده وهو مضاف إلى الكاف، والميم علامة الجمع أي ألزموا مكانكم. والمراد انتظروا حتى تنظروا ما يفعل بكم. وعن أبي علي الفارسي أن مكان اسم فعل وحركته حركة بناء.

Şöyle de denilmiştir: Zamir sadece ikinci gruba aittir; bu durumda 'ortak koşanlar' ifadesi zamir yerine ism-i mevsûlün konulması kabilindendir. Kazandıkları diğer kötülükler arasından sıla dairesinde şirk vasıflarının tahsis edilmesindeki nükte, azarlama ve kınamanın bunun üzerine bina edilmesiyle birlikte şirklerinin en büyük cinayetleri ve kötülüklerinin temeli olduğunu bildirmektir; son görüşe göre zamir makamında açık ismin getirilmesinin sırrı da budur. { مَكَانَكُمْ } “Yerinize!” ifadesi, hazfedilmiş bir fiile müteallık bir zarftır ve o fiilin yerine geçmiştir; kâf harfine muzaftır, mîm ise cemi alametidir; yani 'yerinizden ayrılmayın' demektir. Murad ise: 'Başınıza ne getirileceğini görünceye kadar bekleyin'dir. Ebû Ali el-Fârisî'den nakledildiğine göre { مَكَانَ } isim-fiildir ve harekesi de bina harekesidir.

وهل هو اسم فعل لالزم أو لا ثبت ظاهر كلام بعضهم الأول والمنقول عن شرح التسهيل الثاني لأنه على الأول يلزم أن

O 'ilzem' (sarıl, ayrılma) manasında bir isim-fiil midir, yoksa 'usbut' (sabit dur) manasında mıdır? Bazılarının sözünün zahiri birincisidir; Şerhu't-Teshîl'den nakledilen ise ikincisidir, zira birinciye göre o lâzım (geçişsiz) bir fiil olduğu halde

يكون متعديا كألزم مع أنه لازم، وأجيب بمنع اللزوم، وقال السفاقسي: في كلام الجوهري ما يدل على أن ألزم يكون لازما ومتعديا فلعل ما هو اسم له اللازم: وذكر الكوفيون أنه يكون متعديا وسمعوا من العرب مكانك زيدا أي انتظره.

'elzime' gibi müteaddi (geçişli) olması gerekir. Buna, gerekliliğin kabul edilmemesiyle cevap verilmiştir. es-Sefâkusî der ki: Cevherî'nin sözünde 'elzime' fiilinin hem lâzım hem de müteaddi olduğuna delalet eden ifade vardır; belki de ismi olduğu şey lâzım olanıdır. Kûfeliler ise onun müteaddi olduğunu zikretmiş ve Araplardan 'mekâneke Zeyden' yani 'Zeyd'i bekle' sözünü işitmişlerdir.

واختار الدماميني في شرح التسهيل عدم كونه اسم فعل فقال: لا أدري ما الداعي إلى جعل هذا الظرف اسم فعل إما لازما وإما متعديا وهلا جعلوه ظرفا على بابه ولم يخرجوه عن أصله أي اثبت مكانك أو انتظر مكانك، وإنما يحسن دعوى اسم الفعل حيث لا يمكن الجمع بين ذلك الاسم وذلك الفعل نحو: صه وعليك وإليك، وأما إذا أمكن فلا كوراءك وأمامك وفيه منع ظاهر.

Demâmînî Şerhu't-Teshîl'de onun isim-fiil olmamasını tercih ederek şöyle demiştir: İster lâzım ister müteaddi olsun bu zarfı isim-fiil yapmaya sevk eden şeyin ne olduğunu bilmiyorum; neden onu kendi babında bir zarf kılmadılar ve aslından çıkarmadılar? Yani 'yerinde sebat et' yahut 'yerinde bekle' demektir. İsim-fiil iddiası ancak o isim ile o fiili bir arada toplamanın mümkün olmadığı yerlerde uygun düşer; nitekim 'sah', 'aleyke' ve 'ileyke' gibi. Bir arada bulunmaları mümkün olduğunda ise öyle değildir; nitekim 'verâeke' ve 'emâmeke' gibi. Bunda açık bir men (red) vardır.

وقوله تعالى: أَنْتُمْ توكيد للضمير المنتقل إلى الظرف من عامله على القول الأول وللضمير المستتر في اسم الفعل على القول الثاني، وقوله سبحانه: وَشُرَكاؤُكُمْ عطف على ذلك، وقيل: إن أَنْتُمْ مبتدأ خبره محذوف أي مهانون أو مجزيون وهو خلاف الظاهر مع ما فيه من تفكيك النظم، وقيل: ولأنه يأباه قراءة وشركاءكم بالنصب إذ يصير حينئذ مثل- كل رجل وضيعته- ومثله لا يصح فيه ذلك لعدم ما يكون عاملا فيه، والعامل على التوجيه الأول ظاهر لمكان مَكانَكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ أي ففرقنا، وهو من زلت الشيء عن مكانه أزيله أي أزلته، والتضعيف للتكثير لا للتعدية، وهو يائي ووزنه فعل بدليل زايل، وقد قرىء به وهو بمعناه نحو كلمته وكالمته وصعر خده وصاعر خده.

Yüce Allah'ın { أَنْتُمْ } “siz” buyruğu, birinci görüşe göre amilinden zarfa intikal eden zamirin, ikinci görüşe göre ise isim-fiildeki müstetir (gizli) zamirin tekididir. Yüce Allah'ın { وَشُرَكَاؤُكُمْ } “ve ortak koştuklarınız” buyruğu ise buna matuftur. Şöyle de denilmiştir: { أَنْتُمْ } mübtedadır, haberi ise mahzuftur; yani 'aşağılanacaksınız' yahut 'cezalandırılacaksınız' demektir; fakat bu, nazmı parçalaması sebebiyle zahire aykırıdır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü 've şürekâeküm' şeklindeki nasb kıraati buna engeldir; zira o takdirde 'küllü raculin ve day'atuhû' (her adam ve zanaatı) gibi olur; onda amel eden bir amil bulunmadığı için bu tür bir yapıda böyle olması sahih değildir. Birinci tevcîhe göre ise { مَكَانَكُمْ } ifadesinden dolayı amil açıktır. { فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ } “Artık aralarını tamamen ayırdık”; yani onları birbirinden ayırdık. Bu, 'ziltü'ş-şey'e an mekânihi ezîlühü' (şeyi yerinden ayırdım) ifadesindendir. Şedde teaddi (geçişlilik) için değil teksir (çokluk) içindir; o yâîdir ve vezni 'zâyil' deliliyle fa'ale veznindedir. Nitekim bu şekilde [zâyelnâ diye] de okunmuştur ve aynı manadadır; tıpkı 'kellemtehû ve kâlemtehû' ile 'sa'ara haddehû ve sâ'ara haddehû' gibi.

وقال أبو البقاء: إنه واوي لأنه من زال يزول، وإنما قلبت الواو ياء لأنه فيعل، والأول أصح لما علمت ولأن مصدره التزييل لا الزيولة مع أن فعل أكثر من فيعل، ونصب- بين- على الظرفية لا على أنه مفعول به كما توهم، والمراد بالتفريق قطع الأقران والوصل التي كانت بينهم وبين الشركاء في الدنيا. وقيل: التفريق الجسماني وظاهر النظم الجليل لا يساعده، والعطف على نَقُولُ وإيثار صيغة الماضي للدلالة على التحقق لزيادة التوبيخ والتحسير، والفاء للدلالة على وقوع التنزيل ومبادية عقيب الخطاب من غير مهملة إيذانا بكمال رخاوة ما بين الفريقين من العلاقة والوصلة، وقوله سبحانه: وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ عطف على ما قبله، وجوز أن يكون في موضع الحال بتقدير قد أو بدونها على الخلاف، والإضافة باعتبار أن الكفار هم الذين اتخذوهم شركاء لله ﷾.

Ebü'l-Bekâ der ki: O vâvîdir, zira 'zâle yezûlü' kökündendir; vâv harfi fey'al vezninde olduğu için yâ'ya dönüşmüştür. Fakat bildiğin sebeplerden ve masdarının zeylûle değil tezyîl olmasından, üstelik fa'ale vezninin fey'al'den daha çok bulunmasından ötürü birinci görüş daha sahihtir. { بَيْنَ } kelimesinin nasbı, vehmedildiği gibi mef'ûlün bih olduğu için değil zarfiyyet üzeredir. Ayırmaktan maksat, dünyada kendileri ile ortakları arasında bulunan bağların ve irtibatların koparılmasıdır. Cismanî ayrılık olduğu da söylenmiştir; fakat yüce nazmın zahiri buna elvermez. { نَقُولُ } fiiline atfedilmesi ve mazi sığasının tercih edilmesi, azarlama ve hasreti artırmak için vukuun kesinliğine delalet etmek içindir. Fâ harfi ise iki grup arasındaki bağ ve irtibatın ne denli gevşek olduğunu bildirmek üzere tezyîlin (ayırmanın) hitabın hemen akabinde mühletsiz olarak gerçekleştiğini ve başladığını göstermek içindir. Yüce Allah'ın { وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ } “ortakları dedi ki” buyruğu kendinden öncekine matuftur; ihtilafa binaen 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak hâl mevkiinde olması da caiz görülmüştür. İzâfet, kâfirlerin onları Allah Azze ve Celle'ye ortak koşmuş olmaları itibarıyladır.

وقيل: لأنهم جعلوا لهم نصيبا من أموالهم فصيروهم شركاء لأنفسهم في ذلك، والمراد بهؤلاء الشركاء قيل:

Şöyle de denilmiştir: Mallarından onlara bir pay ayırdıkları için bu hususta onları kendilerine ortak kıldıklarından ötürüdür. Bu ortaklardan muradın kim olduğu hususunda denildi ki:

الأصنام فإن أهل مكة إنما كانوا يعبدونها وهم المعنيون بأكثر هذه الآيات، ونسبة القول لها غير بعيد من قدرته سبحانه فينطقها الله الذي أنطق كل شيء في ذلك الموقف فتقول لهم ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ والمراد من ذلك تبريهم من عبادتهم وأنهم إنما عبدوا في الحقيقة أهواءهم الداعية لهم وما أعظم هذا مكان الشفاعة التي كانوا يتوقعونها منهم.

Putlardır; zira Mekke ehli ancak onlara tapıyordu ve bu ayetlerin çoğunda kastedilenler de onlardır. Sözün onlara nispet edilmesi ise Yüce Allah'ın kudretinden uzak değildir; her şeyi konuşturan Allah o durakta onları konuşturur da onlar müşriklere şöyle derler: { مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ } “Siz bize tapmıyordunuz”. Bundan murat, onların tapınmasından teberrî etmek (uzaklaşmak) ve onların aslında kendilerini bu işe çağıran hevalarına taptıklarını bildirmektir; onlardan bekledikleri şefaatin yerinde bu ne kadar da büyüktür!

