كذلك فأنا أسألكم أمن يهدي إلى الحق إلخ. والمقصود من ذلك الإلزام، والهمزة على هذا متأخرة في الاعتبار وإنما قدمت في الذكر لإظهار عراقتها في اقتضاء الصدارة كما هو المشهور عند الجمهور.
[Durum] böyle olunca ben de size soruyorum: Hakka hidayet eden mi... ilah. Bundan maksat ilzamdır (susturmaktır). Bu durumda hemze itibar bakımından sonradır; cümlede başa gelmesi ise, cumhur katında meşhur olduğu üzere cümlenin başında yer alma hakkındaki köklü özelliğini göstermek içindir.
وصيغة التفضيل إما على حقيقتها والمفضل عليه محذوف كما اختاره مكي والتقدير أفمن يهدي إلى الحق أحق أن يتبع ممن لا يهدي أم من لا يهدي أحق، وإما بمعنى حقيق كما اختاره أبو حيان، وهو خبر عن الموصول، والفصل بالخبر بين أم وما عطفت عليه هو الأفصح كما قال السمين، وقد لا يفصل كما في قوله سبحانه: أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ [الأنبياء: ١٠٩] والإظهار في موضع الإضمار لزيادة التقرير، وأَنْ يُتَّبَعَ في حيز النصب أو الجر بعد حذف الجار على الخلاف المعروف في مثله أو بأن يتبع إِلَّا أَنْ يُهْدى استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي لا يهتدي أو لا يهدي غيره في حال من الأحوال إلا حال هدايته تعالى له إلى الاهتداء أو إلى هداية الغير، وهذا على ما قاله جمع حال أشراف شركائهم كالمسيح وعزير والملائكة ﵈ دون الأوثان لأن الاهتداء الذي هو قبول الهداية وهداية الغير مختصان بذوي العلم فلا يتصور فيها. وأخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ وغيرهما أن المراد الأوثان، ووجه ذلك بأنه جار على تنزيلهم لها منزلة ذوي العلم، وقيل: المعنى أم من لا يهتدي من الأوثان إلى مكان فينقل إليه إلا أن ينقل إليه أو إلا أن ينقله الله تعالى من حاله إلى أن يجعله حيوانا مكلفا فيهديه وهو من قولك: هديت المرأة إلى زوجها وقد هديت إليه وقيل: الآية الأولى قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ في الأصنام أو فيما يعمهم ونحو الملائكة ﵈ وهذه في رؤساء الضلالة كالأحبار والرهبان الذين اتخذوا أربابا من دون الله وليس بالبعيد فيما أرى، ويؤيده التعبير بالاتباع فإنه يقتضي العمل بأوامرهم والاجتناب عن نواهيهم وهذا لا يعقل في الأوثان إلا بتكلف، وهو وإن عقل في أشراف شركائهم لكنهم لا يدعون إلا إلى خير واتباعهم في ذلك لا ينعي على أحدهم اللهم إلا أن يقال: إن المشركين تقولوا عليهم أوامر ونواهي فنعى عليهم اتباعهم لهم في ذلك، وعير بالاتباع ولم يعبر بالعبادة بأن يقال: أفمن يهدي إلى الحق أحق أن يعبد أم من لا يهدي إلا أن يهدي مع أن الآية متضمنة إبطال صحة عبادتهم من حيث إنهم لا يهدون وأدنى مراتب العبودية هداية المعبود لعبدته إلى ما فيه صلاح أمرهم مبالغة في تفظيع حال عبادتهم لأنه إذا لم يحسن الاتباع لم تحسن العبادة بالطريق الأولى وإذا قبح حال ذاك فحال هذه أقبح والله تعالى أعلم. وقرىء إلا أن «يهدّى» مجهولا مشددا دلالة على المبالغة في الهداية فَما لَكُمْ أي أي شيء لكم في اتخاذ هؤلاء العاجزين شركاء لله ﷾، والكلام مبتدأ وخبر والاستفهام للإنكار والتعجب.
İsm-i tafdil kalıbı ya hakiki manasındadır ve Mekkî'nin tercih ettiği üzere kendisiyle kıyaslanan (mufaddalun aleyh) mahzuftur; takdiri de: 'Hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa doğru yola eremeyen mi; yoksa doğru yola eremeyen mi daha layıktır?' şeklindedir. Yahut Ebû Hayyân'ın tercih ettiği gibi 'hakîk' (layık) manasındadır ve mevsûlün haberidir. Semîn'in belirttiği gibi haberin 'em' (yoksa) ile matufun aleyh arasına girmesi en fasih olanıdır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavl-i şerifinde olduğu gibi bazen araya girmez: { أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ } “Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır, yoksa uzak mıdır?” [el-Enbiyâ 21/109]. Zamir yerine açık ismin getirilmesi pekiştirmeyi artırmak içindir. { أَنْ يُتَّبَعَ } ifadesi, benzerlerinde bilinen ihtilafa binaen cer harfinin hazfedilmesinden sonra nasb veya cer mahallindedir yahut 'bi-en yüttebea' takdirindedir. { إِلَّا أَنْ يُهْدى } “meğer ki doğru yola eriştirile” [ifadesi], hallerin en genelinden yapılan bir istisna-i müferrağdır; yani Allah Teâlâ'nın onu doğru yola iletmesi veya başkasına hidayet etmesini sağlaması hali müstesna, hiçbir halde doğru yolu bulamaz yahut başkasına doğru yolu gösteremez. Bu, bir topluluğun söylediğine göre putlar için değil, Mesih, Üzeyir ve melekler -aleyhimüsselâm- gibi ortak koştukları varlıkların ileri gelenleri için geçerli bir durumdur; çünkü hidayeti kabul etmek demek olan 'ihtidâ' (doğru yolu bulma) ve başkasına hidayet etme ancak ilim sahiplerine mahsustur ve putlar hakkında düşünülemez. İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve başkaları ise bununla putların kastedildiğini rivayet etmişlerdir. Bunun gerekçesi de müşriklerin putları ilim sahipleri makamına koymuş olmalarıdır. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: 'Yoksa putlardan, taşınmadıkça veya Allah Teâlâ onu bulunduğu halden mükellef bir canlı haline getirip hidayet etmedikçe bir mekana gidemeyen mi?' Bu, 'Kadını kocasına ilettim / götürdüm' sözünden gelir. Bir diğer görüşe göre ise { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “De ki: Ortaklarınızdan ilk defa yaratıp sonra onu iade edecek olan var mı?” ayeti putlar yahut putlar ile melekler -aleyhimüsselâm- gibileri kapsayan umumi varlıklar hakkındadır; bu ayet ise Allah'ı bırakıp rabler edindikleri hahamlar ve rahipler gibi dalalet önderleri hakkındadır. Bana göre bu uzak bir görüş değildir. 'İttibâ' (uyma) ifadesiyle dile getirilmesi de bunu desteklemektedir; zira bu, onların emirleriyle amel etmeyi ve nehiylerinden kaçınmayı gerektirir ki bu da putlar hakkında ancak zorlama bir teville düşünülebilir. Her ne kadar ortak koştuklarının ileri gelenleri hakkında akla yatkın olsa da, onlar ancak hayra davet ederler ve bu hususta onlara uymak kınanacak bir şey değildir; meğerki 'Müşrikler onların adına emirler ve nehiyler uydurdular ve bu hususta onlara uymaları sebebiyle kınandılar' denilsin. Ayet, hidayet etmedikleri gerekçesiyle onlara ibadet etmenin sıhhatini iptal etmeyi tazammun etmesine ve kulluğun en alt derecesi ibadet edilenin tapanları işlerinin salahına hidayet etmesi olmasına rağmen, 'ibadet' lafzıyla ifade edilmeyip 'ittibâ' lafzıyla ifade edilerek: 'Hakka hidayet eden mi ibadet edilmeye daha layıktır, yoksa doğru yola eriştirilmedikçe eremeyen mi?' denilmemesi, onlara ibadet etme halinin çirkinliğini daha da vurgulamak içindir. Çünkü ittibâ uygun değilse, ibadet evleviyetle uygun olmaz; birincisinin hali çirkin olunca, ikincisinin hali daha da çirkindir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Hidayette mübalağayı göstermek üzere meçhul ve şeddeli olarak «يُهَدَّى» şeklinde de okunmuştur. { فَما لَكُمْ } “Size ne oluyor?” yani bu aciz varlıkları Allah azze ve celle'ye ortak koşmakta sizin için ne var? Söz mübteda ve haberden oluşmaktadır, istifham ise inkâr ve taaccüp içindir.
وعن بعض النحاة أن مثل هذا التركيب لا يتم بدون حال بعده نحو قوله تعالى: فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [المدثر: ٤٩] لعل الحال هنا محذوف لظهوره كأنه قيل: فما لكم متخذين هؤلاء شركاء ولا يصح أن يكون قوله ﷿ كَيْفَ تَحْكُمُونَ في موضع الحال لأن الجملة الاستفهامية لا تقع حالا بل هو استفهام آخر للإنكار التعجب أيضا أي كيف تحكمون بالباطل الذي يأباه صريح العقل ويحكم ببطلانه من اتخاذ الشركاء لله جل وعلا، والفاء لترتيب الإنكار على ما ظهر من وجوب اتباع الهادي وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا كلام مبتدأ غير داخل في حيز الأمر مسوق من جهته تعالى لبيان سوء إدراكهم وعدم فهمهم لمضمون ما أفحمهم من البراهين النيرة الموجبة للتوحيد أي ما يتبع أكثرهم في معتقداتهم ومحاوراتهم إلا ظنا واهيا مستندا إلى خيالات فارغة وأقيسة باطلة كقياس الغائب على الشاهد وقياس الخالق على المخلوق بأدنى مشاركة موهومة ولا يتلفتون إلى فرد من أفراد العلم فضلا عن أن يسلكوا مسالك الأدلة الصحيحة الهادية إلى الحق فيفهموا مضمونها ويقفوا على صحتها وبطلان ما يخالفها، فالمراد بالاتباع مطلق الانقياد الشامل لما يقارن القبول والانقياد وما لا يقارنه وبالقصر ما أشير إليه من أن لا يكون لهم
Bazı nahivcilerden, bu tür bir terkibin Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi kendisinden sonra bir hal gelmeksizin tamamlanamayacağı nakledilmiştir: { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Böyleyken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” [el-Müddessir 74/49]. Muhtemelen buradaki hal açık olduğundan dolayı hazfedilmiştir; sanki: 'Bunları ortak edindiğiniz halde size ne oluyor?' denilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın { كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Nasıl hüküm veriyorsunuz?” kavlinin hal konumunda olması caiz değildir; çünkü istifham cümlesi hal olarak gelemez. Bilakis bu, inkâr ve taaccüp ifade eden başka bir istifhamdır; yani Allah celle ve alâ'ya ortaklar koşma hususunda, açık aklın reddettiği ve batıllığına hükmettiği bu batıl hükmü nasıl veriyorsunuz? Fâ harfi, inkârı hidayet edene uymanın gerekliliği hususunda ortaya çıkan duruma terettüp ettirmek içindir. { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا } “Onların çoğu ancak zanna uyarlar” [ifadesi], emir kapsamına girmeyen yeni bir cümledir (mübteda kelamdır). Allah Teâlâ tarafından, onların idraklerinin kötülüğünü ve tevhidi gerektiren, kendilerini susturucu apaçık delillerin içeriğini anlamayışlarını beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Yani onların çoğu inançlarında ve münazaralarında, gaybı şahide kıyaslamak ve en ufak vehmedilen bir ortaklıkla Yaratıcıyı yaratılana kıyaslamak gibi asılsız hayallere ve batıl kıyaslara dayanan çürük bir zandan başkasına uymazlar; hakka ileten sahih delillerin yollarına girip içeriğini anlamak, sıhhatini ve ona muhalif olanın batıllığını kavramak şöyle dursun, ilmin tek bir ferdine bile iltifat etmezler. Burada ittibâdan maksat, kabule ve boyun eğmeye eşlik eden ve etmeyen durumları kapsayan mutlak boyun eğmedir. Hasr ile de işaret edilen şey, onların bu süreçte
في أثنائه اتباع لفرد من أفراد العلم والتفات إليه. وتنكير ظَنًّا للنوعية. وفي تخصيص هذا الاتباع بالأكثر الإشارة إلى أن منهم من قد يتبع فيقف على حقية التوحيد لكن لا يقبله مكابرة وعنادا، ومقتضى ما ذكروه في وجه أمره ﷺ بأن ينوب عنهم في الجواب من أنه الإشارة إلى أن لجاجهم وعنادهم يمنعهم من الاعتراف بذلك أن فيهم من علم وكان معاندا، ولعل النيابة حينئذ عن الجميع باعتبار هذا البعض، وجوز أن يكون المعنى ما يتبع أكثرهم مدة عمره إلا ظنا ولا يتركونه أبدا، فإن حرف النفي الداخل على المضارع يفيد استمرار النفي بحسب المقام فالمراد بالاتباع هو الإذعان والانقياد والقصر باعتبار الزمان، وفي التخصيص تلويح بما سيكون من بعضهم من اتباع الحق والتوبة، وقيل:
ilmin tek bir ferdine dahi uymamaları ve ona iltifat etmemeleridir. { ظَنًّا } kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelmesi nevi bildirmek içindir. Bu ittibânın çoğunluğa tahsis edilmesinde, içlerinden bazılarının tevhidi kavrayıp hakikatini idrak edebileceklerine, fakat inat ve taassup yüzünden onu kabul etmeyeceklerine bir işaret vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların yerine cevap vermekle emrolunmasının gerekçesi olarak zikrettikleri hususun muktezası —ki bu, onların dikbaşlılık ve inatlarının bunu itiraf etmelerine engel olduğuna işarettir— içlerinde bilip de inat edenlerin bulunduğudur. Muhtemelen o vakit herkes adına vekalet, bu azınlık kısım itibarıyladır. Bir diğer görüşe göre cümlenin manası şudur: Onların çoğu ömrü boyunca zandan başkasına uymaz ve onu asla terk etmezler. Zira muzari fiilin başına gelen nefy harfi, makamın gereğine göre nefyin devamlılığını ifade eder. Dolayısıyla ittibâdan maksat boyun eğme ve teslimiyettir; hasr ise zaman itibarıyladır. Çoğunluğun tahsis edilmesinde, içlerinden bazılarının hakka uyup tövbe edeceğine dair bir ima vardır. Şöyle de denilmiştir:
المعنى وما يتبع أكثرهم في إقرارهم بالله تعالى إلا ظنا لأنه قول غير مستند إلى برهان عندهم، وقيل: المعنى وما يتبع أكثرهم في قولهم للأصنام أنها آلهة وأنها شفعاء عند الله إلا الظن، والأكثر بمعنى الجميع وهذا كما ورد القليل بمعنى العدم في قوله تعالى: فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ [البقرة: ٨٨] وفي قوله:
Mana: 'Onların çoğu Allah Teâlâ'yı ikrar etmelerinde sadece zanna uyarlar; çünkü bu söz, onların nezdinde bir delile dayanmamaktadır.' Şöyle de denilmiştir: Mana: 'Onların çoğu putların ilah olduğunu ve Allah katında şefaatçi bulunduğunu söylemelerinde sadece zanna uyarlar; çoğunluk ise herkes (bütün) manasındadır.' Bu, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde az kelimesinin yokluk manasında gelmesi gibidir: { فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ } “Onların pek azı inanır” [el-Bakara 2/88] ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
قليل التشكي في المصيبات حافظ ... من اليوم أعقاب الأحاديث في غد
Musibetlerde şikayeti azdır; bugünden, yarınki konuşmaların ardını gözetir.
وحمل النقيض على النقيض حسن وطريقة مسلوكة، ولا يخفى أنه لا يتعين على هذين القولين حمل الأكثر على الجميع بل يمكن حمله على ما يتبادر منه أيضا، ومن الناس من جعل ضمير أَكْثَرُهُمْ للناس وحينئذ يجب الحمل على المتبادر بلا كلفة إِنَّ الظَّنَّ مطلقا لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً فكيف الظن الفاسد والمراد من الحق العلم والاعتقاد الصحيح المطابق للواقع، والجار متعلق بما قبله وشَيْئاً نصب على أنه مفعول مطلق أي إغناء ما، ويجوز أن يكون مفعولا به والجار والمجرور في موضع الحال منه، والجملة استئناف لبيان شأن الظن وبطلانه، وفيه دليل لمن قال: إن تحصيل العلم في الاعتقاديات واجب وإن إيمان المقلد غير صحيح، وإنما لم يؤخذ عاما للعمليات لقيام الدليل على صحة التقليد والاكتفاء بالظن فيها كما قرر في موضعه.
Zıttı zıddına hamletmek güzel ve benimsenen bir yoldur. Gizli değildir ki bu iki görüşe göre 'çoğunluk' lafzını 'bütün'e hamletmek şart değildir, bilakis ilk akla gelen manaya hamletmek de mümkündür. İnsanlardan bazıları { أَكْثَرُهُمْ } ifadesindeki zamiri bütün insanlara raci kılmışlardır; bu takdirde zorlamaya kaçmaksızın ilk akla gelen manaya hamletmek vacip olur. { إِنَّ الظَّنَّ } mutlak olarak zan, { لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez (gerçeğin yerini tutmaz)”; nerede kaldı bozuk zan! Hak'tan murat ise ilim ve vakıaya mutabık olan sahih inançtır. Câr-mecrûr kendisinden öncekine mütealliktir. { شَيْئاً } lafzı mef'ûl-i mutlak olarak nasb edilmiştir; yani 'hiçbir şekilde fayda vermez' demektir. Mef'ûlün bih olması ve câr-mecrûrun ondan hal konumunda bulunması da caizdir. Cümle, zannın durumunu ve batıllığını beyan etmek için bir istinaftır. Bunda, itikadi konularda ilim elde etmenin vacip olduğunu ve mukallidin imanının sahih olmadığını söyleyen kimse için bir delil vardır. Ameli konularda ise taklidin geçerliliğine ve bu alanda zanla yetinilmesine dair delil bulunduğu için ayet umumi kabul edilmemiştir; nitekim kendi yerinde takrir edilmiştir.
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ وعيد لهم على أفعالهم القبيحة ويندرج فيها ما حكي عنهم من الإعراض عن البراهين القاطعة واتباع الظنون الفاسدة اندراجا أوليا. وقرىء «تفعلون» بالالتفات إلى الخطاب لتشديد الوعيد.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir”. Bu, çirkin fiillerine karşı bir tehdittir. Kesin delillerden yüz çevirip bozuk zanlara uymak şeklinde kendilerinden nakledilen hususlar da öncelikli olarak bu tehdidin kapsamına girer. Tehdidi şiddetlendirmek amacıyla hitaba iltifat edilerek «تفعلون» şeklinde de okunmuştur.
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ شروع في بيان حالهم من القرآن إثر بيان حالهم مع الأدلة المندرجة في تضاعيفه أو استئناف لبيان ما يجب اتباعه والبرهان عليه غب المنع مع اتباع الظن، وقيل: إنه متعلق بما قصه الله تعالى من قولهم: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا [يونس: ١٥] وقيل: بقوله سبحانه: وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [يونس: ٢٠] إلخ ولا يخفى ما في ذلك من البعد وكانَ هنا ناقصة عند كثير من الكاملين وهذَا اسمها والْقُرْآنُ نعت له أو عطف بيان وأَنْ يُفْتَرى بتأويل المصدر أي افتراء خبر كانَ وهو في تأويل المفعول أي مفترى كما ذكره ابن هشام في قاعدة أن اللفظ قد يكون على تقدير وذلك المقدر على تقدير آخر، ومنه قوله:
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz”. Kur'an'ın muhtevasında yer alan deliller karşısındaki durumları beyan edildikten hemen sonra Kur'an karşısındaki durumlarını beyana başlamaktır; yahut zanna uymaktan menedildikten sonra uyulması gereken şeyi ve onun delilini beyan eden yeni bir sözdür (istinaftır). Bir görüşe göre ise bu, Allah Teâlâ'nın onların: { ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا } “Bundan başka bir Kur'an getir” [Yûnus 10/15] dediklerini nakletmesiyle ilgilidir. Bir diğer görüşe göre Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi? diyorlar” [Yûnus 10/20] vb. kavliyle ilgilidir; bunda olan uzaklık ise gizli değildir. 'Kâne' burada yetkin alimlerin çoğuna göre nakısadır; { هذَا } onun ismidir, { الْقُرْآنُ } onun sıfatı veya atf-ı beyanıdır. { أَنْ يُفْتَرى } masdar teviliyle (yani iftira manasında) 'kâne'nin haberidir; bu da mef'ul tevilindedir, yani 'müfterâ' (uydurulmuş) demektir. İbn Hişâm'ın bir lafzın bir takdir üzere olup o takdir edilenin de başka bir takdir üzere bulunabileceği kaidesinde belirttiği gibi. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
لعمرك ما الفتيان أن تنبت اللحى وذهب بعض المعربين أن ما كانَ بمعنى ما صح وأن في الكلام لا ما مقدرة لتأكيد النفي، والأصل ما كان هذا القرآن لأن يفتري كقوله تعالى: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التوبة: ١٢٢] وأَنْ يُفْتَرى خبر كان ومِنْ دُونِ اللَّهِ خبر ثان وهو بيان للأول، أي ما صح ولا استقام أن يكون هذا القرآن المشحون بفنون الهدايات المستوجبة للاتباع التي من جملتها هاتيك الحجج البينة الناطقة بحقية التوحيد وبطلان الشرك صادرا من غير الله تعالى كيف كان، وقيل عليه ما قيل لكنه لا ينبغي العدول عما قاله في محل مِنْ دُونِ اللَّهِ وما ذكر في حاصل المعنى
Ömrüne yemin olsun ki yiğitlik sakalların bitmesi demek değildir. Bazı irap alimleri ise 'mâ kâne' ifadesinin 'mâ sahha' (sahih olmadı, olamaz) manasında olduğunu ve nefyi pekiştirmek için kelamda mukadder bir lâm harfinin bulunduğunu savunmuşlardır. Aslı, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi 'mâ kâne hâze'l-Kur'ânü li-yüfterâ'dır: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları uygun değildir” [et-Tevbe 9/122]. { أَنْ يُفْتَرى } 'kâne'nin haberidir, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ise ikinci haberdir ve birincisinin açıklamasıdır. Yani uyulmayı gerektiren hidayet çeşitleriyle dolu olan —ki tevhidi haykıran ve şirkin batıllığını ortaya koyan o apaçık deliller de bunlardandır— bu Kur'an'ın, her nasıl olursa olsun Allah Teâlâ'dan başkasından sadır olması ne sahih olur ne de mümkündür. Buna dair bazı itirazlar yapılmışsa da, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin mahalli hakkında söylediğinden ve mananın neticesinde zikredilen husustan
أمر مقبول كما لا يخفى، وجوز البدر الدماميني أن تكون كانَ تامة وأَنْ يُفْتَرى بدل اشتمال من هذَا الْقُرْآنُ وتعقب بأنه لا يحسن قطعا لأن ما وجد القرآن يوهم من أول الأمر نفي وجوده وأيضا لا بد من الملابسة بين البدل والمبدل منه في بدل الاشتمال فيلزم أن يبتنى الكلام على الملابسة بين القرآن العظيم والافتراء وفي التزام كل ما ترى، وأجيب عن ذلك بما لا أراه مثبتا للحسن أصلا، واقتصر بعضهم على اعتبار المصدر من غير تأويله باسم المفعول اعتبارا للمبالغة على حد ما قيل في زيد عدل، والظاهر عندي أن المبالغة حينئذ راجعة إلى النفي نظير ما قيل في قوله تعالى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] لا أن النفي راجع إلى المبالغة كما لا يخفى، ومن هنا يعلم ما في قول بعض المحققين: إن قول الزمخشري في بيان معنى الآية: وما صح وما استقام وكان محالا أن يكون مثله في علو أمره وإعجازه مفترى ربما يشعر بأنه على حذف اللام إذ مجرد توسيط- كان- لا يفيد ذلك والتعبير بالمصدر لا تعلق له بتأكيد معنى النفي من النظر، ثم إنهم فيما رأينا لم يعتبروا المصدر هنا إلا نكرة والمشهور اتفاق النحاة على أن أن والفعل المؤول بالمصدر معرفة ولذلك لا يخبر به عن النكرة، وكأنه مبني على ما قاله ابن جني في الخاطريات من أنه يكون نكرة وذكر أنه عرضه على أبي علي فارتضاه. واستشكل بعضهم هذه الآية بأن أن تخلص المضارع للاستقبال كما نص على ذلك النحويون، والمشركون إنما زعموا كون القرآن مفترى في الزمان الماضي كما يدل عليه ما يأتي إن شاء الله تعالى فكيف ينبغي كونه مفترى في الزمان المستقبل. وأجيب عنه بأن الفعل فيها مستعمل في مطلق الزمان وقد نص على جواز ذلك في الفعل ابن الحاجب. وغيره ونقله البدر الدماميني في شرحه لمغني اللبيب، ولعل ذلك من باب المجاز، وحينئذ يمكن أن يكون نكتة العدول عن المصدر الصريح مع أنه المستعمل في كلامهم عند عدم ملاحظة أحد الأزمنة نحو أعجبني قيامك أن المجاز أبلغ من الحقيقة، وقيل: لعل النكتة في ذلك استقامة الحمل بدون تأويل للفرق بين المصدر الصريح والمؤول على ما أشار إليه شارح اللباب. وغيره، ولا يخفى أن فيه مخالفة لما مرت الإشارة إليه من أن أن والفعل في تأويل المصدر وهو في تأويل المفعول قيل: وقد يجاب أيضا عن أصل الإشكال بأنه إنما نفي في الماضي إمكان تعلق الافتراء به في المستقبل وكونه محلا لذلك فينتفي تعلق الافتراء به بالفعل من باب أولى، وفي ذلك سلوك طريق البرهان فيكون في الكلام مجاز أصلي أو تبعي، وقد نص أبو البقاء على جواز كون الخبر محذوفا وأن التقدير وما كان هذا القرآن ممكنا أن يفترى، وقال العلامة ابن حجر: إن الآية جواب عن قولهم: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ [يونس: ١٥] وهو طلب للافتراء في المستقبل، وأما الجواب عن زعمهم أنه ﵊ افتراه وحاشاه فسيأتي عند حكاية زعمهم ذلك فلا إشكال، على أن عموم تخليص أن المضارع للاستقبال في حيز المنع، لم لا يجوز أن يكون ذلك فيما عدا خبر كان المنفية كما يرشد إليه قوله سبحانه: ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] فإنه نزل عن استغفار سبق منهم للمشركين كما قاله أئمة التفسير، وقد أطال الكلام على ذلك في ذيل فتاويه فتبصر.
vazgeçmemek gerekir; zira bu gizli kalmayacağı üzere makbul bir husustur. Bedreddin ed-Demâmînî 'kâne'nin tamme, { أَنْ يُفْتَرى } ifadesinin de { هذَا الْقُرْآنُ } terkibinden bedel-i iştimal olmasını caiz görmüştür. Ancak bu kesinlikle uygun olmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir; çünkü 'mâ vucide'l-Kur'ân' (Kur'an bulunmadı) ifadesi ilk bakışta onun varlığının nefyedildiği vehmini doğurur. Ayrıca bedel-i iştimalde bedel ile mübdelün minh arasında bir irtibat (mülâbese) bulunması şarttır; bu durumda sözün yüce Kur'an ile iftira arasındaki bir irtibata bina edilmesi gerekir ki bu her iki durumun gerektirdiği şey de ortadadır. Buna karşı verilen cevabı ise bu görüşün güzelliğini hiçbir şekilde ispatlayıcı görmüyorum. Bazıları ise 'Zeyd adalettir' denilmesindeki gibi mübalağayı gözeterek masdarı ism-i mef'ul teviline gitmeksizin masdar olarak kabul etmekle yetinmiştir. Bana göre zahir olan, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde söylenenin benzeri olarak buradaki mübalağanın nefye raci olmasıdır: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet 41/46]; nefyin mübalağaya raci olması şeklinde değil, bu gizli değildir. Buradan, bazı muhakkiklerin şu sözünde bir itiraz noktası olduğu anlaşılır: Zemahşerî'nin ayetin manasını açıklarken: 'Onun gibi yüce mertebede ve mucize olan bir şeyin uydurulmuş olması ne sahih oldu ne doğru oldu ve ne de mümkün idi' demesi, belki de lâm'ın hazfedildiğini hissettirmektedir; çünkü sadece 'kâne'nin araya girmesi bunu ifade etmez ve masdarla ifade edilmesinin nefyin manasını pekiştirmeyle bir ilgisi yoktur. Kaldı ki gördüğümüz kadarıyla onlar buradaki masdarı ancak nekre kabul etmişlerdir; nahivcilerin ittifakla benimsediği meşhur kural ise 'en' ve masdar tevilindeki fiilin marife olduğu ve bu sebeple onunla nekreden haber verilemeyeceğidir. Sanki bu, İbn Cinnî'nin el-Hâtıriyyât'ta onun nekre olabileceğine dair söylediği ve bunu Ebû Ali'ye arz edip onun da onayladığını zikrettiği görüşe dayanmaktadır. Bazıları bu ayette şöyle bir müşkil görmüşlerdir: Nahivcilerin açıkça belirttiği üzere 'en' muzariyi istikbale (gelecek zamana) has kılar; oysa müşrikler Kur'an'ın geçmiş zamanda uydurulduğunu iddia etmişlerdir —inşallah gelecekte zikredileceği üzere—; öyleyse onun gelecek zamanda uydurulmuş olması nasıl nefyedilebilir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Buradaki fiil mutlak zaman için kullanılmıştır; nitekim İbnü'l-Hâcib ve başkaları fiilin bu şekilde kullanılmasının caiz olduğunu açıkça belirtmiş, Bedreddin ed-Demâmînî de Şerhu Muğni'l-Lebîb'de bunu nakletmiştir. Muhtemelen bu mecaz kabilindendir. Bu durumda zamanlardan biri gözetilmediğinde kelamlarında kullanılan sarih masdar yerine —mesela 'kalkışın hoşuma gitti' gibi— bundan udul edilmesinin nük проникi, mecazın hakikatten daha beliğ olması olabilir. Şöyle de denilmiştir: Bundaki nükteli incelik, el-Lübâb şârihi ve başkalarının işaret ettiği üzere sarih masdar ile müevvel masdar arasındaki farktan ötürü tevil olmaksızın isnadın istikamet bulmasıdır. Gizli değildir ki bunda, daha önce işaret edilen 'en ve fiilin masdar tevilinde, masdarın da mef'ul tevilinde olduğu' görüşüne aykırılık vardır. Şöyle de denilmiştir: Asıl müşkilata şu şekilde de cevap verilebilir: Geçmişte, gelecekte ona iftiranın taalluk etmesi imkanı ve onun buna mahal olması nefyedilmiştir; böylece ona bilfiil iftiranın taalluk etmesi evleviyetle nefyolunur. Bunda ise bir delillendirme yolu izlenmiştir; dolayısıyla kelamda asli veya tebei bir mecaz vardır. Ebü'l-Bekâ haberin mahzuf olmasını ve takdirin: 'Bu Kur'an'ın iftira edilmesi mümkün değildi' şeklinde olmasını caiz görmüştür. Allâme İbn Hacer ise şöyle demiştir: Ayet onların: { ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ } “Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir” [Yûnus 10/15] sözlerine bir cevaptır; bu ise gelecekte iftira etme talebidir. Peygamber aleyhisselâm'ın —hâşâ— onu uydurduğu yönündeki iddialarına cevap ise onların bu iddialarının nakledileceği yerde gelecektir, dolayısıyla bir müşkil yoktur. Kaldı ki 'en' edatının muzariyi bütünüyle istikbale tahsis etmesi kuralı tartışmaya açıktır; bunun menfi 'kâne'nin haberi dışındakilerde geçerli olması neden caiz olmasın? Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de buna işaret etmektedir: { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Müşrikler için bağışlanma dilemek ne peygambere ne de inananlara yakışır” [et-Tevbe 9/113]; zira tefsir imamlarının belirttiği gibi bu ayet onların daha önce müşrikler için yapmış oldukları bir istiğfar üzerine inmiştir. İbn Hacer fetvalarının zeylinde bu konudaki sözü uzatmıştır; iyi düşün.
وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أي من الكتب الإلهية كالتوراة والإنجيل، فالمراد من الموصول الجنس، وعنى بالتصديق بيان الصدق وهو مطابقة الواقع وإظهاره وإضافته إما لفاعله أو مفعوله، وتصديق الكتب له بأن ما فيه من العقائد الحقة مطابق لما فيها وهي مسلمة عند أهل الكتاب وما عداهم إن اعترف بها وإلا فلا عبرة به.
{ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Fakat o, kendisinden öncekilerin doğrulanmasıdır”; yani Tevrat ve İncil gibi ilahi kitapların. Mevsûlden maksat cinstir. Tasdik ile kastedilen doğruluğu beyan etmektir ki bu da vakıaya uygunluk ve onu ortaya koymaktır; izafeti ise ya failine ya da mef'ulünedir. Kitapların onu tasdik etmesi, Kur'an'daki hak akidelerin onlardakine uygun olması suretiyledir; onlar da Ehl-i Kitap katında kabul görmüştür; onların dışındakiler ise bunu itiraf ederlerse ne ala, etmezlerse onlara itibar edilmez.
وفي جعل الإضافة للمفعول مبالغة في نفي الافتراء عنه لأنه ما يثبت ويظهر به صدق غيره فهو أولى بالصدق، ووجه كونه مصدقا لها أنه دال على نزولها من عند الله تعالى ومشتمل على قصص الأولين حسبما ذكر فيها وهو معجز دونها فهو الصالح لأن يكون حجة وبرهانا لغيره لا بالعكس، وزعم بعضهم أن المراد من الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أخبار
İzafetin mef'ule kılınmasında Kur'an'dan iftiranın nefyedilmesi hususunda bir mübalağa vardır; çünkü başkasının doğruluğu kendisiyle sabit olan ve açığa çıkan bir şey, doğruluğa daha layıktır. Kur'an'ın onları doğrulayıcı olmasının veçhi şudur: O, onların Allah Teâlâ katından indiğine delalet eder ve onlarda zikredildiği üzere öncekilerin kıssalarını ihtiva eder; üstelik kendisi mucize iken onlar mucize değildir; bu yüzden kendisi başkası için hüccet ve bürhan olmaya elverişlidir, tersi değil. Bazıları { الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesinden muradın
الغيوب والإضافة للفاعل، وتصديقها له مجيئها على وفق ما أخبر به وليس بشيء، ونصب- التصديق- على العطف على خبر- كان- أو على أنه خبر لكان مقدرة، وقيل: على أنه مفعول لأجله لفعل مقدر أي أنزل لتصديق ذلك، وجعل العلة هنا ما ذكر مع أنه أنزل لأمور لأنه المناسب لمقام رد دعوى افترائه، وقيل: نصب على المصدرية لفعل مقدر أي يصدق تصديق إلخ، وقرأ عيسى بن عمرو الثقفي برفعه على أنه خبر مبتدأ محذوف أي ولكن هو تصديق إلخ وكذا قرأ بالرفع في قوله تعالى: وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ أي ما كتب وأثبت من الحقائق والشرائع، والعطف نصبا أو رفعا على تَصْدِيقَ وقوله سبحانه: لا رَيْبَ فِيهِ خبر آخر للكن أو للمبتدأ المقدر، وفصل لأنه جملة مؤكدة لما قبلها، وجوز أن يكون حالا من الكتاب وإن كان مضافا إليه فإنه مفعول في المعنى وأن يكون استئنافا نحويا لا محل له من الإعراب أو بيانيا جوابا للسؤال عن حال الكتاب والأول أظهر، والمعنى لا ينبغي لعاقل أن يرتاب فيه لوضوح برهانه وعلو شأنه مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ خبر آخر لكان أو المبتدأ المقدر كما مر في سابقه أو متعلق بتصديق أو بتفصيل أو بالفعل المعلل بهما أو متعلق بمحذوف وقع حالا من الكتاب ولا رَيْبَ فِيهِ اعتراض لئلا يلزم الفصل بالأجنبي بين المتعلق والمتعلق أو الحال وذيها. وجوز أن يكون حالا من الضمير المجرور في فِيهِ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ أم منقطعة وهي مقدرة ببل والهمزة عند سيبويه والجمهور أي بل أيقولون، وبل انتقالية والهمزة لإنكار الواقع واستبعاده أي ما كان ينبغي ذلك، وجوز أن تكون للتقرير لإلزام الحجة والمعنيان على ما قيل متقاربان، وقيل: إن أم متصلة ومعادلها مقدر أي أتقرون به أم تقولون افتراه، وقيل: هي استفهامية بمعنى الهمزة، وقيل: عاطفة بمعنى الواو والصحيح الأول، وأيّا ما كان فالضمير المستتر للنبي ﷺ وإن لم يذكر لأنه معلوم من السياق قُلْ تبكيتا لهم وإظهارا لبطلان مقالتهم الفاسدة إن كان الأمر كما تقولون فَأْتُوا بِسُورَةٍ طويلة كانت أو قصيرة مِثْلِهِ في البلاغة وحسن الارتباط وجزالة المعنى على وجه الافتراء، وحاصله على ما قيل: إن كان ذاك افتراء مني فافتروا سورة مثله فإنكم مثلي في العربية والفصاحة وأشد تمرنا واعتيادا في النظم والنثر، وعلى هذا فالمراد بإتيان المخاطبين بذلك إنشاؤهم له والتكلم به من عند أنفسهم لا ما يعم ذلك وإيراده من كلام الغير ممن تقدم، وجوز أن يكون المراد ما ذكر ولعله السر في العدول عن قولوا سورة مثله مثلا إلى ما في النظم الكريم، أي إن كان الأمر كما زعمتم فأتوا من عند أنفسكم أو ممن تقدمكم من فصحاء العرب وبلغائها كامرىء القيس وزهير وأضرابهما بسورة مماثلة له في صفاته الجليلة فحيث عجزتم عن ذلك مع شدة تمرنكم ولم يوجد في كلام أولئك وهم الذين نصبت لهم المنابر في عكاظ الفصاحة والبلاغة وبهم دارت رحا النظم والنثر وتصرمت أيامهم في الإنشاء والإنشاد دل على أنه ليس من كلام البشر بل هو من كلام خالق القوى والقدر. وقرىء بِسُورَةٍ مِثْلِهِ على الإضافة أي بسورة كتاب مثله وَادْعُوا للمعاونة والمظاهرة. مَنِ اسْتَطَعْتُمْ دعاءه والاستعانة به من آلهتكم التي تزعمون إنها ممدة لكم في المهمات والملمات والمداراة الذين تلجئون إليهم في كل ما تأتون وتذرون مِنْ دُونِ اللَّهِ متعلق بادعوا كما قيل ومَنِ ابتدائية على معنى أن الدعاء مبتدأ من غيره تعالى لا ملابسة له معه جل شأنه بوجه، وجوز أن يكون متعلقا بما عنده ومن بيانية أي ادعوا من استطعتم من خلقه ولا يخلو عن حسن.
gayb haberleri olduğunu ve izafetin faile yapıldığını, gayb haberlerinin onu tasdik etmesinin ise haber verdiği şekle uygun olarak vuku bulması anlamına geldiğini iddia etmişlerdir; fakat bu bir şey değildir. 'Tasdik' kelimesinin nasb ile okunması 'kâne'nin haberine atıfla yahut mukadder bir 'kâne'nin haberi olması sebebiyledir. Mukadder bir fiilin mef'ûlün lieclisi olduğu, yani 'bunu tasdik etmek için indirildi' takdirinde bulunduğu da söylenmiştir; Kur'an birçok maksat için indirilmiş olmasına rağmen illetin burada bu şekilde tayin edilmesi, onun uydurma olduğu iddiasını reddetme makamına en uygun olanının bu olmasındandır. Mukadder bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olarak nasb edildiği de söylenmiştir; yani 'tam bir tasdik ile tasdik eder' demektir. Îsâ b. Ömer es-Sekafî, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile okumuştur; yani 've lâkin hüve tasdîku...' takdirindedir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } “ve Kitab'ın açıklanmasıdır” kavlinde de ref ile okumuştur; yani yazılıp tespit edilen hakikatlerin ve şeriatların tafsilidir. Nasb veya ref ile yapılan atıf { تَصْدِيقَ } kelimesinedir. Cenâb-ı Hakk'ın { لا رَيْبَ فِيهِ } “Onda şüphe yoktur” kavli 'lâkin'in veya mukadder mübtedanın diğer bir haberidir; kendisinden öncekini tekit eden bir cümle olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Kitap kelimesinden —izafetle mecrur olsa da mana bakımından mef'ul olduğu için— hal olması yahut iraptan mahalli olmayan nahivsel bir istinaf veya Kitab'ın durumuna dair bir soruya cevap olan beyani bir istinaf olması da caiz görülmüştür; ancak birincisi daha zahirdir. Mana: Delilinin açıklığı ve şanının yüceliği sebebiyle akıl sahibi hiçbir kimsenin onda şüphe etmesi yakışmaz. { مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Alemlerin Rabbindendir” [ifadesi], öncekinde geçtiği gibi 'kâne'nin yahut mukadder mübtedanın bir diğer haberidir; yahut 'tasdik'e, 'tafsil'e ya da bu ikisinin illet kılındığı fiile mütealliktir; yahut da Kitap'tan hal olan mahzufa mütealliktir; müteallik ile müteallak veya hal ile zü'l-hal arasına yabancı bir unsur girmesin diye { لا رَيْبَ فِيهِ } cümlesi itiraziyye (ara cümle) yapılmıştır. { فِيهِ } ifadesindeki mecrur zamirden hal olması da caiz görülmüştür. { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” [ayetindeki] 'em' münkatiadır; Sîbeveyhi ve cumhura göre 'bel' (bilakis) ve 'hemze' (mı?) takdirindedir; yani 'bilakis, onu uydurdu mu diyorlar?' demektir. 'Bel' intikal içindir, hemze ise vaki olanı inkâr ve onu çirkin/uzak görmek içindir; yani böyle bir şey uygun değildi. Delili zorunlu kılmak (ilzam) için takrir manasında olması da caiz görülmüştür; zira denildiğine göre iki mana birbirine yakındır. 'Em'in muttasıla olduğu ve mukabilinin mahzuf bulunduğu da söylenmiştir; yani 'Onu ikrar mı ediyorsunuz, yoksa uydurdu mu diyorsunuz?' takdirindedir. Hemze manasında istifhamiyye olduğu yahut vâv manasında atıf harfi olduğu da söylenmiştir; sahih olanı birincisidir. Her halükarda [fiildeki] müstetir zamir, metinde zikredilmese de siyakından bilindiği için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir. { قُلْ } “De ki”, onları susturmak ve fasit sözlerinin batıllığını ortaya koymak için: Eğer durum sizin dediğiniz gibiyse, { فَأْتُوا بِسُورَةٍ } “bir sure getirin”, ister uzun olsun ister kısa, { مِثْلِهِ } belagatte, güzel irtibatta ve mana sağlamlığında onun benzeri olan [bir sure], uydurma yoluyla! Denildiğine göre bunun neticesi şudur: Eğer bu benim tarafımdan bir uydurma ise, siz de onun benzeri bir sure uydurun; zira siz Arapçada ve fesahatte benim gibisiniz, nazım ve nesirde benden daha fazla idmanlı ve alışkınsınız. Buna göre muhatapların bunu getirmesinden murat, geçmişteki başkalarının sözlerinden aktarmayı da kapsayacak şekilde değil, bizzat kendiliklerinden inşa edip söylemeleridir. Zikredilen mananın kastedilmiş olması caizdir; nitekim mesela 'onun benzeri bir sure söyleyin' ifadesinden yüce nazımdaki ifadeye dönülmesinin sırrı muhtemelen budur; yani: Eğer durum iddia ettiğiniz gibiyse, kendinizden yahut İmrüülkays, Züheyr ve benzerleri gibi sizden önce geçmiş olan fasih ve beliğ Arap ediplerinden, yüce sıfatlarında ona benzeyen bir sure getirin! İleri derecede maharetinize rağmen bundan aciz kaldığınıza ve fesahat ve belagat çarşısı olan Ukâz'da kendilerine minberler dikilen, nazım ve nesir değirmeninin kendileriyle döndüğü ve ömürleri şiir inşa etmek ve okumakla geçen o kimselerin sözlerinde de böylesi bulunmadığına göre, bu durum onun insan kelamı olmadığını, bilakis kuvvet ve kudretlerin Yaratıcısının kelamı olduğunu gösterir. İzafetle «بِسُورَةِ مِثْلِهِ» şeklinde de okunmuştur; yani 'onun misli olan bir kitabın suresi' demektir. { وَادْعُوا } “ve çağırın”, yardım ve destek için, { مَنِ اسْتَطَعْتُمْ } mühim işlerde ve felaketlerde size destek olduğunu iddia ettiğiniz ilahlarınızdan ve yapıp bıraktığınız her şeyde kendilerine sığındığınız ileri gelenlerden çağırmaya ve yardım istemeye güç yetirebildiklerinizi! { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” ifadesi denildiğine göre { ادْعُوا } fiiline mütealliktir; 'min' ise iptida (başlangıç) içindir, yani dua Allah Teâlâ'dan başkasından başlamakta olup şanı yüce olan Allah ile hiçbir şekilde bir ilgisi yoktur. Kendi nezdinde bulunana müteallik olması ve 'min'in beyaniyye olması da caiz görülmüştür; yani: 'O'nun yarattıklarından güç yetirebildiklerinizi çağırın' demektir ve bu da güzel bir izahtır.
وفائدة هذا القيد قيل: التنصيص على براءتهم منه تعالى وكونهم في عدوة المضادة والمشاقة، وليس المراد به إفادة استبداده تعالى بالقدرة على ما كلفوه فإن ذلك مما يوهم أنهم لو دعوه لأجابهم إليه، وقد يقال: لا بأس بإفادة ذلك لأن الاستبداد المذكور مما يؤيد المقصود وهو كون ما أتى به ﷺ لم يكن من عند نفسه بل هو منه تعالى، والإيهام مما لا يلتفت إليه فإن دعاءهم إياه تعالى بمعنى طلبهم منه ﷾ أن يأتي بما كلفوه مستبدا به مما لا يكاد يتصور لأنه ينافي زعمهم السابق كما لا يخفى فتأمل إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في أني افتريته فإن ذلك مستلزم
Bu kaydın faydası hakkında şöyle denilmiştir: Onların Allah Teâlâ'dan berî olduklarını ve düşmanlık ile karşıtlık tarafında bulunduklarını açıkça belirtmektir. Bundan maksat, kendilerinden talep edilen şeye Allah Teâlâ'nın tek başına güç yetirdiğini bildirmek değildir; zira bu, eğer O'na dua etselerdi kendilerine icabet ederdi gibi bir vehme yol açar. Şöyle de denilebilir: Bunu ifade etmesinde bir sakınca yoktur; zira mezkûr müstakil kudret asıl maksadı desteklemektedir ki o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyin kendiliğinden olmayıp Allah Teâlâ'dan olduğudur. Vehme gelince, buna iltifat edilmez; zira onların Allah azze ve celle'ye dua etmeleri, yani kendilerinden istenen şeyi O'nun tek başına getirmesini O'ndan talep etmeleri neredeyse tasavvur dahi edilemez; çünkü gizli kalmayacağı üzere bu onların önceki iddialarıyla çelişir; iyi düşün. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz”, benim onu uydurduğum iddiasında; zira bu,
لإمكان الإتيان بمثله وهو أيضا مستلزم لقدرتكم عليه وجواب إِنْ محذوف لدلالة المذكور عليه، وفي هذه الآية دلالة على إعجاز القرآن لأنه ﵊ تحدى مصاقع العرب بسورة ما منه فلم يأتوا بذلك وإلا لنقل إلينا لتوفر الدواعي إلى نقله. وزعم بعض الملاحدة أنه لا يلزم من عجزهم عن الإتيان بذلك كونه من عند الله تعالى قطعا فإنه قد يتفق في الشخص خصوصية لا توجد في غيره فيحتمل أنه ﷺ كان مخصوصا بهذه المرتبة من الفصاحة والبلاغة ممتازا بها عن سائر العرب فأتى بما أتى دونهم،
onun bir benzerinin getirilmesinin mümkün olmasını gerektirir, bu da sizin ona güç yetirebilmenizi gerektirir. 'İn' şartının cevabı, zikredilen ifadenin ona delaleti sebebiyle mahzuftur. Bu ayette Kur'an'ın i'câzına (mucize oluşuna) delil vardır; çünkü Peygamber aleyhisselâm en fasih Araplara Kur'an'dan tek bir sure ile meydan okumuş, onlar ise bunu getirememişlerdir; aksi takdirde onu nakletme sebepleri son derece güçlü olduğu için bize kadar nakledilirdi. Bazı mülhidler, onların bunu getirmekten aciz kalmalarının, Kur'an'ın kesin olarak Allah Teâlâ katından olduğunu gerektirmediğini iddia etmişlerdir; zira bir şahısta başkasında bulunmayan bir hususiyet bulunabilir, dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fesahat ve belagatin bu mertebesine mahsus kılınmış ve diğer bütün Araplardan bununla temayüz etmiş olması, böylece onların getiremediğini onun tek başına getirmiş olması muhtemeldir.
وقد جاء من بعض الطرق أنه ﷺ قال: «أنا أفصح العرب بيد أني من قريش»
Nitekim bazı rivayet yollarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu gelmiştir: «Ben Arapların en fasih olanıyım; şu var ki ben Kureyş'tenim.»
وأجيب بأنه ﷺ وإن كان في أقصى الغايات من الفصاحة حتى كأن الله تعالى شأنه وعزت قدرته محض اللسان العربي وألقى زبدته على لسانه ﷺ فما من خطيب يقاومه إلا نكص متفكك الرجل وما من مصقع يناهزه إلا رجع فارغ السجل إلا أن كلامه ﷺ لا يشبه ما جاء به من القرآن وكلام شخص واحد متشابه كما لا يخفى على ذوي الأذواق الواقفين على كلام البلغاء قديما وحديثا.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her ne kadar fesahatin en uç noktasında bulunsa da —öyle ki sanki şanı yüce ve kudreti aziz olan Allah Arap dilini süzüp kaymağını onun sallallâhu aleyhi ve sellem lisanına bırakmış gibiydi; onunla boy ölçüşecek hiçbir hatip yoktur ki ayağı çözülüp geri adım atmasın ve onunla yarışacak hiçbir beliğ yoktur ki eli boş dönmesin— yine de onun sallallâhu aleyhi ve sellem [kendi] kelamı getirdiği Kur'an'a benzememektedir; nitekim geçmişte ve günümüzde beliğlerin sözlerine vakıf olan zevk sahiplerine gizli kalmayacağı üzere tek bir şahsın sözleri birbirine benzer.
وتعقب بأنه لا يدفع ذلك الزعم لما فيه ظاهرا من تسليم كون كلامه ﵊ معجزا لا تستطاع معارضته وحينئذ العجز عن معارضة القرآن يجعله دائرا بين كونه كلامه تعالى وكونه كلامه ﷺ ولا يثبت كونه كلام الله ﷿ إلا بضم امتيازه على كلامه ﷺ والزاعم لم يدع إلا عدم لزوم كونه من عند الله تعالى قطعا من عجزهم عن الإتيان بذلك، وأيضا ينافي هذا التسليم ما تقدم في بيان حاصل فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ حيث علل بأنكم مثلي في العربية والفصاحة إلخ، ومن هنا قيل: الأوجه في الجواب أن يلتزم عدم إعجاز كلامه ﷺ مع كونه ﵊ أفصح العرب ولا منافاة بينهما كما لا يخفى على المتأمل. وأطال بعضهم الكلام في هذا المقام، وبعض أدرج مسألة خلق الأفعال في البين وجعل مدار الجواب مذهب الأشعري فيها ولعل الأمر غني عن الإطالة عند من انجاب عن عين بصيرته الغين بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ قيل: هو إضراب وانتقال عن إظهار بطلان ما قالوا في حق القرآن العظيم بالتحدي إلى إظهاره ببيان أنه كلام ناشىء عن عدم علمهم بكنه أمره والاطلاع على شأنه الجليل فما عبارة عن القرآن وهو المروي عن الحسن وعليه محققو المفسرين، وقيل: هي عبارة عما ذكر فيه مما يخالف دينهم كالتوحيد والبعث والجزاء وليس بذاك سواء كانت الباء للتعدية كما هو المتبادر أم للسببية، والمراد أنهم سارعوا إلى تكذيبه من غير أن يتدبروا ما فيه ويقفوا على ما في تضاعيفه من الشواهد الدالة على كونه كما وصف آنفا ويعلموا أنه ليس مما يمكن أن يؤتى بسورة مثله، والتعبير عنه بهذا العنوان دون أن يقال: بل كذبوا به من غير أن يحيطوا بعلمه أو نحوه للإيذان بكمال جهلهم به وأنهم لم يعلموه إلا بعنوان عدم العلم به وبأن تكذيبهم به إنما هو بسبب عدم إحاطتهم بعلمه لما أن تعليق الحكم بالموصول مشعر بعلية ما في حيز الصلة له، وأصل الكلام بما لم يحيطوا به علما إلا أنه عدل عنه إلى ما في النظم الكريم لأنه أبلغ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ عطف على الصلة أو حال من الموصول أي ولم يقفوا بعد على معانيه الوضعية والعقلية المنبئة عن علو شأنه وسطوع برهانه، فالتأويل نوع من التفسير، والإتيان مجاز عن المعرفة والوقوف، ولعل اختياره للإشعار بأن تلك المعاني متوجهة إلى الأذهان منساقة إليها بنفسها، وجوز أن يراد بالتأويل وقوع مدلوله وهو عاقبته وما يؤول إليه وهو المعنى الحقيقي عند بعض فإتيانه حينئذ مجاز عن تبينه وانكشافه، أي ولم يتبين لهم إلى الآن تأويل ما فيه من الأخبار بالغيوب حتى يظهر أنه صدق أم كذب. والمعنى أن القرآن معجز من جهة النظم والمعنى ومن جهة الإخبار بالغيب وهم فاجؤوا تكذيبه قبل أن يتدبروا نظمه ويتفكروا في معناه أو ينتظروا وقوع ما أخبر به من الأمور المستقبلة، ونفي إتيان التأويل بكلمة لَمَّا الدالة على توقع منفيها بعد نفي الإحاطة بعلمه بكلمة- لم- لتأكيد الذم وتشديد التشنيع فإن الشناعة في تكذيب الشيء قبل علمه المتوقع إتيانه أفحش منها في تكذيبه قبل علمه مطلقا.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu cevap mezkûr iddiayı defetmez; zira bu cevapta zahiren Peygamber aleyhisselâm'ın kelamının da mucize olduğu ve ona karşı konulamayacağı kabul edilmiş olmaktadır. Bu durumda Kur'an'a muaraza etmekten aciz kalınması, Kur'an'ı Allah Teâlâ'nın kelamı olmak ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelamı olmak arasında dönüp duran bir hale getirir ve onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelamından üstünlüğü eklenmedikçe Allah azze ve celle'nin kelamı olduğu sabit olmaz; oysa iddia sahibi, onların bunu getirmekten aciz kalmalarından onun kesinlikle Allah Teâlâ katından olmasının gerekmediğinden başka bir şey iddia etmemiştir. Ayrıca bu kabul, daha önce { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } ayetinin neticesinin açıklanmasında geçen 'Siz fesahat ve Arapçada benim gibisiniz...' gerekçelendirmesiyle de çelişmektedir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Cevapta en uygun yol, Peygamber aleyhisselâm Arapların en fasihi olmakla birlikte onun sallallâhu aleyhi ve sellem kelamının mucize olmadığını kabul etmektir; düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu ikisi arasında bir çelişki yoktur. Bazıları bu makamda sözü uzatmış, bazıları da araya ef'âl-i ibâdın (kulların fiillerinin) yaratılması meselesini sokarak cevabın eksenini Eş'arî'nin bu konudaki mezhebi kılmıştır. Basiret gözünden gaflet perdesi kalkan kimse için muhtemelen bu mesele sözü uzatmaktan müstağnidir. { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Hayır, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar”. Denildiğine göre bu bir ıdrâbdır (vazgeçiştir); yüce Kur'an hakkında söylediklerinin batıllığını meydan okuma yoluyla ortaya koymaktan, onların bu sözlerinin işin hakikatini ve yüce şanını bilmeyişlerinden kaynaklanan bir söz olduğunu beyan ederek ortaya koymaya bir geçiştir. Buradaki { ما } Kur'an'dan ibarettir; Hasan'dan rivayet edilen ve muhakkik müfessirlerin benimsediği görüş de budur. Bir görüşe göre ise Kur'an'da zikredilen tevhid, diriliş ve ceza gibi onların dinlerine aykırı olan hususlardan ibarettir; ister bâ harfi ilk akla gelen şekliyle tadiye (geçişlilik) için olsun, ister sebebiyye için olsun bu pek isabetli değildir. Murad şudur: Onlar Kur'an'ı etraflıca düşünmeden, içeriğinde az önce vasfedildiği gibi olduğuna delalet eden şahitleri kavramadan ve benzeri bir surenin getirilemeyecek bir şey olduğunu bilmeden aceleyle onu yalanlamaya koştular. Kur'an'dan 'ilmini kuşatamadıkları şey' şeklinde söz edilmesi —'bilgisini kuşatmaksızın onu yalanladılar' veya benzeri bir ifade kullanılmayıp— onun hakkındaki tam cehaletlerini, onu ancak hakkında bilgisizlik vasfıyla bildiklerini ve onu yalanlamalarının sırf onun ilmini ihata edemeyişlerinden kaynaklandığını hissettirmek içindir; zira hükmün mevsûle bağlanması, sıla cümlesindeki vasfın o hükmün illeti olduğunu ihsas ettirir. Sözün aslı 'bi-mâ lem yuhîtû bihî ilmen' şeklinde iken, daha beliğ olduğu için yüce nazımdaki ifadeye dönülmüştür. { وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “halbuki onun yorumu henüz kendilerine gelmemişti”. Sıla üzerine matuftur yahut mevsûlden haldir; yani onun yüce şanını ve parlak bürhanını haber veren vaz'î ve aklî manalarını henüz kavrayamamışlardı. Buradaki tevil, tefsirin bir türüdür; 'gelmek' (ityân) ise bilmekten ve kavramaktan mecazdır. Bu lafzın seçilmesi, muhtemelen o manaların zihinlere bizzat yönelip kendiliğinden aktığını ihsas ettirmek içindir. Tevil ile onun medlulünün vuku bulması, yani akıbeti ve varacağı sonucun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür ki bazılarına göre hakiki mana budur; bu takdirde onun gelmesi, açığa çıkması ve tebeyyün etmesinden mecaz olur; yani doğru mu yalan mı olduğu ortaya çıksın diye içindeki gayb haberlerinin akıbeti henüz kendilerine tebeyyün etmemişti. Mana şudur: Kur'an hem nazım ve mana yönünden hem de gaybı haber verme yönünden bir mucizedir; onlar ise nazmını iyice düşünmeden, manasını tefekkür etmeden yahut gelecekteki işlerden haber verdiği şeylerin vukuunu beklemeden ansızın onu yalanlamaya kalkıştılar. İlmini ihata etmenin 'lem' edatıyla nefyedilmesinden sonra tevilin gelmesinin nefyedilmiş olanın beklendiğini gösteren 'lemmâ' edatıyla nefyedilmesi, yermeyi pekiştirmek ve çirkinliği şiddetlendirmek içindir; zira gelmesi beklenen bir şeyi öğrenmeden önce yalanlamaktaki çirkinlik, mutlak olarak bilmeden önce yalanlamaktan çok daha kötüdür.
وادعى بعضهم أن الإضراب عن التكذيب عنادا المدلول عليه بقوله سبحانه: قُلْ فَأْتُوا إلخ فإن الإلزام إنما يأتي بعد ظهور العجز، ومعنى هذا الإضراب ذمهم على التقليد وترك النظر مع التمكن منه وهو أدخل في الذم من العناد من وجه، وذلك لأن التقليد اعتراف من صاحبه بالقصور في الفطنة ثم لا يعذر فيه فلا يرتضي ذو عقل أن يقلد رجلا مثله من غير تقدم عليه بفطنة وتجربة وأما العناد فقد يحمده بعض النفوس الأبية بل في أشعارهم ما يدل على أنهم مفتخرون بذلك كقولهم:
Bazıları Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ فَأْتُوا } “De ki: Getirin...” kavlinin delalet ettiği inat sebebiyle yalanlamaktan vazgeçildiğini (ıdrâb yapıldığını) iddia etmişlerdir; zira ilzam ancak acziyet ortaya çıktıktan sonra gelir. Bu ıdrâbın manası, güçleri yettiği halde tefekkürü terk edip taklit ettikleri için onları yermektir; bu ise bir yönden inattan daha fazla yerilmeyi gerektirir. Çünkü taklit, sahibinin anlayış kıtlığını itiraf etmesidir ve bu hususta kişi mazur görülmez; aklı başında hiçbir kimse anlayış ve tecrübede kendisine bir üstünlüğü olmayan kendi gibi bir adamı taklit etmeye razı olmaz. İnada gelince, bazı onurlu nefisler onu övebilir; hatta şiirlerinde bununla övündüklerini gösteren ifadeler vardır; nitekim şöyle demişlerdir:
فعاند من تطيق له عناد ولا يرد أن العناد لما كان بعد العلم كان أدخل في الذم فلا نسلم أنه أدخل فيه من التقليد بل من الجهل قبل التدبر دون اقتران التقليد به، وإن سلم فهذا أيضا أدخل من وجه، وقد جعل مصب الإنكار على جمعهم بين الأمرين والجمع على كل حال أدخل من التفرد بواحد صح الإضراب فكأنه قيل: دع تحديهم وإلزامهم فإنهم لا يستأهلون الخطاب لأنهم مقلدون متهافتون في الأمر لا عن خبر وحجى. وقد ذكر الزمخشري في هذا المقام ثلاثة أوجه، الوجه الأول أن التقدير أم كذبوا وقالوا هو مفترى بعد العلم بإعجازه عنادا بل كذبوا به قبل أن يأتيهم العلم بوجه إعجازه أيضا فهم مستمرون على التكذيب في الحالين مذمومون به موسومون برذيلتي التقليد والعناد جامعون بينهما بالنسبة إلى وقتين، ووجه ذلك بأن بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ صريح في تكذيبهم قبل العلم بوجه الإعجاز وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ يدل على امتداد هذا التكذيب إلى مجيء التأويل المنتظر بالنسبة إلى تكذيبهم قبل لا بالنسبة إلى زمان الإخبار فإن التأويل أيضا واقع، وحينئذ إما أن يكون التكذيب كونه واردا ذما لهم بالتسرع إلى التكذيب الذي هو منطوق النص فيجب أن يكون العطف على قوله سبحانه: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ ويكون ذلك لبيان أنهم كذبوا عن علم وهذا لبيان تكذيبهم قبله أيضا ويكون الجهتان منظورتين وأنهم مذمومون فيهما.