وقيل: المراد بهم الملائكة والمسيح ﵈ لقوله تعالى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سبأ: ٤٠] وقوله سبحانه: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ [المائدة: ١١٦] الآية، والمراد من ذلك القول ما أريد منه أولا أيضا لأن نفي العبادة لا يصح لثبوتها في الواقع والكذب لا يقع في القيامة ممن كان، وقيل: إن قول الشركاء مجرى على حقيقته بناء على أن ذلك الموقف موقف الدهشة والحيرة فذلك الكذب يكون جاريا مجرى كذب الصبيان والمجانين المدهوشين، ويمكن أن يقال أيضا: إنهم ما أقاموا لأعمال الكفار وزنا وجعلوها لبطلانها كالعدم فلذا نفوا عبادتهم إياهم أو يقال: إن المشركين لما تخيلوا فيما عبدوه أوصافا كثيرة غير موجودة فيه في نفس الأمر كانوا في الحقيقة إنما عبدوا ذوات موصوفة بتلك الصفات ولما كانت ذوات الشركاء خالية عن تلك الصفات صدق أن يقال: إن المشركين ما عبدوا الشركاء وهذا أولى من الأولين بل لا يكاد يلتفت إليهما وكأن حاصل المعنى عليه إنكم عبدتم من زعمتم أنه يقدر على الشفاعة لكم وتخليصكم من العذاب وإنه

Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } [Sebe: 40] ve { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ } [Mâide: 116] ayetlerinden ötürü murat melekler ve Mesih aleyhisselâm'dır. Bu sözden kastedilen, birincisinden kastedilenle aynıdır; zira ibadetin nefyi vakıada sabit olması sebebiyle [hakiki manada] sahih olmaz ve kıyamette hiç kimseden yalan sadır olmaz. Şöyle de denilmiştir: Ortakların sözü, o durağın dehşet ve hayret durağı olması esasına dayalı olarak hakikati üzeredir; dolayısıyla bu yalan, dehşete kapılmış çocukların ve delilerin yalanı kabilinden olur. Şöyle de denilebilir: Onlar kâfirlerin amellerine hiçbir değer vermemiş ve batıl olmasından ötürü onu yok saymışlardır, bu yüzden onların kendilerine ibadetini nefyetmişlerdir. Yahut şöyle denir: Müşrikler taptıkları şeylerde gerçekte mevcut olmayan pek çok vasıf hayal ettiklerinden ötürü, hakikatte sadece o vasıflarla muttasıf olan zatlara tapmışlardır; ortakların zatları ise bu sıfatlardan hali olduğundan müşriklerin o ortaklara tapmadıklarının söylenmesi doğru olmuştur. Bu açıklama ilk ikisinden daha evladır; hatta ilk ikisine neredeyse iltifat bile edilmez. Sanki buna göre mananın hâsılı şöyledir: Siz ancak size şefaat edebileceğini ve sizi azaptan kurtarabileceğini zannettiğiniz, şöyle şöyle vasıflara sahip

موصوف بكيت وكيت فاطلبوا فإنا لسنا كذلك. والمراد من ذلك قطع عرى أطماعهم وإيقاعهم في اليأس الكلي من حصول ما كانوا يرجونه ويعتقدونه فيهم ولعل اليأس كان حاصلا لهم من حين الموت والابتلاء بالعذاب ولكن يحصل بما ذكر مرتبة فوق تلك المرتبة. وقيل: المراد بهم الشياطين وقطع الوصل عليه من الجانبين لا من جانب العبدة فقط كما يقتضيه ما قبل، والمراد من قولهم ذلك على طرز ما تقدم. وأورد على القول بأن المراد الملائكة والمسيح ﵈ بأنه لا يناسب قوله سبحانه: مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ حيث إن المراد منه الوعيد والتهديد، وظاهر العطف انصراف ذلك إلى الشركاء أيضا، وتهديد أولئك الكرام عليهم الصلاة والسلام مما لا يكاد يقدم على القول به.

olduğunu düşündüğünüz kimselere taptınız; o halde [onlardan] isteyin, zira biz öyle değiliz. Bundan murat, onların tamaç bağlarını koparmak ve onları kendilerinde umdukları ve itikat ettikleri şeylerin gerçekleşmesinden yana tam bir ümitsizliğe düşürmektir. Belki de bu ümitsizlik onlarda ölüm anından ve azapla imtihan edildikleri andan itibaren mevcuttu; fakat zikredilen şeyle bu mertebenin de fevkinde bir derece hâsıl olmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Onlardan murat şeytanlardır ve bağın koparılması, önceki ifadenin gerektirdiği gibi sadece tapanlar cihetinden değil her iki cihettendir; onların bu sözünden murat da daha önce geçtiği minval üzeredir. Muradın melekler ve Mesih aleyhisselâm olduğu görüşüne karşı şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Bu, Yüce Allah'ın { مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ } buyruğuna uygun düşmez; zira bundan maksat tehdit ve korkutmadır. Atfın zahiri ise bunun ortaklara da raci olmasını gerektirir; o kerîm zatların aleyhimüssalâtü vesselâm tehdit edildiğini söylemeye ise neredeyse hiç kimse cesaret edemez.

واعترض بأن هذا مشترك الإلزام فإنه يرد على القول الأول أيضا إذ لا معنى للوعيد والتهديد في حق الأصنام مع عدم صدور شيء منها يوجب ذلك، ولا مخلص إلا بالتزام أن التهديد والوعيد للمخاطبين فقط أو للمجموع باعتبارهم.

Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu ilzam her iki görüş için de ortaktır; zira bunu gerektirecek bir fiil kendilerinden sadır olmamışken putlar hakkında da tehdit ve korkutmanın bir manası yoktur. Tehdit ve korkutmanın sadece muhataplara ait olduğunu veya onlar itibariyle bütüne yönelik olduğunu kabul etmekten başka bir çıkar yol yoktur.

وأجيب بجواز كون تهديد الأصنام نظير إدخالها النار مع عبدتها كما يدل عليه قوله تعالى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٩٨] وكذا قوله سبحانه: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [البقرة: ٢٤] على ما عليه جمع من المفسرين، ودعوى الفرق بين التهديد والإدخال في النار تحتاج إلى دليل. نعم قالوا: يجب على القول بأن المراد الملائكة ﵈ أن تحمل الغفلة في قوله سبحانه:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Putların tehdit edilmesi, müfessirlerden bir cemaatin benimsediği üzere Yüce Allah'ın { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } [Enbiyâ: 98] kavli ile yine Yüce Allah'ın { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } [Bakara: 24] kavlinin delalet ettiği gibi, tapanlarıyla birlikte ateşe sokulmaları kabilinden olması caizdir. Tehdit etmek ile ateşe sokmak arasında fark olduğu iddiası ise delile muhtaçtır. Evet, demişlerdir ki: Muradın melekler aleyhimüsselâm olduğu görüşüne göre Yüce Allah'ın şu kavlindeki gafletin:

فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ على عدم الارتضاء لا على عدم الشعور لأن عدم شعور الملائكة بعبادتهم غير ظاهر بل لو قيل بوجوب هذا الحمل على القول بأن المراد المسيح ﵇ أيضا لم يبعد لأن عدم شعوره بعبادتهم مع أنه سينزل ويكسر الصليب كذلك، ولا يكاد يصح الحمل على الظاهر إلا إذا كان المراد الأصنام فإن عدم شعورهم بذلك ظاهر، وتعقب بأنه لا دليل على شعور الملائكة ﵈ بعبادتهم ليصرف له اللفظ عن حقيقته، وليس هؤلاء المعبودون هم الحفظة أو الكتبة بل ملائكة آخرون ولعلهم مشغلون بأداء ما أمروا به عن الالتفات إلى ما في هذا العالم ونحن لا ندعي في الملائكة ﵈ ما يدعيه الفلاسفة فإنهم الذين قالوا يوم استنبئوا عن الأسماء: سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا [البقرة: ٣٢] وهذا جبريل ﵇ من أجلهم قدرا كان كثيرا ما يسأله رسول الله ﷺ عن أشياء فيقول: لا أعلم وسوف أسأل ربي، وكذا لا دليل على شعور المسيح ﵇ بعبادة هؤلاء المخاطبين عند إيقاعها وكونه سينزل ويكسر الصليب لا يستدعي الشعور بها كذلك كما لا يخفى، وقد يستأنس لعدم شعوره بما حكى الله تعالى عنه في الجواب عن سؤاله له ﵇ من قوله: ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ [المائدة: ١١٧] ، واعترض على القول الأخير بأنه لا يصح مع هذا القول مطلقا لأن الشياطين هم الذين زينوا لهم هذه الشنيعة الشنعاء وأغروهم عليها فكيف يتأتى القول بأنهم غافلون حقيقة عنها أو أنهم غير مرتضين لها، ولعل من ذهب إلى ذلك يلتزم الكذب ويقول بجواز وقوعه يوم القيامة.

{ فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ } “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter! Doğrusu biz sizin ibadetinizden habersizdik” [ifadesindeki gafletin], hissetmeme (farkında olmama) manasına değil rıza göstermeme manasına hamledilmesi vaciptir; çünkü meleklerin onların ibadetini hissetmemesi zahir değildir. Hatta muradın Mesih aleyhisselâm olduğu görüşüne göre de bu hamlin vacip olduğu söylense uzak olmaz; zira inecek ve haçı kıracak olmasına rağmen onun da bu ibadeti hissetmemesi böyledir. Zahire hamli ise ancak murat putlar olduğunda sahih olur; zira onların bundan habersiz olması açıktır. Buna şöyle karşı çıkılmıştır: Lafzın hakikatinden saptırılması için meleklerin aleyhimüsselâm onların ibadetini hissettiğine dair bir delil yoktur; bu tapınılanlar hafaza veya kâtibin melekleri değil başka meleklerdir; muhtemelen onlar emrolundukları şeyleri ifa etmekle meşgul olup bu alemde olanlara iltifattan uzaktırlar. Biz melekler aleyhimüsselâm hakkında felsefecilerin iddia ettiği şeyleri iddia etmeyiz; zira onlar isimler sorulduğu gün { سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } [Bakara: 32] diyenlerdir. İşte meleklerin kadri en yücelerinden olan Cebrail aleyhisselâm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine birtakım şeyler sorduğunda çok defa 'Bilmiyorum, Rabbime soracağım' derdi. Aynı şekilde muhataplar ibadeti yaptıkları sırada Mesih aleyhisselâm'ın bunu hissettiğine dair bir delil yoktur; inecek ve haçı kıracak olması da gizli olmadığı üzere bunu hissetmesini gerektirmez. Yüce Allah'ın kendisine yönelttiği soruya cevap sadedinde ondan aleyhisselâm naklettiği şu söz de onun hissetmediğine delil sayılabilir: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } [Mâide: 117]. Son görüşe ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu söz bu kaville mutlak olarak sahih olmaz; zira bu son derece çirkin günahı onlara süsleyen ve onları buna kışkırtan bizzat şeytanlardır; öyleyse onların gerçekten bundan gafil olduklarını veya buna rıza göstermediklerini söylemek nasıl mümkün olur? Belki de bu görüşe giden kimse kıyamet gününde yalanın vukuunu caiz görerek yalanı iltizam etmektedir.