“Güç yetirebildiğin kimseye inat et!” İnadın, bilginin ardından geldiği için yerilmeye daha layık olduğu; dolayısıyla onun [inadın], taklitten değil de taklidin eşlik etmediği ve تدبر (düşünüp taşınma)dan önceki cehaletten daha fazla yerilmeyi gerektirdiğini kabul etmediğimiz öne sürülerek bir itiraz getirilemez. Bu kabul edilse bile, bu da bir yönden daha fazla yerilmeyi gerektirir. İnkârın yönü her iki durumu bir arada toplamalarına çevrilmiştir; iki şeyi bir arada toplamak ise her halükarda sadece birinde tek kalmaktan daha fazla yerilmeyi gerektirdiğinden, ıdrâb sahih olur. Sanki şöyle denilmiştir: Onlara meydan okumayı ve onları ilzam etmeyi bırak; zira onlar bir bilgi ve akla dayanmaksızın işe şuursuzca atılan mukallitlerdir, hitaba layık değillerdir. Zemahşerî bu makamda üç vecih zikretmiştir: Birinci vecih şudur: Takdir, “Yoksa onlar onun mucize olduğunu bildikten sonra inat ederek yalanlayıp ‘O uydurmadır’ mı dediler? Bilakis onun mucizelik yönüne dair bilgi kendilerine gelmeden önce de onu yalanladılar” şeklindedir. Dolayısıyla onlar her iki durumda da yalanlamayı sürdürmektedirler, bununla yerilmişlerdir; taklit ve inat şeklindeki iki rezillikle damgalanmışlardır ve iki ayrı vakte nispetle bu ikisini kendilerinde toplamışlardır. Bunun izahı şöyledir: { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Bilakis, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar” [ifadesi], mucizelik yönünü bilmeden önceki yalanlamalarında sarîhtir; { وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “oysa onun tevili henüz kendilerine gelmemişti” [ifadesi] ise, bu yalanlamanın haber verme zamanına nispetle değil, önceki yalanlamalarına nispetle beklenen tevilin gelişine kadar uzandığını gösterir; zira tevil de vuku bulmaktadır. Bu durumda yalanlama, ya nassın mantuku olan yalanlamaya acele etmelerinden ötürü onları yermek üzere gelmiştir ki böylece atfın Cenâb-ı Hakk'ın: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” kavline yapılması gerekir; bu onların bilerek yalanladıklarını beyan etmek için, şu ise bundan önce de yalanladıklarını beyan etmek için olur ve her iki cihet de göz önünde bulundurularak her ikisinde de yerilmiş olurlar.
والحاصل أن أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ لا مرية فيه أنه تكذيب بعد العلم لمكان الأمر بعده. لكن لما جعل التوقع المفاد بلما لعلم الإعجاز لزم أن يكون بالنسبة إلى حالهم الأولى وهو التكذيب قبل العلم فإن النبي ﷺ كان يتوقع زواله بالعلم ويكون معنى المبالغة في لَمَّا الإشعار باستغراق الوقت للتكذيب إلى زمان التأويل المنتظر الواقع الذي كذبوا فيه عنادا وبغيا. الوجه الثاني حمل التأويل على المعنى الثاني الذي ذكرناه، والمعنى بل سارعوا إلى التكذيب قبل الإحاطة بعلمه ليعرفوا إعجاز نظمه، وقيل: إتيان التأويل المنتظر وهو ما يؤول إليه من الصدق في الأخبار بالمغيبات، والمقصود من هذا ذمهم بالتسارع إلى التكذيب من الوجهين لكن لما كان مع الوجهين علم ما يتضمنه لو يدبروا لم يكن فيه شيء منتظر والثاني لما لم يكن كذلك كان فيه أمر منتظر، وأتى بحرف التوقع دليلا عن أن هذا المنتظر كائن وسيظهر أنهم مبطلون فيه أيضا كالأول ولا نظر إلى أنهم مذمومون حالتي العناد والتقليد بل المقصود كمال إظهار الإلزام بأنه مفروغ عنه مع أمثالهم للتهافت المذكور.
Hülasa şudur: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } ifadesinin, kendisinden sonraki emir sebebiyle ilimden sonraki bir yalanlama olduğunda şüphe yoktur. Fakat 'lemmâ' ile ifade edilen beklenti mucizeyi bilmeye hamledilince, bunun onların ilk halleri olan ilimden önceki yalanlamaya göre olması gerekmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunun ilim ile zeval bulmasını beklemekteydi; 'lemmâ'daki mübalağanın manası ise vaktin, inat ve azgınlıkla yalanladıkları o vuku bulan beklenen tevil zamanına kadar yalanlamayla kaplandığını hissettirmektir. İkinci vecih: Tevili zikrettiğimiz ikinci manaya hamletmektir. Mana şudur: Bilakis nazmının i'câzını öğrenmek için ilmini kuşatmadan önce ve gayb haberlerindeki doğruluğun varacağı sonuç olan beklenen tevil gelmeden önce aceleyle yalanladılar. Bundan maksat onları her iki yönden de aceleyle yalanlamaları sebebiyle yermektir; ancak iki vecihle birlikte tefekkür etselerdi içereceği şeyin ilmi bulunsaydı onda beklenen bir şey olmazdı; ikincisi böyle olmayınca onda beklenen bir husus var oldu. Bekleneni bildiren harf, bu beklenenin gerçekleşeceğine ve birincide olduğu gibi bunda da haksız olduklarının ortaya çıkacağına delil olarak getirilmiştir; inat ve taklit hallerinde yerilmiş olduklarına bakılmaz, bilakis maksat mezkûr şuursuzluk sebebiyle benzerleri karşısında susturmanın tamamlandığını tam manasıyla ortaya koymaktır.
الوجه الثالث أن أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ ذم لطائفة كذبوا عن علم وهذا ذم لأخرى كذبت عن شك ولما وجد فيما بينهم القسمان أسند الكل إلى الكل وليس بدعا في القرآن، والغرض من الإضراب تعميم التكذيب وأنه كان الواجب على الشاك التوقف لا التسرع إلى التكذيب ومعنى التوقع أنه سيزول شكهم فسيعلم بعضهم ويبقى بعض على ما هو عليه، والآية ساكتة عن التفصيل ناطقة بزوال الشك ولا خفاء أن الشاك ينتظر وكذلك كان ﷺ يتوقع زوال شكهم انتهى، ولا يخفى أن ما نقلنا أولا أولى بالقبول عند ذوي العقول.
Üçüncü vecih: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } ifadesi bilerek yalanlayan bir fırkayı yermektir, bu ise şüphe sebebiyle yalanlayan diğer bir fırkayı yermektir. Aralarında her iki kısım da bulunduğu için hepsi hepsine isnat edilmiştir ki bu Kur'an'da alışılmadık bir şey değildir. Idrâbdan gaye yalanlamayı genelleştirmektir ve şüphe edene düşen görevin aceleyle yalanlamak değil durup beklemek olduğudur; beklentinin manası ise şüphelerinin zeval bulacağı, dolayısıyla bazısının gerçeği bileceği bazısının ise bulunduğu hal üzere kalacağıdır. Ayet tafsilat vermemekte fakat şüphenin kalkacağını dile getirmektedir; şüphe edenin beklediği ve aynı şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onların şüphelerinin zeval bulmasını beklediği açıktır [Zemahşerî'nin sözü bitti]. Gizli değildir ki ilk naklettiğimiz görüş, akıl sahipleri katında kabule daha layıktır.
وأورد على دعوى أن أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ تكذيب بعد العلم أنها ناشئة من عدم العلم وما سيق لإثباتها في حيز
{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } ayetinin ilimden sonra bir yalanlama olduğu iddiasına şöyle itiraz edilmiştir: Bu iddia bilgisizlikten kaynaklanmaktadır ve onu ispat için sevk edilen delil
المنع فإن الإلزام بعد التحدي وذلك القول قبله، وكونه مسبوقا بالتحدي الوارد في سورة البقرة يرده أنها مدنية وهذه مكية.
geçersizdir; çünkü ilzam meydan okumadan sonradır, mezkûr söz ise ondan öncedir. Bunun Bakara suresinde geçen meydan okumadan sonra olduğu iddiasını ise Bakara'nın Medenî, bu surenin ise Mekkî olması reddeder.
نعم ربما يقال في الاستدلال على كون ذلك القول بعد العلم بوقوع حكايته في النظم الكريم بعد حكاية الإشارة إلى مضمونه بقوله تعالى: قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ [يونس: ١٥] ورده بما سمعته هناك حسبما قرره الجمهور، وبيان ذلك أنهم نقل عنهم أولا الإشارة إلى نسبة الافتراء إلى سيد الصادقين ﷺ ثم نقل عنهم التصريح بذلك، والظاهر أن الأمر حسبما نقل لكثرة وقوع التصريح بعد الإشارة، وقد تخلل رد ما أشاروا إليه في البين فيحتمل أنهم عقلوه وعلموا الحق لكنهم لم يقروا به عنادا وبغيا فصرحوا بما صرحوا فيكون ذلك منهم بعد العلم ولترقيهم من الإشارة إلى التصريح ترقي في إلزامهم فإن هذا التحدي أظهر في الإلزام مما تقدم كما هو ظاهر، لكن للمناقشة في هذا مجال، ويخطر بالبال أنه يحتمل أن يكون الإضراب عن ذمهم بالتكذيب بالقرآن إلى ذمهم بالمسارعة إلى تكذيب ما لم يحيطوا به علما وأن الوقوف على العلم به متوقع سواء كان قرآنا أو غيره- فما- عامة للأمرين ويدخل القرآن في العموم دخولا أوليا ولعله أولى مما قيل: إنه إضراب عن مقدر وينبغي أن تسمى- بل- هذه فصيحة فإن المعنى فما أجابوا أو ما قدروا أن يأتوا بل كذبوا إلخ كَذلِكَ أي مثل تكذيبهم من غير تدبر وتأمل كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أي فعلوا التكذيب أو كذبوا أنبياءهم فيما أتوا به فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ خطاب لسيد المخاطبين ﷺ ويحتمل أن يكون عاما لكل من يصلح له، والمراد بالظالمين الذين من قبلهم، ووضع المظهر موضع المضمر للإيذان بكون التكذيب ظلما وبعليته لإصابة ما أصابهم من سوء العاقبة وبدخول هؤلاء الذين حكي عنهم ما حكي في زمرتهم جرما ووعيدا دخولا أوليا، والفاء لترتيب ما بعدها على محذوف ينساق إليه الكلام أي فأهلكناهم فانظر إلخ، وكيف في موضع نصب خبر كان، وقد يتصرف فيها فتوضع موضع المصدر وهو كيفية ويخلع عنها معنى الاستفهام بالكلية، وهي هنا تحتمل ذلك، وكذا قول البخاري رضي الله تعالى عنه:- كيف كان بدء الوحي- كما قال السمين، ونقل عنه أن فعل النظر معلق عن العمل لمكان كيف لأنهم عاملوها في كل موضع معاملة الاستفهام المحض وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وصف لحالهم بعد إتيان التأويل المتوقع كما قيل إذ حينئذ يمكن تنويعهم إلى المؤمن به وغير المؤمن به ضرورة امتناع الإيمان بشيء من غير علم به واشتراك الكل في التكذيب قبل ذلك فالضمير للمكذبين، ومعنى الإيمان به إما الاعتقاد بحقيته فقط أي منهم من يصدق به في نفسه أنه حق عند الإحاطة بعلمه وإتيان تأويله لكنه يعاند ويكابر وإما الإيمان الحقيقي أي منهم من سيؤمن به ويتوب عن الكفر وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ أي لا يصدق به في نفسه كما لا يصدق به ظاهرا لفرط غباوته المانعة عن الإحاطة بعلمه كما ينبغي أو لسخافة عقله واختلال تمييزه وعجزه عن تخليص علومه عن معارضة الظنون والأوهام التي ألفها فيبقى على ما كان عليه من الشك أو لا يؤمن به فيما سيأتي بل يموت على كفره معاندا كان أو شاكا وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ أي بكلا الفريقين على الوجه الأول من التفسير لا بالمعاندين فقط لاشتراكهما في أصل الإفساد المستدعي لاشتراكهما في الوعيد المراد من الكلام أو بالمصرين الباقين على الكفر على الوجه الثاني منه وَإِنْ كَذَّبُوكَ أي أصروا على تكذيبك بعد إلزام الحجة، وأول بذلك لأن أصل التكذيب حاصل فلا يصح فيه الاستقبال المفاد بالشرط، وأيضا جوابه وهو قوله سبحانه: فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ المراد منه التبرؤ والتخلية إنما يناسب الإصرار على التكذيب واليأس من الإجابة، والمعنى لي جزاء عملي ولكم جزاء عملكم كيفما كانا، وتوحيد العمل المضاف إليهم باعتبار الاتحاد النوعي ولمراعاة كمال المقابلة كما قيل، وقوله سبحانه: أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ تأكيد لما أفاده لام الاختصاص من عدم تعدي جزاء العمل إلى غير عامله أي لا تؤاخذون بعملي ولا أؤاخذ بعملكم، وعلى هذا فالآية محكمة غير
Evet, belki de bu sözün ilimden sonra olduğuna delil getirme sadedinde şöyle denilebilir: Bu sözün yüce nazımda nakledilmesi, Cenâb-ı Hakk'ın: { قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir' dediler” [Yûnus 10/15] kavliyle manasına işaret edilen sözün ve cumhurun takrir ettiği üzere orada işittiğin şekliyle ona verilen cevabın naklinden sonra vaki olmuştur. Bunun açıklaması şudur: Onlardan önce sâdıkların efendisi [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e iftira isnadına işaret nakledilmiş, sonra da bunu açıkça ifade ettikleri nakledilmiştir. Zahir olan, işaretin ardından açık ifadenin çokça vuku bulması sebebiyle meselenin nakledildiği gibi olduğudur. Arada işaret ettikleri şeyin reddi yer almıştır; dolayısıyla bunu akledip hakkı öğrenmiş olmaları, fakat inat ve taassup yüzünden onu ikrar etmeyip açıkça söyledikleri şeyi söylemiş olmaları muhtemeldir; böylece bu sözleri ilimden sonra olmuş olur. İmaretten açık ifadeye terfi etmeleri sebebiyle susturulmalarında da bir terfi vardır; nitekim bu meydan okuma, zahir olduğu üzere susturma konusunda öncekinden daha açıktır. Fakat bu hususta münakaşa etmeye mahal vardır. Akla şöyle bir ihtimal de gelmektedir: Idrâbın onları Kur'an'ı yalanlamakla yermekten, ilmini kuşatamadıkları ve ister Kur'an olsun ister başkası olsun bilinmesi beklenen şeyi aceleyle yalanlamakla yermeye geçiş olması muhtemeldir; { ما } lafzı her iki husus için de umumidir ve Kur'an bu umuma öncelikli olarak girer. Bu, 'ıdrâb mukadder bir şeyden yapılmıştır' denilmesinden muhtemelen daha evladır; bu 'bel' edatına 'fasîha' adı verilmelidir, zira mana şöyledir: 'Cevap veremediler yahut getirmeye güç yetiremediler, bilakis yalanladılar...' { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani etraflıca düşünmeden ve tefekkür etmeden yaptıkları yalanlama gibi, { كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “onlardan öncekiler de yalanlamışlardı”; yani yalanlama fiilini işlediler yahut peygamberlerini getirdikleri şeylerde yalanladılar. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bak, o zalimlerin sonu nasıl oldu!” Muhatapların efendisi [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; buna ehil olan herkese umumi olması da muhtemeldir. Zalimlerden murat onlardan öncekilerdir. Zamir yerine açık ismin getirilmesi, yalanlamanın bir zulüm olduğunu, başlarına gelen kötü akıbetin bu sebepten kaynaklandığını ve kendilerinden bu sözler nakledilenlerin de cürüm ve tehdit bakımından öncelikli olarak onların zümresine dahil olduğunu bildirmek içindir. Fâ harfi kendisinden sonrasını kelamın akışının gerektirdiği mahzuf bir ifadeye terettüp ettirmek içindir; yani 'Onları helak ettik, öyleyse bak...' takdirindedir. { كَيْفَ } 'kâne'nin nasb mahallindeki haberidir. Bazen onda tasarruf edilerek masdar yerine konur ki bu da 'keyfiyyet'tir ve istifham manası tamamen soyutlanır; burada bu manaya da ihtimali vardır. Semîn'in belirttiği gibi Buhârî'nin radıyallâhu anh: 'Vahyin başlangıcı nasıl oldu?' sözü de böyledir; ondan nakledildiğine göre 'nazar' fiili 'keyfe' sebebiyle amelden ta'lik edilmiştir, çünkü onlar 'keyfe'ye her yerde sırf istifham muamelesi yapmışlardır. { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } “Onlardan kimi ona inanır”. Denildiği üzere bu, beklenen tevil geldikten sonra onların durumunun tavsifidir; zira o zaman bir şeye bilgisizce inanmanın imkansızlığı ve bundan önce hepsinin yalanlamada ortak olması sebebiyle onları ona inanan ve inanmayan diye kısımlara ayırmak mümkün olur. Dolayısıyla zamir yalanlayanlara racidir. Ona inanmanın manası ise ya sadece onun hak olduğuna inanmaktır; yani içlerinden kimi ilmini kuşatıp tevili geldiğinde onun hak olduğunu içinden tasdik eder, fakat inat edip kibre kapılır; yahut hakiki imandır; yani içlerinden kimi gelecekte ona iman edecek ve küfürden tövbe edecektir. { وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ } “kimi de ona inanmaz”; yani ilmini layıkıyla kuşatmaya engel olan aşırı ahmaklığı yüzünden yahut aklının kıtlığı, temyiz kabiliyetinin bozukluğu ve alıştığı vehimler ile zanların karşı koymasından bilgilerini kurtarmaktan aciz olduğu için zahiren tasdik etmediği gibi içinden de tasdik etmez ve bulunduğu şüphe üzere kalır; yahut gelecekte de ona iman etmeyecek, bilakis ister inatçı olsun ister şüpheci küfrü üzere ölecektir. { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } “Rabbin fesat çıkaranları en iyi bilendir”. Yani tefsirin ilk vechine göre sadece inatçıları değil, her iki fırkayı da en iyi bilendir; zira her ikisi de kelamdan murat olan tehdidi gerektiren asıl fesatta ortaktırlar; yahut ikinci veche göre küfürde ısrar edip kalanları en iyi bilendir. { وَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa”, yani delil ortaya konduktan sonra seni yalanlamakta ısrar ederlerse. Bu şekilde tevil edilmiştir; çünkü yalanlamanın aslı zaten vaki olmuştur, dolayısıyla şart edatının ifade ettiği gelecek zaman onda sahih olmaz. Ayrıca bunun cevabı olan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } “de ki: Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir” kavlinden maksat teberrî etmek (ilişiği kesmek) ve kendi hallerine bırakmaktır ki bu da ancak yalanlamada ısrar etmeye ve imana gelmelerinden ümidi kesmeye uygundur. Mana: 'Nasıl olursa olsun benim amelimin karşılığı bana, sizin amelinizin karşılığı da sizedir.' Onlara izafe edilen 'amel' lafzının tekil getirilmesi nevi birliği itibarıyladır ve denildiğine göre tam bir mukabele gözetildiği içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım” kavli, ihtisas lâm'ının ifade ettiği amelin cezasının amel edenden başkasına geçmeyeceği manasını pekiştirmektedir; yani 'Siz benim amelimden sorumlu tutulmazsınız, ben de sizin amelinizden sorumlu tutulmam.' Buna göre ayet muhkemdir,
منسوخة بآية السيف لما أن مدلولها اختصاص كل بأفعاله وثمراتها من الثواب والعقاب وآية السيف لم ترفع ذلك، وعن مقاتل والكلبي وابن زيد أنها منسوخة بها وكأن ذلك لما فهموا منها الإعراض وترك التعرض بشيء،
kılıç ayetiyle mensuh değildir; zira ayetin medlulü, herkesin kendi fiillerine ve bunların sevap ile ikap şeklindeki semerelerine mahsus olmasıdır; kılıç ayeti ise bunu kaldırmamıştır. Mukâtil, Kelbî ve İbn Zeyd'den ise bunun kılıç ayetiyle mensuh olduğu rivayet edilmiştir; sanki onlar bundan yüz çevirme ve hiçbir şekilde ilişmeme manasını anladıkları için böyle demişlerdir.
ولعل وجه تقديم حكم المتكلم أولا وتأخيره ثانيا والعكس في حكم المخاطبين ظاهر مما ذكرناه في معنى الآية فافهم.
İlkinde mütekellimin (konuşanın) hükmünün öne alınıp ikincisinde sona bırakılmasının, muhatapların hükmünde ise bunun aksinin yapılmasının hikmeti, ayetin manası hakkında zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır; iyi anla.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا وهو احتجابهم عن قبول صفات الحق وذلك لأنه بتوفر النعم الظاهرة والمرادات الجسمانية يقوي ميل النفس إلى الجهة السفلية فتحتجب عن قبول ذلك كما أنه بأنواع البلاء تنكسر سورة النفس ويتلطف القلب ويحصل الميل إلى الجهة العلوية والتهيؤ لقبول ذلك قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً بإخفاء القهر الحقيقي في هذا اللطف الصوري إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ في ألواح الملكوت هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أي يسير نفوسكم في بر المجاهدات وقلوبكم في بحر المشاهدات، وقيل: يسير عقولكم في بر الأفعال وأرواحكم في بحر الصفات والذات حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ أي فلك العناية الأزلية وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وهي ريح صبا وصاله سبحانه وَفَرِحُوا بِها لإيذانها بذلك وتعطرها بشذا ديار الإنس ومرابع القدس:
Ayetlerdeki işari tefsir kabilinden olarak: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا } “İnsanlara dokunan bir sıkıntıdan sonra kendilerine bir rahmet tattırdığımız zaman, bir de bakarsın ki ayetlerimiz hakkında onların bir tuzakları (hileleri) vardır”; bu da Hakk'ın sıfatlarını kabul etmekten perdelenmeleridir. Çünkü zahiri nimetlerin ve cismani arzuların bollaşmasıyla nefsin süfli tarafa meyli güçlenir ve bunu kabul etmekten perdelenir; nitekim bela çeşitleriyle nefsin şiddeti kırılır, kalp incelir, ulvi tarafa meyil ve bunu kabule hazırlık hasıl olur. { قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً } “De ki: Allah'ın tuzağı daha süratlidir”, bu suretî lütfun içine hakiki kahrı gizlemek suretiyle. { إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ } “Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazıyorlar”, melekût levhalarında. { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur”; yani nefislerinizi mücahedeler karasında, kalplerinizi de müşahedeler denizinde yürütür. Şöyle de denilmiştir: Akıllarınızı fiiller karasında, ruhlarınızı ise sıfatlar ve zat denizinde yürütür. { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ } “Nihayet gemide bulunduğunuz zaman”, yani ezeli inayet gemisinde, { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “ve o gemiler içindekileri hoş bir rüzgarla akıtıp götürdüğü”; bu da Cenâb-ı Hakk'ın vuslatının tatlı saba rüzgarıdır, { وَفَرِحُوا بِها } “ve onlar da bununla sevindikleri sırada”, bunu müjdelemesi ve ünsiyet diyarlarının, kudsiyet yaylalarının kokusuyla ıtırlandığı için:
ألا يا نسيم الريح ما لك كلما ... تقربت منا زاد نشرك طيبا
Ey seher rüzgarı, sana ne oluyor da bize her yaklaştığında kokun daha da güzelleşiyor?
أظن سليمى خبرت بسقامنا ... فأعطتك رياها فجئت طبيبا
Sanırım Süleymâ bizim hastalığımızdan haberdar oldu da sana kokusunu verdi ve sen de bir tabip olarak geldin.
جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وذلك عاصف القهر وأمواج صفات الجلال، وهذه سنة جارية في العاشقين لا يستمر لهم حال ولا يدون لهم وصال، ولله در من قال:
{ جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ } “ona şiddetli bir fırtına gelip çatar ve her yerden dalgalar kendilerine hücum eder”; bu da kahrın fırtınası ve celal sıfatlarının dalgalarıdır. Bu, aşıklar hakkında cari olan bir sünnettir; onlar için hiçbir hal sürekli kalmaz ve hiçbir vuslat daimi olmaz. Ne güzel söylemiş söyleyen:
فبتنا على رغم الحسود وبيننا ... شراب كريح المسك شيب به الخمر
Kıskançların inadına geceledik; aramızda misk kokulu şaraba karışmış bir içecek vardı.
فوسدتها كفي وبت ضجيعها ... وقلت لليلي طل فقد رقد البدر
Avucumu ona yastık yaptım ve onunla yattım; geceme: 'Uza, zira dolunay uyudu' dedim.
فلما أضاء الصبح فرق بيننا ... وأي نعيم لا يكدره الدهر
Sabah aydınlanınca bizi ayırdı; zaten zamanın bulandırmadığı hangi nimet vardır ki?
وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ أي إنهم من الهالكين في تلك الأمواج دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ بالتبري من غير الله تعالى قائلين لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ لك بك فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وهو تجاوزهم عن حد العبودية بسكرهم في جمال الربوبية، وذلك مثل ما عرا الحلاج وأضرابه ثم إنه سبحانه نبههم بعد رجوعهم من السكر إلى الصحو على أن الأمر وراء ذلك بقوله جل وعلا: يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أي إنه يرجع إليكم ما ادعيتم لا إليه تعالى فإنه سبحانه الموجود المطلق حتى عن قيد الإطلاق كذا قالوا.
{ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “ve çepeçevre kuşatıldıklarını anlarlar”; yani o dalgalar içinde helak olacaklarını anlarlar. { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”, Allah Teâlâ'dan başkasından teberrî ederek şöyle derler: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız”, Senin sayende Sana şükredenlerden olacağız! { فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Fakat Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar”; bu da rububiyyet cemalinde sarhoş olmaları sebebiyle kulluk sınırını aşmalarıdır. Hallâc ve benzerlerinin başına gelen durumlar gibi. Sonra şanı yüce olan Allah, sarhoşluktan ayıktıktan sonra işin bunun ötesinde olduğunu şu kavl-i şerifiyle kendilerine ihtar etmiştir: { يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir”; yani iddia ettiğiniz şey Allah Teâlâ'ya değil kendinize döner; zira O sübhânehu ıtlak (kayıtsızlık) kaydından bile münezzeh mutlak varlıktır; böyle demişlerdir.
وقال ابن عطاء في الآية حتى إذا ركبوا مراكب المعرفة وجرت بهم رياح العناية وطابت نفوسهم وقلوبهم بذلك وفرحوا بتوجههم إلى مقصودهم جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ أفنتهم عن أحوالهم وإرادتهم وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ أي تيقنوا أنهم مأخوذون عنهم ولم يبق لهم ولا عليهم صفة يرجعون إليها وأن الحق خصهم من بين عباده بأن سلبهم عنهم دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حيث صفى سبحانه أسرارهم وطهرها مما سواه فَلَمَّا أَنْجاهُمْ أي ردهم إلى أوصافهم وأشباحهم رجعوا إلى ما عليه عوام الخلق من طلب المعاش للنفوس انتهى. وكأنه حمل البغي على الطلب وضمنه معنى الاشتغال أي يطلبون في الأرض مشتغلين بغير الحق سبحانه وهو المعاش الذي به قوام أبدانهم، ويشكل أمر الوعيد المنبئ به فَنُنَبِّئُكُمْ إلخ على هذا التأويل وما قبله لأن ما يقع في السكر لا وعيد عليه وكذا طلب المعاش، وانظر هل يصح أن يقال: إن الأمر من باب حسنات الأبرار
İbn Atâ ayet hakkında şöyle demiştir: 'Nihayet marifet bineklerine bindiklerinde, inayet rüzgarları onları akıtıp götürdüğünde, nefisleri ve kalpleri bununla hoşnut olup maksudlarına yönelmekle sevindiklerinde fırtınalı bir rüzgar gelip onları hallerinden ve iradelerinden fena kıldı; her yerden dalgalar kendilerine hücum etti ve kendilerinden tamamen alındıklarına, kendileri için veya aleyhlerine dönebilecekleri hiçbir sıfatın kalmadığına, Hakk'ın onları kulları arasından seçip kendilerinden soyutladığına kesin kanaat getirdiler. Allah Teâlâ onların sırlarını arındırıp mâsivâdan temizleyince dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvardılar. Onları kurtarınca, yani onları vasıflarına ve cesetlerine geri döndürünce, avam halkın nefisleri için maişet arama adetine geri döndüler.' [İbn Atâ'nın sözü bitti]. Sanki o 'bağy' kelimesini talep manasına hamletmiş ve iştiğal manasını tazammun ettirmiştir; yani yeryüzünde bedenlerinin kıvamı olan maişet gibi Hak Sübhânehu'dan başkasıyla meşgul olarak talepte bulunurlar. Bu tevile ve öncekine göre 'fe-nünebbiüküm' (size haber veririz) ilah. ifadesinin hissettirdiği tehdit işi müşkül olmaktadır; çünkü sarhoşluk halinde vaki olan şeyde tehdit olmaz, maişet talebinde de tehdit olmaz. Bak bakalım, bu durumun 'Ebrarın iyilikleri,
سيئات المقربين؟ ثم إنه سبحانه مثل الحياة في سرعة زوالها وانصرام نعيمها غب إقبالها واغترار صاحبها بها بما أشار إليه سبحانه بقوله جل وعلا: كَماءٍ أَنْزَلْناهُ إلخ وفيه إشارة إلى ما يعرض والعياذ بالله تعالى لمن سبقت شقاوته في الأزل من الحور بعد الكور فبينما تراه وأحواله حالية وأعوامه عن شوائب الكدر خالية وغصون أنسه متدلية ورياض قربه مونقة قلب الدهر له ظهر المجن وغزاه بجيوش المحن وهبت على هاتيك الرياض عاصفات القضاء وضاقت عليه فسيحات الفضاء وذهب السرور والإنس وجعل حصيدا كأن لم يغن بالأمس وأنشد لسان حاله:
mukarreblerin kötülükleridir' kabilinden olduğunu söylemek sahih olur mu? Sonra Cenâb-ı Hak, dünya hayatının çabucak yok oluşunu, nimetlerinin gelmesinin ardından hemen kesilişini ve sahibinin ona aldanışını şu kavl-i şerifiyle işaret ettiği şeye benzetmiştir: { كَماءٍ أَنْزَلْناهُ } “İndirdiğimiz bir su gibidir...” ilah. Bunda, ezeli takdirde bedbahtlığı geçmiş kimsenin başına gelen —Allah Teâlâ'ya sığınırız— ilerlemeden sonra gerilemeye (havr ba'de'l-kevr) bir işaret vardır. Sen onu halleri süslü, yılları keder şaibelerinden uzak, ünsiyet dalları sarkmış ve yakınlık bahçeleri göz alıcı bir halde görürken bir de bakarsın ki zaman ona ters dönmüş, mihnet ordularıyla ona saldırmış, o bahçeler üzerine kaza fırtınaları esmiş, geniş feza ona dar gelmiş, sürur ve ünsiyet gitmiş ve sanki dün hiç yokmuş gibi kökünden biçilivermiştir. Hal diliyle şöyle terennüm eder:
قف بالديار فهذه آثارهم ... نبكي الأحبة حسرة وتشوقا
Yurtların yanında dur, işte onların izleri! Hasret ve iştiyakla sevgililere ağlayalım.
كم قد وقفت بها أسائل مخبرا ... عن أهلها أو صادقا أو مشفقا
Orada ne kadar durup da ahalisinden haber veren doğru sözlü veya şefkatli birine sordum!
فأجابني داعي الهوى في رسمها ... فارقت من تهوى فعز الملتقى
O harabelerdeki aşk davetçisi bana şöyle cevap verdi: Sevdiğinden ayrıldın, artık buluşmak imkansızlaştı!
وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وهو العالم الروحاني السليم من الآفات وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ لا شعوب فيه وهو طريق الوحدة. وقد يقال: يدعو الجميع إلى داره. ويهدي خواص العارفين إلى وصاله.
{ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır”; bu da afetlerden salim olan ruhani alemdir. { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dilediğini dosdoğru yola iletir”; içinde ayrılıklar bulunmayan vahdet yoludur. Şöyle de denilebilir: Herkesi yurduna davet eder; ariflerin havasını ise vuslatına hidayet eder.
أو يدعو السالكين إلى الجنة ويبدي المجذوبين إلى المشاهدة لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا وهم خواص الخواص الْحُسْنى وهي رؤية الله تعالى وَزِيادَةٌ وهي دوام الرؤية، أو للذين جاؤوا بما يحسن به حالهم من خير قلبي أو قالبي، المثوبة الحسنى من الكمال الذي يفاض عليهم وزيادة في استعداد قبول الخير إلى ما كانوا عليه قبل، وقد يقال: الحسنى ما يقتضيه قرب النوافل والزيادة ما يقتضيه قرب الفرائض وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أي لا يصيبهم غبار الخجالة ولا ذل الفرقة أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ التي تقتضيها أفعالهم هُمْ فِيها خالِدُونَ ثم ذكر سبحانه حال الذين أساؤوا بقوله جل شأنه: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ إلخ وأشار إلى أنه على عكس حال أولئك الكرام وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً في المجمع الأكبر ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا منهم وهم المحجوبون الواقفون مع الغير بالمحبة والطاعة مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ قفوا جميعا وانتظروا الحكم فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ أي قطعنا الأسباب التي كانت بينهم وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ بل كنتم تعبدون أشياء اخترعتموها في أوهامكم الفاسدة فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ لم نطلبها منكم لا بلسان حال ولا بلسان قال هُنالِكَ أي في ذلك الموقف تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ أي تذوق وتختبر ما أَسْلَفَتْ في الدنيا وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ المتولي لجزائهم بالعدل والقسط وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ من اختراعاتهم وتوهماتهم الكاذبة وأمانيهم الباطلة. ثم ذكر سبحانه مما يدل على التوحيد ما ذكر، والرزق من السماء عند العارفين هو رزق الأرواح ومن الأرض رزق الأشباح، والحي عندهم العارف والميت الجاهل وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا ذم لهم بعدم العلم بما يجب لمولاهم وما يمتنع وما يجوز ولا يكاد ينجو من هذا الذم إلا قليل، ومنهم الذين عرفوه جل شأنه به لا بالفكر بل قد يكاد يقصر العلم عليهم فإن أدلة أهل الرسوم من المتكلمين وغيرهم متعارضه وكلماتهم متجاذبة فلا تكاد ترى دليلا سالما من قيل وقال ونزاع وجدال، والوقوف على علم من ذلك مع ذلك أمر أبعد من العيوق وأعز من بيض الأنوق:
Yahut salikleri cennete davet eder, meczupları ise müşahedeye sevk eder. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Güzel davrananlar için”, bunlar havâssu'l-havâstır, { الْحُسْنى } “en güzel karşılık”, bu Allah Teâlâ'yı görmektir (rüyetullahtır), { وَزِيادَةٌ } “ve fazlası vardır”, bu da rüyetin devamlılığıdır. Yahut kalbi veya kalıbi bir hayır ile hallerini güzelleştiren kimseler için, üzerlerine feyiz olarak akıtılan kemalat şeklindeki en güzel mükafat ve daha önce bulundukları duruma ilaveten hayrı kabul istidadında bir ziyadelik vardır. Şöyle de denilebilir: 'Hüsnâ' nafilelerin yakınlığının gerektirdiği şeydir, 'ziyade' ise farzların yakınlığının gerektirdiği şeydir. { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir kara leke ne de bir zillet bulaşır”; yani ne mahcubiyet tozu ne de ayrılık zilleti isabet eder. { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “İşte onlar cennet ehlidirler”, amellerinin gerektirdiği cennetin [ehli], { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedi kalacaklardır”. Sonra Cenâb-ı Hak kötülük yapanların durumunu şu kavl-i şerifiyle zikretmiştir: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülük kazananlara gelince...” ilah. Ve onların durumunun o kerim zümrenin halinin tam zıddı olduğuna işaret etmiştir. { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini toplayacağımız gün”, en büyük mahşerde, { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } “sonra şirk koşanlara diyeceğiz ki”, onlardan şirk koşanlara; bunlar muhabbet ve itaatte başkasıyla takılıp kalan perdelilerdir: { مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ } “Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!”; hepiniz durun ve hükmü bekleyin! { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } “Artık aralarını tamamen ayırmışızdır”, yani aralarındaki bağları koparmışızdır, { وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “ve ortakları derler ki: Siz bize tapmıyordunuz”, bilakis siz bozuk vehimlerinizde uydurduğunuz şeylere tapıyordunuz. { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “Şimdi bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin ibadetinizden habersizdik”; bunu sizden ne hal diliyle ne de kâl diliyle talep ettik! { هُنالِكَ } “Orada”, yani o duruş yerinde, { تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ } “herkes tadar ve imtihan olunur”, { ما أَسْلَفَتْ } “geçmişte yapmış olduğu şeyleri”, dünyada [yaptıklarını], { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “ve gerçek mevlası olan Allah'a döndürülürler”, adalet ve hakkaniyetle cezalarını vermeyi üstlenen [Mevlâ'ya], { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gitmiştir”, yalan uydurmaları, asılsız vehimleri ve batıl kuruntuları! Sonra Cenâb-ı Hak tevhide delalet eden şeyleri zikretmiştir. Arifler katında gökten gelen rızık ruhların rızkıdır, yerden gelen ise cesetlerin rızkıdır. Onlara göre diri ariftir, ölü ise cahildir. { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا } “Onların çoğu ancak zanna uyarlar”; Mevlâları hakkında neyin vacip, neyin mümteni ve neyin caiz olduğunu bilmedikleri için onları yermektir; bu yergiden pek azı müstesna neredeyse hiç kimse kurtulamaz. O [kurtulanlar] da şanı yüce olan Allah'ı fikirle değil bizzat O'nunla tanıyanlardır; hatta ilim neredeyse sadece onlara has kılınabilir; zira kelamcılar ve benzeri zahir ehlinin (rüsum ehlinin) delilleri birbirine zıttır, sözleri birbirini çeker; dolayısıyla dedikodudan, nizâ ve cedelden salim tek bir delil neredeyse göremezsin. Bütün bunlarla birlikte oradan bir ilme vakıf olmak İyyûk yıldızından daha uzak ve Anka kuşunun yumurtasından daha azizdir:
لقد طفت في تلك المعاهد كلها ... وسرحت طرفي بين تلك المعالم
O dergahların ve mekanların hepsini dolaştım; o izler arasında göz gezdirdim.
فلم أر إلا واضعا كف حائر ... على ذقن أو قارعا سن نادم
Gördüğüm sadece çenesine şaşkınlık elini koymuş biri yahut pişmanlık dişini gıcırdatan bir kimseydi.
فمن أراد النجاة فليفعل ما فعل القوم ليحصل له ما حصل لهم أولا فليتبع السلف الصالح فيما كانوا عليه في أمر دينهم غير مكترث بمقالات الفلاسفة ومن حذا حذوهم من المتكلمين التي لا تزيد طالب الحق إلا شكا وَما كانَ
Kurtuluşa ermek isteyen kimse, o zatlara hasıl olanın kendisine de hasıl olması için onların yaptığını yapsın; her şeyden önce hak talebesine şüpheden başka bir şey artırmayan felsefecilerin ve onların izinden giden kelamcıların sözlerine aldırmaksızın Selef-i Sâlihîn'in din işlerinde bulunduğu hal üzere onlara uysun. { وَما كانَ }
هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ من اللوح المحفوظ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ الذي هو الأم، أهي كيف يكون مختلقا وقد أثبت قبله في كتابين مفصلا ومجملا بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ ذم لهم بالمسارعة إلى تكذيب الحق قبل التأمل والتدبر والاطلاع على الحقيقة وهذه عادة المنكرين أهل الحجاب مع كلمات القوم حيث إنهم يسارعون إلى إنكارها قبل التأمل فيها وتدبر مضامينها والوقوف على الاصطلاحات التي بنيت عليها وكان الحري بهم التثبت والتدبر والله تعالى ولي التوفيق.
{ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz; fakat o, kendisinden öncekilerin doğrulanmasıdır”, Levh-i Mahfûz'dan olanların, { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } “ve Kitab'ın açıklanmasıdır”, o da Ümmü'l-Kitâb'dır. Yani kendisinden önce iki kitapta mufassal ve mücmel olarak sabit olmuşken nasıl uydurma olabilir? { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } “Hayır, ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar”; tefekkür etmeden, etraflıca düşünmeden ve hakikate vakıf olmadan önce hakkı yalanlamaya acele etmeleri sebebiyle onları yermektir. Bu, perde ehli olan inkârcıların mutasavvıfların sözleri karşısındaki adetidir; zira onlar bu sözleri etraflıca düşünmeden, içeriklerini tefekkür etmeden ve üzerine bina edildikleri ıstılahlara vakıf olmadan önce onları inkâr etmeye koşarlar; oysa onlara yakışan temkinli olmak ve tefekkür etmekti. Başarı Allah Teâlâ'dandır.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ بيان لكونهم مطبوعا على قلوبهم بحيث لا سبيل إلى إيمانهم ومَنْ مبتدأ خبره مقدم عليه، وهو إما موصول أو نكرة موصوفة والجملة بعده إما صلة أو صفة، وجمع الضمير الراجع إليه رعاية لجانب المعنى كما أفرد فيما بعد رعاية لجانب اللفظ، ولعل ذلك للإيماء إلى كثرة المستمعين بناء على عدم توقف الاستماع على ما يتوقف عليه النظر من الشروط العادية أو العقلية، والمعنى ومن المكذبين الذين أو أناس يصغون إلى القرآن أو إلى كلامك إذا علمت الشرائع وتصل الألفاظ لآذانهم، ولكن لا ينتفعون بها ولا يقبلونها كالصم الذين لا يسمعون أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أي تقدر على أسماعهم وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ أي ولو انضم إلى صممهم عدم عقلهم لأن الأصم العاقل ربما تفرس إذا وصل إلى صماخه دوي وأما إذا اجتمع فقدان السمع والعقل فقد تم الأمر، وإنما جعلوا كالصم الذين لا عقل لهم مع كونهم عقلاء لأن عقولهم قد أصيبت بآفة معارضة الوهم لها وداء متابعة الالف والتقليد، ومن هنا تعذر عليهم فهم معاني القرآن والأحكام الدقيقة وإدراك الحكم الرشيقة الأنيقة فلم ينتفعوا بسرد الألفاظ عليهم غير ما تنتفع به البهائم من كلام الناعق وتقديم المسند إليه في أَفَأَنْتَ للتقوية عند السكاكي وجعله العلامة للتخصيص. ففي تقديم الفاعل المعنوي وإيلائه همزة الإنكار الدلالة على أن نبي الله ﷺ تصور في نفسه من حرصه على إيمان القوم أنه قادر على الاسماع أو نزل منزلة من تصور أنه قادر عليه وأنه تعالى شأنه نفى ذلك عنه ﷺ وأثبته لنفسه سبحانه على الاختصاص كأنه قيل: أنت لا تقدر على إسماع أولئك بل نحن القادرون عليه كذا قيل وفي القلب منه شيء، ولذا اختير هنا مذهب السكاكي، وجعل إنكار الإسماع متفرعا على المقدمة الاستدراكية المطوية المفهومة من المقام حسبما أشير إليه، وفيه اعتبار كون الهمزة مقدمة من تأخير لاقتضائها الصدارة وهو مذهب لبعضهم.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır”. İman etmelerine hiçbir yol bulunmayacak şekilde kalplerinin mühürlenmiş olduğunun beyanıdır. { مَنْ } haberi öne geçmiş bir mübtedadır; ya mevsûldür ya da mevsuf nekredir; kendisinden sonraki cümle ise ya sıladır ya da sıfattır. Dinlemenin, görmenin bağlı olduğu adetî veya aklî şartlara bağlı olmamasına binaen dinleyenlerin çokluğuna ima etmek üzere, sonrasında lafız ciheti gözetilerek tekil getirildiği gibi burada mana ciheti gözetilerek ona raci olan zamir çoğul getirilmiştir. Mana şudur: Yalanlayanlar arasından Kur'an'a yahut şeriatları öğrettiğinde senin sözüne kulak veren kimseler veya insanlar vardır; lafızlar kulaklarına ulaşır, fakat işitmeyen sağırlar gibi onlardan faydalanmaz ve onları kabul etmezler. { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ } “Sağırlara sen mi işittireceksin?”; yani onları işittirmeye güç yetirebilir misin? { وَلوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ } “üstelik akılları da ermiyorsa?”; yani sağırlıklarına bir de akılsızlıkları eklenmişse! Çünkü akıllı olan sağır, kulağına bir uğultu ulaştığında muhtemelen bir şeyleri sezer; fakat işitme ve aklın yokluğu bir araya gelince iş bitmiştir. Akıl sahibi oldukları halde akılsız sağırlar gibi kılınmaları, vehmin akla karşı koyması afeti ve alışkanlığa ile taklide uyma hastalığı sebebiyle akıllarının zedelenmiş olmasındandır. Buradan ötürü Kur'an'ın manalarını ve ince hükümleri anlamak, zarif ve latif hikmetleri kavramak onlara imkansız gelmiştir; dolayısıyla kendilerine lafızların sıralanmasından, çobanın bağırmasından hayvanların faydalandığı kadardan başka bir fayda elde edememişlerdir. { أَفَأَنْتَ } ifadesinde müsnedün ileyhin öne alınması Sekkâkî'ye göre takviye içindir; Allâme ise bunu tahsis için kılmıştır. Manevi failin öne alınmasında ve hemen ardından inkâr hemzesinin getirilmesinde şu hususa delalet vardır: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, kavminin iman etmesine duyduğu aşırı hırs sebebiyle içinden kendisinin işittirmeye kadir olduğunu tasavvur etmiş yahut kadir olduğunu tasavvur eden kimse konumuna indirilmiştir; şanı yüce olan Allah ise bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nefyetmiş ve tahsis yoluyla kendi zatına nispet etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Sen onları işittirmeye kadir değilsin, bilakis biz ona kadiriz.' Böyle denilmiştir fakat bunda bir tereddüt noktası vardır; bu yüzden burada Sekkâkî'nin mezhebi tercih edilmiş ve işittirmenin inkârı, işaret edildiği üzere makamdan anlaşılan dürülmüş istidrakiyye mukaddimesine terettüp ettirilmiştir. Bunda, cümlenin başında yer alma hakkından dolayı hemzenin sonradan öne alındığı kabulü vardır ki bu bazılarının mezhebidir.
وقيل: إنها في موضعها، وأدخلت الفاء لإنكار ترتب الإسماع على الاستماع لكن لا بطريق العطف على فعله المذكور الواقع صلة أو صفة للزوم اختلال المعنى على ذلك بل بطريق العطف على فعل مثله مفهوم من فحوى النظم غير واقع موقعه كأنه قيل: أيستمعون إليك فأنت تسمعهم، وقد يراد إنكار إمكان وقوع الإسماع عقيب ذلك وترتبه عليه كما ينبىء عنه وضع الصم موضع ضميرهم ووصفهم بعدم العقل، وجواب لَوْ محذوف لدلالة ما قبله عليه، والجملة معطوفة على جملة مقدرة مقابلة لها، والكل في موضع الحال من مفعول الفعل السابق، أي أفأنت تسمع الصم لو كانوا يعقلون ولو كانوا لا يعقلون على معنى أفأنت تسمعهم على كل حال مفروض ويقال- للو- هذه وصلية وذلك أمر مشهور. واستشكل الإتيان بها هنا بأن الأصل فيها أن يكون الحكم على تقدير تحقق مدخولها ثابتا كما أنه ثابت على تقدير عدمه إلا أنه على تقدير عدمه أولى والأمر هنا بالعكس. وأجيب بأن اتصال الوصل بالإثبات جار على المعروف فإن تقديره تسمعهم ولو كانوا لا يعقلون وظاهر أن إسماعهم مع العقل بطريق الأولى، والاستفهام إثبات بحسب الظاهر فإن نظر إليه فذاك وإن نظر إلى الإنكار وأنه نفي بحسب المعنى اعتبر أنه داخل على المجموع بعد
Hemzenin kendi yerinde olduğu da söylenmiştir; fâ harfi ise işittirmenin dinlemeye terettüp etmesini inkâr etmek için dahil edilmiştir; ancak buna göre mananın bozulması gerekeceğinden, sıla veya sıfat konumunda olan mezkûr fiile atıf yoluyla değil, bilakis nazmın fehvasından anlaşılan fakat yerine konulmamış benzeri bir fiile atıf yoluyladır; sanki: 'Seni dinliyorlar da sen mi onlara işittireceksin?' denilmiştir. Zamirleri yerine 'sağırlar' kelimesinin konulması ve onların akılsızlıkla nitelenmesinin bildirdiği üzere, bunun hemen ardından işittirmenin vuku bulması imkanının ve ona terettübünün inkârı da murat edilmiş olabilir. Kendisinden öncekilerin delaleti sebebiyle { لَوْ } edatının cevabı mahzuftur; cümle ise onun mukabili olan mukadder bir cümleye matuftur; hepsi birden önceki fiilin mef'ulünden hal konumundadır; yani: 'Akılları erse de ermese de sağırlara sen mi işittireceksin?' takdirinde olup 'Farz edilen her halükarda sen mi onlara işittireceksin?' manasındadır. Bu 'lev' edatına 'vasliyye' denilir ve bu meşhur bir husustur. Buraya getirilmesinde şöyle bir müşkil görülmüştür: Bu edatta asıl olan, dahil olduğu şartın tahakkuku takdirinde hükmün sabit olmasıdır; nitekim bulunmaması takdirinde de sabittir, şu kadar var ki bulunmaması takdirinde daha evladır; burada ise durum tam tersinedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Vaslın sübut ile irtibatı bilinen usul üzere caridir; zira takdiri: 'Akılları ermese de onlara işittirirsin' şeklindedir ve aklın bulunması halinde onlara işittirmenin evleviyetle olacağı açıktır. İstifham zahir bakımından sübuttur; şayet buna bakılırsa mesele çözülür; şayet inkâra ve mana bakımından nefy olduğuna bakılırsa, onun
ارتباطه وكذا يقال فيما بعد فتأمل فيه ولا تغفل وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ ويعاين دلائل نبوتك الواضحة ولكن لا يهتدي بها كالأعمى أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ تقدر على هدايتهم وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ أي ولو انضم إلى عدم البصر عدم البصيرة فإن المقصود من الأبصار هو الاعتبار والاستبصار والعمدة في ذلك هي البصيرة ولذلك يحدس الأعمى المستبصر ويتفطن لما لا يدرك البصير الأحمق، فلا يقال: كيف أثبت لهم النظر والأبصار أو لا ونفى عنهم ثانيا.
irtibat kurduktan sonra [tamamına dahil olduğu kabul edilir]. Sonrası için de böyle denilir; bunu iyice düşün ve gafil olma! { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ } “Onlardan sana bakan da vardır” ve apaçık peygamberlik delillerini bizzat görür, fakat bir kör gibi onlarla doğru yolu bulamaz. { أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ } “Körleri sen mi doğru yola ileteceksin?” yani onları hidayete erdirmeye güç yetirebilir misin? { وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ } “görmüyor olsalar bile?” Yani basiretsizliğe bir de gözün görmemesi eklenmiş olsa bile! Zira görmekten maksat ibret almak ve basiret sahibi olmaktır; bu hususta asıl dayanak ise basirettir. Bu sebepledir ki basiretli bir âmâ, ahmak bir görenin idrak edemediği şeyleri sezip farkına varır. Dolayısıyla: “Nasıl olur da önce onlar için bakmayı ve görmeyi sabit kılıp ardından bunu onlardan nefyetti?” denilemez.
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ أي لا ينقصهم شَيْئاً مما نيطت به مصالحهم وكمالاتهم من مبادئ الإدراكات وأسباب العلوم والإرشاد إلى الحق بإرسال الرسل ﵈ ونصب الأدلة بل يوفيهم ذلك فضلا منه جل شأنه وكرما وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ أي ينقصون ما ينقصون من ذلك لعدم استعمال مشاعرهم فيما خلقت له وإعراضهم عن قبول الحق وتكذيبهم للرسل وترك النظر في الأدلة- فشيئا- مفعول ثان- ليظلم- بناء على أنه مضمن معنى ينقص كما قيل أو أنه بمعناه من غير حاجة إلى القول بالتضمين كما نقول وأن النقص يتعدى لاثنين كما يكون لازما ومتعديا لواحد، ولم يذكر ثاني مفعولي الثاني لعدم تعلق الغرض به، وتقديم المفعول الأول يحتمل أن يكون لمجرد الاهتمام مع مراعاة الفاصلة من غير قصد إلى قصر المظلومية عليهم على رأي من لا يرى التقديم موجبا للقصر كابن الأثير ومن تبعه كما في قوله سبحانه: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ [هود: ١٠١] ويحتمل أن يكون لقصر المظلومية على رأي من يرى التقديم موجبا لذلك كالجمهور ومن تبعهم، ولعل إيثار قصرها على قصر الظالمية عليهم للمبالغة في بطلان أفعالهم وسخافة عقولهم على أن قصر الأولى عليهم مستلزم كما قيل لما يقتضيه ظاهر الحال من قصر الثانية عليهم فاكتفى بالقصر الأول عن الثاني مع رعاية ما ذكر من الفائدة.
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ } “Şüphesiz ki Allah insanlara zulmetmez” yani idraklerin başlangıçları, ilimlerin sebepleri, elçiler gönderilip deliller ikame edilerek hakka irşat edilmesi gibi maslahat ve kemalatlarının kendisine bağlandığı şeylerden { شَيْئاً } “hiçbir şeyi” eksiltmez; aksine şanı yüce olan [Allah], lütfu ve keremiyle bunları onlara eksiksiz verir. { وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat insanlar kendilerine zulmederler” yani duygularını yaratılış gayesine uygun kullanmamaları, hakkı kabulden yüz çevirmeleri, peygamberleri yalanlamaları ve delilleri tefekkür etmeyi terk etmeleri sebebiyle bunlardan eksilteceklerini eksiltirler. Denildiği üzere [yazlimu fiilinin] yenkusu (eksiltir) manasını tazammun etmesine binaen veya bizim dediğimiz gibi تضمين (tazammun) görüşüne gerek kalmaksızın onun manasında olmasına ve naks (eksiltme) [fiilinin] lazım ve bir mef'ulle müteaddi olduğu gibi iki mef'ule de müteaddi olmasına binaen { شَيْئاً } lafzı, { يَظْلِمُ } fiilinin ikinci mef'ulüdür. Amaca bir taalluku bulunmadığı için ikinci [fiilin] iki mef'ulünden ikincisi zikredilmemiştir. Birinci mef'ulün takdimi, İbnü'l-Esîr ve ona tabi olanlar gibi takdimi hasr gerektirici görmeyenlerin görüşüne göre, Yüce [Allah]'ın: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } [Hûd: 101] “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler” kavlinde olduğu gibi, mazlumluğun onlara hasredilmesi kastı olmaksızın, fasılaya riayetle birlikte sırf ehemmiyet için olabilir. Ya da cumhur ve onlara tabi olanlar gibi takdimi buna sebep görenlerin görüşüne göre mazlumluğun hasredilmesi için olabilir. Mazlumluğun hasrının zalimliğin onlara hasrına tercih edilmesi, belki de fiillerinin batıllığında ve akıllarının hafifliğinde mübalağa içindir; zira birincisinin onlara hasredilmesi, denildiği üzere durumun zahirinin gerektirdiği ikincisinin onlara hasredilmesini de iktiza eder; böylece zikredilen faydaya riayetle birlikte birinci hasr ile ikincisinden iktifa edilmiştir.
وجوز بعضهم كون أَنْفُسَهُمْ تأكيدا للناس والمفعول حينئذ محذوف فيكون بمنزلة ضمير الفصل في قوله تعالى: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ [الزخرف: ٧٦] في قصر الظالمية عليهم، والتعبير عن فعلهم ذلك بالنقص مع كونه تفويتا بالكلية لمراعاة جانب قرينه، وصيغة المضارع للاستمرار نفيا وإثباتا أما الثاني فظاهر وأما الأول فلأن حرف النفي إذا دخل على المضارع يفيد بحسب المقام استمرار النفي لا نفي الاستمرار كما مر غير مرة.
Bazıları { أَنْفُسَهُمْ } lafzının “en-Nâs” için tekit olmasını caiz görmüşlerdir; bu durumda mef'ul mahzuf olur ve zalimliğin onlara hasredilmesinde Yüce Allah'ın: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } [Zuhruf: 76] “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar bizzat kendileri zalim idiler” kavlindeki fasıl zamiri mesabesinde olur. Onların bu fiilinin bütünüyle zayi etme olmasına rağmen noksanlaştırma (eksiltme) olarak ifade edilmesi, karinesinin cihetine riayet içindir. Muzari sîgası ise olumsuzlukta ve olumlulukta istimrar (süreklilik) içindir. İkincisi açıktır; birinciye gelince, olumsuzluk harfi muzari fiile dahil olduğunda makamın gereğine göre istimrarın nefyini değil, nefyin istimrarını ifade eder; nitekim bu daha önce defalarca geçti.
وقيل: المعنى أن الله لا يظلم الناس بتعذيبهم يوم القيامة شيئا من الظلم ولكن الناس أنفسهم يظلمون ظلما مستمرا فإن مباشرتهم المستمرة للسيئات الموجبة للتعذيب عين ظلمهم لأنفسهم فالظلم على معناه المشهور، وشَيْئاً مفعول مطلق والمضارع المنفي للاستقبال والمثبت للاستمرار، ومساق الآية الكريمة على الأول لإلزام الحجة وعلى الثاني للوعيد وعلى الوجهين هي تذييل لما سبق، وجعلها على الأول تذييلا لجميع التكاليف والأقاصيص المذكورة من أول السورة وإن كان متجها خلاف الظاهر لا سيما وما بعد ليس ابتداء مشروع في قصة آخرين.
Şöyle de denilmiştir: Mana, Allah'ın kıyamet gününde insanlara azap ederek hiçbir şekilde zulmetmeyeceği, fakat insanların sürekli bir zulümle kendilerine zulmettikleridir; çünkü azabı gerektiren kötülüklere sürekli devam etmeleri bizzat kendilerine zulmetmeleridir. Dolayısıyla zulüm meşhur manasındadır; { شَيْئاً } mef'ul-i mutlaktır; menfî muzari istikbal, müsbet [muzari] ise istimrar içindir. Ayet-i kerimenin sevki birinciye göre hücceti ilzam etmek, ikinciye göre ise tehdit içindir. Her iki veche göre de o, öncesi için bir tezyildir (tamamlayıcıdır). Birinciye göre onun surenin başından itibaren zikredilen bütün mükellefiyetler ve kıssalar için bir tezyil kılınması, her ne kadar tutarlı olsa da zahire muhaliftir; bilhassa sonrasının başkalarının kıssasına yeni bir giriş olmadığı düşünülürse.
وقيل: معنى الآية أن الله لا يظلم الناس شيئا بسلب حواسهم وعقولهم إن سلبها لأنه تصرف في خالص ملكه ولكن الناس أنفسهم يظلمون بإفساد ذلك وصرفه لما لا يليق، وهي جواب لسؤال نشأ من الآية السابقة والظلم فيها على ظاهره أيضا. واستدل بها على أن للعبد كسبا وليس مسلوب الاختيار بالكلية كما ذهب إليه الجبرية والمختار عند كثير من المحققين أن نفي ظلم الناس عنه تعالى شأنه لأنه سبحانه جواد حكيم يفيض على القوابل حسب استعدادها الأزلي الثابت في العلم فما من كمال أو نقص في العبد إلا هو كماله أو نقصه الذي اقتضاه استعداده كما يرشد إلى ذلك قوله جل وعلا: أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ [طه: ٥٠] وقوله سبحانه: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها
Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası, Allah şayet insanların duyu ve akıllarını çekip alırsa bunu yapmakla onlara asla zulmetmiş olmaz; çünkü bu O'nun kendi mülkünde bir tasarrufudur; fakat insanlar bunu ifsâd ederek ve uygun olmayan yere sarf ederek kendilerine zulmederler. Bu, önceki ayetten doğan bir soruya cevaptır ve buradaki zulüm de zahiri manasındadır. Bu ayetle, Cebriyye'nin iddia ettiği gibi kulun tamamen ihtiyarından mahrum olmadığına, bilakis bir kesbi (kazanımı) bulunduğuna istidlal edilmiştir. Muhakkiklerin çoğunun nezdinde muhtar olan görüşe göre, insanlara zulmetmenin şanı yüce olan [Allah]'tan nefyedilmesi; O Sübhânehu'nun, ilimde sabit olan ezeli istidatlarına göre kabiliyet sahiplerine feyiz veren cömert bir Hakîm olması sebebiyledir. Dolayısıyla kuldaki hiçbir kemal veya noksanlık yoktur ki, şanı yüce olan [Allah]'ın: { أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } [Tâhâ: 50] “Her şeye yaratılışını verdi” kavlinin ve Sübhânehu'nun: { فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها }
[الشمس: ٨] وأن إثبات ظلم الناس لأنفسهم باعتبار اقتضاء استعدادهم الثابت في العلم الأزلي ما أفيض عليهم مما استحقوا به التعذيب.
[Şems: 8] “Sonra da ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene” kavlinin irşat ettiği gibi, onun istidadının gerektirdiği kemali veya noksanlığı olmasın. İnsanların kendilerine zulmettiklerinin ispat edilmesi ise, ezeli ilimde sabit olan istidatlarının, azaba müstahak oldukları şeylerin üzerlerine akıtılmasını iktiza etmesi itibarıyladır.
وقد ذكروا أن هذا الاستعداد غير مجعول ضرورة أن الجعل مسبوق بتعلق القدرة المسبوق بتعلق الإرادة المسبوق بتعلق العلم والاستعداد ليس كذلك لأنه لم يثبت العلم إلا وهو متعلق به بل بسائر الأشياء أيضا لأن التعلق بالمعلوم من ضروريات العلم والتعلق بما لا ثبوت له أصلا مما لا يعقل ضرورة أنه نسبة وهي لا تتحقق بدون ثبوت الطرفين، ولا يرد على هذا أنه يلزم منه استغناء الموجودات عن المؤثر لأنا نقول: إن كان المراد استغناءها عن ذلك نظرا إلى الوجود العلمي القديم فالأمر كذلك ولا محذور فيه وإن كان المراد استغناءها عن ذلك نظرا إلى وجودها الخارجي الحادث فلا نسلم اللزوم وتحقيق ذلك بما له وما عليه في محله، وفي الآية على هذا تنبيه على أن كون أولئك المكذبين كما وصفوا إنما نشأ عن اقتضاء استعدادهم له ولذلك ذموا به لا عن محض تقديره عليهم من غير أن يكون منهم طلب له باستعدادهم ولعل تسمية التصرف على خلاف ما يقتضيه الاستعداد لو كان ظلما من باب المجاز وتنزيل المقتضى منزلة الملك وإلا فحقيقة الظلم مما لا يصح إطلاقه على تصرف من تصرفاته تعالى كيف كان إذ لا ملك حقيقة لأحد سواه في شيء من الأشياء، ووضع الظاهر في الجملة الاستدراكية موضع الضمير لزيادة التعيين والتقرير.
Zikretmişlerdir ki bu istidat meczul (yaratılmış/kılınmış) değildir; zira ce'l (yaratma/kılma), ilmin taallukunun öncülük ettiği iradenin taallukunun öncülük ettiği kudretin taalluku ile öncelenmiştir; istidat ise böyle değildir, çünkü ilim ancak ona ve bilakis diğer bütün eşyaya da taalluk etmiş olarak sabit olmuştur. Zira maluma taalluk ilmin zaruriyatındandır; asla sübutu olmayan şeye taalluk ise aklen imkansızdır, çünkü o bir nisbettir ve iki tarafın sübutu olmaksızın gerçekleşmez. Buna karşı “Bundan mevcudatın bir müessire ihtiyaç duymaması lazım gelir” denilerek bir itiraz getirilemez; zira biz deriz ki: Şayet kastedilen kadim ilmi vücuda nisbetle onların bundan müstağni olması ise durum öyledir ve bunda bir sakınca yoktur; şayet kastedilen hadis harici vücutlarına nisbetle müstağni olmaları ise bu lüzumu kabul etmeyiz. Bunun lehte ve aleyhteki yönleriyle tahkiki kendi yerindedir. Buna göre ayette, o yalanlayanların vasfedildikleri gibi olmalarının, onların istidatlarının bunu iktiza etmesinden kaynaklandığına -bu sebeple de kınandıklarına-, yoksa istidatlarıyla kendilerinden bir talep olmaksızın sırf üzerlerine takdir edilmesinden kaynaklanmadığına bir tenbih vardır. İstidadın iktiza ettiğinin hilafına olan tasarrufu -şayet olsaydı- zulüm diye isimlendirmek belki de mecaz kabilindendir ve muktezayı mülk mesabesine indirmektir. Aksi takdirde zulmün hakikati, nasıl olursa olsun Yüce Allah'ın tasarruflarından hiçbir tasarrufa ıtlak edilmesi sahih olmayan bir şeydir; zira eşyadan hiçbir şeyde O'ndan başka hiç kimsenin hakiki mülkiyeti yoktur. İstidrak cümlesinde zamir yerine zahir ismin getirilmesi ise tayin ve takriri ziyadeleştirmek içindir.
وقرأ حمزة والكسائي بتخفيف «لكن» ورفع «الناس» وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ بالياء وهي قراءة حمزة على عاصم. وقرأ الباقون بالنون على الالتفات ويَوْمَ عند الأكثرين منصوب بمضمر أي اذكر لهم أو أنذرهم يوم نجمعهم لموقف الحساب كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا أي كأنهم أناس لم يلبسوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ أي شيئا قليلا منه فإنها مثل في غاية القلة وتخصيصها بالنهار لأن ساعات أعرف حالا من ساعاته الليل والجملة في موقع الحال من مفعول يَحْشُرُهُمْ أي نحشرهم مشبهين بمن لم يلبث في الدنيا أو في البرزخ إلا ذلك القدر اليسير، وليس المراد من التشبيه ظاهره على ما قيل، وقد صرح في شرح المفتاح أن التشبيه كثيرا ما يذكر ويراد به معان أخر تترتب عليه، فالمراد إما التأسف على عدم انتفاعهم بأعمارهم أو تمني أن يطول مكثهم قبل ذلك حتى لا يشاهدوا ما شاهدوه من الأهوال فمآل الجملة في الآخرة نحشرهم متأسفين أو متمنين طول مكثهم قبل ذلك، ويجوز أن يراد نحشرهم مشبهين في أحوالهم الظاهرة للناس بمن لم يلبث في الدنيا ولم يتقلب في نعيمها إلا يسيرا فإن من أقام بها دهرا وتمتع بمتاعها لا يخلو عن بعض آثار نعمة وأحكام بهجة منافية لما بهم من رثاثة الهيئة وسوء الحال وإليه ذهب بعضهم، والظاهر أنه تكلف لإبقاء التشبيه على ظاهره والأول أولى كما لا يخفى، وأيا ما كان ففائدة التشبيه كنار على علم، والعجب ممن لم يرها فقال الظاهر إن كَأَنْ للظن، وادعى البعض أن فائدة التقييد على تقدير أن يراد اللبث في البرزخ بيان كمال يسر الحشر بالنسبة إلى قدرته تعالى ولو بعد دهر طويل وإظهار بطلان استبعادهم وإنكارهم بقولهم: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [المؤمنون: ٨٢، الصافات: ١٦، الواقعة: ٤٧] ونحو ذلك أو بيان تمام الوافقة بين النشأتين في الإشكال والصور فإن قلة اللبث في البرزخ من موجبات عدم التبدل والتغير، ولعل مآل الحال على هذا ويوم نحشرهم على صورهم وأشكالهم غير متغيرين، وجوز أبو علي كون الجملة في موضع الصفة- ليوم- والعائد محذوف تقديره كأن لم يلبثوا قبله أو لمصدر محذوف والعائد كذلك أي حشرا كأن لم يلبثوا قبله، ورد بأن مثل هذا الرابط لا يجوز حذفه والأول بأن المراد بالظرف المضاف وهو الموصوف يوم القيامة وهو يوم معين وتقدير الكلام يوم حشره أو يوم حشرنا فيكون الموصوف معرفة والجمل نكرات ولا تنعت المعرفة بالنكرة. وأجيب بأن المنع من جواز حذف مثل ذلك الرابط في حيز المنع وبأن الجمل التي تضاف إليها أسماء الزمان قد يقدر حلها إلى معرفة فيكون ما أضيف إليها معرفة
Hamza ve Kisâî, «lâkin» kelimesini tahfif ile (şeddesiz) ve «en-Nâs» kelimesini merfu olarak okumuşlardır. { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } ise Asım'a karşı Hamza'nın kıraatinde ya iledir. Diğerleri ise iltifat yoluyla nun ile okumuşlardır. Çoğunluğa göre { يَوْمَ }, mukadder bir fiille mansuptur; yani: Onları hesap mevkiine toplayacağımız günü onlara hatırlat yahut onları [o günle] uyar! { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا } “Sanki hiç kalmamışlar gibi”, yani sanki onlar { إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “gündüzün ancak bir saati kadar”, yani ondan az bir vakit [kalmış] kimseler gibidirler; zira bu, son derece azlık için bir meseldir. Gündüze tahsis edilmesi ise gündüz saatlerinin hallerinin gece saatlerinden daha iyi bilinir olması sebebiyledir. Cümle, { يَحْشُرُهُمْ } fiilinin mef'ulünden hal konumundadır; yani: Biz onları dünyada veya kabir aleminde ancak bu kadar az bir süre kalmış kimselere benzer bir halde haşrederiz. Denildiğine göre teşbihten maksat onun zahiri değildir. Şerhu'l-Miftâh'ta açıkça belirtilmiştir ki teşbih çok kere zikredilir ve onunla ona terettüp eden başka manalar murat edilir: Buradaki maksat ya ömürlerinden faydalanamadıklarına teessüf etmeleri ya da şahit oldukları dehşetleri görmemek için bundan önce kalışlarının uzamasını temenni etmeleridir. Dolayısıyla cümlenin ahiretteki nihai manası: Biz onları bundan önceki kalışlarının uzamasına teessüf eden veya bunu temenni eden kimseler olarak haşrederiz. İnsanlara zahir olan hallerinde, dünyada çok az kalmış ve onun nimetleri içinde pek az yaşamış kimselere benzer olarak onları haşretmemizin kastedilmiş olması da caizdir; zira dünyada uzun süre ikamet eden ve onun metaından faydalanan kimse, üzerlerindeki pejmürde heyet ve kötü halle bağdaşmayan bazı nimet eserlerinden ve sevinç hallerinden hali kalmaz. Bazıları bu görüşe gitmiştir. Zahir olan, bunun teşbihi zahiri üzere tutmak için bir tekellüf olduğudur; gizli olmadığı üzere birinci [görüş] daha evladır. Her nasıl olursa olsun teşbihin faydası gün gibi aşikardır. Bunu görmeyip de: “Zahir olan { كَأَنْ } lafzının zan ifade etmesidir” diyen kimseye şaşılır! Bazıları iddia etmiştir ki, kabir aleminde kalmanın kastedilmesi takdirinde bu kaydın faydası, uzun bir zamandan sonra bile olsa Yüce Allah'ın kudretine nisbetle haşrin son derece kolay olduğunu beyan etmek ve onların: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } [Mü'minûn: 82, Sâffât: 16, Vâkıa: 47] “Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” ve benzeri sözleriyle bunu uzak görmelerinin ve inkâr etmelerinin batıllığını ortaya koymaktır; yahut şekil ve suretlerde iki yaratılış arasındaki tam uyumu beyan etmektir, zira kabirde kalışın azlığı başkalaşma ve değişmenin olmamasını gerektiren sebeplerdendir. Buna göre halin nihai manası belki de şöyledir: Onları suretleri ve şekilleri değişmemiş olarak haşredeceğimiz gün... Ebû Ali, cümlenin { يَوْمَ } kelimesinin sıfatı konumunda olmasını ve aid zamirin mahzuf olup takdirinin “ondan önce sanki kalmamışlar gibi” olmasını; ya da mahzuf bir masdarın sıfatı olup takdirinin “ondan önce sanki kalmamışlar gibi bir haşr ile” şeklinde olmasını caiz görmüştür. Fakat böyle bir rabıtın hazfedilmesinin caiz olmadığı söylenerek bu reddedilmiştir. Birinciye ise, muzafun ileyh olan zarf ile kastedilenin -ki mevsuf odur- kıyamet günü olduğu, onun da muayyen bir gün olduğu, kelamın takdirinin de “O'nun haşrettiği gün” veya “Bizim haşrettiğimiz gün” olduğu, dolayısıyla mevsufun marife, cümlelerin ise nekre olduğu ve marifenin nekre ile sıfatlanamayacağı gerekçesiyle karşı çıkılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Böyle bir rabıtın hazfinin caiz olmadığını söylemek men' makamındadır; ayrıca zaman isimlerinin kendisine muzaf olduğu cümlelerin marifeye irca edilmesi takdir edilebilir ve bu durumda kendisine muzaf olunan şey marife olur;
وقد يقدر حلها إلى نكرة فيكون ذلك نكرة، ولعل أبا علي يتكلف لاعتبار حلها إلى نكرة ويكون الموصوف هنا نكرة عنده فيرتفع محذور نعت المعرفة بالنكرة. وأنت تعلم أن الجواب إنما يدفع البطلان لا غير فالحق ترجيح الحالية، وقوله سبحانه: يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ أي يعرف بعضهم بعضا كأنهم لم يتفارقوا إلا قليلا يحتمل أن يكون استئنافا وأن يكون بيانا للجملة التشبيهية واستدلالا عليها كما قيل، وذلك أنه لو طال العهد لم يبق التعارف لأن طول العهد منس مفض إلى التناكر لكن التعارف باق فطول العهد منتف وهو معنى لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً وفيه دغدغة.
bazen de nekreye irca edilmesi takdir edilebilir ve bu durumda o şey nekre olur. Muhtemelen Ebû Ali, onun nekreye ircasını kabul etmek için tekellüfe girmiş ve burada mevsuf onun nezdinde nekre olmuş, böylece marifenin nekre ile sıfatlanması mahzuru ortadan kalkmıştır. Bilirsin ki bu cevap sadece butlanı defeder, başka bir şeyi değil; dolayısıyla hak olan, haliyyetin tercih edilmesidir. Yüce [Allah]'ın: { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında birbirlerini tanırlar” kavli, yani sanki birbirlerinden pek az ayrılmışlar gibi birbirlerini tanırlar [ifadesi], istinaf olabileceği gibi teşbih cümlesinin beyanı ve denildiği üzere ona bir istidlal olması da muhtemeldir. Şöyle ki: Zaman uzasaydı tanışıklık kalmazdı; çünkü zamanın uzaması unutturucudur ve birbirini tanımamaya sevk eder; fakat tanışıklık bakidir, öyleyse zamanın uzaması müntefidir; bu da { لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً } [ifadesinin] manasıdır. Ancak bunda bir pürüz vardır.
وزعم أبو البقاء كونه حالا مقدرة ولا داعي لاعتبار كونها مقدرة لأن الظاهر عدم تأخر التعارف عن الحشر بزمان طويل ليحتاج إليه، وقد صرحوا بأن التعارف بينهم يكون أول خروجهم من القبور ثم ينقطع لشدة الأهوال المذهلة واعتراء الأحوال المعضلة المغيرة للصور والأشكال المبدلة لها من حال إلى حال، وعندي أن لا قطع بالانقطاع فالمواقف مختلفة والأحوال متفاوتة فقد يتعارفون بعد التناكر في موقف دون موقف وحال دون حال، وفي بعض الآثار ما يؤيد ذلك. وزعم بعضهم المنافاة بين ما تدل عليه هذه الآية وما يدل عليه قوله سبحانه: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ [المؤمنون: ١٠١] وقوله تعالى: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً [المعارج: ١٠] من عدم التعارف لولا اعتبار الزمانين.
Ebû'l-Bekâ bunun hal-i mukaddere olduğunu ileri sürmüştür; fakat mukaddere kabul edilmesini gerektiren bir sebep yoktur, çünkü zahir olan, tanışmanın haşirden uzun bir zaman sonraya kalmamasıdır ki buna ihtiyaç duyulsun. Açıkça belirtmişlerdir ki aralarındaki tanışma, kabirlerinden ilk çıktıklarında olur; sonra aklı başından alan şiddetli dehşetler ve suretleri, şekilleri değiştirip onları halden hale sokan çetin hallerin arız olması sebebiyle kesintiye uğrar. Bana göre ise kesintiye uğraması kesin değildir; zira duraklar farklı, haller de değişkendir; bazen bir durakta inkârdan (tanımamazlıktan) sonra tanışabilirler, bir diğerinde tanışamazlar; bir halde tanışırlar, diğer bir halde tanışamazlar. Bazı rivayetlerde bunu destekleyen hususlar vardır. Bazıları ise iki ayrı zaman kabul edilmedikçe bu ayetin delalet ettiği mana ile Yüce [Allah]'ın: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } [Mü'minûn: 101] “Artık o gün aralarında soy sop kalmaz ve birbirlerine bir şey soramazlar” kavli ve Yüce [Allah]'ın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } [Meâric: 10] “Hiçbir candan dost da bir dostu sormaz” kavlinin delalet ettiği tanışmamanın birbiriyle çeliştiğini iddia etmiştir.
وقيل: لا منافاة بناء على أن المثبت تعارف تقريع وتوبيخ والمنفي تعارف تواصل وشفقة، ولمانع أن يمنع دلالة ما ذكر من الآيات على نفي التعارف، وقصارى ما يدل عليه نفي نفع الأنساب وسؤال بعضهم بعضا، والتعارف الذي تدل عليه هذه الآية لا ينافي ذلك، فقد أخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن الحسن أنه قال فيها: يعرف الرجل صاحبه إلى جنبه فلا يستطيع أن يكلمه ثم إن حمل التعارف على معرفة بعضهم بعضا هو المعروف عند المفسرين، وقيل:
Şöyle de denilmiştir: İspat edilenin azarlama ve kınama tanışması, nefyedilenin ise irtibat ve şefkat tanışması olmasına binaen bir çelişki yoktur. Bir engelleyici, zikredilen ayetlerin tanışmayı nefyettiğine delalet etmesini menedebilir; zira onun delalet ettiği şeyin en son noktası, neseplerin faydasının ve birbirlerine soru sormalarının nefyedilmesidir; bu ayetin delalet ettiği tanışma ise bununla çelişmez. Nitekim İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Kişi yanı başındaki arkadaşını tanır fakat onunla konuşmaya güç yetiremez.” Sonra [şunu belirtelim ki], teârüfün (tanışmanın) birbirlerini tanımalarına hamletmesi müfessirler katında maruf olan görüştür. Şöyle de denilmiştir:
المراد به التعريف أي يعرف بعضهم بعضا ما كانوا عليه من الخطأ والكفر وفيه ما فيه.
Bundan murat tarif etmektir (bildirmektir); yani birbirlerine üzerinde bulundukları hata ve küfrü bildirirler; ancak bunda da eleştirilecek yönler vardır.
وجوز بعضهم أن يكون الظرف السابق متعلقا- بيتعارفون- قيل فيعطف على ما سبق ولا يظهر له وجه وقوله تعالى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ جملة مستأنفة سيقت للشهادة منه تعالى على خسرانهم والتعجيب منه وهي خبرية لفظا إنشائية معنى، وقيل: مقول لقول مقدر وقع حالا من ضمير يَتَعارَفُونَ أو من ضمير يَحْشُرُهُمْ إن كانت جملة يَتَعارَفُونَ حالا أيضا لئلا يفصل بين الحال وذيها أجنبي والاستئناف أظهر، والتعبير عنهم بالموصول مع أن المقام مقام إضمار لذمهم بما في حيز الصلة وللإشعار بعليته لما أصابهم، والظاهر أن المراد بلقاء الله تعالى مطلق الحساب والجزاء وبالخسران الوضيعة أي قد وضعوا في تجارتهم ومعاملتهم واشترائهم الكفر بالإيمان، وجوز أن يراد بالأول سوء اللقاء وبالثاني الهلاك والضلال، أي قد ضلوا وهلكوا بتكذيبهم بذلك وَما كانُوا مُهْتَدِينَ أي لطرق التجارة عارفين بأحوالها أو ما كانوا مهتدين إلى طريق النجاة، والجملة عطف على جملة قَدْ خَسِرَ إلخ، وجوز أن تكون معطوفة على صلة الموصول على أنها كالتأكيد لها وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ أصله إن نرينك وما مزيد لتأكيد معنى الشرط ومن تمت أكد الفعل بالنون والرؤية بصرية أي إما نرينك بعينك بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ من العذاب بأن نعذبهم في حياتك أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قبل ذلك فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ جواب للشرط وما عطف عليه. والمعنى إن عذابهم في الآخرة مقرر عذبوا في الدنيا أو لا، وقيل: هو جواب نَتَوَفَّيَنَّكَ كأنه قيل: إما نتوفينك فإلينا مرجعهم فنريكه في الآخرة وجواب محذوف أي إما نرينك فذاك المراد أو المتمنى أو نحو ذلك، وقال الطيبي: أي فذاك حق وصواب أو واقع أو ثابت واختار الأول أبو حيان، والاعتراض عليه بأن الرجوع لا يترتب على تلك الإراءة فيحتاج إلى التزام كون الشرطية اتفاقية ناشىء من الغفلة عن المعنى المراد، والمراد من نَعِدُهُمْ وعدناهم إلا أنه عدل إلى صيغة
Bazıları önceki zarfın { يَتَعارَفُونَ } lafzına müteallik olmasını caiz görmüşlerdir; [bu durumda] öncekine matuf olacağı söylenmiştir fakat bunun tutarlı bir yönü görünmemektedir. Yüce [Allah]'ın: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramışlardır” kavli, onların hüsranına Yüce Allah tarafından şahitlik etmek ve buna hayret bildirmek üzere sevk edilmiş müstakil bir istinaf cümlesidir; lafzan haberî, manen inşâîdir. Şöyle de denilmiştir: Hal ile sahibi arasına yabancı bir unsurun girmemesi için, -şayet { يَتَعارَفُونَ } cümlesi de hal ise- { يَتَعارَفُونَ } zamirinden veya { يَحْشُرُهُمْ } zamirinden hal vaki olmuş mukadder bir sözün makulüdür (söylenen sözüdür); ancak istinaf olması daha açıktır. Makam zamir makamı olduğu halde onların ism-i mevsulle ifade edilmesi, sıla dahilindeki şey sebebiyle onları yermek ve başlarına gelenlerin illetini hissettirmek içindir. Zahir olan, Allah Teâlâ'ya kavuşmaktan muradın mutlak hesap ve ceza; hüsrandan muradın ise aldanma/zarar etme olduğudur; yani ticaretlerinde, muamelelerinde ve imana karşılık küfrü satın almalarında zarara uğramışlardır. Birinciden kötü karşılaşmanın, ikinciden ise helak ve dalaletin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani bunu yalanlamaları sebebiyle sapmış ve helak olmuşlardır. { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve doğru yolu bulamamışlardı”, yani ticaret yollarını bulamamış, onun hallerini bilememişlerdi yahut kurtuluş yoluna hidayet bulamamışlardı. Cümle, { قَدْ خَسِرَ } vb. cümlesine matuftur; mevsulün sılasına matuf olup adeta onu tekit edici olması da caiz görülmüştür. { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } “Şayet sana gösterirsek”, bunun aslı 'in nüriyenneke'dir; 'mâ' şart manasını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır; bundan dolayı fiil nun ile tekit edilmiştir. Buradaki rü'yet (görme) gözle görmektir; yani: Şayet sana gözünle gösterirsek { بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “onlara vaat ettiğimizin bir kısmını”, yani senin hayatında onları cezalandırarak [azabın bir kısmını gösterirsek], { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } “yahut senin canını alırsak”, yani bundan önce [seni vefat ettirirsek], { فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “onların dönüşü bizedir”. Bu, şartın ve ona matuf olanın cevabıdır. Mana: 'Dünyada azap edilsinler veya edilmesinler, ahiretteki azapları kesindir' şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Bu, { نَتَوَفَّيَنَّكَ } fiilinin cevabıdır; sanki: “Şayet senin canını alırsak onların dönüşü bizedir, onu sana ahirette gösteririz” denilmiştir ve [birincinin] cevabı mahzuftur; yani: “Şayet sana gösterirsek, murat edilen veya temenni edilen yahut benzeri şey zaten odur”. Tîbî şöyle demiştir: “Yani o haktır, doğrudur yahut vaki ve sabittir”. Ebû Hayyân birinciyi tercih etmiştir. Dönüşün o göstermeye terettüp etmeyeceği, dolayısıyla şartiyyenin ittifâkıyye olmasını iltizam etmeye ihtiyaç duyulacağı şeklindeki itiraz, murat edilen manadan gaflet edilmesinden kaynaklanmaktadır. { نَعِدُهُمْ } lafzından murat 'vaadnâhum'dur (onlara vaat ettik); ancak
الاستقبال لاستحضار الصورة أو للدلالة على التجدد والاستمرار أي نعدهم وعدا متجددا حسبما تقتضيه الحكمة من إنذار غب إنذار.
sureti zihinde canlandırmak veya teceddüt ve istimrara (yenilenme ve sürekliliğe) delalet etmesi için istikbal sîgasına meyledilmiştir; yani uyarının ardından uyarma şeklinde hikmetin iktiza ettiği üzere onları sürekli yenilenen bir vaat ile tehdit ediyoruz.
وفي تخصيص البعض بالذكر قيل رمز إلى أن العدة بإراءة بعض الموعود وقد أراه ﷺ ذلك يوم بدر ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ من الأفعال السيئة التي حكيت عنهم، والمراد من الشهادة لازمها مجازا وهو المعاقبة والجزاء فكأنه قيل: ثم الله تعالى معاقب على ما يفعلون، وجوز أن يراد منها إقامتها وأداؤها بإنطاق الجوارح وإلا فشهادة الله سبحانه بمعنى كونه رقيبا وحافظا أمر دائم في الدارين وثُمَّ لا تناسب ذلك، والظاهر أنها على هذين الوجهين على ظاهرها. وفي الكشف وغيره هي على الأول للتراخي الرتبي وعلى الثاني على الظاهر وظاهر كلام البعض استحسان حملها على التراخي الرتبي مطلقا ولا أرى لارتكاب خلاف الظاهر بعد ذلك الارتكاب داعيا، وأن العطف بها على الجزاء لا على مجموع الشرطية، وأنت تعلم أن العطف على ذاك يمنع من إرادة التعذيب منه أو إراءته أو نحو ذلك مما لا يصح أن يكون المعنى المعطوف بثم بعده ومترتبا عليه، ولعل ما اعتبروه هناك ليس تفسيرا للرجوع بل هو بيان للمقصود من الكلام، وإظهار اسم الجلالة لإدخال الروعة وتربية المهابة وتأكيد التهديد. وقرأ ابن أبي عبلة ثُمَّ بالفتح أي هنالك وَلِكُلِّ أُمَّةٍ يوم القيامة رَسُولٌ تنسب إليه وتدعى به فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ الموقف ليشهد عليهم بالكفر والإيمان قُضِيَ بَيْنَهُمْ أي بعد أن يشهد بِالْقِسْطِ بالعدل وحكم بنجاة المؤمن وعقاب الكافر وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ أصلا والجملة قيل تذييل لما قبلها مؤكدة له.
Bir kısmının zikirle tahsis edilmesinde, vaadin vaat olunanın bir kısmını göstermekle olduğuna bir remiz bulunduğu söylenmiştir; nitekim [Allah] sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bedir günü bunu göstermiştir. { ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ } “Sonra Allah onların yaptıklarına şahittir”, yani kendilerinden hikaye edilen kötü amellerine [şahittir]. Şahitlikten murat mecazen onun lazımı olan cezalandırma ve karşılık vermektir; sanki: “Sonra Allah Teâlâ onların yaptıklarına ceza verecektir” denilmiştir. Ondan azaların konuşturulmasıyla [şahitliğin] ikame edilmesi ve ifa edilmesinin murat edilmiş olması da caiz görülmüştür; aksi takdirde Allah Sübhânehu'nun murakıp ve koruyucu olması manasındaki şahitliği iki yurtta da daim olan bir durumdur ve { ثُمَّ } buna uygun düşmez. Zahir olan, bu iki veche göre onun zahiri üzere olmasıdır. el-Keşşâf'ta ve diğerlerinde, birinciye göre onun rütbe bakımından terâhî (derece üstünlüğü) için, ikinciye göre ise zahiri üzere olduğu belirtilmiştir. Bazılarının kelamının zahiri, onu mutlak olarak rütbî terâhîye hamletmeyi müstahsen görmektir; ben bu tekellüften sonra zahire muhalefete girişmek için bir sebep görmüyorum. Yine [belirtilmiştir ki], { ثُمَّ } ile yapılan atıf, şartiyyenin tamamına değil cezaya (şartın cevabına) matuftur. Bilirsin ki ona atfetmek, ondan azabın veya onun gösterilmesinin kastedilmesine yahut 'sümme' ile matuf olan mananın sonrasında olamayacağı ve ona terettüp edemeyeceği benzeri şeylere engeldir. Belki de onların orada muteber gördükleri husus rücûun tefsiri değil, kelamdan kastedilenin beyanıdır. Lafza-i celalin zahir olarak getirilmesi ise ürperti uyandırmak, mehabeti artırmak ve tehdidi pekiştirmek içindir. İbn Ebî Able { ثُمَّ } kelimesini fetha ile (sümme yerine semme) yani 'orada' manasında okumuştur. { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ } “Her ümmet için” kıyamet gününde { رَسُولٌ } “bir peygamber vardır” ki ona nisbet edilir ve onunla çağrılır. { فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ } “Peygamberleri geldiği zaman”, yani küfür ve imanlarına şahitlik etmek üzere hesap mevkiine geldiğinde, { قُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında hüküm verilir”, yani o şahitlik ettikten sonra { بِالْقِسْطِ } “adaletle” [hükmolunur] ve müminin kurtuluşuna, kâfirin ise cezalandırılmasına hükmedilir; { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “ve onlara asla haksızlık edilmez”. Denildiğine göre bu cümle, öncesi için onu tekit eden bir tezyildir.