وقيل: إن القول الأول لا يصح مع هذا القول أيضا مطلقا لأن الأوثان لا تتصف بالغفلة حقيقة لأنها كما يفهم من القاموس اسم لترك الشيء وذهاب القلب عنه إلى غيره وهذا شأن ذوي القلوب والأوثان ليست من ذلك وكذا لا تتصف بها مجازا عن عدم الارتضاء إذ الظاهر أن مرادهم من عدم الارتضاء السخط والكراهة وظاهر أن الأوثان لا تتصف بسخط ولا ارتضاء إذ هما تابعان للإدراك ولا إدراك لها ومن أثبته للجمادات حسب عالمها فالأمر عنده سهل ومن لا يثبته يقول: إنها مجاز عن عدم الشعور، وقد يقال: إن المراد بغفلتهم عن عبادة المشركين عدم طلبهم الاستعدادي لها ويرجع ذلك بالآخرة إلى نفي استحقاق العبادة عن أنفسهم وإثبات الظلم لعباديهم.

Şöyle de denilmiştir: Birinci görüş de bu sözle mutlak olarak bağdaşmaz; çünkü Kâmûs'tan anlaşıldığı üzere gaflet, bir şeyi terk etmek ve kalbin ondan başkasına kayması manasında bir isimdir ve putlar hakiki manada gafletle vasıflanamaz; zira bu kalp sahiplerinin şanıdır, putlar ise böyle değildir. Aynı şekilde rıza göstermemekten mecaz olarak da onunla vasıflanamazlar; zira zahir olan, rıza göstermemekten maksatlarının öfke ve hoşnutsuzluk olmasıdır. Putların öfke veya rıza ile vasıflanamayacağı ise açıktır; zira bu ikisi idrake tabidir, putların ise idraki yoktur. Kendi alemine göre bunu cemadata (cansız varlıklara) nispet eden kimse için mesele kolaydır; bunu kabul etmeyen ise: 'Bu, hissetmemekten mecazdır' der. Şöyle de denilebilir: Onların müşriklerin ibadetinden gafil olmasından maksat, ona karşı istidat yönünden bir talepte bulunmamış olmalarıdır; bu da netice itibariyle kendilerinden ibadete layık olma vasfını nefyetmeye ve tapanların zulmünü ispat etmeye varır.

وحينئذ فالأظهر أن يراد بالشركاء جميع ما عبد من دون الله تعالى من ذوي العقول وغيرهم والكل صادق في قوله ذلك، وقد يراد من عدم الطلب ما يشمل عدم الطلب الحالي والقالي إذا اعتبر كون القائل ممن يصح نسبة ذلك له كالملائكة ﵈ وهذا الوجه لا يتوقف على شعور الشركاء بعبادتهم ولا على عدمه فيجوز أن يكون لهم شعور بذلك ويجوز أن لا يكون لهم شعور، والظاهر أن تفسير الغفلة بعدم الارتضاء المراد منهم على ما قيل السخط والكراهة يستدعي الشعور إذ كراهة الشيء مع عدم الشعور به مما لا يكاد يعقل وإثباته لجميع الشركاء ولو إجمالا في وقت من الأوقات الدنيوية غير مسلم، ولعل التعبير بالغفلة أكثر تهجينا للمخاطبين ولعبادتهم من التعبير بعدم الطلب مثلا فتأمل، والباء في بِاللَّهِ صلة وشَهِيداً تمييز، وإِنْ مخففة من أن واللام هي الفارقة بين المخففة والنافية والظرف متعلق بغافلين، والتقديم لرعاية الفاصلة، أي كفى الله شهيدا فإنه العليم الخبير المطلع على كنه الحال إنا كنا غافلين عن عبادتكم، والظاهر من كلام بعض المحققين أن فَكَفى إلخ استشهاد على النفي السابق لا على الإثبات اللاحق هُنالِكَ أي في ذلك المقام الدحض والمكان الدهش وهو مقام الحشر فهنالك باق على أصله وهو الظرفية المكانية، وقيل: إنه استعمل ظرف زمان مجازا أي في ذلك الوقت تَبْلُوا أن تختبر كُلُّ نَفْسٍ مؤمنة كانت أو كافرة ما أَسْلَفَتْ من العمل فتعاين نفعه وضره أتم معاينة.

Bu durumda en zahir olanı, ortaklardan muradın akıl sahipleri olsun olmasın Allah Teâlâ'dan başka tapınılan her şey olmasıdır ve bu sözü söylemede hepsi doğrudur. Talebin bulunmamasından, söyleyen kimsenin melekler aleyhimüsselâm gibi bu nispetin kendisine yapılmasının sahih olduğu bir varlık kabul edilmesi durumunda hâl ve kâl diliyle talebin bulunmamasını kapsayan bir mana da kastedilebilir. Bu vecih, ortakların onların ibadetini hissetmesine ya da hissetmemesine bağlı değildir; dolayısıyla bunu hissetmiş olmaları da hissetmemiş olmaları da caizdir. Zahir olan şudur ki: Gafletin rıza göstermemekle tefsir edilmesi -ki bundan murat denildiği üzere gazap ve hoşnutsuzluktur- hissetmeyi gerektirir; zira bir şeyi hissetmeksizin ona öfkelenmek aklen kabul edilecek bir şey değildir; dünya vakitlerinden bir vakitte bunu bütün ortaklar için -icmâlen de olsa- ispat etmek ise müsellem (kabul edilmiş) değildir. Belki de gaflet lafzıyla ifade edilmesi, muhatapları ve onların ibadetlerini meselâ 'talebin yokluğu' ifadesinden daha çok çirkin göstermek içindir, iyi düşün. { بِاللَّهِ } lafzındaki bâ harfi sıla (zâid)dir, { شَهِيداً } temyizdir; { إِنْ }, 'enne'den muhaffefedir, lâm ise muhaffefe ile nâfiye arasını ayıran fârikadır; zarf ise { غَافِلِينَ } lafzına müteallıktır ve öne alınması fâsıla (ayet sonu uyumu) gözettiği içindir. Yani 'Allah hakkıyla şahit olarak yeter; şüphesiz O, işin künhüne vâkıf olan el-Alîm ve el-Habîr'dir; biz sizin ibadetinizden habersizdik' demektir. Bazı muhakkiklerin kelamından zahir olan, { فَكَفَى } vb. kısmının sonraki isbata değil önceki nefye yönelik bir şahitlik getirme olduğudur. { هُنَالِكَ } “İşte orada”; yani o kaygan makamda ve dehşet verici yerde -ki o haşir makamıdır-. Dolayısıyla { هُنَالِكَ } kendi aslı olan mekân zarfiyeti üzere kalmaktadır. Mecazen zaman zarfı olarak kullanıldığı da söylenmiştir; yani 'o vakitte' demektir. { تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ } “Her can dener / öğrenir”; yani mümin olsun kâfir olsun her nefis dener [ve bilir]; { مَا أَسْلَفَتْ } “geçmişte yaptığı şeyi”; yani amel olarak önceden gönderdiği şeyi ve onun faydasını ve zararını tam bir müşahede ile müşahede eder.

وقرأ حمزة والكسائي «تتلو» من التلاوة بمعنى القراءة، والمراد قراءة صحف ما أسلفت، وقيل: إن ذلك كناية عن ظهور الأعمال. وجوز أن يكون من التلو على معنى أن العمل يتجسم ويظهر فيتبعه صاحبه حتى يرد به الجنة أو النار أو هو تمثيل. وقرأ عاصم في رواية عنه «نبلو» بالباء الموحدة والنون ونصب «كلّ» على أن فاعل- نبلو- ضميره تعالى و «كل» مفعوله و «ما» بدل منه بدل اشتمال، والكلام استعارة تمثيلية أي هنالك نعامل كل نفس معاملة من يبلوها ويتعرف أحوالها من السعادة والشقاوة باختبار ما أسلفت من العمل، ويجوز أن يراد نصيب بالبلاء أي العذاب كل نفس عاصية بسبب ما أسلفت من الشر فتكون ما منصوبة بنزع الخافض وهو الباء السببية.

Hamza ve Kisâî, kıraat manasındaki tilavetten «تَتْلُو» şeklinde okumuşlardır; murat geçmişte yapılanların sayfalarını okumaktır. Bunun amellerin ortaya çıkmasından kinaye olduğu da söylenmiştir. Amelin cisimleşip ortaya çıkması ve sahibinin onun peşinden cennete veya cehenneme varıncaya kadar gitmesi manasında 'itbâ' (tâbi olma) kökünden olması da caiz görülmüştür yahut bu bir temsildir. Âsım'dan gelen bir rivayette tek noktalı bâ ve nûn ile ve «كُلَّ» kelimesinin nasbıyla «نَبْلُو كُلَّ» şeklinde okunmuştur; bu durumda { نَبْلُو } fiilinin faili Yüce Allah'ın zamiridir, { كُلَّ } onun mef'ûlüdür ve { مَا } ise ondan bedel-i iştimaldir. Kelam temsilî bir istiaredir; yani 'orada geçmişte yaptığı ameli sınamak suretiyle her nefse, onu deneyen ve saadet ile şekavetten hallerini öğrenen kimsenin muamelesiyle muamele ederiz' demektir. İsyan eden her nefse, geçmişte işlediği şer sebebiyle belayı yani azabı isabet ettirmemiz manasının kastedilmesi de caizdir; bu durumda { مَا }, hazfedilen harf-i cerin -ki o da sebebiyyet bildiren bâ harfidir- düşürülmesiyle mansup olur.

وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ عطف على زيلنا والضمير للذين أشركوا وما في البين اعتراض في أثناء الحكاية مقرر لمضمونها، والمعنى ردوا إلى جزائه وعقابه أو إلى موضع ذلك، فالرد إما معنوي أو حسي. وقال الإمام: المعنى جعلوا ملجئين إلى الإقرار بألوهيته ﷾ مَوْلاهُمُ أي ربهم الْحَقِّ أي المتحقق الصادق في ربوبيته لا ما اتخذوه ربا باطلا. وقرئ «الحقّ» بالنصب على المدح، والمراد به الله تعالى وهو من أسمائه سبحانه أو على المصدر المؤكد والمراد به ما يقابل الباطل، ولا منافاة بين هذه الآية وقوله سبحانه: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ [محمد: ١١] . لاختلاف معنى المولى فيهما. وأخرج أبو الشيخ عن السدي أن الأولى منسوخة بالثانية ولا يخفى ما فيه وَضَلَّ أي ضاع وذهب عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ من أن آلهتهم تشفع لهم أو ما كانوا يدعون أنها شركاء لله ﷿، وما يحتمل أن تكون موصولة وأن تكون مصدرية والجملة معطوفة على قوله سبحانه: رُدُّوا ومن الناس من جعلها عطفا على- زيلنا- وجملة- ردوا- معطوفة على جملة- تبلو- إلخ داخلة في الاعتراض وضمير الجمع للنفوس المدلول عليها بكل نفس، والعدول إلى الماضي للدلالة على التحقق والتقرر، وإيثار صيغة الجمع للإيذان بأن ردهم إليه سبحانه يكون على طريق الاجتماع وما ذكرناه أولى لفظا ومعنى. وتعقب شيخ الإسلام جعل الضمير للنفوس وعطف رُدُّوا على تَبْلُوا إلخ بأنه لا يلائمه التعرض لوصف الحقية في قوله سبحانه: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ فإنه للتعريض بالمردودين ثم قال: ولئن اكتفى فيه بالتعريض ببعضهم أو حمل الْحَقِّ على معنى العدل في الثواب والعقاب أي مع تفسير المولى بمتولي الأمور فقوله سبحانه: وَضَلَّ إلخ مما لا مجال

{ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Ve Allah'a döndürüldüler”; { زَيَّلْنَا } fiiline matuftur ve zamir ortak koşanlara aittir; aradaki ifade ise kıssanın anlatımı esnasında onun muhtevasını pekiştiren bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Mana: 'O'nun cezasına ve azabına yahut bunun yerine döndürüldüler' demektir; dolayısıyla döndürülme ya manevî ya da hissîdir. İmam der ki: Mana, O'nun ﷾ uluhiyetini ikrar etmeye mecbur kılındılar demektir. { مَوْلاهُمُ } “gerçek Mevlâlarına”; yani Rablerine; { الْحَقِّ } yani rububiyetinde sabit ve hakiki olan [Rablerine], batıl bir rab olarak edindiklerine değil. «الحقَّ» şeklinde medih üzere mansup olarak da okunmuştur; bununla murat Allah Teâlâ'dır ve O'nun yüce isimlerindendir; yahut tekit edici masdar üzere mansuptur ve batılın zıddı kastedilmiştir. Bu ayet ile Yüce Allah'ın { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ } [Muhammed: 11] ayeti arasında hiçbir çelişki yoktur; zira iki ayette mevlanın manası farklıdır. Ebü'ş-Şeyh es-Süddî'den birinci ayetin ikincisiyle mensuh olduğunu rivayet etmiştir; fakat bunda olan durum gizli değildir. { وَضَلَّ } “ve kaybolup gitti”; yani yok oldu ve zayi oldu; { عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurmakta oldukları şeyler”; ilahlarının kendilerine şefaat edeceği yahut Allah Azze ve Celle'ye ortak olduğunu iddia ettikleri şeyler onlardan kaybolup gitti. { مَا } edatının ism-i mevsûl olması da masdariyye olması da muhtemeldir; cümle Yüce Allah'ın { رُدُّوا } buyruğuna matuftur. İnsanlardan bazıları bunu { زَيَّلْنَا } fiiline atfetmiş ve { رُدُّوا } cümlesini { تَبْلُوا } vb. cümlesine matuf kılarak itiraziyyenin içine dahil etmişlerdir; cemi zamiri ise 'her nefis' ifadesiyle delalet edilen nefislere aittir. Maziye dönülmesi vukuun ve tahakkukun sübutuna delalet etmek içindir; cemi sığasının tercihi ise O'na döndürülmelerinin topluca olacağını bildirmek içindir; bizim zikrettiğimiz ise lafız ve mana bakımından daha evladır. Şeyhülislâm, zamirin nefislere ait kılınmasını ve { رُدُّوا } fiilinin { تَبْلُوا } vb. fiile atfedilmesini, Yüce Allah'ın { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } buyruğundaki hakkaniyet vasfının zikredilmesine uygun düşmeyeceği gerekçesiyle eleştirmiştir; zira bu, döndürülenlere bir tarizde bulunmaktır. Sonra şöyle demiştir: Bunda onların bir kısmına tariz ile yetinilse yahut 'el-Hakk', sevap ve azapta adalet manasına -yani Mevlâ'nın işleri deruhte eden olarak tefsir edilmesiyle birlikte- hamledilse bile, Yüce Allah'ın { وَضَلَّ } vb. buyruğu kat'î surette telafi imkanı bulunmayan bir şeydir;

فيه للتدارك قطعا فإن ما فيه من الضمائر الثلاثة للمشركين فيلزم التفكيك حتما، وتخصيص كل نفس بالنفوس المشركة مع عموم البلوى للكل يأباه مقام تهويل المقام انتهى، والظاهر أنه اعتبر عطف وَضَلَّ عَنْهُمْ إلخ على رُدُّوا مع رجوع ضميره للنفوس وهو غير ما ذكرناه فلا تغفل قُلْ أي لأولئك المشركين الذين حكيت أحوالهم وبين ما يؤدي إليه أفعالهم التي هي أفعى لهم احتجاجا على حقية التوحيد وبطلان ما هم عليه من الإشراك.

çünkü ondakı üç zamir de müşriklere aittir, dolayısıyla kaçınılmaz olarak tefrik (zamirlerin farklı yerlere gitmesi) gerekir; imtihanın herkese şamil olmasına rağmen 'her nefis' ifadesini müşrik nefislerle tahsis etmek ise makamın dehşet verme konumuna aykırıdır, söz burada bitti. Zahir olan şudur ki o, zamirinin nefislere dönmesiyle birlikte { وَضَلَّ عَنْهُمْ } vb. ifadesinin { رُدُّوا } fiiline atfedilmesini esas almıştır; bu ise bizim zikrettiğimizden farklıdır, gafil olma. { قُلْ } “De ki:”; yani tevhidin hakikatine ve üzerinde bulundukları şirkin batıllığına karşı delil getirmek üzere, halleri anlatılan ve kendileri için bir engerek yılanı mesabesinde olan fiillerinin nereye varacağı açıklanan o müşriklere [şöyle] de:

مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أي منهما جميعا فإن الأرزاق تحصل بأسباب سماوية كالمطر وحرارة الشمس المنضجة وغير ذلك ومواد أرضية والأولى بمنزلة الفاعل والثانية بمنزلة القابل أو من كل واحد منهما بالاستقلال كالأمطار والمن والأغذية الأرضية توسعة عليكم- فمن- على هذا لابتداء الغاية، وقيل: هي لبيان مَنْ على تقدير المضاف، وقيل: تبعيضية على ذلك التقدير أي من أهل السماء والأرض أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ «أم» منقطعة بمعنى بل والإضراب انتقالي لا إبطالي وفيه تنبيه على كفاية هذا الاستفهام فيما هو المقصود أي من يستطيع خلقهما وتسويتهما على هذه الفطرة العجيبة ومن وقف على تشريحهما وقف على ما يبهر العقول أو من يحفظهما من الآفات مع كثرتها وسرعة انفعالهما عن أدنى شيء يصيبهما أو من يتصرف بهما إذهابا وإبقاء، والملك على كل مجاز، قيل:

{ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ } “Size gökten ve yerden kim rızık veriyor?”; yani her ikisinden birden. Zira rızıklar; yağmur ve olgunlaştırıcı güneş ısısı gibi semavi sebeplerle ve yeryüzüne ait maddelerle hâsıl olur; birincisi fail mesabesinde, ikincisi ise kâbil (kabul edici) mesabesindedir. Yahut üzerinize bir genişlik olsun diye yağmurlar, kudret helvası ve yeryüzü gıdaları gibi her ikisinin her birinden müstakil olarak [rızık veriyor]; buna göre { مِنْ } ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Muzaf takdiriyle { مَنْ } lafzının beyanı için olduğu da söylenmiştir; bu takdirde teb'îz içindir, yani 'gök ve yer ehlinden kim?' demektir. { أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ } “Yoksa işitmeye ve görmelere kim mâliktir?”; buradaki { أَمْ } 'bel' manasında munkatıadır ve idrâb (vazgeçiş) iptal değil intikal içindir; bunda bu istifhamın maksat olan hususta kâfi olduğuna dikkat çekme vardır. Yani bu ikisini bu hayret verici fıtrat üzere yaratmaya ve düzenlemeye kimin gücü yeter? Bu ikisinin anatomisine vâkıf olan kimse akılları hayrete düşüren şeylere vâkıf olur. Yahut çokluklarına ve kendilerine isabet eden en ufak bir şeyden çabucak etkilenmelerine rağmen onları afetlerden kim korur? Ya da onları giderme ve baki kılma suretiyle onlar üzerinde kim tasarrufta bulunur? Mülk her hâlükârda mecazdır. Şöyle denilmiştir:

والمعنى الأول أوفق لنظم الخالقية مع الرازقية كقوله تعالى: هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [فاطر: ٣] وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ أي ومن ينشىء الحيوان من النطفة مثلا والنطفة من الحيوان أو من يحيي أو يميت بأن يكون المراد بالإخراج التحصيل من قولهم: الخارج كذا أي الحاصل أي من يحصل الحي من الميت بأن يفيض عليه الحياة ويحصل الميت من الحي بأن يفيض عليه الموت ويسلي عنه الحياة والمآل ما علمت، ومن الناس من فسر الحي والميت هنا بالمؤمن والكافر والأول أولى وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ أي ومن يلي تدبير أمر العالم جميعا وهو تعميم بعد تخصيص ما اندرج تحته من الأمور الظاهرة بالذكر، وفيه إشارة إلى أن الكل منه سبحانه وإليه وأنه لا يمكنكم علم تفاصيله فَسَيَقُولُونَ بلا تلعثم ولا تأخير اللَّهُ إذ لا مجال للمكابرة والعناد في شيء من ذلك لغاية وضوحه، والاسم الجليل مبتدأ والخبر محذوف أي الله يفعل ما ذكر من الأفاعيل لا غيره هذا وربما يستدل بالآية على تقدير أن لا تكون مَنْ لابتداء الغاية على جواز أن يقال الله سبحانه أنه من أهل السماء والأرض، وكون المراد هناك غير الله تعالى لا يناسب الجواب ومن لم ير الجواز يعني ومن رآه بناء على ظواهر الآيات المفيدة لكونه تعالى في السماء