وقيل: في موضع الحال أي مستمرا عدم ظلمهم، ونظير هذه الآية على هذا قوله سبحانه: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ [الزمر: ٦٩] أو لكل أمة من الأمم الخالية رسول يبعث إليهم بشريعة اقتضتها الحكمة ليدعوهم إلى الحق فإذا جاء رسولهم فبلغهم ودعاهم فكذبوه وخالفوه قضي بينهم أي بين كل أمة ورسولها بالعدل وحكم بنجاة الرسول والمؤمنين به وهلاك المكذبين والأول مما رواه ابن جرير وغيره عن مجاهد، والاستقبال عليه على ظاهره ولا يحتاج إلى تقدير مثل ما احتيج في التفسير الثاني وقد رجح بقوله تعالى:
Şöyle de denilmiştir: Hal konumundadır, yani onlara zulmedilmemesi süreklidir. Bu takdire göre bu ayetin benzeri, Sübhânehu'nun: { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } [Zümer: 69] “Peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında hüküm verilir” kavlidir. Yahut geçmiş ümmetlerden her bir ümmet için, onları hakka davet etmesi amacıyla hikmetin iktiza ettiği bir şeriatla kendilerine gönderilen bir peygamber vardır; peygamberleri gelip de tebliğde bulunup onları davet ettiğinde, onlar da onu yalanlayıp ona muhalefet ettiklerinde aralarında, yani her ümmet ile peygamberi arasında adaletle hükmolunur; peygamberin ve ona inananların kurtuluşuna, yalanlayanların ise helakine hükmedilir. Birinci [yorum], İbn Cerîr ve diğerlerinin Mücâhid'den rivayet ettikleri hususlardandır; buna göre istikbal zahiri üzeredir ve ikinci tefsirde ihtiyaç duyulan takdir benzerine ihtiyaç duyulmaz; nitekim Yüce [Allah]'ın şu kavliyle de tercih edilmiştir:
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بناء على أن الظاهر أن المراد بالوعد الذي أشاروا إليه العذاب الدنيوي الموعود كما يرشد إليه ما بعد. واستشكل ما يقتضيه ظاهر الآية من أن الله تعالى لم يهمل أمة من الأمم قط بل بعث إلى كل واحدة منهم رسولا بأن أهل الفترة ليست فيهم رسول كما يشهد له قوله سبحانه: لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ [يس: ٦] وأجيب بأن عموم الآية لا يقتضي أن يكون الرسول حاضرا مع كل أمة منهم لأن تقدمه على بعض منهم لا يمنع من كونه رسولا إلى ذلك البعض كما لا يمنع تقدم رسولنا ﷺ من كونه مبعوثا إلينا إلى آخر الأبد غاية ما في الباب أن ما وقع من تخليط القوم في زمن الفترة يكون مؤديا إلى ضعف أثر دعوة الأنبياء ﵈ انتهى وهو كما ترى. وقد يقال: إن المراد من كل أمة كل جماعة أراد الله تعالى تكليفها حسبما سبق به علمه أو أراد سبحانه تنفيذ كلمته فيها أو نحو ذلك من المخصصات التي لا يلغو معها الحكم لا كل جماعة من الناس مطلقا فلا إشكال أصلا فتدبر. ثم إن هذا القول من المكذبين استعجال لما وعدوا به وغرضهم منه على ما قيل استبعاد الموعود وأنه مما لا يكون وقد يراد بالاستفهام الاستبعاد ابتداء إذ المقام يقتضيه ولا مانع عنه والقول بأن ذلك إنما يكون ابتداء بأين وأنى ونحوهما دون متى غير مسلم كيف وهو معنى مجازي والمجاز لا حجر فيه والخطاب لسيد المخاطبين ﵊ والمؤمنين الذين يتلون عليهم الآيات المتضمنة لذلك، وجواب إِنْ محذوف اعتمادا على ما تقدمه أي إن كنتم صادقين في أنه يأتينا فليأتنا عجلة، ولكونه ﷺ هو الواسطة في إتيان ذلك ومنه نشأ الوعد دون
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?'”. Zira zahir olan, işaret ettikleri vaatten maksadın, sonrasının da irşat ettiği üzere dünyada vaat edilen azap olmasıdır. Ayetin zahirinin, Allah Teâlâ'nın ümmetlerden hiçbir ümmeti asla ihmal etmeyip her birine mutlaka bir elçi gönderdiğini iktiza etmesi karşısında; fetret ehli arasında peygamber bulunmadığı, nitekim Sübhânehu'nun: { لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ } [Yâsîn: 6] “Babaları uyarılmamış bir kavmi uyarman için” kavlinin de buna şahitlik ettiği belirtilerek bir müşkil ileri sürülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetin umumiliği, peygamberin onlardan her ümmetle bizzat hazır bulunmasını iktiza etmez; zira onun bazılarından önce geçmiş olması, o bazısına da peygamber olmasına engel değildir; nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizden önce geçmiş olması, ebediyete kadar bize gönderilmiş peygamber olmasına engel teşkil etmez. İşin varacağı nihai nokta şudur: Fetret devrindeki kavmin içine düştüğü karmaşa, peygamberlerin -aleyhimüsselâm- davetinin eserinin zayıflamasına yol açmıştır; [cevap] bitti ki bu da gördüğün gibidir. Şöyle de denilebilir: Her ümmetten murat, ezeli ilminin geçmiş olduğu üzere Allah Teâlâ'nın mükellef kılmayı dilediği her topluluktur yahut Sübhânehu'nun kendi kelimesini haklarında infaz etmeyi murat ettiği her topluluktur veya hükmün lağvedilmeyeceği benzeri tahsis edicilerdir; yoksa mutlak olarak insanlardan her topluluk değildir, dolayısıyla hiçbir müşkil kalmaz; iyice düşün! Sonra, yalanlayanların bu sözü kendilerine vaat edilen şeyi acele istemeleridir; denildiğine göre bundan gayeleri, vaat olunan şeyi uzak görmek ve onun olmayacak bir şey olduğunu iddia etmektir. İstifham ile doğrudan istib'ad (uzak görme) de murat edilmiş olabilir, zira makam bunu iktiza etmektedir ve buna bir mani yoktur. Bunun doğrudan sadece 'eyne', 'ennâ' ve benzerleriyle olacağı, 'metâ' ile olmayacağı iddiası kabul edilemez; nasıl olsun ki bu mecazi bir manadır ve mecazda kısıtlama yoktur. Hitap, muhatapların efendisine -aleyhisselâm- ve onlara bunu içeren ayetleri okuyan müminleredir. Kendisinden öncekine itimaden { إِنْ } şartının cevabı mahzuftur; yani: “Şayet onun bize geleceği hususunda doğru söyleyenler iseniz, acele gelsin!” Bunun gelmesinde sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıta olması ve vaadin müminlerden değil
المؤمنين أمر ﷺ بالجواب بقوله سبحانه: قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً أي لا أقدر على شيء منهما بوجه من الوجوه وتقديم الضر لما أن مساق النظم الكريم لإظهار العجز عنه وأما ذكر النفع فللتعميم إظهارا لكمال العجز، وقيل: إنه استطرادي لئلا يتوهم اختصاص ذلك بالضر والأول أولى، وما وقع في سورة الأعراف من تقديم النفع فللإشعار بأهميته والمقام مقامه، والمعنى لا أملك شيئا من شؤوني ردا وإيرادا مع إن ذلك أقرب حصولا فكيف أملك شؤونكم حتى أتسبب في إتيان عذابكم الموعود حسبما تريدون إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ استثناء منقطع عند جمع أي ولكن ما شاء الله تعالى كائن، وقيل: متصل على معنى إلا ما شاء الله تعالى أن أملكه، وتعقب بأنه يأباه مقام التبري عن أن يكون له ﷺ دخل في إتيان الوعد فإن ذلك يستدعي بيان كون المتنازع فيه مما لا يشاء أن يملكه ﵊: والمعتزلة قالوا باتصال الاستثناء واستدلوا بذلك على أن العبد مستقل بأفعاله من الطاعات والمعاصي، وأنت تعلم أن ذلك بمراحل عن إثبات مدعاهم. نعم استدل بها بعض من يرى رأي السلف من أن للعبد قدرة مؤثرة بإذن الله تعالى لا أنه ليس له قدرة أصلا كما يقوله الجبرية، ولا أن له قدرة لكنها غير مؤثرة كما هو المشهور عن الأشاعرة، ولا أن له قدرة مؤثرة إن شاء الله تعالى وإن لم يشأ كما هو رأي المعتزلة وقال: المعنى لا أقدر على شيء من الضر والنفع إلا ما شاء الله تعالى أن أقدر عليه منهما فإني أقدر عليه بمشيئته سبحانه، وقال بعضهم: إذا كان الملك بمعنى الاستطاعة يكون الاستثناء متصلا وإذا أبقي على ظاهره تعين الانقطاع، ولا يخفى أن الأصل الاتصال ولا ينبغي العدول عنه حيث أمكن من دون تعسف، وأيا ما كان فظاهر كلامهم أن الاستثناء من المفعول إلا أنه على تقدير الانقطاع ليس المعنى على إخراج المستثنى من حكم المستثنى منه ولذا جعل الحكم على ذلك التقدير أنه كائن دون أملكه مثلا فلا تدافع في كلام من حكم بالانقطاع وقال في بيان المعنى أي ولكن ما شاء الله تعالى من ذلك كائن مشيرا بذلك إلى النفع والضر فإنه صريح في كون المستثنى من جنس المستثنى منه المقتضي للاتصال لأن المدار عند المحققين في الأمرين على الإخراج من الحكم وعدمه.
ondan neşet etmesi sebebiyle, Sübhânehu'nun şu kavliyle cevap vermesi emrolundu: { قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “De ki: 'Ben kendim için ne bir zarara ne de bir faydaya malikim'”; yani hiçbir şekilde bunlardan hiçbir şeye güç yetiremem. Zararın öne alınması, yüce nazmın sevk ediliş gayesinin ondan acziyet göstermek olması sebebiyledir. Faydanın zikredilmesine gelince, bu acziyetin kemalini ortaya koymak üzere tam bir teşmil içindir. Şöyle de denilmiştir: Bu, durumun sadece zarara has olduğunun vehmedilmemesi için istitradîdir; ancak birinci [görüş] daha evladır. A'râf Suresi'nde faydanın öne alınması ise onun ehemmiyetini hissettirmek içindir ve makam da onun makamıdır. Mana: “Kendim için defetme ve celbetme hususunda hiçbir şeye malik değilim; kaldı ki bunun gerçekleşmesi daha yakındır. O halde sizin işlerinize nasıl malik olayım da istediğiniz gibi vaat edilen azabınızın gelmesine sebep olayım?” { إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna”. Bir topluluğa göre bu munkatı istisnadır; yani: “Fakat Allah Teâlâ'nın dilediği şey vaki olur”. Şöyle de denilmiştir: “Allah Teâlâ'nın malik olmamı dilediği müstesna” manasında muttasıl istisnadır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu [yaklaşım], vaadin gelmesinde sallallâhu aleyhi ve sellem'in dahlinin bulunmasından teberri etme (uzak durma) makamına uymaz; zira bu, üzerinde tartışılan konunun O'nun -aleyhisselâm- malik olmasını [Allah'ın] dilemediği şeylerden olduğunun beyanını gerektirir. Mutezile istisnanın muttasıl olduğunu söylemiş ve bununla kulun itaat ve masiyet kabilinden kendi fiillerinde müstakil olduğuna istidlal etmiştir. Bilirsin ki bu, onların iddialarını ispat etmekten fersah fersah uzaktır. Evet, Selef'in görüşünü benimseyenlerden bazıları, Cebriyye'nin dediği gibi kulun hiçbir kudreti olmaması değil; Eş'arîlerden meşhur olduğu üzere kudreti olup da müessir olmaması değil; Mutezile'nin görüşü olduğu üzere Allah dilese de dilemese de müessir bir kudrete sahip olması da değil; bilakis Allah Teâlâ'nın izniyle müessir bir kudrete sahip olduğuna bununla istidlal etmiştir ve şöyle demiştir: Mana: “Zarar ve faydadan hiçbir şeye güç yetiremem; ancak bunlardan Allah Teâlâ'nın güç yetirmemi dilediği müstesnadır, zira ben O Sübhânehu'nun dilemesiyle ona güç yetirebilirim”. Bazıları da şöyle demiştir: Mülk (malikiyet) istitaat (güç yetirme) manasında olduğunda istisna muttasıl olur; zahiri üzere bırakıldığında ise munkatı olması tayin eder. Gizli değildir ki asıl olan ittisaldir (muttasıl olmasıdır) ve zorlamaya girmeksizin mümkün olduğu sürece ondan dönülmemelidir. Her nasıl olursa olsun, kelamlarının zahiri istisnanın mef'ulden yapıldığıdır; şu kadar var ki inkıta takdirinde mana müstesnanın müstesna minh'in hükmünden çıkarılması üzerine değildir, bu sebeple de o takdirde hüküm mesela 'ona malikim' şeklinde değil, 'o vaki olur' şeklinde kılınmıştır. Dolayısıyla inkıtaa hükmedip de manayı beyan ederken: “Yani fakat Allah Teâlâ'nın bunlardan dilediği vaki olur” diyerek fayda ve zarara işaret eden kimsenin sözünde bir çelişki yoktur; zira bu, müstesnanın ittisali gerektiren müstesna minh cinsinden olduğunda sarihtir; çünkü muhakkikler nezdinde her iki hususta da medar, hükümden çıkarma ve çıkarmama üzerinedir.
ومما يقضي منه العجب زعم أن الاستثناء من فاعل لا أَمْلِكُ وجعل المعنى لا أملك أنا ولكن الله سبحانه هو المالك لكل ما يشاء بمشيئته لِكُلِّ أُمَّةٍ من الأمم الذين أصروا على تكذيب رسلهم أَجَلٌ لعذابهم يحل بهم عند حلوله لا يتعدى إلى أمة أخرى إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ أي أجل كل أمة على ما هو الظاهر، ووضع الظاهر موضع الضمير لزيادة التقرير، والإضافة لإفادة كمال التعيين، وجوز أن يكون الضمير للأمم المدلول عليه بكل أمة، ووجه إظهار الأجل مضافا لذلك بأنه لإفادة المعنى المقصود الذي هو بلوغ كل أمة أجلها الخاص بها ومجيئه إياها بعينها من بين الأمم بواسطة اكتساب الأجل بإضافته عموما يفيده معنى الجمعية كأنه قيل: إذا جاءتهم آجالهم بالجمع كما قرأ به ابن سيرين بأن يجيء كل واحد من تلك الأمم أجلها الخاص بها، ويفسر الأجل بحد معين من الزمان والمجيء عليه ظاهر وبما امتد إليه من ذلك فمجيئه حينئذ عبارة عن انقضائه إذ هناك يتحقق مجيئه بتمامه أي إذا تم وانقضى أجلهم الخاص بهم فَلا يَسْتَأْخِرُونَ عنه ساعَةً أي شيئا قليلا من الزمان وَلا يَسْتَقْدِمُونَ عليه، والاستفعال عند جمع على أصله، ونفي طلب التأخر والتقدم أبلغ، وقال آخرون: إنه بمعنى التفعل أي لا يتأخرون ولا يتقدمون، والجملة الثانية إما مستأنفة أو معطوفة على القيد والمقيد ومنعوا عطفها على فَلا يَسْتَأْخِرُونَ لئلا يرد أنه لا يتصور التقدم بعد مجيء الأجل فلا فائدة في نفيه، وأجازه غير واحد والفائدة عنده في ذلك المبالغة في انتفاء التأخر لأنه لما نظم في سلكه أشعر بأنه بلغ في الاستحالة إلى مرتبته فهو مستحيل مثله للتقدير الإلهي وإن أمكن في نفسه، قيل: وهذا هو السر في إيراد صيغة الاستفعال أي إنه بلغ في الاستحالة إلى أنه لا يطلب إذ المحال لا يطلب. ودفع بعضهم ذلك بأن
Hayret edilecek hususlardan biri de istisnanın { لا أَمْلِكُ } fiilinin failinden olduğunu iddia edip manayı: “Ben malik değilim fakat Allah Sübhânehu dilemesiyle dilediği her şeye maliktir” şeklinde kılan zandır. { لِكُلِّ أُمَّةٍ } “Her ümmet için”, yani peygamberlerini yalanlamakta ısrar eden ümmetlerden her biri için, { أَجَلٌ } “bir ecel vardır”, yani azapları için bir vakit vardır ki o vakit geldiğinde başlarına çöker ve başka bir ümmete geçmez. { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } “Ecelleri geldiği zaman”, yani zahir olana göre her ümmetin eceli [geldiği zaman]. Zamir yerine zahir ismin getirilmesi takriri ziyadeleştirmek içindir; izafet ise tam bir tayin ifade etmek içindir. Zamirin “külli ümmetin” delalet ettiği ümmetlere ait olması da caiz görülmüştür. Ecelin buna muzaf olarak zahir kılınmasının gerekçesi; ecelin izafet yoluyla kesbettiği ve cemaat manasının ifade ettiği bir umumilik vasıtasıyla, her ümmetin kendine mahsus eceline ulaşması ve ümmetler arasından bizzat o ecelin kendisine gelmesi demek olan maksut manayı ifade etmesidir; sanki İbn Sîrîn'in kıraat ettiği gibi cemi olarak: “Ecelleri kendilerine geldiği zaman” denilmiştir, yani o ümmetlerden her birine kendine mahsus eceli gelmiş olur. Ecel muayyen bir zaman sınırı ile tefsir edilir ve buna göre gelmesi açıktır; yahut o zamana kadar uzayan müddetle tefsir edilir ki bu durumda gelmesi onun sona ermesinden ibarettir, zira onun bütünüyle gelmesi orada tahakkuk eder; yani kendilerine has ecelleri tamamlanıp bittiğinde: { فَلا يَسْتَأْخِرُونَ } “Geri kalamazlar” ondan { ساعَةً } “bir an bile”, yani az bir zaman bile, { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “ve öne de geçemezler” onun önüne. Bir topluluğa göre 'istif'âl' [babı] kendi aslı üzeredir; gecikmeyi ve öne geçmeyi istemenin nefyedilmesi daha beliğdir. Diğerleri ise onun 'tefa''ül' manasında olduğunu, yani gecikmezler ve öne geçmezler manasına geldiğini söylemişlerdir. İkinci cümle ya müstakil bir istinaftır ya da kayıt ile mukayyede matuftur; ecelin gelmesinden sonra öne geçmenin tasavvur olunamayacağı ve dolayısıyla onu nefyetmekte bir fayda bulunmadığı itirazı gelmesin diye { فَلا يَسْتَأْخِرُونَ } üzerine atfedilmesini menettiler. Birden fazla alim bunu caiz görmüş olup onlara göre bundaki fayda, gecikmenin müntefi olmasında mübalağadır; zira o onun dizisine katıldığında, imkansızlıkta onun mertebesine ulaştığını hissettirmiştir; dolayısıyla kendi nefsinde mümkün olsa bile ilahi takdir sebebiyle onun gibi imkansızdır. Denildi ki: İstif'âl sîgasının getirilmesindeki sır da budur; yani o imkansızlıkta talep edilmeyecek bir mertebeye ulaşmıştır, zira imkansız olan şey talep edilmez. Bazıları bunu şöyle savuşturmuştur:
جاءَ بمعنى قارب المجيء نحو قولك: إذا جاء الشتاء فتأهب له. وتعقب بأنه ليس في تقييد عدم الاستئخار بالقرب والدنو مزيد فائدة، وأشار الزمخشري إلى جواب آخر وهو أن لا يتأخر ولا يتقدم كناية عن كونه له حد معين وأجل مضروب لا يتعداه بقطع النظر عن التقدم والتأخر كقول الحماسي:
{ جاءَ } fiili “yaklaştı” manasındadır; nitekim: “Kış geldiğinde ona hazırlan” sözün böyledir. Buna, geri kalamamanın yakınlaşma ve yaklaşma ile kayıtlanmasında fazladan bir fayda olmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Zemahşerî ise başka bir cevaba işaret etmiştir ki o da şudur: Geri kalmamak ve öne geçmemek, öne geçme ve geri kalmadan sarf-ı nazarla, onun aşamayacağı muayyen bir sınırı ve belirlenmiş bir eceli bulunduğundan kinayedir; Hamâse şairinin şu sözünde olduğu gibi:
وقف الهوى بي حيث أنت فليس لي ... متقدم عنه ولا متأخر
Sevda beni senin durduğun yerde durdurdu; artık benim için... Ondan ne bir öne geçiş vardır ne de bir geri kalış!
فإنه أراد كما قال المرزوقي حبسني الهوى في موضع تستقرين فيه فألزمه ولا أفارقه وأنا معك مقيمة وظاعنة لا أعدل عنك ولا أميل إلى سواك، ووجه تقديم بيان انتفاء الاستئخار على بيان انتفاء الاستقدام قد تقدم في آية الأعراف مع بسط كلام فيها ثم لا يخفى أن هذه الآية داخلة في حيز الجواب ولم تعطف على ما قبلها إيذانا باستقلالها فيه.
Zira o, Merzûkî'nin dediği gibi: “Sevda beni senin yerleştiğin yerde alıkoydu; artık oraya bağlanır ve oradan ayrılmam; sen mukimken de göçerken de seninleyim, senden sapmam ve başkasına meyletmem” demek istemiştir. Geri kalmanın nefyinin beyanının öne geçmenin nefyinin beyanından önce getirilmesinin vechi, oradaki etraflı açıklamasıyla birlikte A'râf ayetinde geçmişti. Sonra gizli değildir ki bu ayet cevabın sınırları dahiline girmektedir ve o makamda müstakil olduğunu bildirmek üzere kendisinden öncekine atfedilmemiştir.
قال العلامة الطيبي طيب الله تعالى ثراه: إن الجواب بقوله سبحانه: قُلْ لا أَمْلِكُ إلخ وارد على الأسلوب الحكيم لأنهم ما أرادوا بالسؤال إلا استبعاد أن الموعود من الله تعالى وأنه صلوات الله تعالى وسلامه عليه هو الذي يدعي أن ذلك منه فطلبوا منه تعيين الوقت تهكما وسخرية فقيل في الجواب هذا التهكم إنما يتم إذا ادعيت بأني أنا الجالب لذلك الموعود: وإذا كنت مقرا بأني مثلكم في أني لا أملك لنفسي ضرا ولا نفعا كيف ادعي ما ليس لي بحق؟ ثم شرع في الجواب الصحيح ولم يلتفت ﷺ إلى تهكمهم واستبعادهم فقال: لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إلخ، وحاصله على ما في الكشاف إن عذابكم له أجل مضروب عند الله تعالى وحد محدود من الزمان إذا جاء ذلك الوقت أنجز وعدكم لا محالة فلا تستعجلوا، ومن هنا يعلم سر إسقاط الفاء من إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ وزيادتها في فَلا يَسْتَأْخِرُونَ على عكس آية الأعراف حيث أتى بها أولا ولم يؤت بها ثانيا، وذلك أنه لما سيقت الآية جوابا عن استعجالهم العذاب الموعود حسبما علمت آنفا اعتنى بأمر الشرطية ولزومها كمال الاعتناء فأتى بها غير متفرعة على شيء كأنها من الأمور الثابتة في نفسها الغير المتفرعة على غيرها وقوي لزوم التالي فيها للمقدم بزيادة الفاء التي بها يؤتى للربط في أمثال ذلك ولا كذلك آية الأعراف كما لا يخفى إلا على الأنعام فاحفظه فإنه من الأنفال، ولا يأباه ما مر في تقرير الاستفهام في صدر الكلام كما هو ظاهر لدى ذوي الأفهام، وكذا لا يأباه ما قيل في ربط هذه الآية بما قبلها من أنها بيان لما أبهم في الاستثناء وتقييد لما في القضاء السابق من الإطلاق المشعر بكون المقضي به أمرا منجزا غير متوفق على شيء غير مجيء الرسول وتكذيب الأمة لأنه على ما فيه ما فيه إنكار المدخلية في الجواب، ولعل الغرض يتم بمجرد ذلك لحصول التغاير بين مساقي الآيتين به أيضا، وقد يقال: إن إسقاط الفاء أولا لتكون الجملة في موضع الصفة- لأجل- تهويلا لأمره وتنويها بشأنه حسبما يقتضيه المقام، أي لكل أمة أجل موصوف بأنه إذا جاء لا يستأخرون عنه ولا يستقدمون عليه البتة، والإظهار في موضع الإضمار لزيادة التقرير مثل ما مر آنفا وليس بذاك، ومما تضحك منه الموتى ما قاله بعض العظاميين بعد أن كاد يقضي عليه فكرا من أن السر في اختلاف الآيتين الإشارة منه تعالى إلى جواز الأمرين عربية ولم يعلم عافاه الله تعالى أن القرآن الكريم لم ينزل معلما للعربية مبينا لقواعدها وشارحا لما يجوز فيها وما لا يجوز، بل نزل معجزا بفصاحته وبلاغته وما تضمنه من الأسرار أقواما كل منهم في ذلك الشأن- الجذيل المحكك والعذيق المرجب..
Allâme Tîbî -Allah Teâlâ kabrini nurlandırsın- şöyle demiştir: Sübhânehu'nun: { قُلْ لا أَمْلِكُ } vb. kavliyle verilen cevap üslûb-ı hakîm üzere gelmiştir; çünkü onlar bu soruyla, vaat edilen şeyin Allah Teâlâ'dan olduğunu uzak görmekten ve onun -salât ve selâm O'nun üzerine olsun- bunun kendisinden kaynaklandığını iddia eden kişi olduğunu varsaymaktan başka bir şey kastetmemişler; böylece alay ve istihza yoluyla ondan vaktin tayinini istemişlerdir. Cevapta ise şöyle denilmiştir: “Bu alay, ancak o vaat edilen şeyi getirenin ben olduğumu iddia edersem yerini bulur; halbuki ben kendim için ne bir zarara ne de bir faydaya malik olmama hususunda sizin gibi olduğumu ikrar ederken, bana hak olmayan bir şeyi nasıl iddia ederim?” Sonra doğru cevaba başladı ve [Allah Resulü] sallallâhu aleyhi ve sellem onların alaylarına ve imkansız görmelerine iltifat etmeyip: { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } vb. buyurdu. el-Keşşâf'ta geçtiği üzere bunun özeti şudur: Sizin azabınızın Allah katında belirlenmiş bir eceli ve sınırlı bir zaman vakti vardır; o vakit geldiğinde vaadiniz mutlaka gerçekleşir, dolayısıyla acele etmeyin! Buradan, { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } ifadesinden fa harfinin düşürülmesinin ve { فَلا يَسْتَأْخِرُونَ } ifadesinde ise -fa'nın önce getirilip sonra getirilmediği A'râf ayetinin aksine- ziyade kılınmasının sırrı anlaşılır. Şöyle ki: Ayet az önce öğrendiğin gibi vaat edilen azabı acele istemelerine cevap olarak sevk edildiğinde, şartiyye ve onun lüzumu meselesine tam bir ehemmiyet gösterildi; böylece sanki kendi nefsinde sabit olup başkasına terettüp etmeyen hususlardanmış gibi hiçbir şeye terettüp etmeksizin getirildi ve benzeri durumlarda rabıt için getirilen fa'nın ziyadesiyle şartiyyenin mukaddemine tâlisinin lüzumu güçlendirildi. A'râf ayeti ise böyle değildir; nitekim bu, basiretsiz kimseler dışındakilere gizli kalmaz; onu ezberle, zira bu pek kıymetli bir bilgidir! Kelamın başında istifhamın takririnde geçen hususlar buna aykırı olmadığı gibi, anlayış sahipleri katında zahir olduğu üzere; bu ayetin öncesiyle irtibatı hususunda söylenen -onun istisnada müphem bırakılan şeyin beyanı ve önceki kazâda yer alan, hükmolunan şeyin peygamberin gelişi ve ümmetin yalanlaması dışında hiçbir şeye bağlı olmayan bitmiş bir iş olduğunu hissettiren ıtlakın takyidi olduğu yönündeki- söz de buna aykırı değildir; zira o, kendi içindeki pürüzlere rağmen cevaptaki medhaliyyetin inkârıdır. Belki de iki ayetin sevk ediliş gayeleri arasındaki farklılığın onunla da husule gelmesi sebebiyle maksat sırf bununla tamam olur. Şöyle de denilebilir: Fa harfinin başta düşürülmesi, cümlenin { أَجَلٌ } kelimesinin sıfatı konumunda olması içindir; bu da makamın iktiza ettiği üzere onun durumunu dehşetli kılmak ve şanını yüceltmek içindir; yani: Her ümmet için öyle bir ecel vardır ki, geldiği zaman asla ondan ne geri kalabilirler ne de onun önüne geçebilirler! Zamir makamında zahir ismin getirilmesi ise az önce geçtiği gibi takriri ziyadeleştirmek içindir; fakat bu pek tutarlı değildir. Ölüleri bile güldürecek hususlardan biri de, bazı şekilcilerin düşüne düşüne adeta aklını yitirecek hale geldikten sonra söylediği; iki ayet arasındaki farkın sırrının, Arapça dilinde her iki durumun da caiz olduğuna Allah Teâlâ tarafından bir işaret kılındığı yönündeki iddiadır! Allah Teâlâ ona afiyet versin, o bilmemiştir ki Kur'ân-ı Kerîm Arapçayı öğreten, onun kaidelerini beyan eden ve onda neyin caiz olup neyin caiz olmadığını açıklayan bir kitap olarak inmemiştir; bilakis fesahati, belağatı ve ihtiva ettiği sırlarla, o sahada her biri 'el-cüzeylü'l-muhakkek ve'l-uzayku'l-müreccib' (işin en ehli ve yetkini) olan toplulukları aciz bırakan bir mucize olarak inmiştir.
وذكر بعض من أحيا ميت الفضل علمه وصفا عن تخليط أبناء العصر فهمه صفاء الدين عيسى البندنيجي أن مساق هذه الآية لتثبيت النبي ﷺ وشرح صدره ﵊ عما عسى يضيق به بحسب البشرية من قولهم:
İlmiyle faziletin ölüsünü dirilten, anlayışı çağdaşlarının karmaşasından arınmış olan Safâüddîn Îsâ el-Bendenîcî zikretmiştir ki: Bu ayetin sevk ediliş gayesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tesbit etmek (kalbini pekiştirmek) ve onların şu sözlerinden ötürü beşeriyet icabı daralabileceği şeyden O'nun -aleyhisselâm- göğsünü ferahlatmaktır:
مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ولتلقينه ﷺ رد قولهم ذلك كما يشعر به السياق فناسب قطع كل من الجملتين عن الأخرى ليستقل كل منهما في إفادة التثبيت والرد للتأكيد والمبالغة فيها ولذا لم يؤت بالفاء في صدر
{ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?”. Ve siyâkın da hissettirdiği üzere onların bu sözünü reddetmeyi [Allah Resulü] sallallâhu aleyhi ve sellem'e telkin etmek içindir. Bu sebeple, pekiştirme ve mübalağa amacıyla tesbit ve reddi ifade etmede her birinin müstakil olması için iki cümleden her birinin diğerinden koparılması uygun düşmüştür; bundan dolayı
الشرطية وجيء بها في الجواب زيادة في ذلك لإفادتها تحقق ما بعدها عقيب ما يقتضيه بلا مهلة، وآية الأعراف سيقت وعيدا لأهل مكة، ومن البين أن محط الفائدة في إشعار أنه وعيد وأن ما هو أدخل في التخويف الجملة الشرطية، لأنها النص في نزول العذاب عند حلول الأجل وأنه لا محيص لهم عن ذلك عنده دون لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فقط فكان المقام مقام ربط ووصل فجيء بالفاء لتدل على ذلك وتؤذن باتحاد الجملتين في كونهما وعيدا ولمسامحته سبحانه في الوعيد لم يؤت بالفاء في الجواب انتهى. ولعل ما قدمناه ليس بالبعيد عنه من وجه وإن خالفه من وجه آخر ولكل وجهة والله تعالى أعلم بأسرار كتابه. قُلْ لهم بعد ما بينت لهم كيفية حالك وجريان سنة الله تعالى فيما بين الأمم على الإطلاق ونبهتهم على أن عذابهم أمر مقرر محتوم لا يتوقف إلا على مجيء أجله المعلوم إيذانا بكمال دنوه وتنزيلا له منزلة إتيانه حقيقة أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ الذي تستعجلون به ولعل استعمال إِنْ من باب المجاراة بَياتاً أي وقت بيات أَوْ نَهاراً أي عند اشتغالكم بمشاغلكم وإنما لم يقل ليلا ونهارا ليظهر التقابل لأن المراد الإشعار بالنوم والغفلة والبيات متكفل بذلك لأنه الوقت الذي يبيت فيه العدو ويوقع فيه ويغتنم فرصة غفلته وليس في مفهوم الليل هذا المعنى ولم يشتهر شهرة النهار بالاشتغال بالمصالح والمعاش حتى يحسن الاكتفاء بدلالة الالتزام كما في النهار، وقد يقال: النهار كله محل الغفلة لأنه إما زمان اشتغال بمعاش أو زمان قيلولة بخلاف الليل فإن محل الغفلة فيه ما قارب وسطه وهو وقت البيات فلذا خص بالذكر، والبيات جاء بمعنى البيتوتة وبمعنى التبييت كالسلام بمعنى التسليم والمعنى المراد هنا مبني على هذا ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ أي أي شيء يستعجلون من العذاب وليس شيء منه يوجب الاستعجال لما أن كله مكروه من المذاق موجب للنفار، فمن للتبعيض والضمير للعذاب والتنكير في شيء للفردية، وجوز أن يكون المعنى على التعجيب وهو مستفاد من المقام كأنه قيل: أي هول شديد يستعجلون منه، فمن بيانية وتجريدية بناء على عد الزمخشري لها منها، وقيل: الضمير لله تعالى، وعليه فالمعنى على الثاني ولكن تزول فائدة الإبهام والتفسير وما فيه من التفخيم.
şartiyyenin başında fa getirilmemiş; cevabında ise gerektirdiği şeyin hemen ardından arasız tahakkuk ettiğini ifade etmesi sebebiyle bundaki tekit ve mübalağayı artırmak için fa getirilmiştir. A'râf ayeti ise Mekke ehline bir tehdit olarak sevk edilmiştir. Tehdit olduğunu hissettirmede ve korkutmaya daha elverişli kılmada asıl fayda noktasının şartiyye cümlesi olduğu açıktır; çünkü ecelin gelmesi anında azabın ineceği ve onlar için bundan hiçbir kaçış bulunmadığı hususundaki sarih nass odur; sırf { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } [ifadesi] değildir. Dolayısıyla makam rapt ve vasl (bağlama) makamı idi; buna delalet etmesi ve her iki cümlenin birer tehdit oluşunda birleştiğini bildirmesi için fa getirildi; Sübhânehu'nun tehditteki müsamahası sebebiyle de cevapta fa getirilmedi, [sözü] bitti. Belki de bizim daha önce sunduğumuz izah, bir yönden ona muhalif olsa da başka bir yönden ondan uzak değildir; herkesin bir yönelişi vardır, kitabının sırlarını en iyi Allah Teâlâ bilir. Durumunun keyfiyetini ve Allah Teâlâ'nın ümmetler arasındaki mutlak sünnetinin cereyan edişini onlara beyan ettikten ve onların azabının ancak malum ecelinin gelmesine bağlı kesin ve kaçınılmaz bir husus olduğuna dikkatlerini çektikten sonra -son derece yaklaştığını bildirmek ve onu hakikatte gelmiş mesabesine indirmek üzere- onlara { قُلْ } “De ki:” { أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ } “Gördünüz mü, şayet O'nun azabı size gelirse” -ki acele istediğiniz azaptır; { إِنْ } edatının kullanılması belki de hasımla uyuşma kabilindendir- { بَياتاً } “geceleyin”, yani gece vakti { أَوْ نَهاراً } “yahut gündüzün”, yani meşgalelerinizle meşgul olduğunuz sırada... Gece ve gündüz denmeyip de böyle denmesi karşıtlığın ortaya çıkması içindir; çünkü kastedilen şey uyku ve gafleti hissettirmektir. 'Beyât' ise buna kefildir, zira o düşmanın gece baskını yaptığı, ansızın vurduğu ve onun gaflet fırsatını ganimet bildiği vakittir; gecenin mefhumunda ise bu mana yoktur; gece de gündüz gibi maişet ve maslahatlarla meşgul olunmasıyla meşhur olmamıştır ki gündüzde olduğu gibi delalet-i iltizamiye ile yetinmek güzel olsun. Şöyle de denilebilir: Gündüzün tamamı gaflet mahallidir, zira o ya maişetle meşguliyet zamanıdır yahut kaylûle (öğle uykusu) vaktidir; gecede ise gaflet mahalli onun ortasına yakın olanıdır ki o da beyât vaktidir, bu sebeple zikirle tahsis edilmiştir. 'Beyât' kelimesi gecelemek manasına geldiği gibi selâmın teslîm manasına gelmesi gibi gece baskını yapmak manasına da gelmiştir; burada murat edilen mana buna dayalıdır. { ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkarlar ondan neyi acele istiyorlar?”; yani azaptan hangi şeyi acele istiyorlar? Oysa ondan hiçbir şey acele istemeyi gerektirmez; zira onun tamamı tadı nahoş ve nefret uyandırıcıdır. 'Min' teb'îz (kısmilik) içindir ve zamir azaba aittir; 'şey' lafzındaki nekre kılınış ise ferdiyet (teklik) içindir. Mananın hayret bildirme üzerine olması da caiz görülmüştür ki bu makamdan anlaşılır; sanki: “Ondan ne dehşetli bir korkuyu acele istiyorlar!” denilmiştir; buna göre 'min' beyâniyye yahut Zemahşerî'nin onu onlardan saymasına binaen tecrîdiyyedir. Zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu da söylenmiştir; buna göre mana ikinciye göredir fakat ibham ve tefsir faydası ile bundaki tazim ortadan kalkar.