Birinci mana, Yüce Allah'ın { هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ } [Fâtır: 3] kavlinde olduğu gibi Hâlıkıyyet ile Râzıkıyyetin bir arada dizilişine daha uygundur. { وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “Ölüden diriyi kim çıkarıyor ve diriden ölüyü kim çıkarıyor?”; yani meselâ nutfeden canlıyı ve canlıdan nutfeyi kim var ediyor? Yahut kim diriltiyor veya kim öldürüyor? Çıkarma ile kastedilen, 'hâsıl olan şey şudur' sözlerindeki gibi tahsil etmek manasındadır; yani ölüye hayat bahşederek ondan diriyi kim hâsıl ediyor ve diriye ölümü bahşedip hayatı ondan çekip alarak diriden ölüyü kim hâsıl ediyor? Netice bildiğin şeydir. İnsanlardan bazıları buradaki diri ve ölüyü mümin ve kâfir olarak tefsir etmiştir; fakat birincisi daha evladır. { وَمَنْ يُدَبِّرُ الأَمْرَ } “İşi kim yönetip yönlendiriyor?”; yani bütün alemin işinin idaresini kim deruhte ediyor? Bu, onun altına giren açık işlerin zikrinden sonra yapılan bir genellemedir; bunda her şeyin O'ndan ve O'na olduğuna ve sizin bunun tafsilatını bilemeyeceğinize işaret vardır. { فَسَيَقُولُونَ } “Hemen diyecekler ki:”; hiçbir tereddüt ve gecikme olmaksızın: { اللَّهُ } “Allah!”; zira son derece açık olmasından ötürü bunlardan hiçbirinde inat ve kibirlenmeye mahal yoktur. İsm-i celîl mübtedadır ve haber mahzuftur; yani 'zikredilen bu fiilleri Allah yapar, başkası değil' demektir. { مِنْ } edatının ibtidâ-i gaye olmaması takdirine binaen, bu ayetle Allah Teâlâ hakkında 'O, gök ve yer ehlindendir' denilmesinin caiz olduğuna delil getirilmiş olabilir; zira orada muradın Allah Teâlâ'dan başkası olması cevaba uygun düşmez. Cevaz görmeyen -yani O'nun semada olduğunu ifade eden ayetlerin zahirine dayalı olarak bunu caiz gören- kimse,

وقوله ﷺ في الجارية التي أشارت إلى السماء حين قيل لها: أين الله؟

ve kendisine 'Allah nerededir?' denildiğinde göğe işaret eden cariye hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu:

«أعتقها فإنها مؤمنة»

«Onu azat et, çünkü o mümindir» sözü

وإقراره حصينا حين

ve Husayn'a yönelik şu ikrarı:

قال له ﵊: «كم تعبد يا حصين؟ فقال: سبعة ستة في الأرض وواحد في السماء فقال ﷺ: فمن الذي أعددته لرغبتك ورهبتك؟ فقال حصين: الإله الذي في السماء»

Ona aleyhisselâm: «Ey Husayn, kaç ilaha tapıyorsun? Husayn: Yedi; altısı yerde, biri gökte, dedi. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: Rağbetin ve korkun için hazırladığın hangisidir? buyurdu. Husayn: Gökteki ilah, dedi»

أبقى الآية على ما يقتضيه ظاهرها. وأنت تعلم إنه لم يرد صريحا كونه تعالى من أهل السماء والأرض وإن ورد كونه جل وعلا في السماء على المعنى اللائق بجلاله ﷻ فلا أرى جواز ذلك، ولا داعي لإخراج مَنْ عن ابتداء الغاية ليحتاج إلى العناية في رد الاستدلال كما لا يخفى، وفي الانتصاف أن هذه الآية كافحة لوجوه القدرية الزاعمين أن الأرزاق منقسمة فمنها ما رزقه الله تعالى للعبد وهو الحلال ومنها ما رزقه العبد لنفسه وهو الحرام فهي ناعية عليهم هذا الشرك الخفي لو سمعوا أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ [يونس: ٤٢] وكذا فيما قيل تكفح في وجوه أناس يزعمون أن الذي يدبر الأمر في كل عصر قطبه وهو عماد السماء عندهم ولولاه لوقعت على الأرض فكأني بك إذا سألتهم من يدبر الأمر يقولون القطب، وقد يعتذر عنهم بأن مرادهم أنه المدبر بإذن الله تعالى وجاء إطلاق المدبر بهذا المعنى على غيره تعالى في قوله سبحانه: فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً [النازعات: ٥] .

ayeti zahirinin gerektirdiği üzere bırakmıştır. Sen bilirsin ki, Celle ve Alâ olan Zat'ın celaline layık bir mana üzere semada olduğu vârid olmuşsa da, O'nun gök ve yer ehlinden olduğu sarih olarak vârid olmamıştır; bu yüzden bunun caiz olduğunu görmüyorum. Gizli olmadığı üzere, bu istidlali reddetmek için bir gayrete muhtaç kalacak şekilde { مَنْ } edatını ibtidâ-i gayeden çıkarmaya hiçbir gerekçe yoktur. el-İntisâf'ta denilir ki: Bu ayet, rızıkların kısımlara ayrıldığını, bir kısmını Allah Teâlâ'nın kula rızık olarak verdiğini ve onun helal olduğunu, bir kısmını da kulun bizzat kendisi için rızık edindiğini ve onun da haram olduğunu iddia eden Kaderiyye'nin yüzüne çarpmaktadır; şayet işitselerdi { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لا يَعْقِلُونَ } [Yûnus: 42], bu ayet onlara bu gizli şirki ilan etmektedir. Yine denildiğine göre, her asırda işi tedbir edip yönetenin o asrın kutbu olduğunu, onun kendi katlarında semanın direği olduğunu ve o olmasaydı semanın yere düşeceğini iddia eden birtakım kimselerin de yüzüne çarpmaktadır; sanki onlara 'İşi kim yönetiyor?' diye sorsan 'Kutuptur' diyecekler gibidir. Onlar adına, muratlarının onun Allah'ın izniyle müdebbir olduğu şeklinde bir mazeret ileri sürülebilir; nitekim bu manada müdebbir kelimesinin Allah Teâlâ'dan başkasına ıtlakı Yüce Allah'ın { فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْراً } [Nâziât: 5] buyruğunda vârid olmuştur.

وربما يقال إنه لا فرق عندهم بين الله تعالى وبين القطب إلا بالاعتبار لأنه الذي فاز بقربى النوافل والفرائض على أتم وجه فارتفعت الغيرية، فالقول بأن القطب هو المدبر كالقول بأنّ الله سبحانه هو المدبر بلا فرق.

Belki de şöyle denir: Onların katında Allah Teâlâ ile kutup arasında itibari farktan başka bir fark yoktur; zira o, nafileler ve farzlar kurbiyetine en tam vecihle nail olmuş kimsedir, dolayısıyla gayriyet (başkalaşma) ortadan kalkmıştır; bu sebeple 'Kutup müdebbirdir' demek, hiçbir fark olmaksızın 'Allah Sübhânehu müdebbirdir' demek gibidir.

واعترض هذا بأنه ذهاب إلى القول بوحدة الوجود وأكثر المتكلمين وبعض الصوفية كالإمام الرباني قدس سره ينكرون ذلك، والأول بأنه هلا قال المشركون في جواب ذلك: الملائكة أو عيسى ﵈ مثلا على معنى أنهم المدبرون للأمر بإذن الله تعالى فيكون المذكورون عندهم بمنزلة الأقطاب عند أولئك، وأجيب بأن السؤال إنما هو عمن ينتهي إليه الأمر فلا يتسنى لهم إلا الجواب المذكور، ولعل غير أهل الوحدة لو سئلوا كذلك ما عدلوا في الجواب عنه سبحانه، وأما أهل الوحدة قدس الله تعالى أسرارهم فلهم كلمات لا يقولها المشركون وهي لعمري فوق طور العقل ولذا أنكرها أهل الظاهر عليهم فَقُلْ لهم أَفَلا تَتَّقُونَ الهمزة لإنكار عدم الاتقاء بمعنى إنكار الواقع كما في قولك:

Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu, vahdet-i vücûd görüşüne gitmektir; mütekellimînin çoğu ve İmam Rabbânî kuddise sirruh gibi bazı mutasavvıflar bunu inkâr etmektedirler. Birinciye ise şöyle itiraz edilmiştir: Neden müşrikler buna cevap olarak meselâ meleklerin veya İsa aleyhisselâm'ın Allah'ın izniyle işi tedbir ettikleri manasında melekler veya İsa olduğunu söylemediler? Zira zikredilenler onların katında, o kimselerin katındaki kutuplar mesabesindedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Soru ancak işin nihayetinde kime dayandığına dairdir; bu yüzden o zikredilen cevaptan başkası onlara uygun düşmez. Muhtemelen vahdet ehli dışındakilere de böyle sorulsaydı cevapta O'ndan Sübhânehu başkasına yönelmezlerdi. Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın, vahdet ehline gelince, onların müşriklerin söylemeyeceği sözleri vardır ki, ömrüme yemin olsun bunlar aklın idrak sahasının fevkindedir; bu yüzden zahir ehli onları inkâr etmiştir. { فَقُلْ } onlara de ki: { أَفَلا تَتَّقُونَ } “O halde sakınmaz mısınız?”; hemze, şu sözünde olduğu gibi vakıanın inkârı manasında ittikanın (sakınmanın) bulunmayışını inkâr içindir:

أتضرب أباك لا بمعنى إنكار الوقوع كما في قولك: أأضرب أبي، والفاء للعطف على مقدر ينسحب عليه النظم الكريم أي أتعلمون ذلك فلا تتقون، والخلاف في مثل هذا التركيب شهير وما ذكرناه هو ما عليه البعض، ومفعول تَتَّقُونَ محذوف وهو متعد لواحد أي أفلا تتقون عذابه الذي لكم بما تتعاطونه من إشراككم به سبحانه ما لا يشاركه في شيء مما ذكر من خواص الألوهية، وكلام القاضي يوهم أنه متعد إلى مفعولين وليس بذاك.