وما قيل: إنه أبلغ على معنى هل تعرفون ما العذاب المعذب به هو الله سبحانه (١) فهو مشترك على التقديرين ألا ترى إلى قوله تعالى: عَذابُهُ، وماذا بمعنى أي شيء منصوب المحل مفعولا مقدما وهو أولى من جعله مبتدأ، ومن فعل قدر العائد، ومن قال: إن ضمير مِنْهُ هو الرابط مع تفسيره بالعذاب جنح إلى أن المستعجل من العذاب فهو شامل للمبتدأ فيقوم مقام رابطه لأن عموم الخبر في الاسم الظاهر يكون رابطا على المشهور ففي الضمير أولى.
“Kendisinin azap ettiği kimse Allah Sübhânehu olan azabın ne olduğunu bilir misiniz?” manasına göre bunun daha beliğ olduğu yönündeki söz ise her iki takdirde de müşterektir; Yüce [Allah]'ın: { عَذابُهُ } kavline bakmaz mısın? { ماذا } lafzı “hangi şey” manasında olup öne geçmiş mef'ul olarak mansup mahaldedir; bu, onun mübteda kılınmasından daha evladır. Kim mübteda kılarsa aid zamiri takdir eder. { مِنْهُ } lafzındaki zamirin azap ile tefsir edilmesiyle birlikte rabıt olduğunu söyleyen kimse, azaptan acele istenen şeyin mübtedayı da şamil olduğuna, dolayısıyla onun rabıtı mesabesine geçeceğine meyletmiştir; zira zahir isimdeki haberin umumiliği meşhur olan görüşe göre rabıt olur, zamirde ise evleviyetle olur.
وزعم أبو البقاء أن الضمير عائد إلى المبتدأ وهو الرابط وجعل ذلك نظير قولك: زيد أخذت منه درهما وليس بشيء كما لا يخفى، والمراد من المجرمون المخاطبون، وعدل عن الضمير إليه للدلالة على أنهم لجرمهم ينبغي أن يفزعوا من إتيان العذاب فضلا عن أن يستعجلوه، وقيل: النكتة في ذلك إظهاره تحقيرهم وذمهم بهذه الصفة الفظيعة، والجملة متعلقة- بأرأيتم- على أنها استئناف بياني أو في محل نصب على المفعولية وعلق عنها الفعل للاستفهام، وهو في الأصل استفهام عن الرؤية البصرية أو العلمية ثم استعمل بمعنى أخبروني لما بين الرؤية والأخبار من السببية والمسببية في الجملة فهو مجاز فيما ذكر وإليه ذهب الكثير، وذهب أبو حيان إلى أن ذلك بطريق التضمين ولم يستعمل إلا في الأمر العجيب، وجواب الشرط محذوف أي إن أتاكم عذابه في أحد ذينك الوقتين تندموا أو تعرفوا الخطأ أو فاخبروني ماذا يستعجل منه المجرمون.
Ebü’l-Bekâ ise zamirin mübtedaya döndüğünü ve râbıtın (bağlayıcının) da o olduğunu iddia etmiş; bunu senin: «زيد أخذت منه درهما» “Zeyd; ondan bir dirhem aldım” sözünün benzeri kılmıştır. Gizli olmadığı üzere bu, kayda değer bir şey değildir. { المجرمون } [ifadesiyle] kastedilenler muhataplardır. Cürümleri sebebiyle azabı acele istemeleri şöyle dursun, azabın gelmesinden dehşete kapılmaları gerektiğine delalet etmesi için zamirden vazgeçilip bu [açık isme] dönülmüştür. Bir görüşe göre bundaki nükte, bu çirkin vasıfla onların tahkir ve zemmedildiğini ortaya koymaktır. Cümle, istînâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç) olması cihetiyle { أَرَأَيْتُمْ } lafzına taalluk etmektedir yahut mef'ul olarak nasp mahallindedir ve istifham sebebiyle fiil amelden ta'lik edilmiştir. Bu [lafız] aslen görme duyusuyla yahut ilimle görmeyi sormaktan ibaret olup, daha sonra görme ile haber verme arasında genel olarak sebep-müsebbeb ilişkisi bulunması sebebiyle “bana haber verin” manasında kullanılmıştır; dolayısıyla bu, zikredilen hususta bir mecazdır ve çoğunluk da bu görüşe meyletmiştir. Ebû Hayyân ise bunun tazmin yoluyla olduğu ve yalnızca hayret verici hususlarda kullanıldığı görüşüne varmıştır. Şartın cevabı ise mahzuftur; yani “Eğer O'nun azabı size bu iki vakitten birinde gelirse pişman olursunuz” yahut “hatayı anlarsınız” veya “öyleyse bana mücrimlerin ondan neyi acele istediklerini haber verin” [takdirindedir].
وزعم أبو حيان تعين الأخير لأن الجواب إنما يقدر مما تقدمه لفظا أو تقديرا ولم يدر أن تقديره من غير جنس المذكور إذا قامت قرينة عليه ليس بعزيز، ولئن سلم صحة الحصر الذي ادعاه فما ذكر غير خارج عنه بناء على أن المقصود من أَرَأَيْتُمْ ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ إلخ تنديمهم أو تجهيلهم كما نص عليه بعض المحققين.
Ebû Hayyân sonuncusunun tayin ettiğini iddia etmiştir; çünkü cevap ancak lafzan veya takdiren kendisinden önce geçenden takdir edilir. O bilmemiştir ki üzerine bir karine bulunduğunda mezkûrun cinsinden gayrısından takdir edilmesi nadir bir şey değildir. İddia ettiği hasrın sıhhati kabul edilse bile, bazı muhakkiklerin açıkça belirttiği gibi { أَرَأَيْتُمْ ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ } vb. kavlinden maksadın onları pişman etmek veya cehaletlerini yüzlerine vurmak olmasına binaen zikredilen husus bunun dışına çıkmaz.
وفي الكشف تقرير لأحد الأوجه المذكورة في الكشاف أن ماذا إلخ متعلق الاستخبار والشرط مع جوابه المحذوف مقرر لمضمون الاستخبار ولهذا وسط بينهما، ولما كان في الاستفهام تجهيل وتنديم قدر الجواب تندموا أو تعرفوا الخطأ، ولا مانع من تقديرهما معا أو ما يفيد المعنيين ولهذا حذف الجواب ووسط تأكيدا على تأكيد انتهى.
el-Keşf'te el-Keşşâf'ta zikredilen vecihlerden birinin takriri şöyledir: { ماذا } vb. istihbârın (sorunun) müteallakıdır; mahzuf cevabıyla birlikte şart ise istihbârın mazmununu takrir edicidir, bu sebeple ikisinin arasına girmiştir. İstifhamda cehaletlerini yüzlerine vurma ve pişman etme manası bulunduğundan cevap “pişman olursunuz” yahut “hatayı anlarsınız” şeklinde takdir edilmiştir; her ikisinin birlikte veya iki manayı da ifade eden bir şeyin takdir edilmesine bir mani yoktur, bu sebeple tekit üstüne tekit olmak üzere cevap hazfedilmiş ve araya sokulmuştur; [sözü] bitti.
وجوز كون ماذا يَسْتَعْجِلُ جوابا للشرط كقولك: إن أتيتك ماذا تطعمني والمجموع بتمامه متعلق «بأرأيتم» ورد بأن جواب الشرط إذا كان استفهاما فلا بد فيه من الفاء تقول أن زارنا فلان فأي رجل هو ولا تحذف إلا ضرورة، وقد صرح في المفصل بأن الجملة إذا كانت إنشائية لا بد من الفاء معها، والاستفهام وإن لم يرد به حقيقته لم يخرج عن الإنشائية، والمثال مصنوع فلا يعول عليه.
“Sana gelirsem bana ne yedirirsin?” sözünde olduğu gibi { ماذا يَسْتَعْجِلُ } kısmının şartın cevabı olması ve cümlenin tamamının { أَرَأَيْتُمْ } fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şartın cevabı istifham olduğunda onda mutlaka fa bulunmalıdır; nitekim “Falanca bizi ziyaret ederse, o ne adamdır!” dersin ve zaruret olmadıkça [fa] hazfedilmez. el-Mufassal'da açıkça belirtilmiştir ki cümle inşâî olduğunda onunla birlikte mutlaka fa bulunmalıdır. İstifham ile hakikati murat edilmese bile inşâî olmaktan çıkmaz; verilen misal ise uydurmadır, dolayısıyla ona itibar edilmez.
وأجيب بأن الرضي صرح بأن وقوع الجملة الاستفهامية جوابا بدون الفاء ثابت في كثير من الكلام الفصيح، ولو سلم ما ذكر فيقدر القول وحذفه كثير مطرد بلا خلاف، وأورد أيضا على هذا الوجه أن استعجال العذاب قبل إتيانه فكيف يكون مرتبا عليه وجزاء له، وأجيب بأنه حكاية عن حال ماضية أي ماذا كنتم تستعجلون، ويشهد لهذا التصريح- بكنتم- فيما بعد والقرآن يفسر بعضه بعضا، وأنت تعلم أن مجرد ذلك لا يجوز كونه جوابا لأن الاستعجال الماضي لا يترتب على إتيان العذاب فلا بد من تقدير نحو تعلموا أي تعلموا ماذا إلخ، وقيل: إن أتاكم بمعنى إن قارب إتيانه إياكم أو المراد إن أتاكم أمارات عذابه، وقيل: حيث إن المراد إنكار الاستعجال بمعنى نفيه رأسا صح كونه جوابا، واعترض على جعل مجموع الشرطية متعلقا «بأرأيتم» بأنه لا يصح أن يكون مفعولا به له بناء على أنه بمعنى أخبروني وهو متعد بعن ولا تدخل الجملة إلا أنها إذا اقترنت بالاستفهام وقلنا بجواز تعليقها وفيه كلام في العربية جاز، ودفع بأن مراد القائل بالتعلق التعلق اللغوي لأن المعنى أخبروني عن صنيعكم إن أتاكم إلخ، والمراد بقوله سبحانه: أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ زيادة التنديم والتجهيل، والمعنى أئذا وقع العذاب وحل بكم حقيقة آمنتم به وعاد استهزاؤكم وتكذيبكم تصديقا وإذعانا، وجيء بثم دلالة على زيادة الاستبعاد، وفيه أن هذا الثاني أبعد من الأول وأدخل في الإنكار.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Radî, istifham cümlesinin fa olmaksızın cevap olarak vaki olmasının fasih kelamın çoğunda sabit olduğunu açıkça ifade etmiştir; zikredilen husus kabul edilse bile 'kavl' takdir edilir ve onun hazfi ihtilafsız olarak çokça ve kurallıdır. Bu veche şöyle bir itiraz da getirilmiştir: Azabın acele istenmesi onun gelmesinden öncedir, o halde nasıl ona terettüp eden bir ceza (şartın cevabı) olabilir? Buna, geçmiş bir halden hikaye olduğu yani “neyi acele istiyordunuz?” manasında olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İleride gelecek olan { كُنْتُمْ } lafzının sarahati de buna şahitlik eder ve Kur'an birbirini tefsir eder. Bilirsin ki sırf bu, onun cevap olmasını caiz kılmaz; çünkü geçmişteki acele isteme azabın gelmesine terettüp etmez, dolayısıyla “bilirsiniz” gibi bir takdir lazımdır; yani “neyi [acele istediğinizi] bilirsiniz” vb. Şöyle de denilmiştir: { إِنْ أَتاكُمْ } “şayet size gelmesi yaklaşırsa” manasındadır yahut murat “şayet azabının alametleri size gelirse” şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Acele istemeyi kökten nefyetmek manasında onun inkârı murat edildiği için cevap olması sahih olmuştur. Şartiyyenin tamamının { أَرَأَيْتُمْ } fiiline taalluk ettirilmesine ise şöyle itiraz edilmiştir: “Bana haber verin” manasında olmasına binaen onun mef'ulün bihi olması sahih olmaz, zira o 'an' harf-i cerri ile müteaddidir ve istifhamla bitişip ta'lîkini caiz gördüğümüz durumlar müstesna -ki Arapçada bunda ihtilaf vardır- cümle [mef'ul olarak] dahil olmaz. Buna, taalluk diyenin muradının lügavî taalluk olduğu söylenerek cevap verilmiştir; zira mana: “Şayet size gelirse yapacağınız şeyi bana haber verin” şeklindedir. Yüce [Allah]'ın: { أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } “Sonra o gerçekleştikten sonra mı O'na inandınız?” kavlinden murat pişman etmeyi ve cehaletlerini yüzlerine vurmayı artırmaktır. Mana: “Azap vaki olup hakikaten başınıza indiği zaman mı ona inanacaksınız ve alayınız ile yalanlamanız tasdik ve itaate dönüşecek?” şeklindedir. { ثُمَّ } edatının getirilmesi uzak görmeyi artırmaya delalet içindir; bunda bu ikincinin birinciden daha uzak ve inkâra daha dahil olduğu manası vardır.
وجوز أن يكون هذا جواب الشرط والاستفهامية الأولى اعتراض، والمعنى أخبروني إن أتاكم عذابه آمنتم به بعد وقوعه حين لا ينفعكم الإيمان، وأصل الكلام على ما قيل: إن أتاكم عذابه بياتا أو نهارا أو وقع وتحقق آمنتم ثم جيء بحرف التراخي بدل الواو دلالة على الاستبعاد ثم زيد أداة الشرط دلالة على استقلاله بالاستبعاد وعلى أن الأول كالتمهيد له وجيء- بإذا- مؤكدا- بما- ترشيحا لمعنى الوقوع والتحقيق وزيادة للتجهيل وأنهم لم يؤمنوا إلا بعد أن لم ينفعهم البتة، وهذا الوجه مما جوزه الزمخشري. وتعقب بأنه في غاية البعد لأن ثم حرف عطف لم يسمع تصدير الجواب به والجملة المصدرة بالاستفهام لا تقع جوابا بدون الفاء وأجيب عن هذا بما مر.
Bunun şartın cevabı olması ve birinci istifhamiyyenin ise itiraz (ara cümle) olması da caiz görülmüştür. Mana: “Bana haber verin, şayet O'nun azabı size gelirse, imanın size fayda vermeyeceği bir vakitte vuku bulduktan sonra mı ona inanacaksınız?” demektir. Denildiğine göre kelamın aslı şöyledir: “Şayet azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse veya vaki olup tahakkuk ederse inanacak mısınız?” Sonra uzak görmeye delalet etmesi için vav yerine terâhî harfi getirilmiş, ardından uzak görmede müstakil olduğuna ve birincinin adeta ona bir hazırlık mesabesinde olduğuna delalet etmesi için şart edatı ziyade kılınmış; vuku ve tahakkuk manasını pekiştirmek, cehaletlerini yüzlerine vurmayı artırmak ve kesinlikle kendilerine fayda vermeyeceği bir andan sonra ancak inanacaklarını belirtmek üzere { إِذا }, { ما } ile tekit edilerek getirilmiştir. Bu vecih Zemahşerî'nin caiz gördüğü hususlardandır. Buna, son derece uzak olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; çünkü 'sümme' bir atıf harfidir ve cevabın onunla başlaması duyulmamıştır; istifhamla başlayan cümle ise fa olmaksızın cevap olarak vaki olmaz. Buna daha önce geçen hususlarla cevap verilmiştir.
وأما الجواب عنه بأنه أجرى ثُمَّ مجرى الفاء فكما أن الفاء في الأصل للعطف والترتيب وقد ربطت الجزاء فكذلك هذه فمخالف لإجماع النحاة، وقياسه على الفاء غير جلي ولهذه الدغدغة قيل: مراد الزمخشري أنه يدل على الجواب التقدير إن أتاكم عذابه آمنتم به بعد وقوعه وما في النظم الكريم معطوف عليه للتأكيد نحو كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ وتعقب بأنه لا يخفى تكلفه فإن عطف التأكيد بثم مع حذف المؤكد مما لا ينبغي ارتكابه ولو قيل: المراد إن آمَنْتُمْ هو الجواب وأَ ثُمَّ إِذا ما وَقَعَ معترض فالاعتراض بالواو والفاء وأما- بثم-
{ ثُمَّ } edatını fa makamında tuttuğu, dolayısıyla fa asılda atıf ve tertip için olup cezayı (cevabı) bağladığı gibi bunun da öyle olduğu şeklindeki cevaba gelince; bu, nahivcilerin icmaına muhaliftir ve onun fa'ya kıyas edilmesi açık değildir. Bu pürüz sebebiyle denilmiştir ki: Zemahşerî'nin muradı, takdirin cevaba delalet ettiğidir; yani: “Şayet azabı size gelirse vukuundan sonra mı ona inanacaksınız?” takdirindedir; yüce nazımdaki ifade ise: { كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Hayır! İleride bileceksiniz! Sonra hayır! İleride bileceksiniz!” ayetinde olduğu gibi tekit için ona matuftur. Buna, tekellüflü oluşunun gizli kalmadığı söylenerek itiraz edilmiştir; zira müekked hazfedilmişken 'sümme' ile tekit atfı yapmak başvurulmaması gereken bir yoldur. Şayet: “Murat edilen { آمَنْتُمْ } lafzının cevap olması ve { أَ ثُمَّ إِذا ما وَقَعَ } ifadesinin ise mu'teriza (ara cümle) olmasıdır” denilirse; itiraz vav ve fa ile yapılır, { ثُمَّ } ile itiraza gelince
فلم يذهب إليه أحد، وبالجملة قد كثر الجرح والتعديل لهذا الوجه ولا يصلح العطار ما أفسد الدهر. وقرىء «ثمّ» بفتح الثاء بمعنى هنالك، وقوله سبحانه: آلْآنَ على تقدير القول وهو الأظهر والأقوى معنى أي قيل لهم عند إيمانهم بعد وقوع العذاب الآن آمنتم به، فالآن في محل نصب على أنه ظرف لآمنتم مقدرا، ومنع أن يكون ظرفا للمذكور لأن الاستفهام له صدر الكلام. وقرىء بدون همزة الاستفهام والظاهر عندي على هذا تعلقه بمقدر أيضا لأن الكلام على الاستفهام، وبعض جوز تعلقه بالمذكور وليس بذاك. وعن نافع أنه قرىء «آلان» بحذف الهمزة التي بعد اللام وإلقاء حركتها على اللام، وقوله سبحانه: وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ في موضع الحال من فاعل آمَنْتُمْ المقدر، والكلام على ما قيل مسوق من جهته تعالى غير داخل تحت القول الملقن لتقرير مضمون ما سبق من إنكار التأخير والتوبيخ عليه، وفائدة الحال تشديد التوبيخ والتقريع وزيادة التنديم والتحسير. قال العلامة الطيبي: إن الآن آمنتم به يقتضي أن يقال بعده: وقد كنتم به تكذبون لا تَسْتَعْجِلُونَ إلا أنه وضع موضعه لأن المراد به الاستعجال السابق وهو ما حكاه سبحانه عنهم بقوله تعالى: مَتى هذَا الْوَعْدُ وكان ذلك تهكما منهم وتكذيبا واستبعادا، وفي العدول استحضار لتلك المقالة الشنيعة فيكون أبلغ من تكذبون، وتقديم الجار والمجرور على الفعل لمراعاة الفواصل، وقوله تعالى: ثُمَّ قِيلَ إلخ عطف على قيل المقدر قبل آلْآنَ لتوكيد التوبيخ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا أي وضعوا ما نهوا عنه من الكفر والتكذيب موضع ما أمروا به من الإيمان والتصديق أو ظلموا أنفسهم بتعريضها للهلاك والعذاب، ووضع الموصول موضع الضمير لذمهم بما في حيز الصلة والإشعار بعليته لإصابة ما أصابهم ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ أي المؤلم على الدوام هَلْ تُجْزَوْنَ أي ما تجزون اليوم إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ أي إلا ما استمررتم على كسبه في الدنيا من أصناف الكفر التي من جملتها ما مر من الاستعجال، وزاد غير واحد في البيان سائر أنواع المعاصي بناء أن الكفار مكلفون بالفروع فيعذبون على ذلك لكن هل العذاب عليه مستمر تبعا للكفر أو منته كعذاب غيرهم من العصاة؟
buna hiç kimse kail olmamıştır. Hasılı bu vecih hakkında cerh ve tadil çok olmuştur ve devranın ifsad ettiğini attar düzeltemez! Sâ harfinin fethasıyla (semme şeklinde) 'orada' manasında da okunmuştur. Yüce [Allah]'ın: { آلْآنَ } “Şimdi mi?” kavli, bir sözün takdiri üzeredir ki mana bakımından en zahir ve en kuvvetli olanı da budur; yani azabın vukuundan sonra iman ettiklerinde onlara: “Şimdi mi O'na inandınız?” denilmiştir. Dolayısıyla 'el-âne' mukadder bir 'âmentüm' fiili için zarf olarak nasb mahallindedir. İstifham kelamın başında yer aldığı için mezkûr fiile zarf olması menedilmiştir. İstifham hemzesi olmadan da okunmuştur; bana göre bu kıraatte de zahir olan, söz istifham üzere olduğu için mukadder bir fiile taalluk etmesidir; bazıları mezkûr fiile taallukunu caiz görmüştür fakat bu pek tutarlı değildir. Nâfi'den rivayet edildiğine göre, lamdan sonraki hemzenin hazfi ve harekesinin lama aktarılmasıyla «âlâne» şeklinde okunmuştur. Yüce [Allah]'ın: { وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } “Halbuki siz onu acele istiyordunuz” kavli, mukadder olan { آمَنْتُمْ } fiilinin failinden hal konumundadır. Denildiğine göre bu kelam, gecikmeyi inkârın ve bundan dolayı kınamanın önceden geçen mazmununu takrir etmek üzere Allah tarafından sevk edilmiş olup telkin edilen sözün dahiline girmez. Halin faydası ise kınama ve azarlamayı şiddetlendirmek, pişmanlık ve hasreti artırmaktır. Allâme Tîbî şöyle demiştir: { آلْآنَ } [ifadesi] kendisinden sonra: “Halbuki siz onu yalanlıyordunuz” denilmesini iktiza eder, { تَسْتَعْجِلُونَ } [denilmesini değil]; ancak onun yerine konulmuştur çünkü ondan murat önceki acele istemedir ki o da Yüce [Allah]'ın onlardan naklettiği: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaat ne zaman?” kavlidir; bu da onların bir alayı, yalanlaması ve uzak görmesi idi. Bu ifadeden dönülmesinde o çirkin sözü zihinde canlandırma vardır, dolayısıyla “yalanlıyordunuz” ifadesinden daha beliğdir. Car ve mecrurun fiilden önce getirilmesi ise fasılalara riayet içindir. Yüce [Allah]'ın: { ثُمَّ قِيلَ } vb. kavli, kınamayı pekiştirmek üzere { آلْآنَ } kelimesinden önce takdir edilen 'kîle' fiiline matuftur: { لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere”, yani nehyedildikleri küfür ve tekzibi, emrolundukları iman ve tasdikin yerine koyanlara yahut nefislerini helak ve azaba maruz bırakarak kendilerine zulmedenlere [denildi]: { ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ } “Ebedi azabı tadın!”, yani sürekli elem veren azabı! { هَلْ تُجْزَوْنَ } “Cezalandırılıyor musunuz?”, yani bugün cezalandırılır mısınız { إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “kazanmakta olduğunuzdan başkasıyla?”, yani dünyada sürekli kazanmaya devam ettiğiniz küfür çeşitlerinden -ki bunlardan biri de daha önce geçen acele istemedir- başkasıyla? Birden fazla alim beyanda diğer masiyet türlerini de buna eklemiştir; zira kâfirler füru ile mükelleftirler ve bundan dolayı azap görürler; fakat bunun üzerindeki azap küfre tabi olarak sürekli midir, yoksa diğer günahkarların azabı gibi sona erici midir?
قيل: الظاهر الثاني وبالجمع بين النصوص الدالة على تخفيف عذاب الكفار وما يعارضها فقالوا: إن المخفف عذاب المعاصي والذي لا يخفف عذاب الكفر وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أي يستخبرونك أَحَقٌّ هُوَ أي العذاب الموعود كما هو الأنسب بالسياق دون ادعاء النبوة الذي جوزه بعضهم، ورجح عليه أيضا بأنه لا يتأتى إثبات النبوة لمنكريها بالقسم.
Şöyle denilmiştir: Zahir olan ikincisidir; kâfirlerin azabının hafifletileceğine delalet eden nasslar ile buna muarız olan nassların arasını cem ederek şöyle demişlerdir: Hafifletilen şey günahların azabıdır; hafifletilmeyen ise küfrün azabıdır. { وَيَسْتَنْبِئُونَكَ } “Senden haber soruyorlar”, yani senden haber almak istiyorlar: { أَحَقٌّ هُوَ } “O hak mıdır?”, yani bazılarının caiz gördüğü peygamberlik iddiası değil, siyâka daha uygun olan şekliyle o vaat edilen azap [hak mıdır?] Buna karşı, peygamberliği inkâr edenlere yemîn ile peygamberliğin ispatının mümkün olmayacağı gerekçesiyle de tercih edilmiştir.
وأجيب بأنه ليس المراد منه إثباتها بل كون تلك الدعوى جدا لا هزلا أو أنه بالنسبة لمن يقنع بالإثبات بمثله، وقد يقال:
Buna, ondan muradın onu ispat etmek değil, o iddianın bir şaka değil ciddiyet olduğunu belirtmek olduğu yahut benzeri bir yolla ispata kani olan kimseye nisbetle olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Şöyle de denilebilir:
ما ذكر مشترك الإلزام لأن العذاب الموعود لا يثبت عند الزاعمين أنه افتراء قبل وقوعه بمجرد القسم أيضا فلا يصلح ما ذكر مرجحا، والحق أن القسم لم يذكر للإلزام بل توكيد لما أنكروه، والاستفهام للإنكار، والاستنباء على سبيل التهكم والاستهزاء كما هو المعلوم من حالهم فلا يقتضي بقاءه على أصله، وربما يقال: إن الاستنباء بمعنى طلب النبأ حقيقة لكن لا عن الحقية ومقابلها بالمعنى المتبادر لأنهم جازمون بالثاني بل المراد من ذلك الجد والهزل كأنهم قالوا: إنا جازمون بأن ما تقوله كذب لكنا شاكون في أنه جد منك أم هزل فأخبرنا عن حقيقة ذلك، ونظير هذا قولهم: أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٨] على ما قرره الجماعة إلا أن ذلك خلاف الظاهر، وحَقٌّ خبر قدم على المبتدأ الذي هو هُوَ ليلي الهمزة المسئول عنه، وجوز أن يكون مبتدأ وهو مرتفع به ساد مسدا لخبر لأنه بمعنى ثابت فهو حينئذ صفة وقعت بعد الاستفهام فتعمل ويكتفى بمرفوعها عن الخبر إذا كان اسما ظاهرا أو في حكمه كالضمير المنفصل هنا، والمشهور أن استنبأ تتعدى إلى اثنين أحدهما بدون واسطة والآخر بواسطة- عن- فالمفعول الأول على هذا ليستنبؤن الكاف والثاني قامت مقامه هذه الجملة، على معنى يسألونك عن جواب هذا السؤال إذ الاستفهام لا يسأل عنه وإنما يسأل عن جوابه والزمخشري لما رأى أن الجملة هنا لا تصلح أن تكون مفعولا ثانيا معنى لما عرفت ولفظا لأنه لا يصح دخول- عن- عليها جعل الفعل مضمنا معنى القول أي يقولون لك هذا، والجملة في
Zikredilen husus ilzam bakımından müşterektir; zira onun bir iftira olduğunu iddia edenler nezdinde vaat edilen azap da vukuundan önce sırf yeminle sabit olmaz, dolayısıyla zikredilen husus bir tercih sebebi olmaya elverişli değildir. Hak olan şudur ki, yemin ilzam etmek için değil, inkâr ettikleri şeyi tekit etmek için zikredilmiştir; istifham inkâr içindir; haber sorma ise hallerinden bilindiği üzere alay ve istihza yoluyladır, dolayısıyla onun aslı üzere kalmasını iktiza etmez. Belki de şöyle denilir: Haber sorma hakikatte haber talep etme manasındadır; fakat ilk akla gelen manasıyla hak oluşundan ve onun zıddından değil, zira onlar ikincisinde kesin kanaat sahibidirler; bilakis bundan murat ciddiyet ve şakadır, sanki şöyle demişlerdir: “Biz senin söylediğinin yalan olduğuna kesin kanaat getirmiş durumdayız fakat bunun senden bir ciddiyet mi yoksa bir şaka mı olduğu hususunda şüphedeyiz; bize bunun hakikatini haber ver!” Bir topluluğun takririne göre bunun bir benzeri de onların: { أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } [Sebe': 8] “Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var?” sözleridir; ancak bu zahire muhaliftir. { حَقٌّ } lafzı, soru konusu olan şeyin hemzeyi takip etmesi için mübtedâ olan { هُوَ } lafzının önüne geçirilmiş bir haberdir. Mübteda olması ve { هُوَ } lafzının da onunla merfu olup haber makamına kaim olması caiz görülmüştür; zira o 'sâbit' manasındadır, bu durumda istifhamdan sonra gelmiş bir sıfattır, amel eder ve merfûu zahir bir isim yahut buradaki munfasıl zamir gibi onun hükmünde olduğunda haberden iktifa edilir. Meşhur olan, 'istenbe'e' fiilinin biri vasıtasız, diğeri 'an' vasıtasıyla olmak üzere iki mef'ule müteaddi olduğudur; buna göre birinci mef'ul 'yestenbiûnke'deki kef harfidir, ikincinin makamına ise bu cümle kaim olmuştur; yani “senden bu sorunun cevabını soruyorlar” manasındadır, zira istifhamın kendisi sorulmaz, bilakis onun cevabı sorulur. Zemahşerî buradaki cümlenin bildiğin gerekçeyle manen ve üzerine 'an' harfinin dahil olması sahih olmadığı için lafzan ikinci mef'ul olmaya elverişli olmadığını görünce; fiili 'kavl' manasını tazammun ettirmiştir, yani: “Sana bunu söylerler” demiştir ve cümle
محل نصب مفعول القول. وقرأ الأعمش «آلحق هو» بالتعريف مع الاستفهام وهي تؤيد كون الاستفهام للإنكار لما فيها من التعريض لبطلانه المقتضي لإنكاره لإفادة الكلام عليها القصر وهو من قصر المسند على المسند إليه على المشهور، والمعنى أن الحق ما تقول أم خلافه، وجعله الزمخشري من قصر المسند إليه على المسند حيث قال كأنه قيل: أهو الحق لا الباطل أو أهو الذي سميتموه الحق، وأشار بالترديد إلى أن الغرض من هذا الوجه لا يختلف جعل الحصر حقيقيا تهكما أو ادعائيا. واعترض ذلك بأنه مخالف لما عليه علماء المعاني في مثل هذا التركيب. وفي الكشف أنه يتخايل أن الحصر على معنى أهو الحق لا غيره لا معنى أهو الحق لا الباطل على ما قرروه في قولهم: زيد المنطلق والمنطلق زيد، فعلى هذا لا يسد ما ذكره الزمخشري ولكنه يضمحل بما حققناه في قوله تعالى: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [البقرة: ٢٤، التحريم: ٦] وأن انحصار أحدهما في الآخر يلاحظ بحسب المقام وحينئذ لا يبالى قدم أو أخر، وهاهنا المعنى على حصر العذاب في الحقية لا على حصر الحقيقة في العذاب.
kavl fiilinin mef'ulü olarak nasb mahallindedir. A'meş istifhamla birlikte tarif ile (elif-lamlı olarak) «el-hakku hüve» şeklinde okumuştur; bu kıraat, istifhamın inkâr için olduğunu destekler; zira bunda onun butlanına tariz vardır ki bu da inkârı iktiza eder; çünkü bu kıraate göre kelam meşhur olan görüşe göre müsnedin müsnedün ileyhe hasredilmesinden ibaret olan bir hasr ifade eder. Mana: “Hak olan senin söylediğin midir, yoksa onun zıddı mıdır?” şeklindedir. Zemahşerî ise bunu müsnedün ileyhin müsnede hasredilmesinden kılmış ve şöyle demiştir: Sanki: “O hak mıdır, batıl değil midir; yoksa o sizin hak diye isimlendirdiğiniz şey midir?” denilmiştir. Bu tereddüt ile bu vecihten maksadın, hasrın hakiki, istihzâî veya iddiâî kılınmasıyla değişmeyeceğine işaret etmiştir. Buna, böyle bir terkipten meani alimlerinin kabul ettiğine muhalif olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: “Zeyd koşan kişidir” ve “Koşan kişi Zeyd'dir” sözlerinde takrir ettiklerine göre, hasrın “o haktır, başkası değil” manasında olduğu vehmedilir; “o haktır, batıl değil” manasında olduğu değil. Buna göre Zemahşerî'nin zikrettiği husus tutarlı olmaz; fakat bu, Yüce [Allah]'ın: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } [Bakara: 24, Tahrîm: 6] “Yakıtı insanlar ve taşlar olan” kavlinde tahkik ettiğimiz üzere ortadan kalkar; zira birinin diğerine hasredilmesi makama göre mülahaza edilir ve bu durumda öne alınmasına veya sona bırakılmasına aldırış edilmez. Burada ise mana, hakikatin azaba hasredilmesi üzerine değil, azabın hak oluşa hasredilmesi üzerinedir.