'Babana vuruyor musun?' sözünde olduğu gibidir; yoksa 'Babama vurur muyum hiç?' sözündeki gibi vukuun inkârı değildir. Fâ harfi ise kerîm nazmın akışının gösterdiği mukadder bir fiile atıf içindir; yani 'Bunu biliyorsunuz da yine de sakınmıyor musunuz?' demektir. Bu tür terkiplerdeki ihtilaf meşhurdur ve bizim zikrettiğimiz, bazılarının benimsediği görüştür. { تَتَّقُونَ } fiilinin mef'ûlü mahzuftur ve o tek bir mef'ûle müteaddidir; yani uluhiyetin zikredilen hasletlerinden hiçbirinde O'na ortak olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya cüret etmeniz sebebiyle sizin için olan azabından sakınmaz mısınız demektir. Kadı'nın kelamı iki mef'ûle müteaddi olduğu vehmini verir ki durum öyle değildir.

فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فذلكة لما تقرر والإشارة إلى المتصف بالصفات السابقة حسبما اعترفوا به، وهي مبتدأ والاسم الجليل صفة له ورَبُّكُمُ خبر والْحَقُّ خبر بعد خبر أو صفة أو خبر مبتدأ محذوف، ويجوز أن يكون الاسم الجليل هو الخبر ورَبُّكُمُ بدل منه أو بيان له والْحَقُّ صفة الرب أي مالككم ومتولي أموركم الثابت ربوبيته والمتحقق ألوهيته تحققا لا ريب فيه فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ أي لا يوجد غير الحق شيء يتبع إلا الضلال فمن تخطى الحق وهو عبادة الله تعالى وحده لا بد وأن يقع في الضلال وهو عبادة غيره سبحانه على الانفراد أو الاشتراك لأن عبادته جل شأنه مع الاشتراك لا يعتد بها- فما- اسم استفهام وذا- موصول، ويجوز أن يكون الكل اسما واحدا قد غلب فيه الاستفهام على اسم الإشارة، وهو مبتدأ خبره بَعْدَ الْحَقِّ على ما في النهر والاستفهام إنكاري بمعنى إنكار الوقوع ونفيه، وبَعْدَ بمعنى غير مجاز والحق ما علمت، وهو غير الأول ولذا أظهر، وإطلاق- الحق- على عبادته سبحانه وكذا إطلاق- الضلال- على عبادة غيره تعالى لما أن المدار في العبادة الاعتقاد، وجوز أن يكون- الحق- عبارة عن الأول والإظهار لزيادة التقرير ومراعاة كمال المقابلة بينه وبين الضلال والمراد به هو الأصنام، والمعنى فماذا بعد الرب الحق الثابت ربوبيته إلا الضلال أي الباطل الضائع المضمحل وإنما سمي بالمصدر مبالغة كأنه نفس الضلال والضياع، وقيل: المراد بالحق والضلال ما يعم التوحيد وعبادة غيره سبحانه وغير ذلك ويدخل ما يقتضيه المقام هنا دخولا أوليا، ويؤيده ما أخرجه ابن أبي حاتم عن أشهب قال: سئل مالك عن شهادة اللعّاب بالشطرنج والنرد فقال أما من أدمن فما أرى شهادتهم طائلة يقول الله تعالى: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ فهذا كله من الضلال.

{ فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır”; karar kılan şeyin bir fezlekesidir (özetidir); işaret ise itiraf ettikleri üzere önceki sıfatlarla vasıflanan Zat'adır. Bu mübtedadır, ism-i celîl onun sıfatıdır, { رَبُّكُمُ } haberdir ve { الْحَقُّ } ise haberden sonra gelen haberdir yahut sıfattır ya da mahzuf bir mübtedanın haberidir. İsm-i celîlin haber, { رَبُّكُمُ } lafzının ondan bedel veya beyan, { الْحَقُّ } lafzının ise Rabbin sıfatı olması da caizdir; yani sizin mâlikiniz, işlerinizi deruhte eden, rububiyeti sabit ve uluhiyeti şüphesiz bir hakikat olan [Rabbinizdir]. { فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne kalır?”; yani haktan başka uyulacak sapıklıktan başka hiçbir şey bulunmaz. Kim hakkı -ki o da tek başına Allah Teâlâ'ya ibadettir- aşarsa, muhakkak sapıklığa -ki o da tek başına veya ortak koşarak O'ndan başkasına ibadettir- düşer; zira ortak koşularak O'na Celle Şânuhû yapılan ibadet muteber sayılmaz. { مَا } istifham ismidir, { ذَا } ise ism-i mevsûldür. en-Nehr'de geçtiğine göre istifhamın işaret ismine galip geldiği hepsinin tek bir isim olması da caizdir ve haberi { بَعْدَ الْحَقِّ } olan bir mübtedadır; istifham ise vukuun inkârı ve nefyi manasında inkâridir. { بَعْدَ }, mecazen 'gayr' (başka) manasındadır; hak ise bildiğin şeydir ve birincisinden başkadır, bu yüzden açık isim olarak getirilmiştir. İbadette asıl olanın itikat olmasından ötürü O'na Sübhânehu yapılan ibadete 'hak', O'ndan başkasına ibadete de 'dalalet' (sapıklık) denilmiştir. 'Hak' lafzının birincisinden ibaret olması da caiz görülmüştür; açık zikredilmesi ise takriri artırmak ve onunla putlar murat edilen sapıklık arasındaki tam mukabeleyi gözetmek içindir. Mana şöyledir: Rububiyeti sabit olan hak Rabden sonra sapıklıktan -yani zayi olup yok olan batıldan- başka ne vardır? Tıpkı sapıklığın ve ziyanın kendisiymiş gibi mübalağa için masdar ismi verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Hak ve sapıklıktan murat, tevhidi, O'ndan başkasına ibadeti ve diğer şeyleri içine alan genel bir manadır ve buradaki makamın gerektirdiği şey buna öncelikle dahildir. İbn Ebî Hâtim'in Eşheb'den rivayet ettiği şu husus da bunu teyit eder: 'Mâlik'e satranç ve tavla oynayanların şahitliği soruldu; o da şöyle dedi: Bunu alışkanlık haline getiren kimseye gelince, onların şahitliğinin geçerli olduğunu görmüyorum; zira Allah Teâlâ: { فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلالُ } buyurmaktadır; işte bunların hepsi sapıklıktandır.'

فَأَنَّى تُصْرَفُونَ أي فكيف تصرفون عن الحق إلى الضلال والاستفهام إنكاري بمعنى إنكار الواقع واستبعاده والتعجب منه، وفيه من المبالغة ما ليس في توجيه الإنكار إلى نفس الفعل فإنه لا بد لكل موجود من أن يكون وجوده على حال من الأحوال فإذا انتفى جميع أحوال وجوده فقد انتفى وجوده على الطريق البرهاني والفاء لترتيب الإنكار والتعجب على ما قبله، ولعل ذلك الإنكار والتعجب متوجهان في الحقيقة إلى منشأ الصرف وإلا فنفس الصرف منه تعالى على ما هو الحق فلا معنى لإنكاره والتعجب منه مع كونه فعله جل شأنه، وإنما لم يسند الفعل إلى الفاعل لعدم

{ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?”; yani haktan sapıklığa nasıl çevriliyorsunuz? İstifham, vakıayı inkâr, onu uzak görme ve ona taaccüp etme manasında inkâridir. Bunda, inkârın bizzat fiile yöneltilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır; zira her mevcut için varlığının birtakım hallerden bir hal üzere olması kaçınılmazdır; varlığının bütün halleri nefyedildiğinde ise burhanî yolla varlığı da nefyedilmiş olur. Fâ harfi inkâr ve taaccübü kendinden öncekine terettüp ettirmek içindir. Belki de bu inkâr ve taaccüp hakikatte döndürmenin menşeine yöneliktir; aksi takdirde hak olan görüşe göre bizzat çevirme işi Allah Teâlâ'dandır, dolayısıyla O'nun Celle Şânuhû fiili olmasıyla birlikte inkâr edilmesinin ve taaccüp duyulmasının bir manası yoktur. Bir maksat taalluk etmediği için fiil faile isnat edilmemiştir.

تعلق غرض به. وذهب المعتزلة أن فاعل الصرف نفسه المشركون فهم الذين صرفوا أنفسهم وعدلوا بها عن الحق إلى الضلال بناء على أن العباد هم الخالقون لأفعالهم، وأمر الإنكار والتعجب عليه ظاهر، وإنما لم يسند الفعل إلى ضميرهم على جهة الفاعلية إشارة إلى أنه بلغ من الشناعة إلى حيث إنه لا ينبغي أن يصرح بوقوعه منهم فتدبر كَذلِكَ أي كما حقت كلمة الربوبية لله ﷾ أو كما أنه ليس بعد الحق إلا الضلال أو كما أنهم مصرفون عن الحق حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أي حكمه عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أي تمردوا في الكفر وخرجوا إلى أقصى حدوده، والمراد بهم أولئك المخاطبون، ووضع الموصول موضع ضميرهم للتوصل إلى ذمهم بعنوان الصلة وللإشعار بالعلية أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بدل من الكلمة بدل كل من كل أو بدل اشتمال بناء على أن الحكم بالمعنى المصدري أو بمعنى المحكوم به، وقد تفسر الكلمة بالعدة بالعذاب فيكون هذا في موضع التعليل لحقيتها أي لأنهم إلخ، واعترض بأن محصل الآية حينئذ على ما تقرر في الذين فسقوا أن كلمة العذاب حقت على أولئك المتمردين لتمردهم في كفرهم ولأنهم لا يؤمنون وهو تكرار لا طائل تحته، وأجيب بأنه لو سلم أن في الآية تكرارا مطلقا فهو تصريح بما علم ضمنا، وفيه دلالة على شرف الإيمان بأن عذاب المتمردين في الكفر بسبب انتفاء الإيمان قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ احتجاج آخر على حقية التوحيد وبطلان الإشراك، ولم يعطف إيذانا باستقلاله في إثبات المطلوب، والسؤال للتبكيت والإلزام، وجعل سبحانه الإعادة لسطوع البراهين القائمة عليها بمنزلة البدء في إلزامهم ولم يبال بإنكارهم لها لأنهم مكابرون فيه والمكابر لا يلتفت إليه فلا يقال: إن مثل هذا الاحتجاج إنما يتأتى على من اعترف بأن من خواص الإلهية بدء الخلق ثم إعادته ليلزم من نفيه عن الشركاء نفي الإلهية وهم غير مقرين بذلك، ففي الآية الإشارة إلى أن الإعادة أمر مكشوف ظاهر بلغ في الظهور والجلاء بحيث يصح أن يثبت فيه دعوى أخرى، وجعل ذلك الطيبي من صنعة الإدماج كقول ابن نباتة:

Mutezile, kulların kendi fiillerinin yaratıcısı olduğu esasına dayanarak çevirme fiilinin bizzat failinin müşrikler olduğunu, dolayısıyla kendilerini haktan sapıklığa çeviren ve döndürenlerin onlar olduğunu benimsemiştir; onlara göre inkâr ve taaccüp meselesi açıktır. Fiilin fail cihetiyle onların zamirine isnat edilmemesi ise, bu durumun onlardan vaki olduğunun açıkça ifade edilmemesi gerekecek kadar son derece çirkin bir dereceye ulaştığına işaret etmek içindir, iyi düşün. { كَذَلِكَ } “İşte böylece”; yani Allah Azze ve Celle'ye rububiyet kelimesi nasıl hak olduysa yahut haktan sonra sadece sapıklık nasıl var ise ya da onlar haktan nasıl çevriliyorlarsa, { حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi gerçekleşti”; yani O'nun hükmü; { عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا } “yoldan çıkmış olanların aleyhine”; yani küfürde haddi aşıp onun en uç sınırlarına çıkanların aleyhine hak oldu. Onlardan murat o muhataplardır; onlar hakkındaki zemme sıla vasıtasıyla ulaşmak ve illet bildirmek için onların zamirleri yerine ism-i mevsûl konulmuştur. { أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “onların iman etmeyecekleri [kelimesi]”; kelimeden bedel-i küll yahut hükmün masdar manasında veya hükmolunan manasında olmasına binaen bedel-i iştimaldir. Kelime azap vaadiyle de tefsir edilmiştir; bu durumda bu ifade onun hak oluşunun gerekçelendirilmesi mevkiinde olur, yani 'çünkü onlar...' demektir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Fasıklar hakkında takarrür eden duruma göre bu takdirde ayetin hâsılı, küfürlerindeki temerrütleri ve iman etmeyecekleri sebebiyle azap kelimesinin o mütemerritler üzerine hak olduğu şeklinde olur ki bu da altında hiçbir fayda bulunmayan bir tekrardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Şayet ayette mutlak bir tekrar olduğu kabul edilirse, bu zımnen bilinen şeyin açıkça ifadesidir ve mütemerritlerin küfürdeki azaplarının imanın yokluğu sebebiyle olması bakımından imanın şerefine delalet eder. { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra onu tekrar iade eden var mıdır?”; tevhidin hakkaniyetine ve şirkin batıllığına dair bir başka delil getirmedir; matlubun ispatında müstakil olduğunu bildirmek için atfedilmemiştir. Soru ise susturmak ve ilzam etmek içindir. Yüce Allah, onlar aleyhine ilzamda bulunurken, üzerine kaim olan burhanların parlaklığı sebebiyle iadeyi (yeniden yaratmayı) ilk yaratılış mesabesinde kılmıştır ve onların bunu inkâr etmesine aldırmamıştır; zira onlar inatçıdırlar, inatçıya ise itibar edilmez. Dolayısıyla, ortaklardan ilahlığın nefyedilmesini gerektirmesi için bu tür bir delil getirmenin ancak ilk yaratılışı ve ardından iadeyi uluhiyetin hasletlerinden kabul eden kimseye karşı mümkün olacağı, onların ise bunu ikrar etmedikleri söylenemez; zira ayette iadenin, kendisinde bir başka davanın ispat edilmesinin sahih olacağı derecede son derece parlak ve açık bir husus olduğuna işaret vardır. Tîbî bunu İbn Nübâte'nin şu sözündeki gibi idmâc sanatından kılmıştır:

فلا بدّ لي من جهلة في وصاله ... فمن لي بخلّ أودع الحلم عنده

Ona kavuşmada bana bir cehalet mutlaka lazımdır / Hilmimi yanına bırakacağım bir dost nerede bana?

فقد ضمن الغزل الفخر بكونه حليما والفخر شكاية الإخوان قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قيل هو أمر له ﷺ بأن يبين لهم من يفعل ذلك أي قل لهم الله سبحانه هو يفعلهما لا غيره كائنا ما كان لا بأس ينوب ﵊ عنهم في الجواب كما قاله غير واحد لأن المقول المأمور به غير ما أريد منهم من الجواب وإن كان مستلزما له إذ ليس المسئول عنه من يبدأ الخلق ثم يعيده كما في قوله سبحانه: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ [الرعد: ١٦] حتى يكون القول المأمور به عين الجواب الذي أريد منهم ويكون ﷺ نائبا عنهم في ذلك بل إنما هو وجود من يفعل البدء والإعادة من شركائهم فالجواب المطلوب منهم لا غير. نعم أمر ﷺ بأن يضمنه مقالته إيذانا بتعينه وتحتمه وإشعارا بأنهم لا يجترؤون على التصريح به مخافة التبكيت والقام الحجر لا مكابرة ولجاجا انتهى، وقد يقال: المراد من قوله سبحانه: هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ إلخ هل المبدئ المعيد الله أم الشركاء، والمراد من قوله سبحانه جل شأنه: اللَّهُ إلخ الله يبدأ ويعيد لا غيره من الشركاء وحينئذ ينتظم السؤال والجواب وانفهام الحصر بدلالة الفحوى فإنك إذا قلت: من يهب الألوف زيد أم عمرو فقيل: زيد يهب الألوف أفاد الحصر بلا شبهة.

Nitekim gazelin içine hilm sahibi olmakla övünmeyi, bu övünmenin içine de dostlardan şikayeti dâhil etmiştir. { قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: Allah baştan yaratır, sonra onu iade eder”; bunun, bunu kimin yaptığını onlara açıklaması için sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emir olduğu söylenmiştir; yani onlara de ki: Kim olursa olsun başkası değil bunu yapan Allah Sübhânehu'dur. Pek çok âlimin belirttiği gibi onun aleyhisselâm cevapta onlara nâib olmasında bir beis yoktur; çünkü emredilen söz, onu gerektirse bile onlardan istenen cevaptan başkadır; zira Yüce Allah'ın { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ } [Ra'd: 16] buyruğunda olduğu gibi sorulan şey 'yaratmayı baştan yapıp sonra iade eden kimdir' şeklinde değildir ki emredilen söz onlardan istenen cevabın aynısı olsun ve o da sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta onlara nâib olsun; bilakis sorulan şey sadece ortakları arasından ilk yaratılışı ve iadeyi yapan birinin bulunup bulunmadığıdır, dolayısıyla onlardan istenen cevap başkası değildir. Evet, onun belirlenmiş ve kesinleşmiş olduğunu bildirmek ve inat ve lüzumsuz ısrardan değil, susturulma ve ağızlarına taş tıkanma korkusundan ötürü bunu açıkça söylemeye cesaret edemeyeceklerini hissettirmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sözüne dâhil etmesi emredilmiştir, söz burada bitti. Şöyle de denilebilir: Yüce Allah'ın { هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ } vb. kavlinden murat 'İlk baştan yaratıp iade eden Allah mıdır yoksa ortaklar mıdır?' şeklindedir; Yüce Allah'ın { اللَّهُ } vb. kavlinden murat ise 'Ortaklardan başkası değil, baştan yaratan ve iade eden Allah'tır' demektir. Bu takdirde soru ve cevap ile hasrın anlaşılması delâlet-i fehvâ (öncelik yoluyla) intizam bulur; nitekim 'Binleri bağışlayan Zeyd midir yoksa Amr mıdır?' dediğinde 'Zeyd binleri bağışlar' denilirse şüphesiz bu bir hasr ifade eder.

وبما ذكر يعلم ما في الكلام السابق في الرد على ما قاله الجمع وكذا رد ما قاله القطب من أن هذا لا يصلح جوابا عن ذلك السؤال لأن السؤال عن الشركاء وهذا الكلام في الله تعالى بل هو استدلال على إلهيته تعالى وإنه الذي يستحق العبادة بأنه المبدئ المعيد بعد الاستدلال على نفي إلهية الشركاء فتأمل، وفي إعادة الجملة في الجواب بتمامها غير محذوفة الخبر كما في الجواب السابق لمزيد التأكيد والتحقيق فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ الإفك الصرف والقلب

Zikredilen bu hususla, cemaatin söylediği şeye reddiyedeki önceki sözün mahiyeti ve aynı şekilde Kutub'un şu sözünün reddi de bilinir: 'Bu, o soruya cevap olmaya elverişli değildir; zira soru ortaklar hakkındadır, bu kelam ise Allah Teâlâ hakkındadır; bilakis bu, ortakların ilahlığının nefyine delil getirildikten sonra, yaratmayı başlatan ve iade eden olması hasebiyle O'nun Teâlâ ilahlığına ve ibadete layık olduğuna delil getirmedir', iyi düşün. Önceki cevapta olduğu gibi haberi hazfedilmeyerek cümlenin cevapta tastamam iade edilmesinde tekit ve tahkiki artırma manası vardır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?”; ifk, bir şeyden döndürmek ve çevirmektir;

عن الشيء يقال: أفكه عن الشيء يأفكه إفكا إذا قلبه عنه وصرفه، ومنه قول عروة بن أذينة:

bir şeyden çevirip döndürdüğünde 'efekehû ani'ş-şey'i ye'fikühû ifken' denir. Urve b. Üzeyne'nin şu sözü bundandır:

إن تك عن أحسن الصنيعة مأ ... فوكا ففي آخرين قد أفكوا

Eğer sen en güzel iyilikten çevrilmişsen / Muhakkak çevrilmiş olan başkaları da vardır.

وقد يخص كما في القاموس بالقلب عن الرأي ولعله الأنسب بالمقام أي كيف تقلبون من الحق إلى الباطل والكلام فيه كما تقدم في فَأَنَّى تُصْرَفُونَ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ احتجاج آخر على ما ذكر جيء به إلزاما غب إلزام وإفحاما إثر إفحام. وفصله إيذانا بفضله واستقلاله في إثبات المطلوب كما في سابقه.

Kâmûs'ta belirtildiği gibi bazen özellikle görüşten çevrilmeye tahsis edilir ve belki de bu makama en uygun olanı budur; yani 'Haktan batıla nasıl çevriliyorsunuz?' demektir ve buradaki kelam { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } ayetinde geçtiği gibidir. { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “De ki: Ortaklarınızdan hakka hidayet eden var mıdır?”; zikredilen hususa dair bir başka hüccettir ki ilzam üstüne ilzam ve susturma üstüne susturma getirmek amacıyla zikredilmiştir. Öncekinde olduğu gibi, faziletini ve matlubu ispatta müstakil olduğunu bildirmek için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).

والمراد هل من يهدي إلى الحق بإعطاء العقل وبعثة الرسل وإنزال الكتب والتوفيق إلى النظر والتدبر بما نصب في الآفاق والأنفس إلى غير ذلك الله سبحانه أم الشركاء؟. ومنهم من يبقي الكلام على ما يتبادر منه كما سمعت فيما قبل، ومن الناس من خصص طريق الهداية، والتعميم أوفق بما يقتضيه المقام من كمال التبكيت والإلزام كما لا يخفى قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أي هو سبحانه يهدي له دون غيره جل شأنه، والكلام في الأمر على طرز ما سبق، وفعل الهداية يتعدى إلى اثنين ثانيهما بواسطة وهي إلى أو اللام وقد يتعدى لهما بنفسه وهو لغة على ما قيل كاستعماله قاصرا بمعنى اهتدى، والمبرد أنكر هذا حيث قال: إن هدى بمعنى اهتدى لا يعرف لكن لم يتابعه على ذلك الحفاظ كالفراء وغيره، وقد جمع هنا بين صلتيه إلى واللام تفننا وإشارة بإلى إلى معنى الانتهاء وباللام للدلالة على أن المنتهى غاية للهداية وأنها لم تتوجه إليه على سبيل الاتفاق بل على قصد من الفعل وجعله ثمرة له ولذلك عدي بها ما أسند إليه سبحانه كما ترى، وأما قوله تعالى: أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ فالمقصود به التعميم وإن كان الفاعل في الواقع هو الله جل شأنه.

Murat şudur: Akıl vererek, peygamberler göndererek, kitaplar indirerek ve afakta ve nefislerde dikilen deliller üzerinde düşünmeye ve tefekküre muvaffak kılarak hakka hidayet eden Allah Sübhânehu mudur yoksa ortaklar mıdır? Onlardan bazısı kelamı daha önce duyduğun gibi ilk akla gelen manası üzere bırakır; insanlardan bazıları ise hidayetin yolunu tahsis etmiştir; gizli olmadığı üzere genelleştirmek makamın gerektirdiği tam susturma ve ilzama daha uygundur. { قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ } “De ki: Allah hakka hidayet eder”; yani O'ndan Celle Şânuhû başkası değil ancak O Sübhânehu ona hidayet eder. Emirdeki kelam daha önce geçen minval üzeredir. Hidayet fiili iki mef'ûle müteaddi olur; ikincisine 'ilâ' veya 'lâm' vasıtasıyla geçer; bazen de her ikisine bizzat geçişli olur ki bu da denildiğine göre lâzım olarak 'ihtedâ' (hidayete erdi) manasında kullanılması gibi bir lügattir. Müberred: 'Hedâ'nın ihtedâ manasında kullanıldığı bilinmemektedir' diyerek bunu inkâr etmiştir; fakat Ferrâ ve başkaları gibi hafızlar bu hususta ona uymamışlardır. Burada bir üslup güzelliği olarak ve 'ilâ' ile nihayet manasına, 'lâm' ile de ulaşılan noktanın hidayetin gayesi olduğuna ve hidayetin ona tesadüfen değil bilakis fiilin bir kastı olarak yöneldiğine ve onun bir meyvesi kılındığına delalet etmek üzere iki edat (ilâ ve lâm) bir arada toplanmıştır; bu yüzden gördüğün gibi O'na Sübhânehu isnat edilen fiil lâm harfiyle geçişli kılınmıştır. Yüce Allah'ın { أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } kavline gelince, gerçekte fail Allah Celle Şânuhû olsa da bununla kastedilen umumiliktir (genellemedir).

وقيل: اللام هنا للاختصاص والجمهور على الأول، والمفعول محذوف في المواضع الثلاثة، وجواز اللزوم في الأول مما لا يلتفت إليه، ويقدر فيها على طرز واحد كالشخص ونحوه، وقيل: التقدير قل هل من شركائكم من يهدي غيره إلى الحق قل الله يهدي من يشاء إلى الحق أفمن يهدي غيره إلى الحق أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي بفتح الياء وكسر الهاء وتشديد الدال وهي قراءة يعقوب وحفص، وأصله يهتدي وكسر الهاء لالتقاء الساكنين. وقرأ حماد ويحيى عن أبي بكر عن عاصم بكسر الياء والهاء والتشديد وكسرت الياء اتباعا للهاء، وكان سيبويه يرى جواز كسر حرف المضارعة لغة إلا الياء لثقل الكسرة عليها وهذه القراءة حجة عليه. وقرأ ابن كثير وورش عن نافع وابن عامر بفتح الياء والهاء والتشديد والأصل يهتدي فنقلت فتحة التاء إلى الهاء قبلها ثم قلبت دالا لقرب مخرجهما وأدغمت فيها. وقرأ أبو عمرو وقالوا عن نافع كذلك لكنه اختلس فتحة الهاء تنبيها على أن الحركة فيها عارضة، وفي بعض الطرق عن أبي عمرو أنه قرأ بالإدغام المجرد عن نقل الحركة إلى ما قبلها أو التحريك بالكسر لالتقاء الساكنين. واستشكل ذلك بأن فيه الجمع بين الساكنين ولذا قال المبرد: من رام هذا لا بد أن يحرك حركة خفيفة قال ابن النحاس إذ بدونه لا يمكن النطق، وذكر القاضي أنه لم يبال بالتقاء الساكنين لأن المدغم في حكم المتحرك، وأنكر بعضهم هذه القراءة وادعى أنه إنما قرأ بالاختلاس، والحق أنه قرأ بهما وروي ذلك عن نافع أيضا وتفصيله في لطائف الإشارات والطيبة.

Buradaki lâm harfinin ihtisas için olduğu da söylenmiştir; cumhur ise birinci görüş üzeredir. Mef'ûl her üç yerde de mahzuftur ve birincisinde fiilin lâzım olabilmesi iltifat edilmeyecek bir görüştür; buralarda 'şahıs' ve benzeri tek bir minval üzere takdir edilir. Şöyle de denilmiştir: Takdir şöyledir: De ki: Ortaklarınızdan başkasını hakka hidayet eden var mıdır? De ki: Allah dilediğini hakka hidayet eder. O halde başkasını hakka ileten mi { أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي } “uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisi hidayete erdirilmedikçe hidayet bulamayan mı?”. Ye harfinin fethası, he harfinin kesresi ve dâl harfinin şeddesiyle «يَهِدِّي» şeklindedir ve bu Ya'kûb ile Hafs'ın kıraatidir; aslı 'yehtedî'dir ve he harfinin kesresi iki sakinin yan yana gelmesinden ötürüdür. Hammâd ve Yahyâ Ebû Bekir'den o da Âsım'dan ye ve he harflerinin kesresi ve şedde ile rivayet etmişlerdir; ye harfi he harfine tâbi kılınarak kesrelenmiştir. Sîbeveyhi ye harfi hariç muzaraat harfinin kesrelenmesini lügaten caiz görürdü, zira kesre ye harfine ağır gelir; bu kıraat ise ona karşı bir hüccettir. İbn Kesîr, Nâfi'den Verş ve İbn Âmir ye ve he harflerinin fethası ve şedde ile «يَهَدِّي» şeklinde okumuşlardır; aslı 'yehtedî'dir, tâ harfinin fethası kendinden önceki he harfine nakledilmiş, sonra mahreçlerinin yakınlığından ötürü dâl harfine dönüştürülüp onda idgam edilmiştir. Ebû Amr ve Nâfi'den Kâlûn da bu şekilde okumuş ancak harekelerin onda ârızî olduğuna dikkat çekmek için he harfinin fethasını ihtilas ile (kısaltarak) telaffuz etmiştir. Ebû Amr'dan gelen bazı rivayetlerde hareketi kendinden öncekine nakletmeksizin yalın idgam ile yahut iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle kesre ile harekeleme şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Bunda iki sakinin bir araya getirilmesi bulunduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; bu yüzden Müberred: 'Bunu kasteden kimsenin mutlaka hafif bir harekeyle harekelemesi gerekir' demiştir. İbnü'n-Nehhâs: 'Çünkü bu olmadan telaffuz mümkün değildir' demiştir. Kadı, idgam edilen harfin harekeli hükmünde olması sebebiyle iki sakinin bir araya gelmesine aldırış etmediğini zikretmiştir. Bazıları ise bu kıraati inkâr etmiş ve onun ancak ihtilas ile okuduğunu iddia etmiştir. Hak olan, onun her iki şekilde de okuduğudur ve bu Nâfi'den de rivayet edilmiştir; tafsilatı ise Letâifü'l-İşârât ve Tayyibetü'n-Neşr'dedir.

وقرأ حمزة والكسائي «يهدي» كيرمي، وهو إما لازم بمعنى يهتدي كما هو أحد استعمالات فعل الهداية على المعول عليه كما علمت آنفا أو متعد أي لا يهدي غيره، ورجح هذا بأنه الأوفق بما قبل فإن المفهوم منه نفي الهداية لا الاهتداء، وقد يرجع الأول بأن فيه توافق القراءات معنى وتوافقها خير من تخالفها، وإنما نفي الاهتداء مع أن المفهوم مما سبق نفي الهداية كما ذكر لما أن نفيها مستتبع لنفيه غالبا فإن من اهتدى إلى الحق لا يخلو عن هداية غيره في الجملة وأدناها كونه قدوة له بأن يراه فيسلك مسلكه، والفاء لترتيب الاستفهام على ما سبق كأنه قيل: إذا كان الأمر

Hamza ve Kisâî, 'yermî' gibi «يَهْدِي» şeklinde okumuşlardır; bu ya az önce bildiğin gibi hidayet fiilinin muteber kullanımlarından biri olarak 'yehtedî' manasında lâzımdır yahut müteaddidir, yani 'başkasına hidayet etmez' demektir. Bunun daha önce geçene daha uygun olduğu gerekçesiyle bu tercih edilmiştir; zira ondan anlaşılan şey hidayet bulmanın değil hidayet etmenin nefyidir. Mana bakımından kıraatlerin birbirine muvafakat etmesi ve muvafakatin muhalefetten daha hayırlı olması sebebiyle birinci görüş de tercih edilebilir. Zikredildiği gibi daha önceden anlaşılan şey hidayet etmenin nefyi olmasına rağmen hidayet bulmanın nefyedilmesi, onun nefyinin çoğunlukla diğerinin nefyini intaç etmesinden ötürüdür; zira hakka hidayet bulan kimse genel olarak başkasına hidayet etmekten uzak kalmaz ve bunun en aşağı derecesi, başkasının onu görüp yoluna uyması suretiyle ona önder olmasıdır. Fâ harfi istifhamı öncekine terettüp ettirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: Durum böyle olunca