وقد قال هناك: إن التحقيق أن نحو زيد المنطلق وعكسه إنما يحكم فيه بقصر الثاني أعني الانطلاق على الأول لأن المناسب قصر العام على الخاص، وكذلك نحو الناس هم العلماء والعلماء هم الناس وإن كان بينهما عموم وخصوص من وجه لأن المقصود بين، وأما في نحو قولنا: الخاشعون هم العلماء والعلماء هم الخاشعون فالحكم مختلف تقديما وتأخيرا وأحد القصرين غير الآخر، فينبغي أن ينظر إلى مقتضى المقام إن تعين أحدهما لذلك حكم به قدم أو أخر وإلا روعي التقديم والتأخير، وقد يكون القصر متعاكسا نحو زيد المنطلق إذا أريد المعهود وهذا ذاك، وكذلك الجنسان إذا اتحدا موردا كقولك: الضاحك الكاتب إلى آخر ما قال، وكون المعنى هاهنا على حصر العذاب في الحقية دون العكس هو المناسب، ومخالفة علماء المعاني ليست بدعا من صاحب الكشاف وأمثاله، والحق ليس محصورا بما هم عليه كما لا يخفى فتدبر قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ أي قل لهم غير مكترث باستهزائهم مغضيا عما قصدوا بانيا للأمر على أساس الحكمة: نعم إن ذلك العذاب الموعود ثابت البتة، فضمير إِنَّهُ للعذاب أيضا وإِي حرف جواب وتصديق بمعنى نعم قيل: ولا تستعمل كذلك إلا مع القسم خاصة كما أن هل بمعنى قد في الاستفهام خاصة، ولذلك سمع من كلامهم وصلها بواو القسم إذا لم يذكر المقسم به فيقولون- إيو- ويوصلون به هاء السكت أيضا فيقولون:- إيوه- وهذه اللفظة شائعة اليوم في لسان المصريين وأهل ذلك الصقع. وادعى أبو حيان أنه يجوز استعمالها مع القسم وبدونه إلا أن الأول هو الأكثر قال: وما ذكر من السماع ليس بحجة لأن اللغة فسدت بمخالطة غير العرب فلم يبق وثوق بالسماع، وحذف المجرور بواو القسم والاكتفاء بها لم يسمع من موثوق به وهو مخالف للقياس، وأكد الجواب بأتم وجوه التأكيد حسب شدة إنكارهم وقوته وقد زيد تقريرا وتحقيقا بقوله جل شأنه: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ أي بفائتين العذاب على أنه من فاته الأمر إذا ذهب عنه، ويصح جعله من أعجزه بمعنى وجده عاجزا أي ما أنتم بواجدي العذاب أو من يوقعه بكم عاجزا عن إدراككم وإيقاعه بكم، وأيا ما كان فالجملة إما معطوفة على جواب القسم أو مستأنفة سيقت لبيان عجزهم عن الخلاص مع ما فيه من التقرير المذكور.
Orada şöyle demiştir: Tahkik şudur ki, “Zeyd koşan kişidir” ve aksi gibi terkiplerde ancak ikincinin -yani koşmanın- birinciye hasredilmesine hükmedilir, çünkü uygun olan âmmın hâssa hasredilmesidir. Aynı şekilde “İnsanlar alimlerdir” ve “Alimler insanlardır” terkiplerinde de -aralarında bir yönden umum-husus min vech bulunsa bile- böyledir, çünkü kastedilen açıktır. “Hûşû duyanlar alimlerdir” ve “Alimler huşû duyanlardır” sözümüz gibilerinde ise hüküm takdim ve tehire göre farklıdır ve hasırlardan biri diğerinden başkadır; dolayısıyla makamın muktezasına bakılmalıdır: Şayet ikisinden biri bunun için tayin ediyorsa öne alınsın veya sona bırakılsın ona hükmedilir, aksi takdirde takdim ve tehire riayet edilir. Bazen “Zeyd koşan kişidir” sözünde ahd kastedildiğinde ve bu o olduğunda hasr müteakis (karşılıklı) olabilir; aynı şekilde “Gülen yazandır” sözünde olduğu gibi iki cins kaynakta birleştiğinde de böyledir; [sözünün] sonuna kadar. Burada mananın aksine değil de azabın hak oluşa hasredilmesi üzerine olması münasiptir. Meani alimlerine muhalefet etmek ise Keşşâf sahibi ve emsali için bidat (görülmemiş bir şey) değildir; gizli olmadığı üzere hak onların üzerinde bulunduğu şeyle sınırlı değildir; iyi düşün! { قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ } “De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o elbette haktır'”, yani onların alaylarına aldırmaksızın, kastettikleri şeyden göz yumarak ve işi hikmet esası üzerine bina ederek onlara de ki: Evet, o vaat edilen azap kesinlikle sabittir! { إِنَّهُ } lafzındaki zamir de azaba aittir; { إِي } ise 'evet' manasında bir cevap ve tasdik harfidir. Denildi ki: 'Hel' lafzının istifhamda özellikle 'kad' manasında olması gibi, o da özellikle sadece yemin ile birlikte kullanılır. Bu sebeple onların kelamında yemin edilen zikredilmediğinde onun kasem vavına bitiştiği işitilmiştir; nitekim 'îve' derler ve ona sekt he'sini de bitiştirerek 'îveh' derler; bu lafız bugün Mısırlıların ve o diyar ehlinin lisanında yaygındır. Ebû Hayyân onun yemin ile de yeminsiz de kullanılmasının caiz olduğunu, ancak birincisinin daha çok olduğunu iddia etmiş ve şöyle demiştir: Zikredilen işitme hüccet değildir; çünkü lisan Araplar dışındakilerle karışmakla bozulmuştur ve artık işitmeye güven kalmamıştır; kasem vavı ile mecrur olanın hazfedilip onunla yetinilmesi ise güvenilir bir kimseden işitilmemiştir ve kıyasa muhaliftir. Cevap, inkârlarının şiddeti ve kuvvetine göre en tam tekit vecihleriyle pekiştirilmiştir; nitekim şanı yüce olan [Allah]'ın şu kavliyle de takrir ve tahkik ziyadeleştirilmiştir: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “ve siz aciz bırakacak değilsiniz”, yani bir şey elden kaçıp gittiğinde kullanılan 'fâtehu'l-emr' tabirinden hareketle azaptan kaçıp kurtulacak değilsiniz. Onu 'âciz buldu' manasındaki 'a'ceze'den kılmak da sahihtir; yani siz azabı veya onu başınıza getireni sizi yakalamaktan ve başınıza getirmekten aciz bulacak değilsiniz. Her nasıl olursa olsun, cümle ya kasemin cevabına matuftur ya da zikredilen takrirle birlikte onların kurtulmaktan aciz olduklarını beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir istinaftır.
وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ أي بالكفر أو بالتعدي على الغير أو غير ذلك من أصناف الظلم كذا قيل، وربما يقتصر على الأول لأنه الفرد الكامل مع أن الكلام في حق الكفار ولَوْ قيل بمعنى أن وقيل على ظاهرها واستبعد ولا أراه بعيدا ما فِي الْأَرْضِ أي ما في الدنيا من خزائنها وأموالها ومنافعها قاطبة لَافْتَدَتْ بِهِ أي لجعلته فدية لها من العذاب من افتداه بمعنى فداه فالمفعول محذوف أي لافتدت نفسها به.
{ وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ } “Zulmetmiş olan her nefis için olsaydı”, yani küfürle veya başkasına teaddi ile yahut zulmün diğer çeşitleriyle; böyle denilmiştir. Kelam kâfirler hakkında olmakla birlikte en kamil fert o olduğu için belki de sadece birinciyle yetinilir. { لَوْ } lafzının 'enne' manasında olduğu söylenmiş, zahiri üzere olduğu da söylenmiştir; bu uzak görülmüşse de ben uzak görmüyorum. { ما فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bulunanların hepsi”, yani dünyada bulunan hazinelerin, malların ve menfaatlerin tamamı [onun olsaydı], { لَافْتَدَتْ بِهِ } “onu mutlaka fidyye olarak verirdi”, yani azaptan kurtulmak için onu kendine fidyye yapardı. 'İftedâhu' fiili 'fedâhu' manasındadır, dolayısıyla mef'ul mahzuftur; yani “onunla nefsini fidyye verirdi”.
وجوز أن يكون افتدى لازما على أنه مطاوع فدى المتعدي يقال فداه فافتدى، وتعقب بأنه غير مناسب للسياق
Müteaddi olan 'fedâ' fiilinin mutavaatı olarak 'iftedâ' fiilinin lazım olması da caiz görülmüştür; 'fedâhu fe'ftedâ' (onu fidye ile kurtardı, o da kurtuldu) denilir; fakat siyâka uygun olmadığı söylenerek buna itiraz edilmiştir;
إذ المتبادر منه أن غيره فداه لأن معناه قبلت الفدية والقابل غير الفاعل، ونظر فيه بأنه قد يتحد القابل والفاعل إذا فدى نفسه نعم المتبادر الأول وَأَسَرُّوا أي النفوس المدلول عليها بكل نفس، والعدول إلى صيغة الجمع لإفادة تهويل الخطب بكون الأسرار بطريق المعية والاجتماع، وإنما لم يراع ذلك فيما سبق لتحقيق ما يتوخى من فرض كون جمع ما في الأرض لكل واحد من النفوس، وإيثار صيغة جمع المذكر لحمل لفظ النفس على الشخص أو لتغليب ذكور مدلوله على إنائه، والأسرار الإخفاء أي أخفوا النَّدامَةَ أي الغم والأسف على ما فعلوا من الظلم، والمراد إخفاء آثارها كالبكاء وعض اليد وإلا فهي من الأمور الباطنة التي لا تكون إلا سرا وذلك لشدة حيرتهم وبهتهم لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ أي عند معاينتهم من فظاعة الحال وشدة الأهوال ما لم يمر لهم ببال، فأشبه حالهم حال المقدم للصلب يثخنه ما دهمه من الخطب ويغلب حتى لا يستطيع التفوه ببنت شفة ويبقى جامدا مبهوتا، وقيل: المراد بالأسرار الإخلاص أي أخلصوا الندامة وذلك إما لأن إخفاءها إخلاصها وإما من قولهم: سر الشيء لخالصه الذي من شأنه أن يخفى ويصان ويضن به وفيه تهكم بهم: وقال أبو عبيدة. والجبائي: إن الأسرار هنا بمعنى الإظهار. وفي الصحاح أسررت الشيء كتمته وأعلنته أيضا وهو من الأضداد، والوجهان جميعا يفسران في قوله تعالى: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ وكذلك في قول امرئ القيس:
zira bundan ilk akla gelen, başkasının onu fidye ile kurtarmış olmasıdır; çünkü manası “fidyeyi kabul etti” demektir ve kabul eden failden başkasıdır. Buna ise, kendi nefsini fidye ile kurtardığında kabul eden ile failin birleşebileceği söylenerek itiraz edilmiştir; evet, ilk akla gelen birincisidir. { وَأَسَرُّوا } “ve gizlediler”, yani “küllü nefsin” ifadesinin delalet ettiği nefisler [gizlediler]. Çoğul sîgasına dönülmesi, gizlemenin beraberlik ve toplanma yoluyla olması sebebiyle meselenin dehşetini ifade etmek içindir. Yeryüzündekilerin tamamının nefislerden her birine ait olmasının farz kılınmasından hedeflenen gayeyi gerçekleştirmek için öncekinde bu durum gözetilmemiştir. Müzekker çoğul sîgasının tercih edilmesi ise 'nefis' lafzının şahsa hamledilmesi yahut medlûlünün erkeklerinin dişilerine tağlib edilmesi içindir. 'İsrâr' gizlemektir; yani gizlediler { النَّدامَةَ } “o pişmanlığı”, yani işledikleri zulümden ötürü duydukları gam ve kederi. Kastedilen, ağlamak ve elini ısırmak gibi onun eserlerini gizlemektir; aksi takdirde o zaten ancak sır olabilen bâtınî hususlardandır; bu da { لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “azabı gördükleri zaman” dehşete düşmelerinin ve şaşkınlıklarının şiddetindendir; yani halin korkunçluğundan ve akıllarından dahi geçmeyen dehşetlerin şiddetinden [azabı] bizzat gördüklerinde... Böylece onların hali, başına gelen felaketin kendisini ezdiği, galebe çaldığı, öyle ki tek bir kelime bile edemeyecek hale gelip donakalmış ve şaşkına dönmüş olarak idama götürülen kimsenin haline benzemiştir. Şöyle de denilmiştir: İsrârdan murat ihlastır, yani pişmanlığı ihlasla yaşadılar; bu da ya onu gizlemenin onun ihlası olması sebebiyle yahut gizlenmesi, korunması ve kıskanılması şanından olan halis kısmı için kullanılan “sirru'ş-şey'” tabirindendir ve bunda onlarla bir alay vardır. Ebû Ubeyde ve Cübbâî şöyle demişlerdir: Buradaki isrâr izhar etmek (açığa vurmak) manasındadır. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: “Bir şeyi gizledim ve onu açığa vurdum manasına gelir ki ezdâd'dandır (zıt anlamlı kelimelerdendir). Her iki vecih de Yüce [Allah]'ın: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ } kavlinde ve aynı şekilde İmruülkays'ın şu sözünde tefsir edilir:
لو يسرون مقتلي
Keşke benim öldürüldüğümü açığa vursalar!
انتهى وفي القاموس أيضا أسره كتمه وأظهره ضد، وفيه اختلاف اللغويين فإن الأزهري منهم ادعى أن استعمال أسر بمعنى أظهر غلط وأن المستعمل بذلك المعنى هو أشهر بالشين المعجمة لا غير. ولعله قد غلط في التغليط، وعليه فالإظهار أيضا باعتبار الآثار على ما لا يخفى.
[Alıntı] bitti. el-Kâmûs'ta da: “Onu gizledi ve onu açığa vurdu, zıttır” denilmiştir. Bu hususta dilcilerin ihtilafı vardır; zira onlardan Ezherî, 'eserra' fiilinin açığa vurdu manasında kullanılmasının غلط (yanlış) olduğunu ve bu manada kullanılanın noktalı şın ile sadece 'eşhera' olduğunu iddia etmiştir. Belki de o, yanlış olduğunu söylemekte yanılmıştır. Buna göre gizli olmadığı üzere izhar da eserler itibarıyladır.
وجوز بعضهم أن يكون المراد بالإسرار الإخفاء إلا أن المراد من ضمير الجمع الرؤساء أي أخفى رؤساؤهم الندامة من سفلتهم الذين أضلوهم حياء منهم وخوفا من توبيخهم، وفيه أن ضمير أَسَرُّوا عام لا قرينة على تخصيصه على أن هول الموقف أشد من أن يتفكر معه في أمثال ذلك، وجملة أَسَرُّوا مستأنفة على الظاهر وقيل:
Bazıları isrârdan muradın gizlemek olduğunu, ancak cemi zamirinden muradın reisler olduğunu caiz görmüşlerdir; yani reisleri, onlardan utandıkları ve onların kınamasından korktukları için saptırdıkları ayak takımından pişmanlıklarını gizlediler. Bunda şu sakınca vardır: { أَسَرُّوا } fiilinin zamiri âmmdır, tahsisine dair bir karine yoktur; kaldı ki mevkifin dehşeti, beraberinde bu gibi şeylerin düşünülemeyeceğinden çok daha şiddetlidir. { أَسَرُّوا } cümlesi zahire göre müstakil bir istinaftır; şöyle de denilmiştir:
حال بتقدير قد، ولَمَّا على سائر الأوجه بمعنى حين منصوب بأسروا، وجوز أن يكون للشرط والجواب محذوف على الصحيح لدلالة ما تقدم عليه أي لما رأوا العذاب أسروا الندامة وَقُضِيَ أي حكم وفصل بَيْنَهُمْ أي بين النفوس الظالمة بِالْقِسْطِ أي بالعدل وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ. أصلا لأنه لا يفعل بهم إلا ما يقتضيه استعدادهم، وقيل:
'kad' takdiriyle haldir. { لَمَّا } ise diğer vecihlere göre 'hîn' (vakit) manasında olup { أَسَرُّوا } fiiliyle mansuptur; şart için olması da caiz görülmüştür ve sahih olan görüşe göre öncesinin delaleti sebebiyle cevap mahzuftur; yani: “Azabı gördükleri zaman pişmanlığı gizlediler”. { وَقُضِيَ } “ve hüküm verildi”, yani fasledilip hükmolundu { بَيْنَهُمْ } “aralarında”, yani zalim nefisler arasında { بِالْقِسْطِ } “adaletle”, { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “ve onlara asla haksızlık edilmez”; zira onlara ancak istidatlarının gerektirdiğinden başkası yapılmaz. Şöyle de denilmiştir:
ضمير بَيْنَهُمْ للظالمين السابقين في قوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ والمظلومين الذين ظلموهم وإن لم يجر لهم ذكر لكن الظلم يدل بمفهومه عليهم وتخصيص الظلم بالتعدي، والمعنى وقعت الحكومة بين الظالمين والمظلومين وعومل كل منهما بما يليق به. وأنت تعلم أن المقام لا يساعد على ذلك لأنه إن لم يقتض حمل الظلم على أعظم أفراده وهو الشرك فلا أقل من أنه يقتضي حمله على ما يدخل ذلك فيه دخولا أوليا، والظاهر أن جملة قُضِيَ مستأنفة، وجوز أن تكون معطوفة على جملة رَأَوُا فتكون داخلة في حيز لما أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي إن له سبحانه لا لغيره تعالى ما وجد في هذه الإجرام العظيمة داخلا في حقيقتها أو خارجا عنها متمكنا فيها، وكلمة ما لتغليب غير العقلاء على العقلاء، وهو تذييل لما سبق وتأكيد واستدلال عليه بأن من يملك جميع الكائنات وله التصرف فيها قادر على ما ذكر وقيل: إنه متصل بقوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ كأنه بيان لعقدهم ما يفتدون به وعدم ملكهم شيئا حيث أفاد أن جميع ما في السماوات والأرض ملكه لا ملك لأحد فيه سواه جل وعلا وليس بشيء وإن ذكره بعض الأجلة واقتصر عليه أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ
{ بَيْنَهُمْ } zamiri, Sübhânehu'nun: { وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ } kavlinde geçen önceki zalimlere ve -her ne kadar zikirleri geçmemiş olsa da zulüm mefhumuyla onlara delalet ettiği için- zulmettikleri mazlumlara aittir ve bu zulmün teaddi ile tahsis edilmesidir; mana da: “Hüküm zalimler ile mazlumlar arasında gerçekleşti ve her birine layık olduğu şekilde muamele edildi” şeklindedir. Bilirsin ki makam buna elvermez; çünkü makam, zulmün onun en büyük ferdi olan şirke hamledilmesini iktiza etmese bile, en azından bunun öncelikle içine girdiği şeye hamledilmesini iktiza eder. Zahir olan, { قُضِيَ } cümlesinin müstakil bir istinaf olduğudur; { رَأَوُا } cümlesine matuf olup { لَمَّا } edatının dahiline girmesi de caiz görülmüştür. { أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilesiniz ki göklerde ve yerde olanlar şüphesiz Allah'ındır”; yani bu büyük cisimlerde var olan, onların hakikatine dahil olan yahut onlardan hariç olup onlarda yer tutan her şey O Sübhânehu'nundur, başkasının değil. 'Mâ' kelimesi akıl sahibi olmayanların akıl sahiplerine tağlibi içindir. Bu, öncesi için bir tezyildir, tekittir ve bütün kainata malik olan ve onda tasarruf hakkı bulunan zatın zikredilen hususlara kadir olduğuna dair bir istidlaldir. Şöyle de denilmiştir: O, Sübhânehu'nun: { وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ } kavline muttasıldır; sanki göklerde ve yerde olan her şeyin O'nun mülkü olduğunu, şanı yüce olan [Allah]'tan başka hiçbir kimsenin onda mülkiyeti bulunmadığını ifade ederek, kendisiyle fidyye verecekleri şeyden yoksun olduklarının ve hiçbir şeye malik olmadıklarının bir beyanıdır; fakat bazı büyük zatlar bunu zikredip onunla yetinseler de bu bir değer taşımaz. { أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “Bilesiniz ki Allah'ın vaadi”
أي جميع ما وعد به كائنا ما كان فيندرج فيه العذاب الذي استعجلوه وما ذكر في أثناء بيان حاله اندراجا أوليا.
yani ne olursa olsun vaat ettiği her şey [şüphesiz haktır]; dolayısıyla acele istedikleri azap ve halinin beyanı esnasında zikredilen hususlar öncelikle bunun içine girer.
فالمصدر بمعنى اسم المفعول، ويجوز أن يكون باقيا على معناه المصدري أي وعده سبحانه بجميع ما ذكر حَقٌّ أي ثابت واقع لا محالة أو مطابق للواقع، والظاهر أن حمل الوعد على العموم بحيث يندرج فيه العذاب المذكور والعقاب للعصاة أو الوعد بهما يستدعي اعتبار التغليب في الكلام، وبعضهم حمل الوعد على ما وعد به ﷺ من نصره وعقاب من لم يتبعه وقال: إن اعتبار التغليب توهم وليس بالمتعين، وإظهار الاسم الجليل لتفخيم شأن الوعد والإشعار بعلة الحكم، وتصدير الجملتين بحر في التنبيه والتحقيق للتسجيل على تحقق مضمونها المقرر لمضمون ما سلف من الآيات الكريمة والتنبيه على وجوب استحضاره والمحافظة عليه.
Dolayısıyla masdar ism-i mef'ul manasındadır; masdar manası üzere baki kalması da caizdir, yani O Sübhânehu'nun zikredilenlerin tamamını vaat etmesi { حَقٌّ } “haktır”, yani sabittir, mutlaka vuku bulacaktır yahut gerçeğe mutabıktır. Zahir olan, zikredilen azabın ve günahkarlara yönelik cezanın yahut her ikisinin vaadinin içine gireceği şekilde vaadin umuma hamledilmesinin, kelamda bir tağlibin mülahaza edilmesini gerektirdiğidir. Bazıları ise vaadi, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e vaat edilen yardımına ve O'na tabi olmayanların cezalandırılmasına hamletmiş ve: “Tağlibin mülahaza edilmesi bir vehimdir ve zorunlu değildir” demiştir. Lafza-i celalin zahir olarak getirilmesi vaadin şanını yüceltmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir. Her iki cümlenin de tenbih ve tahkik harfleriyle başlaması, önceki ayet-i kerimelerin mazmununu takrir edici olan mazmunlarının tahakkukunu tescil etmek ve onu zihinde tutmanın ve muhafaza etmenin gerekliliğine dikkat çekmek içindir.
وذكر الإمام في توجيه ذكر أداة التنبيه في الجملة الأولى أن أهل هذا العالم مشغولون بالنظر إلى الأسباب الظاهرة فيضيفون الأشياء إلى ملاكها الظاهرة المجازية ويقولون مثلا الدار لزيد والغلام لعمرو والسلطنة للخليفة والتصرف للوزير فكانوا مستغرقين في نوم الجهل والغفلة حيث يظنون صحة تلك الإضافات فلذلك زادهم سبحانه بقوله عز اسمه: أَلا إِنَّ لِلَّهِ إلخ، واستناد جميع ذلك إليه جل شأنه بالمملوكية لما ثبت من وجوب وجوده لذاته سبحانه وأن جميع ما سواه ممكن لذاته وأن الممكن لذاته مستند إلى الواجب لذاته إما ابتداء أو بواسطة وذلك يقتضي أن الكل مملوك له تعالى، والكلام في ذكر الأداة في الجملة الثانية على هذا النمط لا يخلو عن تكلف، والحق ما أشرنا إليه في وجه التصدير، ووجه اتصال هذه الجملة بما تقدم ظاهر مما قررنا وللطبرسي في توجيه ذلك كلام ليس بشيء وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لسوء استعدادهم وقصور عقولهم واستيلاء الغفلة عليهم لا يَعْلَمُونَ فيقولون ما يقولون ويفعلون ما يفعلون هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ في الدنيا من غير دخل لأحد في ذلك، وهذا على ما يفهم من كلام البعض استدلال على البعث والنشور على معنى أنه تعالى يفعل الإحياء والإماتة في الدنيا فهو قادر عليهما في العقبى لأن القادر لذاته لا تزول قدرته والمادة القابلة بالذات للحياة والموت قابلة لهما أبدا، ولا يخفى أن ذكر القدرة على الإماتة استطرادي لا دخل له في الاستدلال على ذلك، والظاهر عندي أنه كالذي قبله تذييل لما سبق وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ في الآخرة بالبعث والحشر يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ التفات ورجوع إلى استمالتهم نحو الحق واستنزالهم إلى قبوله واتباعه غب تحذيرهم من غوائل الضلال بما تلا عليهم من القوارع وإيذان بأن جميع ذلك مسوق لمصالحهم وهذا وجه الربط بما تقدم. وقال أبو حبان في ذلك:
İmam [Fahreddin er-Râzî], birinci cümlede tenbih edatının zikredilmesinin gerekçesinde şöyle demiştir: Bu alem ehli zahiri sebeplere bakmakla meşguldürler, dolayısıyla eşyayı onların zahiri mecazi maliklerine nisbet ederler; mesela “ev Zeyd'indir, köle Amr'ındır, saltanat halifenindir, tasarruf vezirindir” derler; böylece bu nisbetlerin doğruluğunu zannettikleri için cehalet ve gaflet uykusuna dalmışlardır. İşte bu sebeple Sübhânehu, ismi aziz olan [Allah]'ın: { أَلا إِنَّ لِلَّهِ } “Bilesiniz ki şüphesiz Allah'ındır” vb. kavliyle [onları uyardı]. Bütün bunların memlûkiyet yoluyla şanı yüce olan [Allah]'a istinadı; O Sübhânehu'nun bizzat zâtı gereği vacibü'l-vücûd olduğunun, O'nun dışındaki her şeyin zâtı gereği mümkün olduğunun ve zâtı gereği mümkün olanın da ya doğrudan ya da bir vasıta ile zâtı gereği Vacib'e dayandığının sabit olması sebebiyledir ki bu da her şeyin Yüce Allah'ın mülkü olmasını iktiza eder. İkinci cümlede edatın zikredilmesi hakkındaki kelam ise bu tarz üzere tekellüften uzak değildir; hak olan, [cümle başlarındaki] ibtidanın gerekçesinde işaret ettiğimiz husustur. Bu cümlenin öncesiyle irtibatının vechi ise takrir ettiğimiz hususlardan açıktır; Tabersî'nin bunu gerekçelendirmesinde yer alan sözü ise bir değer taşımaz. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ } “Fakat onların çoğu”, istidatlarının kötülüğü, akıllarının noksanlığı ve üzerlerine gafletin galebe çalması sebebiyle { لا يَعْلَمُونَ } “bilmezler”; böylece söylediklerini söyler, yaptıklarını yaparlar. { هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ } “O diriltir ve öldürür”, dünyada bunda hiç kimsenin bir dahli olmaksızın [bunu yapar]. Bazılarının sözünden anlaşıldığına göre bu, öldükten sonra dirilmeye ve haşre bir istidlaldir; manası: O Teâlâ dünyada diriltme ve öldürme fiilini yapmaktadır, dolayısıyla ahirette de bunlara kadirdir; zira zâtı gereği kadir olanın kudreti zail olmaz; zâtı gereği hayatı ve ölümü kabule elverişli olan madde ise ebediyen onları kabule elverişlidir. Gizli değildir ki öldürmeye kadir oluşun zikredilmesi istitradîdir, buna istidlalde bir dahli yoktur. Bana göre zahir olan, bir önceki gibi bunun da öncesi için bir tezyil olduğudur. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” ahirette diriltilme ve haşredilme yoluyla. { يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerde olana bir şifa ve müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir”. Kendilerine okunan çarpıcı ayetlerle sapıklığın felaketlerinden sakındırılmalarının hemen ardından onları hakka meylettirmeye, onu kabule ve ona tabi olmaya yöneltmeye bir iltifat ve dönüştür; bütün bunların onların maslahatları için sevk edildiğini bildirmektir; öncesiyle irtibatının vechi de budur. Ebû Hayyân bu hususta şöyle demiştir: