إنه تعالى لما ذكر الأدلة على الألوهية والوحدانية والقدرة ذكر الدلائل الدالة على صحة النبوة والطريق المؤدي إليها وهو المتصف بهذه الأوصاف والأول أولى ولا يأباه عموم الخطاب كما هو الظاهر واختار الطبري خلافا لمن جعله خاصا بقريش، والموعظة كالوعظ والعظة تذكير ما يلين القلب من الثواب والعقاب، وقيل: زجر مقترن بتخويف، والشفاء الدواء ويجمع على أشفية وجمع الجمع أشافي، والهدى معلوم مما مر غير مرة، والرحمة الإحسان أو إرادته أو صفة غيرهما لائقة بمن قامت به، ومِنْ رَبِّكُمْ متعلق بجاء ومِنْ ابتدائية أو بمحذوف وقع صفة لموعظة ومِنْ تبعيضية والكلام على حذف مضاف أي موعظة من مواعظ ربكم ولِما إما متعلق بما عنده واللام مقوية وإما متعلق بمحذوف وقع نعتا له وكذا يقال على ما قيل فيما بعد، والمراد قد جاءكم كتاب جامع لهذه الفوائد والمنافع كاشف عن أحوال الأعمال حسناتها وسيئاتها مرغب في الأولى ورادع عن الأخرى ومبين للمعارف الحقة المزيلة لأدواء الشكوك وسوء مزاج الاعتقاد وهاد إلى طريق الحق واليقين بالإرشاد إلى الاستدلال بالدلائل الآفاقية والأنفسية ورحمة للمؤمنين حيث نجوا به من ظلمات الكفر والضلال إلى نور الإيمان وتخلصوا من دركات النيران
Allah Teâlâ uluhiyete, vahdaniyete ve kudrete dair delilleri zikrettikten sonra, nübüvvetin sıhhatine ve ona ulaştıran yola delalet eden delilleri zikretti ki bu vasıflarla nitelenen odur. Birincisi daha evladır; zahir olan üzere hitabın umumi oluşu da buna engel değildir. Taberî de bunu sadece Kureyş'e tahsis edenlerin hilafına [bu umumi oluşu] tercih etmiştir. el-Mev'ıza (الموعظة); vaaz ve ıza (öğüt) gibi olup sevap ve azaptan kalbi yumuşatan şeyleri hatırlatmaktır. Korkutmayla birlikte olan nehyetme (sakındırma) olduğu da söylenmiştir. eş-Şifâ (الشفاء), ilaç demektir; çoğulu eşfiye (أشفية), çoğulun çoğulu ise eşâfî (أشافي) gelir. el-Hüdâ (الهدى), defalarca geçtiği üzere malumdur. er-Rahme (الرحمة) ise ihsanda bulunmak yahut onu murat etmek veya bunlardan başka olup kendisinde kaim olan zâta layık bir sıfattır. { مِنْ رَبِّكُمْ } "Rabbinizden" ifadesi { جاءَتْكُمْ } "size geldi" fiiline müteallıktır ve { مِنْ } ibtidayedir; yahut mahzuf bir kelimeye müteallık olup { مَوْعِظَةٌ } için sıfattır ve { مِنْ } teb'îziyedir (kısmilik bildirir). Bu takdirde kelam muzâfın hazfi üzeredir, yani 'Rabbinizin vaazlarından/öğütlerinden bir öğüt' demektir. { لِما } ise ya kendi yanındaki lafza müteallıktır ve lâm harfi takviye edicidir; ya da onun için sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Denildiğine göre bundan sonrası hakkında da benzeri söylenir. Murâd şudur: Size bu faydaları ve menfaatleri kendisinde toplayan, amellerin hallerini, iyilerini ve kötülerini açığa çıkaran, birincisine teşvik edip diğerinden sakındıran, şüphe hastalıklarını ve itikadın mizaç bozukluğunu gideren hak marifetleri açıklayan, âfâkî ve enfüsî delillerle istidlal etmeye irşad ederek hak ve yakîn yoluna ileten, küfür ve dalalet karanlıklarından iman nuruna onun vesilesiyle kurtuldukları ve cehennemin derekelerinden necat buldukları için müminlere bir rahmet olan bir kitap gelmiştir.
وارتقوا إلى درجات الجنان. قال بعض المحققين: إن في ذلك إشارة إلى أن للنفس الإنسانية مراتب كمال من تمسك بالقرآن فاز بها. أحدها تهذيب الظاهر عن فعل ما لا ينبغي وإليه الإشارة «بالموعظة» بناء على أن فيها الزجر عن المعاصي وثانيها تهذيب الباطن عن العقائد الفاسدة والملكات الردية وإليه الإشارة ب شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وثالثها تحلي النفس بالعقائد الحقة والأخلاق الفاضلة ولا يحصل ذلك إلا بالهدى. ورابعها تجلي أنوار الرحمة الإلهية وتختص بالنفوس الكاملة المستعدة بما حصل لها من الكمال الظاهر والباطن لذلك. وقال الإمام: الموعظة إشارة إلى تطهر ظواهر الخلق عما لا ينبغي وهو الشريعة، والشفاء إلى تطهر الأرواح عن العقائد الفاسدة والأخلاق الذميمة وهو الطريقة، والهدى إلى ظهور الحق في قلوب الصديقين وهو الحقيقة، والرحمة إلى بلوغ الكمال والإشراق حتى يكمل غيره ويفيض عليه وهو النبوة والخلافة فهذه درجات لا يمكن فيها تقديم ولا تأخير، ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر جدا والذي يقتضيه الظاهر كون المذكورات أوصافا للقرآن باعتبار كونه سببا وآلة لها، وجعلت عينه مبالغة وبينها تلازم في الجملة، والتنكير فيها للتفخيم، والهداية إن أخذت بمعنى الدلالة مطلقا فعامة أو بمعنى الدلالة الموصولة فخاصة وحينئذ يكون لِلْمُؤْمِنِينَ قيد الأمرين، ويؤيد تقييد الهدى بذلك قوله سبحانه: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] فالقرآن واعظ بما فيه من الترهيب والترغيب أو بما فيه من الزجر عن المعاصي كيفما كانت المقترن بالتخويف فقط بناء على التفسير الثاني للموعظة، وشاف لما في الصدور من الأدواء المفضية إلى الهلاك كالجهل والشك والشرك والنفاق وغيرها، ومرشد ببيان ما يليق وما لا يليق إلى ما فيه النجاة والفوز بالنعيم الدائم أو موصول إلى ذلك، وسبب الرحمة للمؤمنين الذين آمنوا به وامتثلوا ما فيه من الأحكام، وأما إذا ارتكب خلاف الظاهر فيقال غير ما قيل أيضا مما ستراه إن شاء الله تعالى في باب الإشارة. واستدل كما قال الجلال السيوطي بالآية على أن القرآن يشفي من الأمراض البدنية كما يشفي من الأمراض القلبية
Ve cennetlerin derecelerine yükselmişlerdir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bunda, insan nefsi için kemalat mertebeleri olduğuna ve Kur'an'a sarılan kimsenin bu mertebelere nail olacağına bir işaret vardır. Birincisi, günahlardan sakındırmanın onda mevcut olduğu esasına binaen «öğüt» ile işaret edilen, zahirin uygunsuz davranışlardan arındırılmasıdır. İkincisi, { شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ } "gönüllerde olana bir şifa" ifadesiyle işaret edilen, bâtının fasit itikatlardan ve kötü melekelerden arındırılmasıdır. Üçüncüsü, nefsin hak itikatlarla ve faziletli ahlakla bezenmesidir ki bu ancak hidayetle hasıl olur. Dördüncüsü ise ilahi rahmet nurlarının tecelli etmesidir ki bu da zahiri ve bâtıni kemalatın kendisi için hasıl olmasıyla buna müstait hale gelen kâmil nefislere mahsustur. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Öğüt; halkın zahirinin uygunsuz şeylerden temizlenmesine işarettir ki bu şeriattır. Şifa; ruhların fasit itikatlardan ve yerilmiş ahlaktan temizlenmesine işarettir ki bu tarikattır. Hidayet; sıddıkların kalplerinde hakkın zuhur etmesine işarettir ki bu hakikattir. Rahmet ise kemal ve aydınlanmaya ulaşıp başkasını kâmil kılacak ve ona feyz akıtacak seviyeye gelmektir ki bu da nübüvvet ve hilafettir. Bunlar öyle derecelerdir ki aralarında öne alma veya erteleme kabil değildir. Gizli değildir ki bu, zahire oldukça aykırıdır. Zahirin iktiza ettiği ise zikredilenlerin Kur'an için birer sebep ve alet olması hasebiyle onun sıfatları olmasıdır. Mübalağa kastedilerek bunlar bizzat kendisi kılınmıştır ve aralarında genel anlamda bir telazum (birbirini gerektirme) vardır; onlardaki tenvin ise tazim (yüceltme) içindir. Hidayet şayet mutlak olarak delalet/yol gösterme manasına alınırsa umumidir; şayet maksada ulaştıran delalet manasına alınırsa hususidir ve bu durumda { لِلْمُؤْمِنِينَ } "müminler için" kaydı her iki işin kaydı olur. Hidayetin bununla kayıtlanmasını Cenâb-ı Hakk'ın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [el-Bakara: 2] “müttakiler için bir hidayettir” ayeti teyit eder. Kur'an, içindeki terhib (korkutma) ve terğib (teşvik) ile yahut mevc'ızanın ikinci tefsirine binaen sadece korkutmayla birlikte olan günahlardan sakındırma ile bir öğüt vericidir; kalplerde bulunan cehalet, şüphe, şirk, nifak ve benzeri helake sürükleyen hastalıklara bir şifadır; layık olanı ve olmayanı beyan ederek kurtuluşa ve daimi nimete ermeye götüren şeye yol gösterici veya buna ulaştırıcıdır; ona iman edip içindeki hükümleri yerine getiren müminler için de rahmet sebebidir. Zahirin hilafına gidildiğinde ise inşallahu teâlâ işaret babında göreceğin üzere söylenenlerden başkası da söylenir. Celal es-Süyûtî'nin belirttiği gibi, Kur'an'ın kalbî hastalıklara şifa olduğu gibi bedenî hastalıklara da şifa olduğuna bu ayetle istidlal edilmiştir.
فقد أخرج ابن مردويه عن أبي سعيد الخدري قال: «جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال:
Nitekim İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi:
إني أشتكي صدري فقال ﵊: «اقرأ القرآن يقول الله تعالى شفاء لما في الصدور»
“Ben göğsümden şikayetçiyim (rahatsızım).” Bunun üzerine aleyhisselam şöyle buyurdu: “Kur'an oku! Allah Teâlâ: 'Gönüllerde olana bir şifa' buyurmaktadır.”»
وأخرج البيهقي في الشعب عن واثلة بن الأسقع أن رجلا شكا إلى النبي ﷺ وجع حلقه فقال: «عليك بقراءة القرآن»
Beyhakî de Şu'ab'da Vâsile b. Eskâ'dan rivayet etmiştir ki bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e boğazının ağrısından şikayette bulundu; bunun üzerine o: «Kur'an okumaya devam et» buyurdu.
وأنت تعلم أن الاستدلال بها على ذلك مما لا يكاد يسلم، والخبر الثاني لا يدل عليه إذ ليس فيه أكثر من أمره ﷺ الشاكي بقراءة القرآن إرشادا له إلى ما ينفعه ويزول به وجعه ونحن لا ننكر أن لقراءة القرآن بركة قد يذهب الله تعالى بسببها الأمراض والأوجاع وإنما ننكر الاستدلال بالآية على ذلك والخبر الأول وإن كان ظاهرا في المقصود لكن ينبغي تأويله كأن يقال: لعله ﷺ اطلع على أن في صدر الرجل مرضا معنويا قلبيا قد صار سببا للمرض الحسي البدني فأمره ﵊ بقراءة القرآن ليزول عنه الأول فيزول الثاني، ولا يستبعد كون بعض الأمراض القلبية قد يكون سببا لبعض الأمراض القالبية فإنا نرى أن نحو الحسد والحقد قد يكون سببا لذلك، ومن كلامهم: لله تعالى در الحسد ما أعدله بدأ بصاحبه فقتله: وهذا أولى من إخراج الكلام مخرج الأسلوب الحكيم.
Bilirsin ki ayetle buna istidlal etmek neredeyse tutarlı sayılamaz. İkinci rivayet ise buna delalet etmez; zira onda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şikayetçiye kendisine fayda verecek ve ağrısını giderecek şeye irşad etmek maksadıyla Kur'an okumasını emretmesinden fazlası yoktur. Biz Kur'an okumanın, Allah Teâlâ'nın sebebiyle hastalıkları ve ağrıları giderebileceği bir bereketi olduğunu inkar etmiyoruz; ancak ayetle buna istidlal edilmesini inkar ediyoruz. Birinci rivayet her ne kadar maksatta zahir olsa da tevil edilmesi gerekir; şöyle ki: Belki de o sallallâhu aleyhi ve sellem, adamın göğsünde hissî-bedenî hastalığa sebep olmuş manevi-kalbî bir hastalık bulunduğuna muttali oldu ve birincisi zail olsun da ikincisi de zail olsun diye aleyhisselam ona Kur'an okumasını emretti. Bazı kalbî hastalıkların bazı bedenî hastalıklara sebep olabilmesi uzak bir ihtimal değildir; zira biz haset ve kin gibilerinin buna sebep olabildiğini görmekteyiz. Onların sözlerindendir: 'Allah için haset ne kadar da adildir; sahibinden başladı ve onu öldürdü.' Bu tevil, kelamı üslûb-ı hakîm tarzına hamletmekten daha evladır.
والحسن البصري ينكر كون القرآن شفاء للأمراض، فقد أخرج أبو الشيخ عنه، أنه قال: إنّ الله تعالى جعل القرآن شفاء لما في الصدور ولم يجعله شفاء لأمراضكم، والحق ما ذكرنا قُلْ تلوين للخطاب وتوجيه له إلى رسول الله ﷺ ليأمر الناس بأن يغتنموا ما في القرآن العظيم من الفضل والرحمة أي قل لهم بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ متعلق بمحذوف، وأصل الكلام ليفرحوا بفضل الله تعالى وبرحمته ثم قدم الجار والمجرور على الفعل لإفادة اختصاصه بالمجرور ثم أدخل عليه الفاء لإفادة معنى السببية فصار بفضل الله وبرحمته فليفرحوا ثم جيء بقوله سبحانه: فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا للتأكيد والتقرير ثم حذف الفعل الأول لدلالة الثاني عليه، والفاء الأولى قيل جزائية والثانية زائدة للتأكيد،
Hasan-ı Basrî ise Kur'an'ın bedenî hastalıklara şifa olmasını inkar etmektedir; nitekim Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Kur'an'ı gönüllerde olana şifa kılmıştır, sizin bedenî hastalıklarınıza şifa kılmamıştır.' Hak olan ise bizim zikrettiğimizdir. { قُلْ } “De ki:”, hitabın üslubunu değiştirmek ve insanlara Yüce Kur'an'daki lütuf ve rahmeti ganimet bilmelerini emretmesi için onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltmektir; yani 'Onlara de ki:'. { بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } “Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle” mahzuf bir fiile müteallıktır; kelamın aslı 'Allah Teâlâ'nın lütfu ve rahmetiyle sevinsinler' şeklindedir. Sonra harf-i cer ve mecrur, mecrura tahsis ifade etmesi için fiilin önüne geçirilmiş; ardından sebebiyet manasını ifade etmesi için başına fâ dahil edilerek 'Allah'ın lütfu ve rahmetiyle sevinsinler' haline gelmiştir. Sonra tekit ve takrir için { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “işte yalnız bununla sevinsinler” ifadesi getirilmiş, ardından ikincisinin ona delalet etmesi sebebiyle birinci fiil hazfedilmiştir. Birinci fâ harfinin cezaiye, ikincisinin ise tekit için zait olduğu söylenmiştir.
والأصل أن فرحوا بشيء فبذلك ليفرحوا لا بشيء آخر ثم زيدت الفاء لما ذكر ثم حذف الشرط، وقيل: إن الأولى هي الزائدة لأن جواب الشرط في الحقيقة فليفرحوا- وبذلك- مقدم من تأخير لما أشير إليه، وزيدت فيه الفاء للتحسين، ولذلك جوز أن يكون بدلا من قوله سبحانه: بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ وحينئذ لا يحتاج إلى القول بحذف متعلقه ونظير ذلك في الاختلاف في تعيين الزائد فيه قول النمر بن تولب:
Asıl olan 'Şayet bir şeyle sevineceklerse başkasıyla değil yalnız bununla sevinsinler'dir; sonra zikredilen sebepten dolayı fâ ziyade edilmiş, ardından şart hazfedilmiştir. Denildi ki: Zait olan birincisidir; çünkü şartın cevabı hakikatte 'felyefrahû'dur, 'bi-zâlike' ise işaret edilen nükte sebebiyle tehir edilmesi gerekirken öne alınmıştır ve fâ onda tahsin (güzelleştirme) için ziyade edilmiştir. Bu sebeple { بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } ifadesinden bedel olması caiz görülmüştür ki bu durumda onun müteallakının hazfedildiğini söylemeye gerek kalmaz. Bu hususta zait olanın tayinindeki ihtilafın benzeri Nemir b. Tevleb'in şu sözüdür:
لا تجزعي إن منفسا أهلكته ... فإذا هلكت فعند ذلك فاجزعي
Değerli bir şeyi telef ettiğimde feryat etme ... Ben helak olduğumda işte o zaman feryat et!
ومن غريب العربية ما أشار إليه بعضهم أن الآية من باب الاشتغال وقد أقيم اسم الإشارة مقام ضمير المعمول وتوحيده باعتبار ما ذكر ونحوه كما هو شائع فيه، ووجه غرابته أن المعروف في شرط الباب اشتغال العامل بضمير المعمول ولم يذكر أحد من النحاة اشتغاله باسم الإشارة إليه، وجوز أن يقدر متعلق الجار والمجرور فليعتنوا أي بفضل الله ورحمته فليعتنوا فبذلك فليفرحوا، والقرينة على تقدير ذلك أن ما يفرح به يكون مما يعتنى ويهتم بشأنه، أو تقديم الجار والمجرور على ما قيل، وقال الحلبي: الدلالة عليه من السياق واضحة وليس شرط الدلالة أن تكون لفظية، فقول أبي حيان: إن ذلك إضمار لا دليل عليه ما لا وجه له، وأن يقدر جاءتكم بعد قُلْ مدلولا عليه بما قبل أي قل جاءتكم موعظة وشفاء وهدى ورحمة بفضل الله وبرحمته ولا يجوز تعلقه بجاءتكم المذكور لأن قُلْ تمنع من ذلك،- وذلك- على هذا إشارة إلى المصدر المفهوم من الفعل وهو المجيء أي فبمجيء المذكورات فليفرحوا، وتكرير الباء في برحمته على سائر الأوجه للإيذان باستقلالها في استيجاب الفرح، والمراد بالفضل والرحمة إما الجنس ويدخل فيه ما في مجيء القرآن من الفضل والرحمة دخولا أوليا وإما ما في مجيئه من ذلك، ويؤيده ما روي عن مجاهد أن المراد بالفضل والرحمة القرآن.
Arap dilinin garip inceliklerindendir ki bazılarının işaret ettiğine göre ayet iştigal babındandır; işaret ismi mamulün zamiri yerine ikame edilmiştir ve onun müfret kılınması zikredilen şey ve benzeri hasebiyledir, nitekim bu onda yaygındır. Bunun gariplik ciheti şudur: Bu babın şartında bilinen şey âmilin mamulün zamiriyle iştigal etmesidir; nahivcilerden hiçbiri âmilin ona işaret eden işaret ismiyle iştigal ettiğini zikretmemiştir. Car ve mecrurun müteallakının 'özen göstersinler' olarak takdir edilmesi caiz görülmüştür; yani 'Allah'ın lütfuna ve rahmetine özen göstersinler, işte yalnız bununla sevinsinler' demektir. Bunun takdir edilmesinin karinesi, kendisiyle sevinilen şeyin şanına özen gösterilen ve ehemmiyet verilen şeylerden olmasıdır; yahut denildiğine göre car ve mecrurun öne geçirilmesidir. Halebî şöyle demiştir: 'Siyaktan buna delalet açıktır; delaletin lafzî olması şart değildir.' Dolayısıyla Ebû Hayyân'ın 'Bu, delili olmayan bir takdirdir' sözü yersizdir. { قُلْ }'den sonra öncesinin delalet ettiği 'size geldi' fiilinin takdir edilmesi de caizdir; yani 'De ki: Size Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bir öğüt, bir şifa, bir hidayet ve bir rahmet geldi' demektir. Bunun zikredilen 'size geldi' fiiline müteallık olması caiz değildir; zira { قُلْ } buna engeldir. Bu takdire göre 'bu' ifadesi fiilden anlaşılan masdara yani 'gelme'ye işarettir; yani 'Zikredilenlerin gelişiyle sevinsinler' demektir. 'Bi-rahmetihî' ifadesinde bâ harfinin tekrarlanması diğer bütün vecihlerde onun sevinmeyi gerektirmede müstakil olduğunu bildirmek içindir. Fazl ve rahmet ile murat ya cinsidir -ki Kur'an'ın gelişindeki fazl ve rahmet buna öncelikle dahildir- yahut onun gelişindeki fazl ve rahmettir. Mücâhid'den fazl ve rahmet ile muradın Kur'an olduğuna dair rivayet edilen husus da bunu teyit eder.
وأخرج أبو الشيخ وابن مردويه عن أنس قال قال: «رسول الله ﷺ فضل الله القرآن ورحمته أن جعلكم من أهله» وروي ذلك عن البراء وأبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنهما موقوفا.
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye Enes'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ın lütfu Kur'an, rahmeti ise sizi onun ehlinden kılmasıdır' buyurdu.» Bu, Berâ ve Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anhümâ mevkuf olarak da rivayet edilmiştir.
وجاء عن جمع جم أن الفضل القرآن والرحمة الإسلام وهو في معنى الحديث المذكور. وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الفضل القرآن والرحمة الإسلام وهو في معنى الحديث المذكور. وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الفضل العلم والرحمة محمد ﷺ. وأخرج الخطيب، وابن عساكر عنه تفسير الفضل بالنبي ﵊ والرحمة بعلي كرم الله تعالى وجهه، والمشهور وصف النبي ﷺ بالرحمة كما يرشد إليه قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ١٠٧] دون الأمير كرم الله تعالى وجهه، وإن كان رحمة جليلة رضي الله تعالى عنه وأرضاه، وقيل: المراد بهما الجنة والنجاة من النار وقيل غير ذلك، ولا يجوز أن يراد بالرحمة على الوجه الأخير من أوجه الإعراب ما أريد بها أولا بل هي فيه غير الأولى كما لا يخفى. وروى رويس عن يعقوب أنه قرأ «فلتفرحوا» بتاء الخطاب ولام الأمر على أصل المخاطب المتروك بناء على القول بأن أصل صيغة الأمر الأمر باللام فحذفت مع تاء المضارعة واجتلبت همزة الوصل للتوصل إلى الابتداء بالساكن لا على القول بأنها صيغة أصلية، وقد وردت هذه القراءة في حديث صحيح عن النبي ﷺ، وقد أخرجه جماعة منهم أبو داود وأحمد والبيهقي من طرق عن أبي ابن كعب رضي الله تعالى عنه مرفوعا، وقرأ بها أيضا ابن عباس وقتادة وغيرهما. وفي تعليقات الزمخشري على كشافه كأنه ﷺ إنما آثر القراءة بالأصل لأنه أدل على الأمر بالفرح وأشد تصريحا به إيذانا بأن الفرح بفضل الله تعالى وبرحمته بليغ التوصية به ليطابق التقرير والتكرير وتضمين معنى الشرط لذلك، ونظيره مما انقلب فيه ما ليس بفصيح فصيحا قوله سبحانه: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ [الإخلاص: ٤] من تقديم الظرف اللغو ليكون الغرض اختصاص التوحيد انتهى،
Pek çok kimseden lütfun Kur'an, rahmetin ise İslam olduğu rivayet edilmiştir ki bu da mezkûr hadisin manasındadır. Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ lütfun ilim, rahmetin ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu rivayet etmiştir. Hatîb ve İbn Asâkir de ondan lütfun Peygamber aleyhisselam, rahmetin ise Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- şeklinde tefsirini rivayet etmişlerdir. Meşhur olan, emîr [Ali] -kerremallâhu teâlâ vecheh- her ne kadar yüce bir rahmet olsa da -radıyallâhu teâlâ anhü ve ardâh-, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } [el-Enbiyâ: 107] “Seni ancak alemlere bir rahmet olarak gönderdik” ayetinin de irşad ettiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rahmet ile vasıflanmasıdır. Bunlarla cennet ve cehennemden kurtuluşun murat edildiği de söylenmiştir; bundan başkası da söylenmiştir. İrab vecihlerinin son vechine göre rahmet ile ilk başta murat edilenin kastedilmesi caiz değildir; bilakis gizli olmadığı üzere buradaki rahmet birincisinden başkadır. Ruveys Ya'kûb'dan, emrin asıl sîgası lâm ile yapılan emir olup sonra muzâraat tâ'sı ile birlikte hazfedildiği ve sâkin ile başlamayı sağlamak için vasıl hemzesi getirildiği görüşüne binaen -asli bir sîga olduğu görüşüne binaen değil- muhatabın terk edilmiş aslı üzere muhatap tâ'sı ve emir lâm'ı ile «فلتفرحوا» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Bu kıraat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih bir hadiste de varit olmuştur. Ebû Dâvûd, Ahmed ve Beyhakî'nin de aralarında bulunduğu bir cemaat bunu Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu teâlâ anh merfû olarak muhtelif tarîklerle tahric etmişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve başkaları da böyle okumuştur. Zemahşerî'nin Keşşâf'ı üzerine haşiyelerinde şöyle denmektedir: 'Sanki o sallallâhu aleyhi ve sellem sevinme emrine daha çok delalet etmesi ve onu daha açıkça ifade etmesi sebebiyle asıl olan kıraati tercih etmiştir; ta ki takrir, tekrar ve şart manasının buna tazmin edilmesiyle mutabık olsun ve Allah Teâlâ'nın lütfu ve rahmetiyle sevinmenin kuvvetle tavsiye edildiğini bildirsin. Fasih olmayanın fasihe dönüştüğü hususun bir benzeri de tevhidi tahsis etme gayesiyle lağv zarfın öne geçirilmesi bakımından Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } [el-İhlâs: 4] “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” ayetidir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
وهو مأخوذ من كلام ابن جني في توجيه ذلك، ونقل عن شرح اللب في توجيهه أنه لما كان النبي ﷺ مبعوثا إلى الحاضر والغائب جمع بين اللام والتاء قيل: وكأنه عنى أن الأمر لما كان لجملة المؤمنين حاضرهم وغائبهم غلب الحاضرون في الخطاب على الغائبين وأتى باللام رعاية لأمر الغائبين، وهي نكتة بديعة إلا أنه أمر محتمل، وما نقل عن صاحب الكشاف أولى بالقبول.
Bu [izah], İbn Cinnî'nin bunun gerekçelendirilmesindeki sözünden alınmıştır. Şerhu'l-Lüb'den bunun gerekçesi hakkında nakledildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazır bulunana da gayba da gönderilmiş olduğu için lâm ile tâ harfini bir araya getirmiştir. Denildi ki: 'Sanki o, emir hazır ve gaip bütün müminler topluluğuna yönelik olduğunda hitapta hazır bulunanların gaiplere galebe çaldığını, gaiplerin durumunu gözeterek de lâm harfini getirdiğini kastetmiştir.' Bu bediî bir nüktedir; ancak ihtimal dahilinde olan bir husustur. Keşşâf sahibinden nakledilen ise kabule daha evladır.
وقرىء «فافرحوا» وهي تؤيد القراءة السابقة لأنها أمر المخاطب على الأصل. وقرىء «فليفرحوا» بكسر اللام هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ من الأموال والحرث والأنعام وسائر حطام الدنيا فإنها صائرة إلى الزوال مشرفة عليه وهو راجع إلى لفظ ذلك باعتبار مدلوله وهو مفرد فروعي لفظه وإن كان عبارة عن الفضل والرحمة.
«فافرحوا» şeklinde de okunmuştur ki bu, asıl üzere muhatap emri olduğu için önceki kıraati teyit eder. Lâm'ın kesresiyle «فليفرحوا» şeklinde de okunmuştur. { هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Bu, onların toplayıp durduklarından daha hayırlıdır”; mallardan, ekinlerden, en'âmdan (ehli hayvanlardan) ve diğer dünya metâından [topladıklarından]; zira bunlar yok olmaya mahkumdur ve zevale yaklaşmıştır. Bu zamir, medlûlü itibarıyla 'zâlike' lafzına racidir ve o müfrettir; dolayısıyla her ne kadar fazl ve rahmetten ibaret olsa da lafzı gözetilmiştir.
ويجوز إرجاع الضمير إليهما ابتداء بتأويل المذكور كما فعل في ذلك أو جعلهما في حكم شيء واحد، ولك أن تجعله راجعا إلى المصدر أعني المجيء الذي أشير إليه وما تحتمل الموصولية والمصدرية. وقرأ ابن عامر «تجمعون» بالخطاب لمن خوطب ب يا أَيُّهَا النَّاسُ سواء كان عاما أو خاصا بكفار قريش، وضمير فَلْيَفْرَحُوا للمؤمنين أي فبذلك فليفرح المؤمنون فهو خير مما تجمعون أيها المخاطبون وعلى قراءة «فلتفرحوا» «وافرحوا» يكون الخطاب على ما قيل للمؤمنين، وجوز أن يكون لهم على قراءة الغيبة أيضا التفاتا، وتعقب بأن الجمع أنسب بغيرهم وإن صح وصفهم به في الجملة فلا ينبغي أن يلتزم القول بما يستلزمه ما دام مندوحة عنه.
'Zâlike' lafzında yapıldığı gibi zikredilenin teviliyle zamiri ibtidadan itibaren ikisine döndürmek yahut ikisini tek bir şey hükmünde kılmak da caizdir. Zamiri masdara, yani işaret edilen 'gelme' fiiline döndürmen de mümkündür. Mâ lafzı mevsûle ve masdariye olma ihtimali taşır. İbn Âmir, ister umumi olsun ister Kureyş kafirlerine has olsun, { يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar” ile hitap edilen kimselere hitap olarak «تجمعون» şeklinde okumuştur. { فَلْيَفْرَحُوا } fiilinin zamiri ise müminlere aittir; yani 'O halde müminler yalnız bununla sevinsinler; çünkü o, ey muhataplar, sizin toplayıp durduklarınızdan daha hayırlıdır' demektir. «فلتفرحوا» ve «وافرحوا» kıraatlerine göre ise denildiğine göre hitap müminleredir. Gaip kıraatinde de iltifat yoluyla müminlere ait olması caiz görülmüştür. Buna, her ne kadar genel anlamda müminlerin bununla nitelenmesi sahih olsa da [dünyalık] toplamanın başkalarına daha uygun olduğu, dolayısıyla başka bir imkan varken bunu gerektiren görüşe iltizam edilmemesi gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir.
قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ أي ما قدر لانتفاعكم من ذلك وإلا فالرزق ليس كله منزلا، واستعمال أنزل فيما ذكر مجاز من إطلاق المسبب على السبب، وجوز أن يكون الإسناد مجازيا بأن أسند الإنزال إلى الرزق لأن سببه كالمطر منزل، وقيل: إن هناك استعارة مكنية تخيلية وهو بعيد. وجعل الرزق مجازا عن سببه أو تقدير لفظ سبب مما لا ينبغي وما إما موصولة في موضع النصب على أنها مفعول أول- لأرأيتم- والعائد محذوف أي أنزله والمفعول الثاني ما ستراه إن شاء الله تعالى قريبا وما استفهامية في موضع النصب على أنه مفعول أَنْزَلَ وقدم عليه لصدارته، وهو معلق لما قبله إن قلنا بالتعليق فيه أي أي شيء أنزل الله تعالى من رزق فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا أي فبعضتموه وقسمتموه إلى حرام وحلال وقلتم، هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ [الأنعام: ١٣٨] وما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الأنعام: ١٣٩] إلى غير ذلك.
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ } “De ki: 'Gördünüz mü Allah'ın sizin için rızık olarak indirdiği şeyleri?'”; yani bunlardan faydalanmanız için takdir ettiği şeyleri, aksi takdirde rızkın tamamı indirilmiş değildir. 'İndirdi' lafzının zikredilen manada kullanılması sebebin müsebbebe ıtlakı kabilinden mecazdır. Yağmur gibi rızkın sebebi indirilmiş olduğu için indirmenin rızka isnat edilmesi suretiyle isnadın mecazi olması da caiz görülmüştür. Burada istiare-i mekniyye-i tahyiliyye olduğu da söylenmiştir ki bu uzaktır. Rızkı sebebinden mecaz kılmak yahut 'sebep' lafzını takdir etmek ise uygun değildir. Mâ lafzı ya { أَرَأَيْتُمْ } fiilinin birinci mefulü olarak nasb mahallinde mevsûledir ve âid zamir hazfedilmiştir, yani 'onu indirdi' demektir; ikinci mefulü ise inşallahu teâlâ yakında göreceğin şeydir; yahut mâ lafzı { أَنْزَلَ } fiilinin mefulü olarak nasb mahallinde istifhamiyedir ve kelamın başında gelme hakkı sebebiyle onun önüne geçmiştir. Onda ta'lik olduğunu söylersek öncesini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur); yani 'Allah Teâlâ rızık olarak ne indirdi?' demektir. { فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا } “Ki siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız”; yani onu parçalara ayırıp haram ve helal diye kısımlara böldünüz ve: { هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } [el-En'âm: 138] “Bunlar yasaklanmış hayvanlar ve ekinlerdir” ile { ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } [el-En'âm: 139] “Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize aittir, eşlerimize ise haram kılınmıştır” ve benzerlerini söylediniz.
قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ في جعل البعض منه حراما والبعض الآخر حلالا أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ أَمْ والهمزة متعادلتان والجملة في موضع المفعول الثاني- لأرأيتم- وقُلْ مكرر للتأكيد فلا يمنع من ذلك، والعائد على المفعول الأول مقدر، والمعنى أرأيتم الذي أنزله الله تعالى لكم من رزق ففعلتم فيه ما فعلتم أي الأمرين كائن فيه الأذن فيه من الله تعالى بجعله قسمين أم الافتراء منكم، وكان أصل آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ إلخ آلله أذن أم غيره فعدل إلى ما في النظم الجليل دلالة على أن الثابت هو الشق الثاني وهم نسبوا ذلك إليه سبحانه فهم مفترون عليه جل شأنه لا على غيره وفيه زجر عظيم كما لا يخفى، ولعل هذا مراد من قال: إن الاستفهام للاستخبار ولم يقصد به حقيقته لينافي تحقق العلم بانتفاء الإذن وثبوت الافتراء بل قصد به التقرير والوعيد وإلزام الحجة.
{ قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } “De ki: 'Allah mı size izin verdi'” ondan bir kısmını haram, diğer bir kısmını helal kılmanız hususunda { أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?”. 'Em' ile hemze birbirine denktir ve cümle { أَرَأَيْتُمْ } fiilinin ikinci mefulü konumundadır. { قُلْ } tekit için tekrarlanmıştır, dolayısıyla buna engel olmaz. Birinci mefule dönen âid zamir takdir edilmiştir. Mana şudur: 'Gördünüz mü Allah Teâlâ'nın sizin için rızık olarak indirdiği ve içinde yaptıklarınızı yaptığınız şeyi; onda iki işten hangisi mevcuttur: İki kısma ayırma hususunda Allah Teâlâ'dan bir izin mi, yoksa sizin tarafınızdan bir iftira mı?' { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } ifadesinin aslı 'Allah mı izin verdi yoksa başkası mı?' şeklinde idi; fakat sabit olanın ikinci şık olduğunu göstermek için yüce nazımdaki şekle çevrilmiştir; zira onlar bunu O Subhânehu'ya nispet etmişlerdir, dolayısıyla başkasına değil yalnız O Celle Şânuhu'ya iftira etmektedirler. Bunda, gizli olmadığı üzere büyük bir azarlama vardır. İstifhamın haber sorma amaçlı olduğunu ve iznin yokluğu ile iftiranın sübutuna dair bilginin gerçekleşmesine zıt düşecek şekilde hakikatinin kastedilmediğini, bilakis bununla takrir, tehdit ve hücceti bağlamanın amaçlandığını söyleyen kimsenin muradı da muhtemelen budur.
وجوز أن يكون الاستفهام لإنكار الإذن وتكون أَمْ منقطعة بمعنى بل الاضرابية، والمقصود الاضراب عن ذلك لتقرير افترائهم، والجملة على هذا معمولة للقول وليست متعلقة- بأرأيتم- وهو قد اكتفى بالجملة الأولى كما أشرنا إليه، ومن الناس من جوز كون أَمْ متصلة وكونها منفصلة على تقدير تعلق الجملة بفعل القول وأوجب الاتصال على تقدير تعلقها- بأرأيتم- وجعل الاسم الجليل مبتدأ مخبرا عنه بالجملة للتخصيص عند بعض ولتقوية
İstifhamın izni inkar için olması ve { أَمْ } edatının idrab bildiren 'bel' manasında münkatı' olması da caiz görülmüştür. Bu durumda maksat, iftiralarını takrir etmek için bundan vazgeçmektir (idrabdır). Bu takdire göre cümle kavl fiilinin mamulüdür ve { أَرَأَيْتُمْ } fiiline müteallık değildir; o ise işaret ettiğimiz üzere birinci cümleyle yetinmiştir. İnsanlardan kimi, cümlenin kavl fiiline müteallık olması takdirinde { أَمْ } edatının muttasıl da münkatı' da olmasını caiz görmüş; { أَرَأَيْتُمْ } fiiline müteallık olması takdirinde ise muttasıl olmasını vacip kılmıştır. Yüce lafzı mübteda kılıp cümlenin onun haberi yapılması bazılarına göre tahsis için, diğerlerine göre ise hükmü kuvvetlendirmek içindir.
الحكم عند آخر، والإظهار بعد في مقام الإضمار للإيذان بكمال قبح افترائهم، وتقديم الجار والمجرور للقصر مطلقا في رأي ولمراعاة الفواصل على الوجه الأول وللقصر على الوجه الثاني في آخر.
İftiralarının çirkinliğinin tamlığını bildirmek için daha sonra zamir makamında açık isim zikredilmiştir (ızhar yapılmıştır). Car ve mecrurun öne alınması bir görüşe göre mutlak olarak hasr içindir; diğer bir görüşe göre ise birinci vecihte fasılalara riayet için, ikinci vecihte ise hasr içindir.
واستدل المعتزلة بالآية على أن الحرام ليس برزق ولا دليل لهم فيها على ما ذكرناه لأن المقدر للانتفاع هو الحلال فيكون المذكور هنا قسما من الرزق وهو شامل للحلال والحرام والكفرة إنما أخطؤوا في جعل بعض الحلال حراما، ومن جعل أهل السنة نظيرا لهم في جعلهم الرزق مطلقا منقسما إلى قسمين فقد أعظم الفرية وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ كلام مسوق من جهته تعالى لبيان هول ما سيلقونه غير داخل تحت القول المأمور به، والتعبير عنهم بالموصول لقطع احتمال الشق الأول من الترديد والتسجيل عليهم بالافتراء، وزيادة الكذب مع أن الافتراء لا يكون إلا كذلك لإظهار كمال قبح ما افتعلوا وكونه كذبا في اعتقادهم أيضا، وما استفهامية مبتدأ وظَنُّ خبرها هو مصدر مضاف إلى فاعله ومفعولاه محذوفان.
Mutezile, haramın rızık olmadığına bu ayetle istidlal etmiştir; fakat zikrettiğimiz üzere bunda onlar için bir delil yoktur; zira faydalanılmak üzere takdir edilen şey helaldir, dolayısıyla burada zikredilen rızkın bir kısmıdır ve o helali de haramı da kapsamaktadır; kafirler ise sadece bazı helalleri haram kılmakla hata etmişlerdir. Ehl-i Sünnet'i, rızkı mutlak surette iki kısma ayırmalarında onların benzeri kılan kimse ise gerçekten büyük bir iftirada bulunmuştur. { وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a yalan uydurarak iftira edenlerin zannı nedir?”; emredilen kavl sözünün altına dahil olmayan, karşılaşacakları şeyin dehşetini beyan etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir kelamdır. Tereddüdün birinci şıkkı olma ihtimalini kesmek ve aleyhlerine iftirayı tescil etmek için onlardan mevsûl ile bahsedilmiştir. İftira ancak yalanla olduğu halde bir de 'el-kizb' (yalan) lafzının ziyade edilmesi, uydurdukları şeyin çirkinliğinin tamlığını ve bunun kendi inançlarında da yalan olduğunu ortaya koymak içindir. Mâ istifhamiye olup mübtedadır, { ظَنُّ } ise onun haberidir; o fâiline muzâf olmuş bir masdardır ve iki mefulü hazfedilmiştir.
وقوله سبحانه: يَوْمَ الْقِيامَةِ ظرف لنفس الظن لا بيفترون لعدم صحته معنى ولا بمقدر لأن التقدير خلاف الظاهر، أي أي شيء ظنهم في ذلك اليوم أني فاعل بهم، والمقصود التهديد والوعيد، ويدل على تعلقه بالظن قراءة عيسى بن عمر وَما ظَنُّ بصيغة الماضي وما في هذه القراءة بمعنى الظن في محل نصب على المصدرية، والتعبير بالماضي لتحقق الوقوع وأكثر أحوال القيامة يعبر عنها بذلك في القرآن لما ذكر، والعمل في الظرف المستقبل لا يمنع لتصييره الفعل نصا في الاستقبال التجوز المذكور لأنه يقدر لتحققه أيضا ماضيا، وقيل: الظرف متعلق بما يتعلق به ظنهم اليوم من الأمور التي ستقع يوم القيامة تنزيلا له ولما يقع فيه من الأهوال لمكان وضوح أمره في التحقق والتقرر منزلة المسلم عندهم، أي أي شيء ظنهم لما سيقع يوم القيامة أيحسبون أنهم لا يسألون عن افترائهم أو لا يجازون جزاء يسيرا ولذلك ما يفعلون يفعلون كلا إنهم لفي أشد العذاب لأن معصيتهم أشد المعاصي، والآية السابقة قيل متصلة بقوله سبحانه: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [يونس: ٣١] إلخ كأنه قيل: حيث أقروا أنه سبحانه الرازق قل لهم أرأيتم ما أنزل الله إلخ ونقل ذلك عن أبي مسلم، وقيل: بقوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّاسُ إلخ، وذلك أنه جل شأنه لما وصف القرآن بما وصفه وأمر نبيه ﷺ أن يرغب باغتنام ما فيه عقب ذلك بذكر مخالفتهم لما جاء به وتحريمهم ما أحل، وقيل: إنها متصلة بالآيات الناعية عليهم سوء اعتقادهم كأنه سبحانه بعد أن نعي عليهم أصولهم بين بطلان فروعهم، ولعل خير الثلاثة وسطها.
Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü” kavli, mana bakımından sahih olmaması sebebiyle { يَفْتَرُونَ } fiilinin değil, takdir zahire aykırı olduğu için mahzuf bir kelimenin de değil, bizzat zannın kendisinin zarfıdır; yani 'O günde onlara ne yapacağıma dair zanları nedir?' demektir. Maksat tehdit ve korkutmadır. Zanna müteallık olduğuna Îsâ b. Ömer'in mazi sîgasıyla { وَما ظَنُّ } kıraati delalet eder. Bu kıraatteki mâ lafzı zan manasında olup masdariyet üzere nasb mahallindedir. Mazi ile ifade edilmesi vukuunun kesinliğindendir; kıyametin çoğu halleri de zikredilen sebepten ötürü Kur'an'da mazi ile ifade edilir. Gelecek zaman bildiren zarftaki amel, mezkûr mecaz fiili açıkça istikbale dönüştürdüğü için [mazi kullanımına] engel olmaz; çünkü kesinliği sebebiyle o da mazi olarak takdir edilir. Denildi ki: Zarf, kıyamet gününün ve onda vuku bulacak dehşetlerin gerçekleşip sabit olmasındaki açıklık sebebiyle onların nezdinde müsellem bir şey mertebesine indirilerek, onların bugün kıyamet günü vuku bulacak şeylere dair zanlarının taalluk ettiği hususlara müteallıktır; yani 'Kıyamet günü vuku bulacak şey hakkındaki zanları nedir; iftiralarından dolayı hesaba çekilmeyeceklerini yahut hafif bir ceza ile cezalandırılacaklarını mı sanıyorlar ki bu yaptıklarını yapıyorlar? Hayır! Günahları en şiddetli günah olduğu için şüphesiz onlar en şiddetli azaptadırlar.' Önceki ayetin Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [Yûnus: 31] “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir?'” ayetine bağlı olduğu söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Mademki rızık verenin O Subhânehu olduğunu ikrar ettiler, o halde onlara 'Allah'ın indirdiğini gördünüz mü...' de. Bu, Ebû Müslim'den nakledilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يا أَيُّهَا النَّاسُ } [Yûnus: 57] ayetine bağlı olduğu da söylenmiştir; şöyledir ki O Celle Şânuhu Kur'an'ı vasfettiği şeylerle vasfedip Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onda bulunanları ganimet bilmeye teşvik etmesini emredince, bunun hemen ardından onların Kur'an'ın getirdiği şeye muhalefetlerini ve helal kıldığı şeyi haram kılmalarını zikretmiştir. Kötü itikatlarını kınayan ayetlere bağlı olduğu da söylenmiştir; sanki O Subhânehu onların asıllarını kınadıktan sonra füru'larının batıllığını beyan etmiştir. Muhtemelen bu üç görüşün en hayırlısı ortancasıdır.
إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ أي عظيم لا يقدر قدره ولا يكتنه كنهه عَلَى النَّاسِ جميعا حيث أنعم عليهم بالعقل ورحمهم بإرسال الرسل وإنزال الكتب وبين لهم ما لا تستقل عقولهم بإدراكه وأرشدهم إلى ما يهمهم من أمر المعاش والمعاد ورغبهم ورهبهم وشرح لهم الأحوال وما يلقاه الحائد عن الرشاد من الأهوال.
{ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ } “Şüphesiz Allah, lütuf sahibidir”, yani kadri takdir edilemeyen ve künhüne ulaşılamayan büyük bir lütuf sahibidir; { عَلَى النَّاسِ } “bütün insanlara”; zira onlara akıl nimeti vermiş, peygamberler gönderip kitaplar indirerek onlara merhamet etmiş, akıllarının kavramakta müstakil olamayacağı şeyleri onlara açıklamış, dünya ve ahiret işlerinden kendilerini ilgilendiren hususlara onları irşad etmiş, onları teşvik edip korkutmuş, halleri ve doğrudan sapan kimsenin karşılaşacağı dehşetleri onlara şerh etmiştir.
وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ ذلك الفضل فلا ينتفعون به، ولعل الجملة تذييل لما سبق مقرر لمضمونه.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ } “Fakat onların çoğu şükretmezler” bu lütfa, dolayısıyla ondan faydalanmazlar. Muhtemelen bu cümle öncesi için bir tezyildir ve onun mazmununu takrir etmektedir.
وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ أي في أمر معتنى به، من شأنه بالهمز كسأله إذا قصده وقد تبدل همزته ألفا، وهو في الأصل مصدر وقد أريد المفعول وَما تَتْلُوا مِنْهُ الضمير المجرور للشأن والتلاوة أعظم شؤونه ﷺ ولذا خصت بالذكر أو للتنزيل، والإضمار قبل الذكر لتفخيم شأنه أو لله ﷿، ومِنْ قيل تبعيضية على الاحتمالين الأولين وابتدائية على الثالث والتي في قوله سبحانه: مِنْ قُرْآنٍ زائدة لتأكيد النفي على جميع التقادير وإلى ذلك ذهب القطب. وقال الطيبي: إن مِنْ الأولى على الاحتمال الأخير ابتدائية والثانية مزيدة، وعلى الاحتمال الأولى الأولى للتبعيض والثانية للبيان، وعلى الثاني الأولى ابتدائية والثانية للبيان.
{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ } “Sen hangi bir işte bulunsan”; yani ehemmiyet verilen bir işte. Hemzeyle 'şe'enehû', 'se'elehû' gibi olup onu kastettiğinde kullanılır; bazen hemzesi elife tebdil edilir. Aslında masdardır ve meful kastedilmiştir. { وَما تَتْلُوا مِنْهُ } “ve ondan ne okusan”; mecrur zamir şe'ne aittir; Kur'an okumak onun sallallâhu aleyhi ve sellem en büyük işlerindendir, bu sebeple zikre tahsis edilmiştir; yahut tenzile (indirilen Kur'an'a) aittir ve zikirden önce zamir getirilmesi şanını yüceltmek içindir; yahut Allah Azze ve Celle'ye aittir. { مِنْ } edatının ilk iki ihtimale göre teb'îziye, üçüncüsüne göre ise ibtidaiye olduğu söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ قُرْآنٍ } kavlindeki { مِنْ } ise her bir takdire göre nefyi tekit etmek için zaittir; Kutub da bu görüşe meyletmiştir. Tîbî şöyle demiştir: 'İlk { مِنْ } son ihtimale göre ibtidaiye, ikincisi zaittir; birinci ihtimale göre birincisi teb'îziye, ikincisi beyaniyedir; ikinci ihtimale göre ise birincisi ibtidaiye, ikincisi beyaniyedir.'
وفي إرشاد العقل السليم أن الضمير الأول للشأن والظرف صفة لمصدر محذوف أي تلاوة كائنة من الشأن أو للتنزيل ومِنْ ابتدائية أو تبعيضية أو لله تعالى شأنه ومِنْ الثانية مزيدة وابتدائية على الوجه الأول وبيانية أو تبعيضية على الوجه الثاني والثالث. وأنت تعلم أنه قد يكون الظرف متعلقا بما عنده، والتزام تعلقه بمحذوف وقع صفة لمصدر كذلك في جميع الاحتمالات مما لا حاجة إليه. نعم اللازم بناء على المشهور أن لا يتعلق حرفان بمعنى بمتعلق واحد، وذهب أبو البقاء إلى أن الضمير الأول للشأن و «من» الأولى للأجل كما في قوله سبحانه: مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا [نوح: ٢٥] ومِنْ الثانية مزيدة وما بعدها مفعول به- لتتلو- وله وجه، ومما يقضي منه العجب ما قاله بعضهم إنه يحتمل أن يكون ضمير مِنْهُ للشأن إما على تقدير ما تتلو حال كون القراءة بعض شؤونك وإما أن يحمل الكلام على حذف المضاف أي وما تتلو من أجل الشأن بأن يحدث لك شأن فتتلو القرآن من أجله فإن الحالية مما لا تكاد تخطر ببال من له أدنى ذوق في العربية ولم نر القول بتقدير مضاف في الكلام إذا كان فيه مِنْ الأجلية أو نحوها، وما في كلام غير واحد من الأفاضل في أمثال ذلك تقدير معنى لا تقدير إعراب، ويبعد حمل هذا البعض على ذلك كما لا يخفى «هذا» ثم إن القرآن عام للمقروء كلّا وبعضا وهو حقيقة في كل كما حقق في موضعه، والقول بأنه مجاز في البعض بإطلاق الكل وإرادة الجزء مما لا يلتفت إليه وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ أي أي عمل كان، والخطاب الأول خاص برأس النوع الإنساني وسيد المخاطبين ﷺ وهذا عام ويشمل سائر العباد برهم وفاجرهم لا الأخيرين فقط، وقد روعي في كل من المقامين ما يليق به فعبر في مقام الخصوص في الأول بالشأن لأن عمل العظيم عظيم وفي الثاني بالعمل العام للجليل والحقير، وقيل: الخطاب الأول عام للأمة أيضا كما في قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطلاق: ١] إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً استثناء مفرغ من أعم أحوال المخاطبين بالأفعال الثلاثة أي وما تلابسون بشيء منها في حال من الأحوال إلا حال كوننا رقباء مطلعين عليه حافظين له كذا قالوا، ويفهم منه أن الجار والمجرور متعلق بما بعده، ولعل تقديمه للاهتمام بتخويف من أريد تخويفه من المخاطبين، وكأنه للمبالغة فيه جيء بضمير العظمة، وأن المقصود من الاطلاع عليهم الاطلاع على عملهم إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ أي تشرعون فيه وتتلبسون به، وأصل الإفاضة الاندفاع بكثرة أو بقوة، وحيث أريد بالأفعال السابقة الحالة المستمرة الدائمة المقارنة للزمان الماضي أيضا أوثر في الاستثناء صيغة الماضي، وفي الظرف كلمة إِذا التي تفيد المضارع معنى الماضي كذا قيل، ولم أر من تعرض لبيان وجه اختيار النفي- بما- التي تخلص المضارع للحال عند الجمهور عند انتفاء قرينة خلافه في الجملتين الأوليين والنفي- بلا- التي تخلص المضارع للاستقبال عند الأكثرين خلافا لابن مالك في الجملة الثالثة، ولعل ذلك من آثار اختلاف الخطاب خصوصا وعموما فتأمله فإنه دقيق جدا وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ أي ما يبعد وما يغيب، ومنه يقال: الروض العازب وروض عزيب إذا كان بعيدا من الناس، والكلام على حذف مضاف أي وما يعزب عن علم ربك ﷿ أو هو كناية عن ذلك، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من الإشعار باللطف ما لا يخفى.
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: 'Birinci zamir şe'ne aittir ve zarf mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'şandan olan bir tilavet' demektir; yahut tenzile aittir ve { مِنْ } ibtidaiye veya teb'îziyedir; yahut şanı yüce olan Allah Teâlâ'ya aittir ve ikinci { مِنْ } zait olup birinci vecihte ibtidaiye, ikinci ve üçüncü vecihlerde beyaniye yahut teb'îziyedir.' Bilirsin ki zarf bazen kendi yanındaki lafza müteallık olur; bütün ihtimallerde onun böylesine bir masdara sıfat olan mahzufa taallukunu iltizam etmeye gerek yoktur. Evet, meşhur kurala binaen lazım gelen şey aynı manadaki iki harfin tek bir müteallaka bağlanmamasıdır. Ebü'l-Bekâ ise birinci zamirin şe'ne ait olduğu ve birinci { من } edatının Cenâb-ı Hakk'ın: { مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا } [Nûh: 25] ayetinde olduğu gibi sebep bildirdiği, ikinci { مِنْ } edatının zait olduğu ve sonrasının { تتلو } fiilinin mefulü bih'i olduğu görüşüne gitmiştir ki bunun da bir vechi vardır. Hayret verici hususlardandır ki bazılarının söylediğine göre { مِنْهُ } ifadesindeki zamirin ya 'okuma eylemi senin işlerinden bir iş olduğu halde okuduğun şey' takdiriyle şe'ne ait olması, ya da kelamın muzâfın hazfine hamledilerek 'senin için bir iş zuhur edip de onun sebebiyle Kur'an okuduğun vakit o iş sebebiyle okuduğun şey' takdirinde olması muhtemeldir. Zira hal olma durumu, Arap dilinde en ufak bir zevki olan kimsenin aklına neredeyse gelmeyecek bir şeydir; kelamda sebep bildiren veya benzeri bir { مِنْ } bulunduğunda muzâf takdir edileceğine dair bir söz de görmüş değiliz. Pek çok fazıl zatın kelamında yer alan bu tür ifadeler irab takdiri değil mana takdiridir; gizli olmadığı üzere bu şahsın sözünü buna hamletmek de uzaktır. Bu böyle bilindikten sonra; Kur'an, okunan şeyin bütününe ve parçasına şamildir ve yerinde tahkik edildiği üzere her birinde hakikattir. Parçada kullanılmasının bütünü zikredip parçayı kastetmek yoluyla mecaz olduğu sözüne ise itibar edilmez. { وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ } “ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki”; yani hangi amel olursa olsun. Birinci hitap insan nev'inin reisine ve muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem hastır; bu ise umumidir ve sadece sonuncuları değil, iyisiyle kötüsüyle bütün kulları kapsar. İki makamın her birinde ona layık olan gözetilmiştir; bu sebeple birinci makamda has kılma makamı olduğu için 'şe'n' lafzı kullanılmıştır, zira yüce zatın ameli yücedir; ikincisinde ise büyüğü ve küçüğüyle umumi amel zikredilmiştir. Birinci hitabın da Cenâb-ı Hakk'ın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [et-Talâk: 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman” ayetinde olduğu gibi ümmete umumi olduğu söylenmiştir. { إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً } “illaki biz üzerinizde şahitlerizdir”; üç fiil ile muhatap olanların hallerinin en genelinden müferrağ bir istisnadır; yani 'Siz hangi halde bulunursanız bulunun, mutlaka biz onu gözetleyen, ona muttali olan ve onu muhafaza edenlerizdir.' Böyle demişlerdir. Bundan car ve mecrurun sonrasına müteallık olduğu anlaşılır; öne alınması muhtemelen muhataplardan korkutulması murat edilen kimseleri korkutmaya ehemmiyet vermek içindir. Sanki bunda mübalağa için azamet zamiri getirilmiştir ve onlara muttali olmaktan maksat onların amellerine muttali olmaktır. { إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } “ona daldığınızda”; yani ona başladığınızda ve onunla meşgul olduğunuzda. İfâzanın aslı çoklukla veya kuvvetle akıp girmektir. Önceki fiillerle geçmiş zamana da mukarin olan daimi ve müstemir hal kastedildiği için istisnada mazi sîgası, zarfta ise muzârie mazi manası kazandıran { إِذْ } kelimesi tercih edilmiştir; böyle denilmiştir. İlk iki cümlede cumhura göre aksi bir karine bulunmadığında muzârii şimdiki zamana tahsis eden { ما } ile nefyin, üçüncü cümlede ise İbn Mâlik'in hilafına çoğunluğa göre muzârii gelecek zamana tahsis eden { لا } ile nefyin tercih edilme gerekçesini açıklayan bir kimse görmedim. Muhtemelen bu, hitabın hususi ve umumi olmasındaki farklılığın eserlerindendir; bunu iyi düşün, zira gayet dakiktir. { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ } “Rabbinden uzak kalmaz / gizli kalmaz”; yani uzaklaşmaz ve kaybolmaz. Buradan hareketle insanlardan uzak olduğunda 'er-ravdu'l-âzib' ve 'ravdun azîb' (uzak otlak) denir. Kelam muzâfın hazfi üzeredir; yani 'Rabbin Azze ve Celle'nin ilminden hiçbir şey uzak kalmaz' demektir; yahut bundan kinayedir. Rububiyet unvanının onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafetle birlikte ele alınmasında gizli olmayan bir lütuf hissettirmesi vardır.
وقرأ الكسائي والأعمش ويحيى بن وثاب بكسر الزاي مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ مِنْ مزيدة لتأكيد النفي، والمثقال اسم لما يوازن الشيء ويكون في ثقله وهو في الشرع أربعة وعشرون قيراطا. وأخرج ذلك ابن أبي حاتم في تفسيره عن أبي جعفر، والصحيح أنه لم يختلف جاهلية وإسلاما فقد نقل الجلال السيوطي عن الرافعي أنه قال: أجمع أهل العصر الأول على التقدير بهذا الوزن وهو أن الدرهم ستة دوانيق وكل عشرة دراهم سبعة مثاقيل ولم يتغير المثقال في الجاهلية ولا في الإسلام. والذرة واحدة الذر وهو النمل الأحمر الصغير، وسئل ثعلب عنها فقال: إن مائة نملة وزن
Kisâî, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb zâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. { مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ } “bir zerre ağırlığı bile”; { مِنْ } nefyi tekit etmek için zaittir. Miskal, bir şeyi tartan ve onun ağırlığında olan şeyin adıdır; şeriatta ise yirmi dört kıyattır. İbn Ebî Hâtim tefsirinde bunu Ebû Ca'fer'den tahric etmiştir. Sahih olan, bunun cahiliye ve İslam'da farklılık göstermediğidir; nitekim Celal es-Süyûtî Râfiî'den nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'İlk asrın ehli bu vezin ile takdir üzerinde icma etmiştir; o da dirhemin altı dânik olması ve her on dirhemin yedi miskal gelmesidir. Miskal ne cahiliyede ne de İslam'da değişmemiştir.' Zerre, küçük kırmızı karınca olan zerrin tekilidir. Sa'leb'e ondan sorulduğunda şöyle demiştir: 'Yüz karınca bir buğday tanesi
حبة والذرة واحدة منها، وقيل: الذرة ليس لها وزن ويراد بها ما يرى في شعاع الشمس الداخل في النافذة فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ أي في جهتي السفل والعلو أو في دائرة الوجود والإمكان لأن العامة لا تعرف سواهما ممكنا ليس فيهما ولا متعلقا بهما، والكلام شامل لهما أنفسهما أيضا كما لا يخفى، وتقديم الأرض على السماء مع أنها قدمت عليها في كثير من المواضع ووقعت أيضا في سبأ في نظير هذه الآية مقدمة لأن الكلام في حال أهلها والمقصود إقامة البرهان على إحاطة علمه سبحانه بتفاصيلها، وذكر السماء لئلا يتوهم اختصاص إحاطة علمه جل وعلا بشيء دون شيء، وحاصل الاستدلال أنه سبحانه لا يغيب عنه شيء ومن يكون هذا شأنه كيف لا يعلم حال أهل الأرض وما هم عليه مع نبيه ﷺ، وقوله سبحانه: وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ جملة مستقلة ليست معطوفة على ما قبلها، ولا نافية للجنس وأَصْغَرَ اسمها منصوب لشبهه بالمضاف وكذا أَكْبَرَ لتقدير عمله، وقول السمين: إنهما مبنيان على الفتح ضعيف وهو مذهب البغداديين، وزعم أنه سبق قلم متأخر عن حيز القبول، وفِي كِتابٍ متعلق بمحذوف وقع خبرا.
ağırlığındadır ve zerre onlardan biridir.' Zerrenin bir ağırlığı olmadığı ve onunla pencereden giren güneş ışığında görülen tozların kastedildiği de söylenmiştir. { فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “ne yerde ne de gökte”; yani ne aşağı ne de yukarı cihetinde yahut varlık ve imkan dairesinde; çünkü avam tabakası bu ikisinde olmayan veya bunlara taalluk etmeyen başka bir mümkünü bilmez. Gizli olmadığı üzere kelam bizzat bu ikisini de kapsamaktadır. Yerin, birçok yerde önüne geçirildiği ve Sebe'de de bu ayetin benzerinde öne alınmış olduğu halde göğün önüne geçirilmesi, kelamın yeryüzü ehlinin hali hakkında olması ve maksadın O Subhânehu'nun ilminin yeryüzünün tafsilatını kuşattığına bürhan ikame etmek olmasındandır. Göğün zikredilmesi ise O Celle ve Alâ'nın ilminin kuşatıcılığının bir şeye mahsus olup başka bir şeye mahsus olmadığı zannedilmesin diyedir. İstidlalin hasılı şudur: O Subhânehu'dan hiçbir şey gizli kalmaz; şanı bu olan bir zât, yeryüzü ehlinin halini ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan durumlarını nasıl bilmez? Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Bundan daha küçüğü de daha büyüğü de yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın” kavli, öncesine matuf olmayan müstakil bir cümledir. { لا } cinsi nefyeder; { أَصْغَرَ } onun ismidir ve muzâfa benzediği için mansubdur; amelinin takdir edilmesi sebebiyle { أَكْبَرَ } da böyledir. Semîn'in bu ikisinin fetha üzere mebni olduğu sözü zayıftır ve Bağdatlıların mezhebidir; bunun bir kalem sürçmesi olduğunu ileri sürmek ise kabul alanından uzaktır. { فِي كِتابٍ } ifadesi haber vaki olan mahzufa müteallıktır.
وقرأ حمزة ويعقوب وخلف وسهل بالرفع على الابتداء والخبر، ولا يجوز إلغاؤها إذا تكررت، وأما قولهم:
Hamza, Ya'kûb, Halef ve Sehl ibtida ve haber olmak üzere ref ile okumuşlardır; tekrarlandığında { لا }'nın ilga edilmesi caiz değildir. Onların:
إن الشبيه بالمضاف يجب نصبه فالمراد منه المنع من البناء لا المنع من الرفع والإلغاء كما توهمه بعضهم، وجوز أن يكون ذلك على جعل لا عاملة عمل ليس، وقيل: إن أَصْغَرَ على القراءة الأولى عطف على مِثْقالِ أو ذَرَّةٍ باعتبار اللفظ، وجيء بالفتح بدلا عن الكسر لأنه لا ينصرف للوصف ووزن الفعل، وعلى القراءة الأخرى معطوف على مِثْقالِ باعتبار محله لأنه فاعل، ومِنْ كما عرفت مزيد. واستشكل بأنه يصير التقدير ولا يعزب عنه أصغر من ذلك ولا أكبر منه إلا في كتاب فيعزب عنه ومعناه غير صحيح. وأجيب بأن هذا على تقدير اتصال الاستثناء وأما على تقدير انقطاعه فيصير التقدير لكن لا أصغر ولا أكبر إلا هو في كتاب مبين، وهو مؤكد لقوله سبحانه: لا يَعْزُبُ عَنْهُ [سبأ: ٣] إلخ، وأجاب بعضهم على تقدير الاتصال بأنه على حد لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان: ٥٦] وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٣] في رأي، فالمعنى لا يبعد عن علمه شيء إلا ما في اللوح الذي هو محل صور معلوماته تعالى شأنه بناء على تفسير الكتاب المبين به أو إلا ما في علمه بناء على ما قيل: إن الكتاب العلم، فإن عد ذلك من العزوب فهو عازب عن علمه وظاهر أنه ليس من العزوب قطعا فلا يعزب عن علمه شيء قطعا. ونقل عن بعض المحققين في دفع الإشكال أن العزوب عبارة عن مطلق البعد، والمخلوقات قسمان قسم أوجده الله تعالى من غير واسطة كالأرض والسماء والملائكة ﵈ وقسم أوجده بواسطة القسم الأول مثل الحوادث في العالم وقد تتباعد سلسلة العلية والمعلولية عن مرتبة وجود واجب الوجود سبحانه، فالمعنى لا يبعد عن مرتبة وجوده تعالى ذرة في الأرض ولا في السماء إلا وهو في كتاب مبين أثبت فيه سبحانه تلك المعلومات، فهو استثناء مفرغ من أعم الأحوال، وإثبات العزوب بمعنى البعد عنه تعالى في سلسلة الإيجاد لا محذور فيه وهو وجه دقيق إلا أنه أشبه بتدقيقات الحكماء وإن خالف ما هم عليه في الجملة.
'Muzâfa benzeyenin nasbı vaciptir' sözlerine gelince, bundan murat bazılarının vehmettiği gibi ref'i ve ilgayı men etmek değil, bina edilmeyi men etmektir. Bunun { لا }'nın { ليس } gibi amel ettirilmesi üzerine olması da caiz görülmüştür. Birinci kıraate göre { أَصْغَرَ } lafzının lafız itibarıyla { مِثْقالِ } yahut { ذَرَّةٍ } üzerine matuf olduğu ve vasıf ile fiil vezninde olması sebebiyle gayri munsarif olduğundan kesre yerine fetha ile getirildiği söylenmiştir. Diğer kıraate göre ise fâil olması hasebiyle mahalli itibarıyla { مِثْقالِ } üzerine matuftur; { مِنْ } ise bildiğin üzere zaittir. Buna şöyle bir müşkül ileri sürülmüştür: Takdir 'Ondan bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta olması müstesna gizli kalmaz, böylece gizli kalır' şeklinde olur ki bunun manası sahih değildir. Buna, bu takdirin istisnanın muttasıl olması durumunda geçerli olduğu; münkatı' olması takdirinde ise 'Lakin daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta olmaktan başka değildir' şeklinde olacağı ve Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يَعْزُبُ عَنْهُ } [Sebe': 3] “Ondan gizli kalmaz” kavlini tekit edici olacağı şeklinde cevap verilmiştir. Bazıları ise muttasıllık takdiri üzerine bir görüşe göre { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } [ed-Duhân: 56] “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” ve { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } [en-Nisâ: 23] “Geçmişte olanlar müstesna iki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” kabilinden olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. Buna göre mana: 'Kitab-ı Mübîn'in Levh ile tefsir edilmesine binaen O'nun şanı yüce olan malumatının suretlerinin mahalli olan Levh'teki yahut Kitab'ın ilim olduğu sözüne binaen ilminde olan hariç, O'nun ilminden hiçbir şey uzak kalmaz; şayet bu uzak kalmaktan (uzaklıktan) sayılırsa O'nun ilminden uzaktır; açıktır ki bu kesinlikle uzaklıktan değildir, dolayısıyla O'nun ilminden kesinlikle hiçbir şey uzak kalmaz' demektir. Müşkülün def'i hususunda bazı muhakkiklerden nakledildiğine göre uzub (uzak kalma), mutlak uzaklıktan ibarettir. Mahlukat ise iki kısımdır: Bir kısmı yer, gök ve melekler aleyhimüsselam gibi Allah Teâlâ'nın vasıtasız vücuda getirdiğidir; diğer bir kısmı ise alemdeki hadiseler gibi birinci kısım vasıtasıyla vücuda getirdiğidir. İlliyet ve ma'luliyet silsilesi Vâcibü'l-Vücûd Subhânehu'nun varlık mertebesinden uzaklaşabilir. Buna göre mana: 'Yerde ve gökte hiçbir zerre O Teâlâ'nın varlık mertebesinden uzak kalmaz, meğerki O Subhânehu'nun bu malumatı tespit ettiği apaçık bir kitapta bulunsun' demektir. Bu, hallerin en genelinden müferrağ bir istisnadır; icad silsilesinde O Teâlâ'dan uzaklık manasında uzubun ispat edilmesinde bir sakınca yoktur. Bu dakik bir vecihtir; ancak genel anlamda onların görüşlerine muhalif olsa da daha ziyade filozofların dakik incelemelerine benzemektedir.
وقال الكواشي: معنى يعزب يبين وينفصل، أي لا يصدر عن ربك شيء من خلقه ألا وهو في اللوح وتلخيصه أن كل شيء مكتوب فيه. واعترض بأن تفسيره يبين وينفصل غير معروف، وقيل: المراد بالبعد عن الرب سبحانه البعد والخروج عن غيبه أي لا يخرج عن غيبه إلا ما كان في اللوح فيعزب عن الغيب ويبعد إذ لا يبقى ذلك غيبا حينئذ لاطلاع الملائكة ﵈ وغيرهم عليه فيفيد إحاطة علمه سبحانه بالغيب والشهادة.
Kevâşî şöyle demiştir: 'Ya'zübü kelimesinin manası ayrılır ve infisal eder demektir; yani Levh'te olmaksızın Rabbinden mahlukatından hiçbir şey meydana gelmez; hülasası her şeyin onda yazılı olduğudur.' Buna, onun 'ayrılır ve infisal eder' şeklindeki tefsirinin bilinmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Rab Teâlâ'dan uzaklıktan muradın O'nun gaybından uzaklaşmak ve çıkmak olduğu da söylenmiştir; yani Levh'te bulunan hariç hiçbir şey O'nun gaybından çıkmaz; bu durumda gaybdan uzaklaşır ve ayrılır, zira meleklerin aleyhimüsselam ve başkalarının ona muttali olması sebebiyle artık gayb olarak kalmaz. Böylece O Subhânehu'nun ilminin gaybı ve şehadeti kuşattığını ifade eder.
ومن هنا يظهر وجه آخر لتقديم الأرض على السماء، وقيل: إن إِلَّا عاطفة بمنزلة الواو كما قال بذلك الفراء
Buradan yerin göğe takdim edilmesinin bir başka vechi daha ortaya çıkar. Ferrâ'nın Cenâb-ı Hakk'ın:
في قوله تعالى: لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ [النمل: ١٠، ١١] والأخفش في قوله سبحانه: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ [البقرة: ١٥] وقوم في قوله جل شأنه: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ [النجم: ٣٢] وهو مقدر بعدها، والكلام قد تم عند قوله سبحانه: وَلا أَكْبَرَ ثم ابتدأ بقوله تعالى: إِلَّا فِي كِتابٍ أي وهو في كتاب ونقل ذلك مكي عن أبي علي الحسن بن يحيى الجرجاني ثم قال: وهو قول حسن لولا أن جميع البصريين لا يعرفون إِلَّا بمعنى الواو، والإنصاف أنه لا ينبغي تخريج كلام الله تعالى العزيز على ذلك ولو اجتمع الخلق إنسهم وجنهم على مجيء إلا بمعنى الواو، وقيل: إن الاستثناء من محذوف دل عليه الكلام السابق أي ولا شيء إلا في كتاب ونظيره ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: ٣٨] ويكون من مجموع ذلك إثبات العلم لله تعالى في كل معلوم وإن كل شيء مكتوب في الكتاب، ويشهد لهذا على ما قيل كثير من أساليب كلام العرب. ونقل عن صاحب كتاب تبصرة المتذكر أنه يجوز أن يكون الاستثناء متصلا بما قبل قوله تعالى: ولا يَعْزُبُ ويكون في الآية تقديم وتأخير، وترتيبها وما تكون في شأن وما تتلو منه من قرآن ولا تعملون من عمل إلا في كتاب مبين إلا كنا عليكم شهودا إذ تفيضون فيه إلي ولا أكبر، وتلخيصه وما من شيء إلا وهو في اللوح المحفوظ ونحن نشاهده في كل آن. ونظر فيه البلقيني في رسالته المسماة بالاستغناء بالفتح المبين في الاستثناء في وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ بأنه على ما فيه من التكلف يلزم عليه القول بتركيب في الكلام المجيد لم يوجد في كلام العرب مثله أعني إلا في كتاب مبين إلا كنا عليكم شهودا وليس ذلك نظير. أمر ربهم إلا الفتى إلا العلا. كما لا يخفى.
{ لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } [en-Neml: 10-11] “Peygamberler benim katımda korkmazlar; ancak haksızlık eden müstesna” kavlinde, Ahfeş'in Cenâb-ı Hakk'ın: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } [el-Bakara: 150] “Ta ki içlerinden zulmedenler müstesna insanların size karşı bir delili olmasın” kavlinde ve bir topluluğun O Celle Şânuhu'nun: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ } [en-Necm: 32] “Onlar ufak tefek kusurlar müstesna günahın büyüklerinden ve hayasızlıklardan kaçınırlar” kavlinde söylediği gibi { إِلَّا } edatının vâv menzilesinde atıf edatı olduğu da söylenmiştir; bu vâv ondan sonra takdir edilmiştir. Kelam Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا أَكْبَرَ } kavlinde tamam olmuş, sonra Cenâb-ı Teâlâ'nın: { إِلَّا فِي كِتابٍ } kavliyle ibtida edilmiştir; yani 'Ve o bir kitaptadır' demektir. Mekkî bunu Ebû Ali el-Hasen b. Yahyâ el-Cürcânî'den nakletmiş ve sonra şöyle demiştir: 'Bütün Basralıların { إِلَّا } edatının vâv manasında geldiğini bilmemesi olmasaydı bu güzel bir sözdü.' İnsafla bakılırsa, bütün mahlukat insanı ve ciniyle { إلا } edatının vâv manasına geldiğinde birleşse bile, Allah Teâlâ'nın aziz kelamı buna göre tevil edilmemelidir. İstisnanın önceki kelamın delalet ettiği mahzuftan olduğu da söylenmiştir; yani 'Ve apaçık bir kitapta olmasından başka hiçbir şey yoktur' demektir; bunun benzeri { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } [el-En'âm: 38] “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” ayetidir. Bütün bunlardan her malumda Allah Teâlâ'nın ilminin sübutu ve her şeyin Kitap'ta yazılı olduğu neticesi çıkar. Söylendiğine göre Arapların kelam üsluplarından birçoğu buna şahitlik etmektedir. Tabsıratü'l-Mütezakkir kitabının sahibinden nakledildiğine göre istisnanın Cenâb-ı Teâlâ'nın: { ولا يَعْزُبُ } kavlinden öncesine muttasıl olması ve ayette takdim-tehir bulunması caizdir; tertibi ise şöyledir: 'Sen hangi bir işte bulunsan, ondan ne Kur'an okusan ve ne amel işleseniz, -büyüğü de [hariç olmamak üzere]- mutlaka apaçık bir kitaptadır; ancak ona daldığınızda biz üzerinizde şahidizdir.' Hülasası: Hiçbir şey yoktur ki Levh-i Mahfûz'da olmasın ve biz her an onu müşahede ediyor olmayalım. Bulkînî, 'el-İstiğnâ bi'l-Fethi'l-Mubîn fi'l-İstisnâi fî { وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ }' adlı risalesinde buna şöyle itiraz etmiştir: Taşıdığı tekellüfle birlikte, bu durumda yüce kelamda Arap kelamında benzeri bulunmayan bir terkibin varlığını söylemek lazım gelir; yani 'apaçık bir kitapta olmasından başka, ancak ona daldığınızda biz üzerinizde şahidizdir' şeklinde [bir terkip gerekir]. Bu ise gizli olmadığı üzere 'Gençten ve yücelikten başkasına Rablerinin emri gelmedi' beytinin benzeri değildir.
وأنت تعلم أن أقل الأقوال تكلفا القول بالانقطاع، وأجلها قدرا وأدقها سرا القول بالاتصال وإخراج الكلام مخرج إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٢، ٢٣] ونظائره الكثيرة نثرا ونظما، ولا عيب فيه إلا أن الآية عليه أبلغ فليفهم، ثم إنه تعالى لما عمم وعده ووعيده في حق كافة من أطاع وعصي أتبعه سبحانه بشرح أحوال أوليائه تعالى المخلصين فقال عز من قائل: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وفي إرشاد العقل السليم أنه بيان على وجه التبشير والوعد لما هو نتيجة لأعمال المؤمنين وغاية لما ذكر قبله من كونه سبحانه مهيمنا على نبيه ﷺ وأمته في كل ما يأتون ويذرون وإحاطة علمه جل وعلا بعد ما أشير إلى فظاعة حال المفترين على الله تعالى يوم القيامة وما سيعتريهم من الهول إشارة إجمالية على طريق التهديد والوعيد، وصدرت الجملة بحرف التنبيه والتحقيق لزيادة تقرير مضمونها، والأولياء جمع ولي من الولي بمعنى القرب والدنو يقال: تباعد بعد ولي أي قرب، والمراد بهم خلص المؤمنين لقربهم الروحاني منه سبحانه كما يفصح عنه تفسيرهم الآتي، ويفسر الولي بالمحب وبين المعنيين تلازم، وسيأتي تمام الكلام على ذلك قريبا إن شاء الله تعالى، وجاء بمعنى النصير ويشير كلام البعض إلى صحة اعتبار هذا المعنى هنا، والمراد من الجملتين المنفيتين المتعاطفتين دوام انتفاء مدلولهما كما مر تحقيقه غير مرة، قيل: والمعنى لا خوف عليهم من لحوق مكروه ولا هم يحزنون من فوات مطلوب في جميع الأوقات أي لا يعتريهم ما يوجب ذلك أصلا لا أنه يعتريهم لكنهم لا يخافون ولا يحزنون ولا أنه لا يعتريهم خوف وحزن أصلا بل يستمرون على النشاط والسرور، كيف لا واستشعار الخوف استعظاما لجلال الله تعالى واستقصارا للجد والسعي في إقامة حقوق العبودية من خصائص الخواص والمقربين بل كلما ازداد العبد قربا من ربه سبحانه ازداد خوفا وخشية منه سبحانه، ويرشد إلى ذلك غير ما خبر وقوله تعالى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] وإنما لا يعتريهم ذلك لأن مقصدهم ليس إلا الله تعالى ونيل رضوانه المستتبع للكرامة والزلفى وذلك مما لا ريب في حصوله ولا احتمال لفواته بموجب الوعد الإلهي، وأما ما عدا
Bilirsin ki görüşlerin tekellüfü en az olanı inkıta' (istisnanın münkatı' olması) görüşüdür; kadri en yüce ve sırrı en dakik olanı ise ittisal (muttasıl olması) görüşü ve kelamı nesirde ve nazımda pek çok benzeri bulunan { إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } [en-Nisâ: 22-23] kabilinden çıkarmaktır. Ayetin buna göre daha beliğ olması dışında onda hiçbir kusur yoktur; iyi anlaşılsın. Sonra Allah Teâlâ itaat eden ve isyan eden herkes hakkında vaad ve vaidini umumileştirince, O Subhânehu bunu ihlaslı evliyasının hallerini şerh etmekle takip etti ve sözlerin en yücesinin sahibi şöyle buyurdu: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de”. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmektedir: Bu, kıyamet gününde Allah Teâlâ'ya iftira edenlerin durumunun korkunçluğuna ve başlarına gelecek dehşete tehdit ve vaid yoluyla icmali bir işaretle işaret edildikten sonra, müminlerin amellerinin neticesi ve öncesinde zikredilen O Subhânehu'nun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmeti üzerine yapıp bıraktıkları her şeyde gözettiği ve O Celle ve Alâ'nın ilminin kuşattığı hususların gayesi olan şeyin müjde ve vaad yoluyla bir beyanıdır. Mazmununu daha da takrir etmek için cümlenin başına tenbih ve tahkik harfi getirilmiştir. Evliya; yakınlık ve yakın olma manasındaki 'velî' kelimesinin çoğuludur; 'yakınlıktan sonra uzaklaştı' denilir. Onlardan murat, ileride gelecek tefsirlerinin de açıkladığı üzere O Subhânehu'ya manevi yakınlıkları sebebiyle ihlaslı müminlerdir. Velî kelimesi 'seven' diye de tefsir edilir ve bu iki mana arasında bir telazum vardır; inşallahu teâlâ yakında buna dair tam açıklama gelecektir. Yardımcı manasında da gelmiştir; bazılarının sözü burada bu mananın itibar edilmesinin sahih olduğuna işaret etmektedir. Birbirine matuf iki menfi cümleden murat, defalarca tahkik edildiği üzere medlûllerinin devamlı olarak yokluğudur. Denildi ki mana şudur: Her vakitte onlara hoşlanmadıkları bir şeyin gelip çatmasından bir korku yoktur ve arzu edilen bir şeyin elden kaçmasından dolayı da onlar üzülmezler; yani bunu gerektiren şey onlara asla isabet etmez. Yoksa o şey onlara isabet eder de onlar korkmaz ve üzülmezler yahut onlara asla bir korku ve hüzün gelmez de devamlı neşe ve sürur içinde kalırlar demek değildir. Nasıl öyle olmasın ki! Allah Teâlâ'nın celalini yüceltmekten ve kulluk haklarını ikame etmedeki gayret ve çabayı yetersiz görmekten kaynaklanan korkuyu hissetmek havas ve mukarreblerin özelliklerindendir; bilakis kul Rabbine Subhânehu yaklaştıkça O Subhânehu'dan korkusu ve haşyeti artar. Pek çok rivayet ve Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } [Fâtır: 28] “Kulları içinden Allah'tan ancak alimler korkar” kavli de buna irşad eder. Bu korku ve hüznün onlara isabet etmeyişi ancak maksatlarının sadece Allah Teâlâ ve O'nun ikram ve yakınlığı netice veren rızasına nail olmak olmasındandır; bu ise ilahi vaadin gereği olarak hasıl olmasında şüphe bulunmayan ve kaçırılma ihtimali olmayan bir şeydir. Buna mukabil
ذلك من الأمور الدنيوية المترددة بين الحصول والفوات فهي عندهم أحقر من ذبالة (١) عند الحجاج بل الدنيا بأسرها في أعينهم أقذر من ذراع خنزير ميت بال عليه كلب في يد مجذوم فهيهات أن تنتظم في سلك مقصدهم وجودا وعدما حتى يخافوا من حصول ضارها أو يحزنوا من فوات نافعها.
ele geçmesi ile elden çıkması arasında gidip gelen dünyevi işlere gelince; bunlar onların katında Haccâc nezdindeki bir fitilden (١) daha değersizdir; bilakis bütün dünya onların gözünde cüzzamlı birinin elindeki, üzerine köpeğin işediği ölü bir domuzun budundan daha pistir. Nerede kaldı ki dünya, varlığıyla veya yokluğuyla onların maksatları dairesine girsin de onun zararlısının başa gelmesinden korksunlar yahut faydalısının kaçmasından dolayı üzülsünler!
وقيل: المراد بانتفاء الخوف والحزن أمنهم من ذلك يوم القيامة بعد تحقق ما لهم من القرب والسعادة وإلا فالخوف والحزن يعرضان لهم قبل ذلك سواء كان سببهما دنيويا أو أخرويا، ولا يجوز أن يراد أمنهم مما ذكر في الدنيا أو فيما يعمها والآخرة لأن في ذلك أمنا من مكر الله تعالى فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ [الأعراف: ٩٩] وهذا مبني على أن الخوف المنفي مسند إليهم وليس بالمتعين، فقد ذهب بعض الجلة إلى أنه مسند إلى غيرهم أي غيرهم لا يخاف عليهم ولا يلزم من ذلك أنهم لا يخافون ليجيء حديث لزوم الأمن، وجعل ذلك نكتة اختلاف أسلوب الجملتين.
Korku ve hüznün nefyedilmesinden muradın, kendilerine ait yakınlık ve saadet gerçekleştikten sonra kıyamet gününde bundan emin olmaları olduğu söylenmiştir; aksi halde sebebi ister dünyevi ister uhrevi olsun bundan önce onlara korku ve hüzün arız olur. Dünyada yahut hem dünyayı hem ahireti kapsayacak şekilde bundan emin olmalarının murat edilmesi caiz değildir; çünkü bunda Allah'ın mekrinden emin olma durumu vardır: { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } [el-A'râf: 99] “Ziyana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın mekrinden emin olmaz”. Bu izah, nefyedilen korkunun onlara isnat edildiği esasına dayanır; fakat bu kesinleşmiş bir durum değildir. Zira bazı büyük alimler korkunun onların dışındakilere isnat edildiği görüşüne gitmişlerdir; yani başkaları onlar için korkmaz; bundan dolayı onların korkmadıkları neticesi çıkmaz ki mekrden emin olma meselesi gündeme gelsin. İki cümlenin üslup farklılığının nüktesini de bu kılmışlardır.
والعدول عن لا هم يخافون الأنسب- بل هم يحزنون- إلى ما في النظم الجليل، وقد يقال: إذا كان المراد أنهم لا يعتريهم ما يوجب الخوف والحزن لا يبقى لحديث لزوم الأمن من مكر الله تعالى مجال على ما لا يخفى على المتدبر لكن لا يظهر عليه نكتة اختلاف أسلوب الجملتين وكونها اختلاف شأن الخوف والحزن بشيوع وصف الأخير بعدم الثبات كما قيل:
{ لا هُمْ يَحْزَنُونَ } ifadesine daha uygun olan 'onlar korkmazlar' şeklinden yüce nazımdaki ifadeye dönülmüştür. Şöyle de denilebilir: Şayet murat korku ve hüznü gerektiren şeyin onların başına gelmemesi ise, düşünen kimseye gizli olmayacağı üzere Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olma meselesine yer kalmaz; fakat bu takdirde iki cümlenin üslup farklılığının nüktesi açık olmaz; o nükte de denildiği üzere sonuncusunun sebat ifade etmemekle nitelenmesinin yaygınlığı sebebiyle korku ile hüznün durumunun farklılığıdır; nitekim şöyle denilmiştir:
فلا حزن يدوم ولا سرور دون الأول ولذا ناسب أن يعبر بالاسم في الأول وبالفعل المفيد للحدوث التجدد في الثاني كما ترى.
Ne keder daimidir ne de neşe; birincisi ise öyle değildir. Bu yüzden birincisinde isimle, ikincisinde ise gördüğün gibi hudûs ve teceddüt ifade eden fiille anlatılması münasip düşmüştür.
وقيل: إن المراد نفي استيلاء الخوف عليهم ونفي الحزن أصلا ومفاد ذلك اتصافهم بالخوف في الجملة، ففيه إشارة إلى أنهم بين الرجاء والخوف غير آيسين ولا آمنين، ولهذا لم يؤت بالجملتين على طرز واحد، وكذا لم يقل لا خوف لهم مثلا، والأوجه عندي ما نقل عن بعض الجلة من أن معنى لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ لا يخاف عليهم غيرهم ويجعل الجملة الأولى عليه كناية عن حسن حالهم، وأنت في الجملة الثانية بالخيار، والخوف على ما قال الراغب توقع المكروه وضده الأمن، والحزن من الحزن بالفتح وهو خشونة في النفس لما يحصل من الغم ويضاده الفرح، وعلى هذا قالوا في بيان المعنى لا خوف عليهم من لحوق مكروه ولا هم يحزنون من فوات مأمول الَّذِينَ آمَنُوا أي بكل ما جاء من عند الله تعالى وَكانُوا يَتَّقُونَ عما يحق الاتقاء منه من الأفعال والتروك اتقاء دائما حسبما يفيده الجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل والموصول في محل الرفع على أنه خبر لمبتدأ محذوف، والجملة استئناف بياني كأنه قيل: من أولئك وما سبب فوزهم بما أشار إليه الكلام السابق؟ فقيل: هم الذين جمعوا بين الإيمان والتقوى المفضيين إلى كل خير المجنبين عن كل شر؟ ولك أن تقصر في السؤال على من أولئك فيكون ذلك بيانا وتفسيرا للمراد من الأولياء فقط، وعلى الأول هذا مع الإشارة إلى ما به نالوا مالوا، وقيل: محله النصب أو الرفع على المدح أو على أنه وصف للأولياء. ورد بأن في ذلك الفصل بين الصفة والموصوف بالخبر. وقد أباه النحاة. نعم جوزه الحفيد، وجوز فيه البدلية أيضا، والمراد من التقوى عند جمع المرتبة الثالثة منها وهي التقوى المأمور بها في قوله تعالى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آل عمران: ١٠٢] وفسرت بتنزه الإنسان عن كل ما يشغل سره عن الحق والتبتل إليه بالكلية، وبذلك يحصل الشهود والحضور والقرب الذي يدور إطلاق الاسم عليه، وهكذا كان حال من دخل معه ﷺ تحت
Şöyle de denilmiştir: Buradaki maksat, korkunun onları istila etmesini nefyetmek (ortadan kaldırmak) ve hüznü ise tamamen nefyetmektir. Bunun anlamı, onların genel olarak korku vasfını taşımalarıdır; dolayısıyla bunda, onların ümit ile korku arasında olup ne [rahmetten] ümitsiz ne de [azaptan] emin olmadıklarına bir işaret vardır. İşte bundan dolayı iki cümle aynı üslupta getirilmemiş, yine mesela 'onlar için hiçbir korku yoktur' denilmemiştir. Bana göre en uygun olanı, bazı büyük âlimlerden nakledilen şu görüştür: { لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } ifadesinin anlamı, 'başkaları onlar hakkında korku duymaz/endişe etmez' demektir. Buna göre birinci cümle onların halinin güzelliğinden kinaye kılınır; ikinci cümlede ise muhayyersin. Râgıb'ın belirttiğine göre korku (havf), hoşlanılmayan bir şeyin meydana gelmesini beklemektir ve zıddı güvende olmaktır (emndir). Hüzn ise [fetha ile] 'hazen' (el-hazen) kökünden olup meydana gelen kederden ötürü nefiste oluşan bir katılıktır (sıkıntıdır) ve zıddı sevinçtir (ferah). Buna binaen [âlimler] mananın beyanında şöyle demişlerdir: Başlarına hoşlanılmayan bir şeyin gelmesinden ötürü onlara korku yoktur ve umdukları bir şeyin ellerinden kaçmasından dolayı da onlar üzülmeyeceklerdir. { الَّذِينَ آمَنُوا } Yani Allah Teâlâ katından gelen her şeye [iman edenler]; { وَكانُوا يَتَّقُونَ } mazi ve muzari sîgalarının bir arada kullanılmasının ifade ettiği üzere fiillerden ve terki gereken şeylerden sakınılması gereken hususlardan sürekli olarak sakınanlar[dır]. İsm-i mevsûl ({ الَّذِينَ }), mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir. Cümle ise beyânî istînâftır; sanki: “Onlar kimlerdir ve önceki sözün işaret ettiği o kurtuluşa ermelerinin sebebi nedir?” denilmiş de: “Onlar, her hayra ulaştıran ve her şerden uzaklaştıran iman ile takvayı bir araya getiren kimselerdir” denilmiş gibidir. Soruyu sadece “Onlar kimlerdir?” ile sınırlandırman da mümkündür; bu takdirde [bu cümle] yalnızca evliyadan murat edilen kimselerin beyanı ve tefsiri olur. Birinci yaklaşıma göre ise bu beyan, onların elde ettikleri şeyleri ne vesileyle elde ettiklerine dair bir işaretle birliktedir. Bunun medih (övgü) üzere nasb veya ref mahallinde olduğu ya da “evliya” kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Fakat buna, sıfat ile mevsuf arasının haber ile ayrılmış olması gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim nahivciler bunu caiz görmemişlerdir. Evet, Hafîd buna cevaz vermiş, ayrıca onda bedel olmayı da caiz görmüştür. Bir topluluğa göre takvadan murat, onun üçüncü mertebesidir ki o da Allah Teâlâ'nın: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'tan O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun / sakının” [Âl-i İmrân: 102] kavl-i şerifinde emredilen takvadır. Bu da insanın, bâtınını (sırrını) Hak Teâlâ'dan meşgul edecek her şeyden arındırması ve tamamen O'na yönelmesi (tebettül etmesi) şeklinde tefsir edilmiştir. İsmin ıtlakı etrafında dönen şuhûd, huzur ve kurbiyet (yakınlık) ancak bununla hasıl olur. Kendisiyle birlikte sallallâhu aleyhi ve sellem şu [hitabın] altına girenlerin hali de böyle idi:
الخطاب بقوله ﷾: وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إلخ خلا أن لهم في شأن التبتل والتنزه درجات متفاوتة حسبما درجات تفاوت استعداداتهم، وأقصى الدرجات ما انتهى إليه همم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام حتى جمعوا بذلك بين رياسة النبوة والولاية ولم يعقهم التعلق بعالم الأشباح عن الاستغراق في عالم الأرواح ولم تصدهم الملابسة بمصالح الخلق عن التبتل إلى جناب الحق سبحانه ﷿ لكمال استعداد نفوسهم الزكية المؤيدة بالقوة القدسية كذا قيل، وفي كون حال كل من دخل معه ﷺ تحت الخطاب مرادا به جميع الصحابة رضي الله تعالى عنهم ما أشار إليه من التقوى الحقيقية المأمور بها في الآية التي بها يحصل الشهود والحضور والقرب بحث، وقصارى ما تحقق بعد نزاع طويل ذكرناه في جوابنا لسؤال أهل- لاهور- أن الصحابة كلهم عدول من لابس منهم الفتنة ومن لم يلابسها ودعوى أن العدالة تستلزم الولاية بالمعنى السابق إن تمت تم المقصود وإلا فلا، والآية ظاهرة في أن الأولياء هم المؤمنون المتقون وأقل ما يكفي في إطلاق الولي التقرب إليه سبحانه بالفرائض من امتثال الأوامر واجتناب الزواجر، والأكمل التقرب إليه جل شأنه بكل ما يمكن من القرب، وفي المبين المعين الولي هو من يتولى الله تعالى بذاته أمره فلا تصرف له أصلا إذ لا وجود له ولا ذات ولا فعل ولا وصف، والتركيب يدل على القرب فكأنه قريب منه ﷿ لاستدامة عباداته واستقامة طاعاته أو لاستغراقه في بحر معرفته ومشاهدة طلعة عظمته انتهى، وفيه القول بأن الولي فعيل بمعنى مفعول، وجوز أن يكون بمعنى فاعل، وفسر بأنه من يتولى عبادة الله تعالى وطاعته على التوالي من غير تخلل معصية، وعن القشيري أن كلا الوصفين تولى الله تعالى أمره وتولية عبادة الله تعالى وطاعته شرط في الولاية غير أن الوصف الأول غالب على المجذوب المراد والثاني على السالك المريد، ولا يخفى أن هذا الكلام وكذا ما قبله يدل على أن تخلل المعصية مناف للولاية وهو الذي يشير إليه كلام غير واحد من الفضلاء، وليس في ذلك قول بالعصمة التي لم يثبتها الجماعة إلا للأنبياء عليهم الصلاة والسلام بل قصارى ما فيه القول بالحفظ، وقد قيل: الأولياء محفوظون وفسر بعدم صدور الذنب مع إمكانه، والقيد لإخراج العصمة.
{ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ } “ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki...” hitabının altına giren kimselerin hali de böyle idi; şu kadar var ki onların yönelme ve arınma hususunda istidatlarının farklılık derecelerine göre farklı dereceleri vardır. Derecelerin en sonuncusu, peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- himmetlerinin ulaştığı derecedir; öyle ki bununla nübüvvet ve velayet riyasetini kendilerinde birleştirmişler, cisimler alemine bağlılık onları ruhlar alemine dalmaktan alıkoymamış ve halkın maslahatlarıyla meşguliyet kudsî kuvvetle teyit edilmiş tertemiz nefislerinin kemal-i istidadı sebebiyle onları Hak Subhânehu ve Teâlâ'nın dergahına yönelmekten men etmemiştir. Böyle denilmiştir. O'nunla sallallâhu aleyhi ve sellem birlikte hitabın altına giren ve bununla bütün sahabe -radıyallâhu teâlâ anhüm- kastedilen herkesin halinin ayette emredilen ve kendisiyle şuhûd, huzur ve yakınlığın hasıl olduğu o hakiki takva olup olmadığı hususunda inceleme vardır. Lahor ehlinin sorusuna verdiğimiz cevapta zikrettiğimiz uzun bir münazaradan sonra tahakkuk eden nihai netice şudur: İster fitneye karışmış olsun ister karışmamış olsun sahabenin tamamı adildir. Adaletin önceki manada velayeti gerektirdiği iddiası şayet tam olursa maksat hasıl olur, aksi takdirde olmaz. Ayet, evliyanın takva sahibi müminler olduğu hususunda zahirdir. Velî isminin ıtlakında kafi gelecek en asgari derece, emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmak suretiyle farzlarla O Subhânehu'ya yaklaşmaktır; en kâmili ise mümkün olan her yakınlıkla O Celle Şânuhu'ya yaklaşmaktır. el-Mübînü'l-Muîn'de şöyle denilmektedir: 'Velî, Allah Teâlâ'nın bizzat işini üstlendiği kimsedir; dolayısıyla onun hiçbir tasarrufu yoktur, zira onun varlığı, zâtı, fiili ve sıfatı kalmamıştır. Terkip yakınlığa delalet eder; sanki o, ibadetlerine devam etmesi ve taatlerinin istikameti sebebiyle yahut O'nun marifet denizine dalması ve azametinin cemalini müşahede etmesi sebebiyle O'na Azze ve Celle yakındır.' [el-Mübînü'l-Muîn'deki söz] bitti. Bunda velînin meful manasında 'faîl' olduğuna dair bir görüş vardır; fâil manasında olması da caiz görülmüş ve araya günah girmeksizin peş peşe Allah Teâlâ'nın ibadetini ve taatini üstlenen kimse olarak tefsir edilmiştir. Kuşeyrî'den nakledildiğine göre her iki vasıf -yani Allah Teâlâ'nın onun işini üstlenmesi ile kendisinin Allah Teâlâ'nın ibadet ve taatini üstlenmesi- velayette şarttır; şu kadar var ki birinci vasıf meczup-murad olana, ikincisi ise sâlik-mürid olana galiptir. Gizli değildir ki bu kelam ve öncesindeki, günahın araya girmesinin velayete münafi olduğuna delalet etmektedir ki pek çok fazıl zatın kelamı da buna işaret etmektedir. Bunda, cemaatin ancak peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- için ispat ettiği ismet (masumluk) görüşü yoktur; bilakis bunda en fazla hıfz (korunmuşluk) görüşü vardır. 'Evliya mahfuzdur' denilmiş ve bu, imkanı bulunmakla birlikte günahın sadır olmaması diye tefsir edilmiştir; bu kayıt ismeti dışarıda bırakmak içindir.
نعم جاءت العصمة بمعنى الحفظ المفسر بما ذكر، وعلى ذلك خرج قول صاحب حزب البحر اللهم اعصمني في الحركات والسكنات لأن الدعاء بما هو من خواص الأنبياء ﵈ لا يجوز كالدعاء بسائر المستحيلات كما حقق في محله. وأطلق بعضهم القول بأن تخلل ذلك غير مناف احتجاجا بما حكي عن الجنيد قدس سره أنه سئل هل يزني العارف؟ فقال: نعم وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً [الأحزاب: ٣٨] ، وتعقب بأنه محمول على الإمكان سؤالا وجوابا ولا كلام فيه وإنما الكلام في أن الوقوع مناف أو غير مناف، وقال بعضهم: لا شبهة في عدم بقاء وصف الولاية حال التلبس بالمعصية إذ لا تقوى حينئذ بالإجماع ومدار هذا الوصف عليها وكذا على الإيمان، وهو غير كامل إذ ذاك عند أهل الحق وغير متحقق أصلا بل المتحقق الفسق المعنى بالواسطة أو الكفر عند آخرين، وكذا لا شبهة في عدم منافاة وقوع المعصية الاتصاف بالولاية بعده بأن يعود من ابتلي بذلك إلى قوى الله تعالى ويتصف بما تتوقف الولاية عليه، وهو نظير من يتصف بالإيمان أو بالعدالة مثلا بعد أن لم يكن متصفا بذلك بقي الكلام في منافاة الوقوع الاتصاف قبل، فإن قيل: إنه مناف له بمعنى أنه لذلك لم يكن متصفا قبل بما هو إيمان وتقوى عند الناس فلا شبهة أيضا في عدم المنافاة بهذا المعنى وهو ظاهر وإن قيل: إنه مناف له بمعنى أنه لم يكن لذلك متصفا بما ذكر عند الله تعالى بناء على أن المراد بالتقوى التي هي شرط الولي التقوى الكاملة التي يترتب عليها حب الله تعالى المترتب عليه الحفظ كما أشير إليه فيما
Evet, ismet zikredilen şekilde tefsir edilen hıfz manasında da gelmiştir. Hizbü'l-Bahr sahibinin 'Allah'ım, beni hareketlerimde ve sükunlarımda masum kıl (koru)' sözü de buna hamledilmiştir; zira yerinde tahkik edildiği üzere peygamberlerin aleyhimüsselam özelliklerinden olan bir şeyle dua etmek, diğer muhal olan şeylerle dua etmek gibi caiz değildir. Bazıları Cüneyd'den -kuddise sirruh- rivayet edilen; kendisine 'Ârif zina eder mi?' diye sorulduğunda: 'Evet, { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } [el-Ahzâb: 38] “Allah'ın emri takdir edilmiş bir kaderdir”' demesini delil getirerek araya günahın girmesinin buna münafi olmadığını mutlak olarak söylemiştir. Buna, soru ve cevap olarak bunun imkana hamledildiği, bunda bir söz olmadığı, asıl sözün ise vukuun münafi olup olmadığı hususunda olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Günahla meşguliyet anında icma ile takva bulunmadığından ve bu vasfın medarı da onun ve aynı şekilde imanın üzerine olduğundan -ki o esnada hak ehli nezdinde iman kâmil değildir, diğerlerine göre ise asla mevcut olmayıp sabit olan vasıta manasındaki fısk yahut küfürdür- o anda velayet vasfının baki kalmadığında şüphe yoktur. Aynı şekilde günahın vuku bulmasının, bundan sonra velayetle nitelenmeye münafi olmadığında da şüphe yoktur; şöyle ki bu imtihana maruz kalan kimse Allah Teâlâ'nın kuvvetine döner ve velayetin kendisine bağlı olduğu vasıflarla bezenir; bu durum daha önce öyle değilken sonradan iman veya adaletle nitelenen kimsenin benzeridir. Geriye vukuun öncesindeki vasfa münafi olup olmadığı meselesi kalmaktadır. Şayet: 'Bu sebeple o kimse öncesinde insanlar nezdinde iman ve takva sayılan şeyle vasıflanmamıştı manasında buna münafidir' denilirse, bu manada münafi olmadığında da şüphe yoktur ve bu açıktır. Şayet: 'Velînin şartı olan takvadan muradın, kendisine hıfzın terettüp ettiği Allah Teâlâ'nın sevgisini netice veren kâmil takva olması esasına binaen, o kimse Allah Teâlâ katında zikredilen şeyle nitelenmemişti manasında buna münafidir' denilirse, nitekim bunda işaret edildiği üzere
رواه البخاري من حديث أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إن الله تعالى قال: من عادى لي وليا فقد آذنته بالحرب، وما تقرب إليّ عبدي بشيء أحب إليّ مما افترضت عليه، ولا زال عبدي يتقرب إلي بالنوافل حتى
Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Kim benim bir velîme düşmanlık ederse, ben ona harp ilan ederim. Kulum bana, üzerine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşmamıştır. Kulum nafilelerle de bana yaklaşmaya devam eder, ta ki
أحبه، فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به وبصره الذي يبصر به ويده التي يبطش بها ورجله التي يمشي بها» الحديث.
onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum...'» hadisi.
وقد قال غير واحد في معنى الشرطية فإذا أحببته كنت حافظا حواسه وجوارحه فلا يسمع ولا يبصر ولا يأخذ ولا يمشي إلا فيما أرضى وأحب وينقلع عن الشهوات ويستغرق في الطاعات، وقريب منه قول الخطابي: المراد من ذلك توفيقه في الأعمال التي يباشرها بهذه الأعضاء، يعني ييسر عليه فيها سبيل ما يحبه ويعصمه عن موافقة ما يكرهه من إصغاء إلى لهو يسمعه ونظر إلى ما نهي عنه ببصره وبطش بما لا يحل بيده وسعى في باطل برجله، وكذا قول بعضهم المعنى أجعل سلطان حبي غالبا عليه حتى أسلب عنه الاهتمام بشيء غير ما يقربه إلي فيصير متخليا عن اللذات متجنبا عن الشهوات متى ما يتقلب وأينما يتوجه لقي الله تعالى بمرأى فيه ومسمع منه ويأخذ حب الله تعالى مجامع قلبه فلا يسمع ولا يرى ولا يفعل إلا ما يحبه ويكون له في ذلك عونا ومؤيدا ووكيلا يحمي جوارحه وحواسه فله وجه لأنه إذا وقعت المعصية يعلم أنه لم يكن محفوظا وبه يعلم أنه لم يكن محبوبا وبذلك يعلم أنه لم يكن متقربا إليه تعالى شأنه ومتقيا إياه حق تقاته وإن ظنه الناس كذلك فهو ليس من أوليائه سبحانه في نفس الأمر. نعم من اتصف بصفات الأولياء ظاهرا يجب تعظيمه واحترامه والتأدب معه والكف عن إيذائه بشيء من أنواع الإيذاء التي لا مسوغ لها شرعا كالإنكار عليه عنادا أو حسدا دون المنازعة في محاكمة أو خصومة راجعة لاستخراج حق أو كشف غامض ونحو ذلك لما دل عليه الحديث السابق المشتمل من تهديد المؤذي على الغاية القصوى والحكم على من ذكره لولاية إذا لم يكن هناك نص من معصوم على ما يدل على تحققها في نفس الأمر إنما هو بالنظر إلى الظاهر لا إلى ما عند الله تعالى لما أن من الذنوب ما لا يمكن أن يطلع عليه إلا علام الغيوب ومنها الذنوب القلبية التي هي أدواء قاتلة وسموم ناقعة مع أن الأعمال بخواتيمها وهي مجهولة إلا للمبدىء المعيد ﷻ «هذا» وهو تحقيق يلوح عليه مخايل القبول، ومن الناس من قسم الولاية إلى صغرى قد يقع فيها الذنب على الندرة لكن يبادر للتنصل منه فورا وعد العلامة ابن حجر عليه الرحمة من وقع منه الذنب كذلك فبادر للتنصل منه محفوظا فالوقوع عنده على الندرة مع المبادرة للتنصل لا ينافي الحفظ وإنما ينافيه تكرر الوقوع وكثرته وكذا ندرته مع عدم المبادرة للتنصل، وكبرى لا يقع فيها الذنب أصلا مع إمكان الوقوع ولو قيل أو مع استحالته كما في ولاية الأنبياء ﵈ وادعى أن ذلك من خصوصيات ولايتهم فيكون الحفظ أعم من العصمة لم يبعد. وأنت تعلم أن قولهم الأنبياء معصومون ظاهر في كون العصمة من توابع النبوة ومعللة بها وهو مخالف لتلك الدعوى كما لا يخفى، وما ذكر من التقسيم حسن ويعلم منه أن الكثير ممن يدعي الولاية في زماننا أو تدعى له ليس له منها سوى الدعوى لإصراره والعياذ بالله تعالى على كبائر تقع منه في اليوم مرارا عافانا الله تعالى والمسلمين من ذلك. وقد جاء عن النبي ﷺ في تفسير الأولياء ما يظن أنه مخالف لما دلت عليه الآية في ذلك.
Pek çok alim şart cümlesinin manası hakkında şöyle demiştir: 'Onu sevdiğim zaman duyularını ve azalarını korurum; artık o ancak benim razı olduğum ve sevdiğim şeylerde işitir, görür, tutar ve yürür; şehvetlerden sökülüp atılır ve taatlere dalar.' Hattâbî'nin şu sözü de buna yakındır: 'Bundan murat, bu organlarla bizzat yaptığı amellerde ona tevfik vermektir; yani onun için seveceği şeylerin yolunu kolaylaştırır ve işiteceği bir lehve kulak vermekten, gözüyle nehyedilen şeye bakmaktan, eliyle helal olmayanı tutmaktan ve ayağıyla batıla koşmaktan ibaret olan hoşlanmadığı şeylere uymaktan onu korur.' Bazılarının şu sözü de böyledir: 'Mana şudur: Sevgimin hakimiyetini onun üzerine öyle galip kılarım ki kendisini bana yaklaştıracak olandan başka bir şeye ehemmiyet vermeyi ondan çekip alırım; böylece lezzetlerden soyutlanmış, şehvetlerden kaçınmış hale gelir; ne zaman dönüp nereye yönelse kendisinde bir görme ve kendisinden bir işitme ile Allah Teâlâ ile karşılaşır. Allah Teâlâ'nın sevgisi kalbinin bütün merkezlerini kaplar; böylece ancak O'nun sevdiğini işitir, görür ve yapar; O da bunda ona bir yardımcı, bir destekçi ve organları ile duyularını koruyan bir vekil olur.' Bunun bir vechi vardır; zira günah vuku bulduğunda onun mahfuz olmadığı anlaşılır, bununla da mahbup (sevilen) olmadığı anlaşılır, bununla da insanlar onu öyle zannetse bile şanı yüce olan Allah'a yaklaşmış ve O'ndan hakkıyla sakınmış olmadığı anlaşılır; dolayısıyla o nefsi'l-emirde O Subhânehu'nun evliyasından değildir. Evet, zahiren evliyanın sıfatlarıyla bezenmiş olan kimseye tazim etmek, saygı göstermek, edepli davranmak ve inat veya haset sebebiyle ona karşı çıkmak gibi şer'an geçerli bir mazereti olmayan her türlü eziyetten el çekmek vaciptir; hak ortaya çıkarmak yahut kapalı bir şeyi keşfetmek ve benzeri maksatlara raci bir muhakeme veya husumette münazaa etmek ise müstesnadır; zira önceki hadisin eziyet edene yönelik tehdidi en son gayeyi ihtiva etmektedir. Masum bir zâttan nefsi'l-emirde tahakkuk ettiğine delalet eden bir nass bulunmadığı takdirde bir kimsenin velayetine hükmetmek Allah Teâlâ'nın katındakine göre değil ancak zahire göredir; zira günahlardan öyleleri vardır ki onlara Allâmü'l-Guyûb'dan başkasının muttali olması kabil değildir; öldürücü hastalıklar ve tesirli zehirler olan kalbî günahlar da bunlardandır. Bununla birlikte ameller sonlarına göredir ve sonlar ise el-Mübdi' el-Muîd celle celâlühû'dan başkasına meçhuldür. Bu, üzerinde kabul alametleri parıldayan bir tahkiktir. İnsanlardan kimi velayeti; içinde nadiren günah vuku bulabilen fakat derhal ondan sıyrılmaya yönelinen küçük velayet -ki Allâme İbn Hacer -aleyhirrahme- günah sadır olup da derhal ondan sıyrılmaya yönelen kimseyi mahfuz saymıştır; zira ona göre sıyrılmaya yönelmekle birlikte nadiren vuku bulması hıfza münafi değildir, hıfza münafi olan vukuun tekrarlanması ve çokluğu ile sıyrılmaya yönelmeksizin nadir olmasıdır- ve imkan dahilinde olmakla birlikte içinde asla günah vuku bulmayan -şayet peygamberlerin aleyhimüsselam velayetinde olduğu gibi imkansızlıkla birlikte denilirse ve bunun onların velayetlerinin hususiyetlerinden olduğu iddia edilirse, hıfzın ismetten daha umumi olması uzak bir ihtimal olmaz- büyük velayet olmak üzere kısımlara ayırmıştır. Bilirsin ki onların 'Peygamberler masumdur' sözü, ismetin nübüvvetin gereklerinden ve onunla illetli olduğu hususunda zahirdir; gizli olmadığı üzere bu da o iddiaya muhaliftir. Zikredilen taksim güzeldir ve bundan anlaşılır ki zamanımızda velayet iddia eden yahut kendisine velayet nispet edilen pek çok kimsenin, günde defalarca kendisinden sadır olan büyük günahlarda -Allah Teâlâ'ya sığınırız- ısrar etmesi sebebiyle bundan kuru bir iddiadan başka nasibi yoktur; Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları bundan muhafaza buyursun. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den evliyanın tefsirinde, bu hususta ayetin delalet ettiğine muhalif olduğu zannedilen rivayetler gelmiştir.
فقد أخرج ابن المبارك، والترمذي في نوادر الأصول وأبو الشيخ وابن مردويه وآخرون عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: قيل: يا رسول الله من أولياء الله؟ قال: «الذين إذا رؤوا ذكر الله تعالى»
Nitekim İbnü'l-Mübârek, Nevâdirü'l-Usûl'de Tirmizî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve başkaları İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın evliyası kimlerdir?' denildi. O: «Görüldüklerinde Allah Teâlâ hatırlanan kimselerdir» buyurdu;
أي لحسن سمتهم وأخباتهم.
yani güzel simaları ve huşuları sebebiyle.
وأخرج أحمد وابن أبي حاتم والبيهقي وجماعة عن أبي مالك الأشعري قال: «قال رسول الله ﷺ إن الله تعالى عبادا ليسوا بأنبياء ولا شهداء يغبطهم النبيون والشهداء على مجالسهم وقربهم من الله تعالى. قال أعرابي: يا رسول الله انعتهم لنا قال: «هم أناس من أفناء الناس ونوازع القبائل لم تصل بينهم أرحام متقاربة تحابوا في الله وتصافوا في الله يضع الله تعالى لهم يوم القيامة منابر من نور فيجلسون عليها يفزع الناس وهم لا يفزعون وهم أولياء الله لا خوف عليهم ولا هم يحزنون»
Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Beyhakî ve bir cemaat Ebû Mâlik el-Eş'arî'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah Teâlâ'nın öyle kulları vardır ki onlar peygamber de değillerdir, şehit de değillerdir; fakat peygamberler ve şehitler, meclisleri ve Allah Teâlâ'ya yakınlıkları sebebiyle onlara gıpta ederler.' Bir bedevi: 'Ey Allah'ın Resûlü, onları bize tarif et' dedi. O da şöyle buyurdu: 'Onlar, aralarında yakın akrabalık bağları bulunmayan, muhtelif kabilelerden kopup gelmiş insan topluluklarıdır; Allah için birbirlerini sevmişler ve Allah için birbirlerine samimi olmuşlardır. Allah Teâlâ kıyamet gününde onlar için nurdan minberler kurar, onlar da bunların üzerine otururlar. İnsanlar korkuya kapıldığında onlar korkmazlar; onlar Allah'ın dostlarıdır, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.'»
ولا مخالفة في الحقيقة فإن ما أشير إليه من حسن السمت والإخبات والتحاب في الله تعالى
Hakikatte hiçbir muhalefet yoktur; zira güzel sîma, huşu ve Allah Teâlâ yolunda birbirini sevmekten işaret edilen şeyler,
من الأحكام اللازمة للإيمان والتقوى والآثار الخاصة بهما الحقيقة بالتخصيص بالذكر لظهورها وقربها من أفهام الناس، وقد أورد رسول الله ﷺ كلا من ذلك حسبما يقتضيه مقام الإرشاد والتذكير ترغيبا لسائل أو حاضر فيما خصه بالذكر من أحكامهما، وأريد بوصفهم بأنهم يغبطهم النبيون على مجالسهم وقربهم الإشارة إلى راحتهم مما يعتري الأنبياء ﵈ من الاشتغال بأممهم، والمراد أنهم يغبطونهم على مجموع الأمرين، وعن الكواشي أن ذلك خارج مخرج المبالغة، والمعنى أنه لو فرض قوم بهذه الصفة لكانوا هؤلاء. وقال بعض المحققين: إن ذلك تصوير لحسن حالهم على طريقة التمثيل، وأيا ما كان فلا دليل فيه على أن الولاية أفضل من النبوة وقد كفر معتقد ذلك، وقد يؤول له بحمل ذلك على أن ولاية النبي أفضل من نبوته كما حمل ما قاله العز بن عبد السلام المخالف للأصح من أن النبوة أفضل من الرسالة على نحو ذلك، وكذا لنظير ما ذكرنا لا يخالف ما دلت الآية عليه تفسير عيسى ﵇ لذلك.
iman ve takvanın ayrılmaz hükümlerinden ve insanların anlayışlarına yakınlığı ve zahir oluşu sebebiyle zikre tahsis edilmeye layık olan onlara mahsus eserlerindendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, soran kimseyi veya hazır bulunanları iman ve takvanın hükümlerinden zikre tahsis ettiği şeylere teşvik etmek maksadıyla irşad ve tezkir makamının iktiza ettiği şekilde bunların her birini irat etmiştir. Meclisleri ve yakınlıkları sebebiyle peygamberlerin onlara gıpta etmesi vasfıyla, peygamberlerin aleyhimüsselam ümmetleriyle meşgul olmaktan kendilerine arız olan şeylerden onların rahatta olduklarına işaret edilmek istenmiştir. Murat, peygamberlerin iki işin mecmuuna gıpta etmeleridir. Kevâşî'den nakledildiğine göre bu mübalağa yoluyla çıkmıştır; mana şudur: Şayet bu sıfatta bir kavim farz edilseydi mutlaka bunlar olurdu. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu, onların hallerinin güzelliğini temsil yoluyla tasvirdir. Her nasıl olursa olsun bunda velayetin nübüvvetten daha efdal olduğuna dair bir delil yoktur; buna inanan kimse ise kafir olmuştur. İzz b. Abdisselâm'ın nübüvvetin risaletten daha efdal olduğuna dair en sahih görüşe muhalif sözünün buna benzer bir şekilde tevil edildiği gibi, bu da peygamberin velayetinin kendi nübüvvetinden daha efdal olmasına hamledilerek tevil edilebilir. Aynı şekilde zikrettiğimiz şeyin bir benzeri sebebiyle, Îsâ'nın aleyhisselam bunu tefsiri de ayetin delalet ettiğine muhalif değildir.
فقد أخرج أحمد في الزهد وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن وهب قال: قال الحواريون: يا عيسى من أولياء الله تعالى الذين لا خوف عليهم ولا هم يحزنون؟ فقال ﵇: الذين نظروا إلى باطن الدنيا حين نظر الناس إلى ظاهرها والذين نظروا إلى آجل الدنيا حين نظر الناس إلى عاجلها وأماتوا منها ما يخشون أن يميتهم وتركوا ما علموا أن سيتركهم فصار استكثارهم منها استقلالا وذكرهم إياها فواتا وفرحهم بما أصابوا منها حزنا وما عارضهم من نائلها رفضوه وما عارضهم من رفعتها بغير الحق وضعوه، خلقت الدنيا عندهم فليسوا يجددونها وخربت بينهم فليسوا يعمرونها وماتت في صدورهم فليسوا يحيونها، يهدمونها فيبنون بها آخرتهم ويبيعونها فيشترون بها ما يبقى لهم، رفضوها فكانوا برفضها هم الفرحين، باعوها فكانوا ببيعها هم الرابحين ونظروا إلى أهلها صرعى قد خلت فيهم المثلات فأحيوا ذكر الموت وأماتوا ذكر الحياة، يحبون الله ﷾ ويستضيئون بنوره ويضيئون به لهم خبر عجيب وعندهم الخبر العجيب، بهم قام الكتاب وبه قاموا وبهم نطق الكتاب وبه نطقوا وبهم علم الكتاب وبه علموا، ليس يرون نائلا مع ما نالوا ولا أماني دون ما يرجون ولا فرقا دون ما يحذرون.
Nitekim Ahmed Kitâbü'z-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Vehb'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Havariler: 'Ey Îsâ! Kendilerine hiçbir korku olmayan ve üzülmeyecek olan Allah Teâlâ'nın evliyası kimlerdir?' dediler. O aleyhisselam şöyle buyurdu: 'İnsanlar dünyanın zahirine baktıklarında onlar bâtınına bakanlardır; insanlar dünyanın peşin olanına baktıklarında onlar sonrasına bakanlardır. Dünyadan kendilerini öldürmesinden korktukları şeyleri öldürmüşler ve kendilerini terk edeceğini bildikleri şeyleri terk etmişlerdir; böylece dünyadan çok şey elde etmeleri onlar için az sayılmış, onu anmaları bir kayıp, ondan elde ettiklerine sevinmeleri ise bir hüzün olmuştur. Dünyanın menfaatinden kendilerine sunulanı reddetmişler, onun haksız yüceliğinden karşılarına çıkanı da yere çalmışlardır. Dünya onların nezdinde eskimiştir, onu yenilemezler; aralarında harap olmuştur, onu imar etmezler; göğüslerinde ölmüştür, onu diriltmezler. Onu yıkarlar ve onunla ahiretlerini bina ederler; onu satarlar ve onunla kendilerine baki kalacak olanı satın alırlar. Onu reddettiler ve reddettikleri için sevinenler kendileri oldu; onu sattılar ve sattıkları için kazananlar kendileri oldu. Dünya ehline ibretlik cezaların kendilerinde gerçekleştiği helak olmuşlar olarak baktılar; böylece ölümün zikrini diriltip hayatın zikrini öldürdüler. Allah'ı Azze ve Celle severler, O'nun nuruyla aydınlanırlar ve O'nun nuruyla aydınlatırlar. Onların acayip bir haberi vardır ve acayip haber onların yanındadır. Kitap onlarla kaim oldu, onlar da onunla kaim oldular; Kitap onlarla konuştu, onlar da onunla konuştular; Kitap onlar vasıtasıyla bilindi, onlar da onun vasıtasıyla bildiler. Nail oldukları şeyin yanında başka bir nailiyet görmezler, umduklarının berisinde başka bir emel ve sakındıklarının berisinde başka bir korku tanımazlar.'
ُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
{ لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Dünya hayatında da ahirette de müjde onlaradır”.
استئناف جيء به في موضع التعليل لنفي حزنهم والخوف عليهم في قول، وفي آخر جيء به بيانا لما أولاهم سبحانه من خيرات الدارين بعد أن أخبر جل وعلا بإنجائهم من شرورهما ومكارهما وكأنه على هذا قيل: هل لهم وراء ذلك من نعمة وكرامة؟ فقيل: لهم البشرى إلخ، وتقديم الأول لما أن التخلية سابقة على التحلية مع ما فيه من رعاية حق المقابلة بين حسن حال المؤمنين وسوء حال المفترين وتعجيل إدخال المسرة بتبشير الخلاص عن الأهوال، وتوسيط البيان السابق بين التخلية والتحلية لإظهار كمال العناية به مع الإيذان بأن انتفاء ما تقدم لإيمانهم واتقائهم عما يؤدي إليه من الأسباب، ومن الناس من فسر الأولياء بالذين يتولونه تعالى بالطاعة ويتولاهم بالكرامة وجعل الَّذِينَ آمَنُوا إلخ تفسيرا لتوليهم إياه تعالى، وهذه الجملة تفسيرا لتوليته تعالى إياهم.
Bir görüşe göre bu [cümle], onların üzüntüsünün ve üzerlerindeki korkunun nefyedilmesini gerekçelendirmek (ta'lîl) makamında getirilmiş bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Bir diğer görüşe göre ise, [Allah] Teâlâ ve Tekaddes Hazretlerinin onları her iki yurdun şerlerinden ve hoşa gitmeyen durumlarından kurtardığını haber verdikten sonra, iki cihanın hayırlarından onlara lütfettiklerini açıklamak üzere getirilmiştir. Sanki bu [ikinci görüşe] göre: "Onlar için bundan başka bir nimet ve ikram var mıdır?" diye sorulmuş, buna karşılık da "Müjde onlaradır..." denilmiştir. Birincisinin [tahliyenin/kurtuluşun] önce zikredilmesi; tahliyenin (kötülüklerden arınmanın) tahliyeden (güzelliklerle bezenmekten) önce gelmesi, müminlerin güzel hali ile iftiracıların kötü hali arasındaki karşıtlık hakkının gözetilmesi ve korkulardan kurtuluş müjdesiyle sevincin bir an önce tattırılması içindir. Önceki açıklamanın tahliye ile tahliye arasına yerleştirilmesi ise, ona gösterilen tam itinayı ortaya koymak ve daha önce geçen şeylerin ortadan kalkmasının onların imanları ve buna yol açan sebeplerden sakınmaları sebebiyle olduğunu bildirmek içindir. İnsanlardan bazıları evliyayı, 'itaatle O'na [Allah'a] dostluk eden, O'nun da kendilerine ikramda bulunarak dostluk ettiği kimseler' şeklinde tefsir etmiş; { الَّذِينَ آمَنُوا } "İman edenler" [ifadesini] onların Allah Teâlâ'ya dostluk etmelerinin tefsiri, bu cümleyi de Allah Teâlâ'nın onlara dostluk etmesinin tefsiri kılmıştır.
وتعقب بأنه لا ريب في أن اعتبار القيد الأخير في مفهوم الولاية غير مناسب لمقام ترغيب المؤمنين في تحصيلها والثبات عليها وبشارتهم بآثارها ونتائجها بل مخل بذلك إذ التحصيل إنما يتعلق بالمقدور والاستبشار لا يحصل إلا بما علم وجود سببه والقيد المذكور ليس بمقدور لهم حتى يحصلوا الولاية بتحصيله ولا بمعلوم لهم عند حصوله حتى يعرفوا حصول الولاية لهم ويستبشروا بمحاسن آثارها بل التولي بالكرامة عين نتيجة الولاية فاعتباره في عنوان الموضوع ثم الاخبار بعدم الخوف والحزن مما لا يليق بشأن التنزيل الجليل انتهى، وأنت تعلم أن ما ارتكبه ذلك البعض تكلف وعدول عن الظاهر فلا ينبغي العدول إليه وإن كان ما ذكره المتعقب لا يخلو عن نظر.
[Bu yoruma] şöyle itiraz edilmiştir: Son kaydın (ikramla dostluk edilmenin) velayet kavramında dikkate alınmasının, müminleri onu elde etmeye ve onda sebat göstermeye teşvik etme, onun eser ve neticeleriyle onları müjdeleme makamına uygun olmadığında, bilakis bunu zedelediğinde şüphe yoktur. Zira elde etmek ancak güç yetirilebilen (makdûr) şeyle ilgilidir; müjdelenip sevinmek ise ancak sebebi kesin olarak bilinen şeyle gerçekleşir. Zikredilen kayıt ise, [kulların] onu tahsil ederek velayeti elde edebilecekleri güç dahilinde bir şey olmadığı gibi, hasıl olduğunda kendileri için velayetin hasıl olduğunu bilip güzel neticeleriyle sevinebilecekleri malum bir şey de değildir. Bilakis ikram ile dost olunması velayetin bizzat neticesidir. Dolayısıyla bunun konunun başlığında (mevzuun unvanında) dikkate alınıp ardından korku ve hüznün olmadığını haber vermek, yüce vahyin şanına yakışmayan bir şeydir. Sen de bilirsin ki o bazı kimselerin yaptığı şey bir tekellüf (zorlama) ve zahirden sapmadır; itiraz edenin zikrettiği husus her ne kadar tartışmaya açık olsa da bu yoruma sapılmamalıdır.
وجوز كون الموصول مبتدأ وهذه الجملة خبره، وفي بعض الأخبار ما يؤيده، وْبُشْرى
İsmi mevsulün mübteda, bu cümlenin ise onun haberi olması caiz görülmüştür. Bazı rivayetlerde de bunu destekleyen hususlar vardır. Büşrâ (بُشْرى)
في الأصل الخبر بما يظهر السرور في بشرة الوجه ومثلها البشارة وتطلق على المبشر به من ذلك وإلى إرادة كل ذهب بعض، والظرفان بعده على الأول متعلقان به وعلى الثاني في موضع الحال منه، والعامل ما في الخبر من معنى الاستقرار أي لهم البشرى حال كونها في الدنيا وحال كونها في الآخرة أي عاجلة وآجلة أو من الضمير المجرور أي حال كونهم في الحياة الدنيا وفي الآخرة، والثابت في أكثر الروايات أن البشرى في الحياة الدنيا هي الرؤيا الصالحة التي هي جزء من ستة وأربعين جزءا من النبوة كما هو المشهور، أو جزء من سبعين جزءا منها كما أخرجه ابن أبي شيبة عن ابن عمر وأبي هريرة وهو وابن ماجة عن الأول.
aslen yüz derisinde sevinci açığa çıkaran haber demektir; bişâret (بِشارَة) de bunun gibidir. Kendisiyle müjdelenen şeye de [büşrâ] denir. Bazıları bu iki anlamdan her birini kastetmiştir. Birinciye göre sonraki iki zarf ona müteallıktır; ikinciye göre ise ondan hal konumundadır. Amil ise haberdeki istikrar anlamıdır; yani dünyada bulunma ve ahirette bulunma hallerinde -yani peşin ve vadeli olarak- müjde onlaradır; yahut [zarflar] mecrur zamirden haldir, yani dünya hayatında ve ahirette bulundukları halde [müjde onlaradır]. Çoğu rivayette sabit olan husus, dünya hayatındaki müjdenin, meşhur olduğu üzere nübüvvetin kırk altıda bir cüzü olan yahut İbn Ebî Şeybe'nin İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'den, kendisinin ve İbn Mâce'nin birincisinden [İbn Ömer'den] rivayet ettiği üzere nübüvvetin yetmişte bir cüzü olan salih rüya olduğudur.
فقد أخرج الطيالسي وأحمد والدارمي والترمذي وابن ماجة والطبراني والحاكم وصححه والبيهقي وغيرهم عن عبادة بن الصامت قال: سألت رسول الله ﷺ عن قوله سبحانه: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Nitekim Tayâlisî, Ahmed, Dârimî, Tirmizî, İbn Mâce, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Beyhakî ve başkaları Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } "Dünya hayatında müjde onlaradır" kavlini sordum;
قال: هي «الرؤيا الصالحة يراها المؤمن أو ترى له»
şöyle buyurdu: «O, müminin gördüğü yahut kendisine gösterilen salih rüyadır.»
وأخرج ابن مردويه عن ابن مسعود أنه سأل رسول الله ﷺ عن ذلك فأجيب بما ذكر أيضا، وأخرج من طريق أبي سفيان عن جابر مثلي ذلك،
İbn Merdûye de İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki o Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sormuş, ona da aynı şekilde cevap verilmiştir. Ebû Süfyân tarikiyle Câbir'den de bunun iki benzeri rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن أبي الدنيا وأبو الشيخ وأبو القاسم ابن منده من طريق أبي جعفر عن جابر المذكور قال: أتى رجل من أهل البادية رسول الله ﷺ فقال:
İbn Ebi'd-Dünyâ, Ebü'ş-Şeyh ve Ebü'l-Kāsım İbn Mende, Ebû Ca'fer tarikiyle adı geçen Câbir'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Çöl halkından bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi:
يا رسول الله ﷺ أخبرني عن قول الله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرى إلخ فقال رسول الله ﷺ ﵊: «أما قوله تعالى: هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Ey Allah'ın Resûlü! sallallâhu aleyhi ve sellem Bana Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرى } "İman edip de takva sahibi olmuş olanlar var ya, müjde onlaradır" kavli hakkında haber ver. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ'nın: { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } "Dünya hayatında müjde onlaradır" kavline gelince,
فهي الرؤيا الحسنة ترى للمؤمن فيبشر بها في دنياه أما قوله سبحانه: فِي الْآخِرَةِ
bu, mümine gösterilen ve dünyasında kendisiyle müjdelendiği güzel rüyadır. O'nun: { فِي الْآخِرَةِ } "Ahirette de" kavline gelince,
فإنها بشارة المؤمن عند الموت أن الله قد غفر لك ولمن حملك إلى قبرك»
bu da mümine ölüm anında, 'Allah seni de, seni kabrine taşıyanları da bağışladı' şeklinde verilen müjdedir.»
وجاء مرفوعا وموقوفا عن غير واحد تفسيرها بما ذكر، وأخرج ابن جرير وابن المنذر من طريق علي بن أبي طلحة عن ابن عباس أن البشرى في الحياة الدنيا هي قوله تعالى لنبيه ﷺ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً [الأحزاب: ٤٧] وعن الزجاج والفراء أنها هذا وما يشاكله من قوله تعالى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ [يونس: ٢] وقوله سبحانه: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ [التوبة: ٢١] الآية، وقوله جل وعلا: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ [البقرة: ١٥٥] إلى غير ذلك، وأخرج ابن أبي شيبة وغيره عن الضحاك أنه قال في ذلك: إنهم يعلمون أين هم قبل أن يموتوا. وجاء في تفسير البشرى في الآخرة ما سمعت في الخبر عن جابر الأخير.
Pek çok kimseden [bu ayetin] zikredilen şekilde tefsiri merfû ve mevkūf olarak gelmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbas'tan dünya hayatındaki müjdenin, Allah Teâlâ'nın Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben buyurduğu: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيراً } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele” [el-Ahzâb 33/47] ayeti olduğunu rivayet etmişlerdir. Zeccâc ve Ferrâ'dan ise bunun, bu ayet ve benzeri olan Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “İman edenlere, Rableri katında kendileri için bir doğruluk makamı olduğunu müjdele” [Yûnus 10/2], { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ } “Rableri onları kendisinden bir rahmetle müjdeler” [et-Tevbe 9/21] ayeti ve Allah Teâlâ ve Tekaddes Hazretlerinin: { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele” [el-Bakara 2/155] kavli gibi ayetler olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe ve başkaları Dahhâk'tan onun bu konuda şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar ölmeden önce nerede [hangi makamda] olacaklarını bilirler. Ahiretteki müjdenin tefsirinde ise Câbir'den nakledilen son haberde işittiğin hususlar gelmiştir.
وأخرج ابن جرير وغيره عن أبي هريرة مرفوعا أنها الجنة،
İbn Cerîr ve başkaları Ebû Hüreyre'den merfû olarak onun cennet olduğunu rivayet etmişlerdir.
وعن عطاء أن البشرى في الدنيا أن تأتيهم الملائكة عند الموت بالرحمة قال الله تعالى: تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ [فصلت: ٣٠] وأما البشرى في الآخرة فتلقى الملائكة إياهم مسلمين مبشرين بالفوز والكرامة وما يرون من بياض وجوههم وإعطاء الصحائف بأيمانهم وما يقرؤون منها وغير ذلك من البشارات، وقيل: المراد بالبشرى العاجلة نحو النصر والفتح والغنيمة والثناء الحسن والذكر الجميل ومحبة الناس وغير ذلك، وأما البشرى الآجلة فغنية عن البيان، وأنت تعلم أنه لا ينبغي العدول عما ورد عن رسول الله ﷺ في تفسير ذلك إذا صح وحيث عدل من عدل لعدم وقوفه على ذلك فيما أظن، فالأولى أن يحمل البشرى في الدارين على البشارة بما يحقق نفي الخوف والحزن كائنا ما كان، ويرشد إلى ذلك السباق، ومن أجل ذلك بشرى الملائكة لهم بذلك وقتا فوقتا حتى يدخلوا الجنة، وقد نطق الكتاب العزيز في غير موضع بهذه البشرى من الله تعالى علينا بها برحمته وكرمه تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ
Atâ'dan ise dünyadaki müjdenin, ölüm anında meleklerin onlara rahmet getirmesi olduğu rivayet edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ } “Melekler onlara: 'Korkmayın, üzülmeyin ve cennetle müjdelenip sevinin' diyerek inerler” [Fussilet 41/30] buyurmuştur. Ahiretteki müjdeye gelince; meleklerin onları selamlayarak, kurtuluş ve ikramla müjdeleyerek karşılamaları, yüzlerinin beyazlığını görmeleri, amel defterlerinin sağ ellerine verilmesi, onlardan okudukları şeyler ve diğer müjdelerdir. Şöyle de denilmiştir: Peşin müjdeden kasıt yardım, fetih, ganimet, güzel övgü, güzel bir nam, insanların sevgisi ve benzeri şeylerdir. Vadeli müjdeye gelince, o açıklamaya ihtiyaç duymayacak kadar açıktır. Sen de bilirsin ki, sahih olduğu takdirde bu konuda Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem vârit olan tefsirden sapmak uygun değildir. Zannımca sapanlar buna vâkıf olamadıkları için sapmışlardır. En evlâ olan, iki yurttaki müjdeyi korku ve hüznün ortadan kalkmasını gerçekleştiren her türlü müjdeye hamletmektir; sözün akışı (siyak) da buna işaret etmektedir. Cennete girinceye kadar meleklerin onlara vakit be vakit müjde vermesi de bu kabildendir. Yüce Kitap pek çok yerde bu müjdeyi zikretmiştir; Allah Teâlâ rahmeti ve keremiyle bizi buna nail eylesin. { لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişiklik yoktur”.
أي لا تغيير لأقواله التي من جملتها مواعيده الواردة بشارة للمؤمنين المتقين فيدخل فيها البشارات الواردة هاهنا دخولا أوليا ويثبت امتناع الأخلاف فيها لطفا وكرما ثبوتا قطعيا، وأريد من عدم تبديل كلماته سبحانه على تقدير أن يراد من البشرى الرؤيا الصالحة عدم الخلف بينها وبين ما دل على ثبوتها ووقوعها فيما سيأتي بطريق الوعد من قوله تبارك اسمه: هُمُ الْبُشْرى
Yani takva sahibi müminler için bir müjde olarak gelen vaadlerinin de dahil olduğu sözlerinde hiçbir değişiklik olmaz; dolayısıyla burada geçen müjdeler de bu kapsama öncelikle dahil olur ve bir lütuf ve kerem olarak bunlarda vaadden dönmenin imkansızlığı kesin bir şekilde sabit olur. Şayet müjdeden kasıt salih rüya ise, Allah Teâlâ'nın kelimelerinde tebdil olmamasından murad; onun [rüyanın] kendisi ile, ismi mübarek olan [Allah]'ın: { لَهُمُ الْبُشْرى } "Müjde onlaradır" kavlinden bir vaad yoluyla gelecekte gerçekleşip vuku bulacağına delalet eden şey arasında bir hilafın (tutarsızlığın) olmamasıdır;
لا عدم
yoksa onunla
الخلف بينها وبين نتائجها الدنيوية والأخروية ولم يظهر لي وجهه بعد التدبر، والمشهور أن الرؤيا الصالحة لا يتخلف ما تدل عليه. وقد جاء من حديث الحكيم الترمذي وغيره عن عبادة رضي الله تعالى عنه أنه ﷺ قال له في الرؤيا الصالحة كلام يكلم به ربك عبده في المنام لِكَ
dünyevi ve uhrevi neticeleri arasında bir hilaf olmaması değildir; düşündükten sonra bunun gerekçesi bana açık gelmemiştir. Meşhur olan ise salih rüyanın delalet ettiği şeyin gecikip tutarsız kalmayacağıdır. Hakîm et-Tirmizî ve başkalarının hadisinde Ubâde'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem salih rüya hakkında ona şöyle buyurmuştur: «O, Rabbinin uykuda kuluna söylediği bir kelamdır.» { ذلِكَ } “İşte bu”,
أي ما ذكر من أن لهم البشرى في الدارين وَالْفَوْزُ الْعَظِيمُ
yani iki yurtta da müjdenin onlara ait olduğunun zikredilmesi, { هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir”,
الذي لا فوز وراءه، وجوز أن تكون الإشارة إلى البشرى بمعنى التبشير وقيل: إن ذلك إشارة إلى النعيم الذي وقعت به البشرى وجعل غير واحد الجملة الأولى وهذه الجملة اعتراضا جيء به لتحقيق المبشر به لتعظيم شأنه وهو مبني على جواز تعدد الاعتراض وعلى أنه يجوز أن يكون في آخر الكلام. ولذا قال العلامة الطيبي: لو جعلت الأولى معترضة والثانية تذييلا للمعترض والمعترض فيه ومؤكدة لهما كان أحسن بناء على أن ما في آخر الكلام يسمى تذييلا لا اعتراضا وهو مجرد اصطلاح. ومن جعل قوله سبحانه: وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ معطوفا على الجملة قبل أي أن أولياء الله لا خوف عليهم ولا هم يحزنون فلا يحزنك قول أعداء الله تعالى فالاعتراض عنده بين متصلين لا في آخر الكلام لكنه ليس بشيء، والذي عليه الجمهور أنه استئناف سيق تسلية للرسول ﷺ عما كان يلقاه من جهة الأعداء من الأذية الناشئة مقالاتهم الرديئة الوحشية وتبشيرا له ﵊ بالنصر والعز إثر بيان أن له ولأتباعه أمنا من كل محذور وفوزا بكل مطلوب فهو متصل بقوله سبحانه: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ إلخ معنى. وقيل: إنه متصل بقوله سبحانه: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ [يونس: ٤١] الآية واختاره على ما فيه من البعد الطبرسي.
ötesinde hiçbir kurtuluşun olmadığı bir kurtuluştur. İşaretin tebşîr anlamında müjdeye olması da caiz görülmüştür. [Diğer] bir görüşe göre 'o', müjdenin kendisiyle gerçekleştiği nimete işarettir. Pek çok âlim birinci cümleyi ve bu cümleyi, şanını yüceltmek üzere müjdelenen şeyi tekit ve tahkik için getirilmiş bir itiraz (ara cümle) kılmıştır. Bu da itirazın birden fazla olabilmesi ve kelamın sonunda bulunabilmesi esasına dayanır. Bu yüzden allâme et-Tîbî şöyle demiştir: 'Kelamın sonundakine itiraz değil tezyîl dendiği -ki bu sadece bir terimdir- esasına dayanarak; birincisi mu'tariza (ara cümle), ikincisi ise hem mu'tariza hem de aleyhine itiraz yapılan cümle için bir tezyîl ve her ikisini pekiştirici kılınsa daha güzel olurdu.' Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } "Onların sözü seni üzmesin" kavlini önceki cümleye atfeden -yani 'Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir; öyleyse Allah Teâlâ'nın düşmanlarının sözü de seni üzmesin' diyen- kimseye göre ise itiraz, kelamın sonunda değil birbiriyle bağlantılı iki ifade arasındadır. Fakat bu dikkate değer bir görüş değildir. Cumhûrun benimsediği görüşe göre ise bu [cümle], düşmanlar tarafından Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem onların çirkin ve vahşi sözlerinden kaynaklanan eziyetlere karşı bir teselli ve kendisine ve tâbilerine her türlü korkulan şeyden güvence, arzulanan her şeye kavuşma lütfedildiğinin açıklanmasının hemen ardından ona aleyhisselam zafer ve izzet müjdesi olarak sevk edilmiş müstakil bir başlangıçtır (isti'nâf). Dolayısıyla bu, mana bakımından Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ } "Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına..." kavline bağlıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir” [Yûnus 10/41] ayetine bağlıdır; uzak bir ihtimal olmasına rağmen Tabersî bu görüşü tercih etmiştir.
وقرأ نافع «ولا يحزنك» من أحزن وهو في الحقيقة نهي له ﷺ عن الحزن كأنه قيل: لا تحزن بقولهم ولا تبال بكل ما يتفوهون به في شأنك مما لا خير فيه، وإنما عدل عنه إلى ما في النظم الجليل للمبالغة في النهي عن الحزن لما أن النهي عن التأثير نهي عن التأثر بأصله ونفي له بالمرة، ونظير ذلك كما مر قولهم- لا أرينك هاهنا- ولا يأكلك السبع- ونحوه، وقد وجه فيه النهي إلى اللازم والمراد هو النهي عن الملزوم، قيل: وتخصيص النهي عن الحزن بالإيراد مع شمول النفي السابق للخوف أيضا لما أنه لم يكن فيه ﷺ شائبة خوف حتى ينهى عنه وربما كان يعتريه ﷺ في بعض الأوقات حزن فسلي عنه، ولا يخفى أن إذا قلنا إن الخوف والحزن متقاربان فإذا اجتمعا افترقا وإذا افترقا اجتمعا كما علمت آنفا كان النهي عن الحزن نهيا عن الخوف أيضا إلا أن الأولى عدم اعتبار ما فيه توهم نسبة الخوف إلى ساحته ﵊ وإن لم يكن في ذلك نقص. فقد جاء نهي الأنبياء ﵈ عن الخوف كنهيهم عن الحزن بل قد ثبت صريحا نسبة ذلك إليهم وهو مما لا يخل بمرتبة النبوة إذ ليس كل خوف نقصا لينزهوا عنه كيف كان.
Nâfi', ahzene (أَحْزَنَ) fiilinden [gelen] { وَلا يُحْزِنْكَ } şeklinde okumuştur. Bu gerçekte Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hüzünlenmekten nehyedilmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların sözü yüzünden hüzünlenme ve senin hakkında söyledikleri hayırsız hiçbir söze aldırış etme.' Hüznü nehyetmede mübalağa yapmak için bu ifadeden yüce nazımdaki şekle dönülmüştür. Zira tesir etmekten nehiy, bizzat tesirlenmeyi kökünden nehyetmek ve onu tamamen ortadan kaldırmaktır. Bunun benzeri, daha önce geçtiği üzere Arapların 'seni burada görmeyeyim', 'canavar seni yemesin' vb. sözleridir. Burada nehiy lâzıma yöneltilmiş olup murat melzûmu nehyetmektir. Şöyle de denilmiştir: Önceki nefyin korkuyu da kapsamasına rağmen nehyin yalnızca hüzne tahsis edilmesi; Peygamber'de sallallâhu aleyhi ve sellem nehyedilmeyi gerektirecek en ufak bir korku şaibesi bulunmadığı, ancak bazı vakitlerde kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem hüzün arız olabildiği içindir ve bu yüzden teselli edilmiştir. Gizli değildir ki, korku ile hüzün birbirine yakındır; az önce bildiğin gibi bir araya geldiklerinde farklılaşırlar, ayrıldıklarında ise birbirlerinin manasını kapsarlar dersek, hüzünden nehiy korkudan da nehiy olmuş olur. Ancak her ne kadar bunda bir noksanlık bulunmasa da, onun aleyhisselam yüce makamına korkunun nispet edildiği vehmini doğuracak şeyi dikkate almamak daha evlâdır. Nitekim peygamberlerin aleyhimesselam hüzünden nehyedildikleri gibi korkudan da nehyedildikleri vârit olmuştur; hatta bunun onlara nispet edildiği açıkça sabittir ve bu durum peygamberlik mertebesine halel getirmez, zira her korku, peygamberlerin her halükarda tenzih edileceği bir noksanlık değildir.
إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً كلام مستأنف سيق لتعليل النهي، وقيل: جواب سؤال مقدر كأنه قيل: لم لا يحزنه؟
{ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır”; bu, nehyi gerekçelendirmek (ta'lîl) için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. Şöyle de denilmiştir: Bu, sanki "Onu niçin üzmesin?" denilmiş gibi takdir edilen bir sorunun cevabıdır.
فقيل: لأن الغلبة والقهر لله سبحانه لا يملك أحد شيئا منها أصلا لا هم ولا غيرهم فلا يقهر ولا يغلب أولياءه بل يقهرهم ويغلبهم ويعصمك منهم. وقرأ أبو حيوة «أن» بالفتح على صريح التعليل أي لأن، وحمل قتيبة بن مسلم ذلك على البدل ثم أنكر القراءة لذلك لأنه يؤدي إلى أن يقال: فلا يحزنك أن العزة لله جميعا وهو فاسد. وذكر الزمخشري أنه لو حمل على البدل لكان له وجه أيضا على أسلوب فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ [القصص: ٨٦] وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الشعراء: ٢٠٣، القصص: ٨٨] فيكون للتهييج والإلهاب والتعريض بالغير وفيه بعد هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ يسمع أقوالهم في حقك ويعلم ما يضمرونه عليك فيكافؤهم على ذلك وما ذكرناه في الآية هو الظاهر المتبادر.
Buna karşılık şöyle denilmiştir: Çünkü üstünlük ve galebe Allah Teâlâ'ya aittir; ne onlar ne de başkaları ondan hiçbir şeye asla malik olamazlar. Dolayısıyla O, dostlarını ne mağlup eder ne de üstünlük altına sokar; bilakis onları [düşmanları] mağlup edip zelil kılar ve seni onlardan korur. Ebû Hayve açık bir gerekçelendirme (ta'lîl) olarak yani "çünkü" manasında { أَنَّ } fetha ile okumuştur. Kuteybe b. Müslim ise bunu bedel kabul etmiş, ardından bu kıraati inkar etmiştir; çünkü bu, "Bütün izzetin Allah'a ait olması seni üzmesin" denilmesine yol açar ki bu da batıldır. Zemahşerî, bedele hamledilse bile { فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ } “Sakın kafirlere arka olma” [el-Kasas 28/86] ve { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma” [eş-Şuarâ 26/213, el-Kasas 28/88] üslubu üzere bunun da bir veçhi olabileceğini, dolayısıyla tahrik, teşvik ve başkasına tariz kabilinden olacağını belirtmiştir; ancak bunda uzaklık vardır. { هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; senin hakkındaki sözlerini işitir, sana karşı gizlediklerini bilir ve bu yüzden onların cezasını verir. Ayet hakkında zikrettiğimiz husus zahir ve akla ilk gelen manadır.
وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: لما لم ينتفعوا بما جاءهم من الله تعالى وأقاموا على كفرهم كبر ذلك على رسول الله ﷺ فجاءه من الله سبحانه فيما يعاتبه وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ'dan kendilerine gelenden faydalanmayıp küfürlerinde ısrar ettiklerinde bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ'dan onu teselli ve teenni kabilinden şu ayet geldi: { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ }
السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
{ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”.
يسمع ما يقولون ويعلمه فلو شاء بعزته لانتصر منهم ولا يخفى أنه خلاف الظاهر جدا مع ما فيه من تعليق العلم بما علق بالسمع، ولعل روايته عن الحبر غير معول عليها.
Dediklerini işitir ve bilir; dileseydi izzetiyle onlardan intikam alırdı. Gizli değildir ki bu, işitmeye bağlanan şeyin ilme bağlanmasıyla birlikte zahire son derece aykırıdır; İbn Abbas'tan nakledilen bu rivayete belki de itimat edilemez.
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ أي من الملائكة والثقلين كما يدل عليه التعبير- بمن- الشائع في العقلاء، والتغليب غير مناسب هنا، ووجه تخصيصهم بالذكر الإيذان بعدم الحاجة إلى التصريح بغيرهم فإنهم مع شرفهم وعلو طبقتهم إذا كانوا عبيد الله مملوكين له سبحانه فما عداهم من الموجودات أولى بذلك، والجملة مع ما فيها من التأكيد لما سبق من اختصاص العزة به جل شأنه الموجب لسلوته ﵊ وعدم مبالاته بمقالات المشركين تمهيد لما لحق من قوله سبحانه: وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ ودليل على بطلان ظنونهم وأعمالهم المبينة عليها والاقتصار على أحد الأمرين قصور فلا تكن من القاصرين، وما نافية وشُرَكاءَ مفعول يَتَّبِعُ ومفعول يَدْعُونَ محذوف لظهوره، أي ما يتبع الذين يدعون من دون الله شركاء شركاء في الحقيقة وإن سموها شركاء لجهلهم فالمراد سلب الصفة في الحقيقة ونفس الأمر فما ذكره أبو البقاء من عدم جواز هذا الوجه من الإعراب لأنه يدل على نفي اتباعهم الشركاء مع أنهم اتبعوهم ناشىء من الغفلة عما ذكرنا، وجوز أن يكون شُرَكاءَ المذكور مفعول يَدْعُونَ ويكون مفعول يَتَّبِعُ محذوفا لانفهامه من قوله سبحانه:
{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır”; yani akıl sahipleri için yaygın olarak kullanılan "men" (مَنْ) edatının delalet ettiği üzere melekler, insanlar ve cinler [Allah'ındır]. Burada tağlîb (çoğunluğu esas alma) uygun değildir. Onların özellikle zikredilmesinin hikmeti, diğerlerini açıkça zikretmeye ihtiyaç olmadığını bildirmektir; zira onlar şereflerine ve mertebelerinin yüceliğine rağmen Allah'ın kulları ve O'nun mülkü iseler, bunların dışındaki varlıklar buna daha çok layıktır. Bu cümle, izzetin O'na mahsus olduğuna dair daha önce geçen ve Peygamber'in aleyhisselam teselli bulmasını ve müşriklerin sözlerine aldırış etmemesini gerektiren hususu pekiştirmesiyle birlikte, ardından gelen: { وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ } kavline bir hazırlık ve onların zanlarının ve bu zanlara bina ettikleri amellerinin batıl olduğuna bir delildir. Bu iki husustan sadece birine hasretmek eksikliktir, sen eksik olanlardan olma! [Buradaki] "mâ" (ما) olumsuzluk (nefy) bildirir. "Şürekâe" (شُرَكاءَ), "yettebiu" (يَتَّبِعُ) fiilinin mefulüdür; "yed'ûne" (يَدْعُونَ) fiilinin mefulü ise açık olduğu için hazfedilmiştir. Yani Allah'tan başkasına yalvaranlar, cehaletlerinden dolayı onları ortak diye isimlendirseler de gerçekte ortaklara uymazlar. Burada murat, sıfatı hakikatte ve işin aslında nefiy etmektir. Ebü'l-Bekâ'nın bu irap veçhinin caiz olmadığını, çünkü ortaklara uymuş olmalarına rağmen onların ortaklara uymadıklarını bildireceğini söylemesi, zikrettiğimiz husustan gaflet etmesinden kaynaklanmıştır. Zikredilen "şürekâe" kelimesinin "yed'ûne" fiilinin mefulü olması, "yettebiu" fiilinin mefulünün ise Allah Teâlâ'nın şu kavlinden anlaşıldığı için hazfedilmiş olması da caiz görülmüştür:
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ أي ما يتبعون يقينا وإنما يتبعون ظنهم الباطل أو ظنهم أنها شركاء بتقدير معمول الظن أو تنزيله منزلة اللازم، وقدر بعضهم مفعول يَتَّبِعُونَ شركاء ميلا إلى إعمال الثاني في التنازع، وتعقب بأنه لا يصح أن يكون من ذلك الباب لأن مفعول الفعل الأول مقيد دون الثاني فلا يتحد المعمول والاتحاد شرط في ذلك، وكون التقييد عارضا بعد الإعمال بقرينة عامله فلا ينافي ما شرط في الباب بالباب كما لا يخفى، وجوز أيضا أن تكون ما استفهامية منصوبة- بيتبع- وشُرَكاءَ مفعول يَدْعُونَ أي أي شيء يتبع المشركون أي ما يتبعونه ليس بشيء، وأن تكون موصولة معطوفة على مَنْ أي وله تعالى ما يتبعه المشركون خلقا وملكا فكيف يكون شريكا له سبحانه، وتخصيص ذلك بالذكر مع دخوله فيما سبق عبارة أو دلالة للمبالغة في بيان بطلان الاتباع وفساد ما بنوه عليه من الظن الذي هو من الفساد بمكان، وجوز على احتمال الموصولية أن تكون مبتدأ خبره محذوف أي باطل ونحوه أو الخبر قوله سبحانه: إِنْ يَتَّبِعُونَ والعائد محذوف أي في عبادته أو اتباعه.
{ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar ancak zanna uyuyorlar”; yani kesin bir bilgiye uymazlar, sadece batıl zanlarına yahut zannın mefulü takdir edilerek veya zann müteaddi değil lâzım makamında tutularak onların ortak olduğuna dair zanlarına uyarlar. Bazıları, tenâzu' babında ikinci fiili amel ettirmeye meylederek "yettebiûne" fiilinin mefulünü "şürekâe" olarak takdir etmiştir. [Buna] şöyle itiraz edilmiştir: Bu ayetin o babdan olması sahih değildir; çünkü birinci fiilin mefulü mukayyeddir, ikincisi ise mukayyed değildir, dolayısıyla mamul birleşmez; oysa [tenâzu'da] birleşme şarttır. Takyidin, amilinin karinesiyle amel ettirildikten sonra arız olması ise -gizli olmadığı üzere- bu babda şart koşulan şeye engel teşkil etmez. "Mâ"nın "yettebiu" ile mansub istifhamiye olması ve "şürekâe"nin de "yed'ûne"nin mefulü olması da caiz görülmüştür; yani: "Müşrikler neye uyuyorlar?" demektir, yani uydukları şey hiçbir şey değildir. "Mâ"nın "men"e matuf ismi mevsul olması da caizdir; yani müşriklerin uydukları şeyler de yaratılış ve mülkiyet bakımından O'na aittir, öyleyse nasıl O'na ortak olabilirler? Bu durum lafzan veya delaleten öncekine dahil olmasına rağmen özellikle zikredilmesi, uymanın batıllığını ve üzerine bina ettikleri son derece bozuk zannın fesadını beyan etmede mübalağa içindir. Mevsul olma ihtimaline göre ["mâ"nın] mübteda, haberinin de "batıldır" vb. şeklinde mahzuf olması yahut haberin Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَتَّبِعُونَ } kavli olup aid zamirinin yani "ibadetinde yahut ittibaında" şeklinde mahzuf olması da caiz görülmüştür.
وقرأ السلمي «تدعون» بالتاء الخطابية، وروي ذلك عن علي كرم الله وجهه وهي قراءة متجهة خلافا لزاعم خلافه فإن «ما» فيها استفهامية للتبكيت والتوبيخ والعائد على الَّذِينَ محذوف وشُرَكاءَ حال منه، والمراد من الَّذِينَ الملائكة والمسيح وعزير عليهم الصلاة والسلام فكأنه قيل: أي شيء يتبع الذين تدعونهم حال كونهم شركاء في زعمكم من الملائكة والنبيين تقريرا لكونهم متبعين لله تعالى مطيعين له وتوبيخا لهم على عدم اقتدائهم بهم في ذلك كقوله سبحانه: أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ [الإسراء: ٥٧] وحاصله أن الذين تعبدونهم يعبدون الله تعالى ولا يعبدون غيره فما لكم لا تقتدون بهم ولا تتبعونهم في ذلك ثم صرف الكلام عن الخطاب إلى الغيبة فقيل: إن يتبع هؤلاء إلا الظن ولا يتبعون ما يتبعه الملائكة والنبيون ﵈ من الحق وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ أي يحزرون ويقدرون أنهم شركاء تقديرا باطلا أو يكذبون فيما ينسبونه إليه ﷾ على أن الخرص إما بمعنى الحزر والتخمين كما هو الأصل الشائع فيه وإما بمعنى الكذب فإنه جاء استعماله في ذلك لغلبته في مثله.
Sülemî muhatap "tâ"sı ile { تَدْعُونَ } şeklinde okumuştur. Bu, Ali'den de kerremallâhu vecheh rivayet edilmiştir ve aksini iddia edenin hilafına oldukça tutarlı bir kıraattir. Zira buradaki "mâ", susturma ve azarlama için bir istifhamdır; { الَّذِينَ } lafzına dönen aid zamiri mahzuftur ve { شُرَكاءَ } de ondan haldir. { الَّذِينَ } lafzından kasıt melekler, Mesîh ve Üzeyr'dir aleyhimüssalâtü vesselâm. Sanki şöyle denilmiştir: 'Zannınızca ortak sayarak yalvardığınız melekler ve peygamberler neye uyuyorlar?' Bu, onların Allah Teâlâ'ya uyan ve O'na itaat eden kimseler olduğunu tespit etmek ve bu konuda onlara uymadıkları için müşrikleri kınamak içindir; nitekim Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler de Rablerine vesile ararlar” [el-İsrâ 17/57] buyurmuştur. Hülasası şudur: Sizin taptıklarınız Allah Teâlâ'ya ibadet ediyor, başkasına ibadet etmiyorlar; öyleyse ne oluyor da bu hususta onlara uymuyor ve onların peşinden gitmiyorsunuz? Ardından söz hitaptan gayba çevrilmiş ve: Bu kimseler sadece zanna uyuyorlar; meleklerin ve peygamberlerin aleyhimesselam uyduğu hakka uymuyorlar denilmiştir. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve onlar sadece saçmalıyorlar”; yani onların ortak olduklarını batıl bir zan ile tahmin ve takdir ediyorlar yahut O'na Azze ve Celle nispet ettikleri şeylerde yalan söylüyorlar. Zira hars (الخَرْص), ya yaygın asıl anlamı olduğu üzere tahmin ve zan demektir ya da benzeri durumlarda galip geldiği için kullanıldığı üzere yalan söylemek demektir.
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً تنبيه على تفرده تعالى بالقدرة الكاملة والنعمة
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “O, içinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için var edendir”; Allah Teâlâ'nın kâmil kudretinde ve kuşatıcı nimetinde
الشاملة ليدلهم على توحده سبحانه باستحقاق العبادة فتعريف الطرفين للقصر وهو قصر تعيين، وفي ذلك أيضا تقرير لما سلف من كون جميع الموجودات الممكنة تحت قدرته وملكته المفصح عن اختصاص العزة به سبحانه.
tek olduğuna bir uyarıdır; ta ki bu durum, ibadete müstahak olmada O'nun tek olduğuna onlara delil olsun. İki tarafın marife kılınması hasr (kasr) içindir ve bu bir kasr-ı ta'yîndir. Bunda aynı zamanda mümkün olan bütün varlıkların O'nun kudreti ve tasarrufu altında olduğuna dair daha önce geçen hususun teyidi vardır ki bu da izzetin sadece Allah Teâlâ'ya mahsus olduğunu açıkça ortaya koyar.
والجعل إن كان بمعنى الإبداع والخلق- فمبصرا- حال وإن كان بمعنى التصيير- فلكم- المفعول الثاني أو حال كما في الوجه الأول فالمفعول الثاني لِتَسْكُنُوا فِيهِ أو هو محذوف يدل عليه المفعول الثاني من الجملة الثانية كما أن العلة الغائية منها محذوفة اعتمادا على ما في الأولى، والتقدير هو الذي جعل لكم الليل مظلما لتسكنوا فيه والنهار مبصرا لتتحركوا فيه لمصالحكم فحذف من كل ما ذكر في الآخر اكتفاء بالمذكور عن المتروك وفيه على هذا صنعة الاحتباك والآية شائعة في التمثيل بها لذلك وهو الظاهر فيها وإن كان أمرا غير ضروري، ومن هنا ذهب جمع إلى أنه لا احتباك فيها، والعدول عن لتبصروا فيه الذي يقتضيه ما قبل إلى ما في النظم الجليل للتفرقة بين الظرف المجرور والظرف الذي هو سبب يتوقف عليه في الجملة وإسناد الأبصار إلى النهار مجازي كالذي في قول جرير:
Şayet ce'l (جَعْل) var etmek ve yaratmak anlamında ise "mübsıran" haldir; şayet dönüştürmek ve kılmak (tasyîr) anlamında ise "leküm" ikinci mefuldür yahut birinci vecihteki gibi haldir; bu durumda ikinci meful { لِتَسْكُنُوا فِيهِ } olur ya da ikinci cümlenin ikinci mefulünün delalet ettiği mahzuf bir kelimedir; nitekim birinci cümledeki [gaye illetine] dayanılarak ikincinin gaye illeti de hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'O, içinde sükûnet bulasınız diye geceyi sizin için karanlık kılan; maslahatlarınız için içinde hareket edesiniz diye de gündüzü aydınlatıcı kılandır.' Böylece terk edilenin yerine zikredilenle yetinilerek her birinden diğerinde zikredilen şey hazfedilmiştir. Buna göre ayette ihtibâk sanatı vardır ve ayet bunun örneklendirilmesinde pek meşhurdur; zorunlu bir durum olmasa da ayetteki zahir mana budur. Bundan dolayı bir topluluk ayette ihtibâk olmadığını savunmuştur. Öncesinin gerektirdiği 'içinde göresiniz diye' [ifadesinden], yüce nazımda bulunan şekle dönülmesi; mecrur zarf ile bir yönden kendisine bağlı bir sebep olan zarf arasındaki farkı belirtmek içindir. Görme fiilinin gündüze nispet edilmesi ise Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi mecazidir:
لقد لمتنا يا أم غيلان في السرى ... ونمت وما ليل المطي بنائم
Ey Ümmü Gaylân! Gece yolculuğu hususunda bizi kınadın durdun ... Oysa sen uyudun, bineklerin gecesi ise uyumadı.
وقولهم:- نهاره صائم- وغير ذلك مما يحصى كثرة. وإلى هذا ذهب ابن عطية وجماعة، وقيل: إن مُبْصِراً للنسب كلابن وتامر أي ذا إبصار إِنَّ فِي ذلِكَ أي في الجعل المذكور أو في الليل والنهار، وما في اسم الإشارة من معنى البعد للإيذان ببعد منزلة المشار إليه وعلو رتبته لَآياتٍ أي حججا ودلالات على توحيد الله تعالى كثيرة أو آيات أخر غير ما ذكر لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ أي الحجج مطلقا سماع تدبر واعتبار أو يسمعون هذه الآيات المتلوة ونظائرها المنبهة على تلك الآيات التكوينية الآمرة بالتأمل فيها ذلك السماع فيعملون بمقتضاها، وتخصيص هؤلاء بالذكر مع أن الآيات منصوبة لمصلحة الكل لما أنهم المنتفعون بها.
Arapların 'gündüzü oruçludur' sözü ve sayılamayacak kadar çok olan benzerleri de böyledir. İbn Atıyye ve bir cemaat bu görüşe meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir: "Mübsır", "lâbin" (sütü olan) ve "tâmir" (hurması olan) kelimeleri gibi nisbet içindir; yani görme sahibi demektir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, yani zikredilen kılma fiilinde yahut gece ve gündüzde -işaret ismindeki uzaklık manası, işaret edilen şeyin mertebesinin yüksekliğini ve şanının yüceliğini bildirmek içindir-, { لَآياتٍ } “elbette ibretler ve deliller vardır”; yani Allah Teâlâ'nın birliğine dair pek çok delil ve hüccet yahut zikredilenlerin dışında başka ayetler vardır, { لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “işiten bir kavim için”; yani delilleri tam bir tefekkür ve ibret alma kulağıyla işiten yahut tilavet edilen bu ayetleri ve onların bu tekvînî ayetlere dikkat çeken, onlar üzerinde düşünmeyi emreden benzerlerini bu tür bir işitmeyle işitip gereğince amel eden kimseler için. Deliller herkesin maslahatı için dikilmiş olmasına rağmen özellikle bu kimselerin zikredilmesi, onlardan sadece bunların faydalanması sebebiyledir.
قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً شروع في ذكر ضرب آخر من أباطيل المشركين وبيان بطلانه، والمراد بهؤلاء المشركين على ما قيل: كفار قريش والعرب فإنهم قالوا: الملائكة بنات الله تعالى، واليهود والنصارى القائلون: عزير وعيسى ﵉ ابناه ﷿ والاتخاذ صريح في التبني، وظاهر الآية يدل على أن ذلك قول كل المشركين وإذا ثبت أن منهم من يقول بالولادة والتقدير حقيقة كان ما هنا قول البعض ولينظر هل يجري فيه احتمال إسناد ما للبعض للكل لتحقق شرطه أم لا يجري لفقد ذلك والولد يستعمل مفردا وجمعا.
{ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' dediler”; müşriklerin batıl iddialarının bir başka türünü zikretmeye ve onun batıllığını beyan etmeye bir başlangıçtır. Söylendiğine göre bu müşriklerden maksat Kureyş ve Arap kafirleridir; zira onlar: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' demişlerdi; ayrıca 'Üzeyr ve Îsâ aleyhimesselam O'nun Azze ve Celle oğullarıdır' diyen Yahudi ve Hristiyanlardır. İttihâz (ittihâz-ı veled) evlat edinmeyi açıkça ifade eder. Ayetin zahiri bunun bütün müşriklerin sözü olduğuna delalet eder. Onlardan bir kısmının hakiki anlamda doğurma ve türemeyi iddia ettiği sabit olduğuna göre, buradaki söz bir kısmının sözü olur. Bir kısma ait olanın bütüne isnat edilmesi ihtimalinin, şartı gerçekleştiği için burada geçerli olup olmadığına bakılmalıdır. Veled (وَلَد) kelimesi hem tekil hem çoğul olarak kullanılır.
وفي القاموس الولد محركة وبالضم والكسر والفتح واحد وجمع وقد يجمع على أولاد وولدة وإلدة بالكسر فيهما وولد الضم وهو يشمل الذكر والأنثى سُبْحانَهُ تنزيه وتقديس له تعالى عما نسبوا إليه على ما هو الأصل في معنى سبحان وقد يستعمل للتعجب مجازا ويصح إرادته هنا، والمراد التعجب من كلمتهم الحمقى، وجمع بعضهم بين التنزيه والتعجب ولعله مبني على أن التعجب معنى كنائي وأنه يصح إرادة المعنى الحقيقي في الكناية وهو أحد قولين في المسألة، وقيل: إنه لا يلزم استفادة معنى التعجب منه باستعمال اللفظ فيه بل هو من المعاني الثواني، وقوله سبحانه: هُوَ الْغَنِيُّ أي عن كل شيء في كل شيء علة لتنزهه تعالى وتقدس عن ذلك وإيذان بأن اتخاذ الولد مسبب عن الحاجة وهي التقوى أو بقاء النوع مثلا، وقوله تعالى: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أي من العقلاء وغيرهم تقرير لمعنى الغني لأن المالك لجميع الكائنات هو الغني وما عداه فقير، وقيل: هو علة أخرى لتنزه عن التبني لأنه ينافي المالكية، وقوله جل شأنه: إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ أي حجة بِهذا أي بما ذكر من القول الباطل توضيح لبطلانه بتحقيق سلامة ما أقيم من البرهان الساطع عن المعارض والمنافي- فإن- نافية ومِنْ زائدة لتأكيد النفي ومجرورها مبتدأ والظرف المقدم خبره أو مرتفع على أنه فاعل له لاعتماده على النفي وبِهذا متعلق
Kāmûs'ta şöyle denmektedir: 'Veled' (الْوَلَدُ) fethalı, zammeli, kesreli ve fethalı olarak hem tekil hem çoğuldur. Bazen evlâd, velede, ikisinde de kesre ile ilde ve zamme ile vüld şeklinde çoğul yapılır; erkeği de dişiyi de kapsar. { سُبْحانَهُ } “O bundan münezzehtir”; Sübhân kelimesinin asıl anlamı gereğince, O'na nispet ettikleri şeylerden Allah Teâlâ'yı tenzih ve takdis etmektir. Bazen mecaz olarak taaccüp (şaşkınlık) için de kullanılır ve burada bu anlamın murat edilmesi de sahihtir; kastedilen ise onların ahmakça sözlerine hayret etmektir. Bazıları tenzih ile taaccüp manasını bir arada cem etmiştir; bu da muhtemelen taaccübün kinai bir mana olduğu ve kinayede hakiki mananın da kastedilmesinin sahih olduğu esasına dayanır ki bu da meseledeki iki görüşten biridir. Şöyle de denilmiştir: Taaccüp manasını elde etmek için lafzın onda kullanılmış olması gerekmez, bilakis bu ikincil anlamlardandır. Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الْغَنِيُّ } “O zengindir/müstağnidir” kavli yani her şeyde her şeyden müstağnidir; O'nun bundan münezzeh ve mukaddes olmasının gerekçesidir ve çocuk edinmenin bir ihtiyaçtan -örneğin güç kazanma veya türün devamı gibi- kaynaklandığını bildirir. Allah Teâlâ'nın: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” yani akıl sahiplerinden ve diğerlerinden olanların hepsi O'nundur kavli; 'el-Ganî' isminin manasını teyittir. Çünkü bütün varlıkların maliki olan ancak ganîdir, O'nun dışındakiler ise fakirdir. Şöyle de denilmiştir: Bu, evlat edinmekten münezzeh olmanın başka bir illetidir; çünkü evlat edinmek malikiyete zıttır. Şanı yüce olan [Allah]'ın: { إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا } “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur” yani zikredilen bu batıl söze dair hiçbir hüccetiniz yoktur kavli; ortaya konan parlak bürhanın her türlü karşıt ve zıt fikirden beri olduğunu ortaya koyarak o sözün batıllığını açıklamaktır. Şüphesiz 'in' (إِنْ) olumsuzluk bildirir, 'min' (مِنْ) ise nefyin teyidi için zâiddir; onun mecruru mübtedadır, öne geçen zarf ise onun haberidir yahut nefye dayandığı için onun faili olarak merfudur. 'Bihâzâ' (بِهذا) ise
إما- بسلطان- لأنه بمعنى الحجة كما سمعت وإما بمحذوف وقع صفة له، وقيل: وقع حالا من الضمير المستتر في الظرف الراجع إليه وإما بما في عِنْدَكُمْ من معنى الاستقرار، ويتعين على هذا كون سُلْطانٍ فاعلا للظرف لئلا يلزم الفصل بين العامل المعنوي ومتعلقه بأجنبي، والالتفات إلى الخطاب لمزيد المبالغة في الإلزام والإفحام وتأكيد ما في قوله تعالى: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ من التوبيخ والتقريع على جهلهم واختلاقهم، وفي الآية دليل على أن كل قول لا دليل عليه فهو جهالة وأن العقائد لا بد لها من قاطع وأن التقليد بمعزل من الاهتداء ولا تصلح متمسكا لنفي القياس والعمل بخبر الآحاد لأن ذلك في الفروع وهي مخصوصة بالأصول لما قام من الأدلة على تخصيصها وإن عم ظاهرها.
ya işittiğin gibi hüccet anlamında olduğu için 'sultân' kelimesine müteallıktır ya da onun sıfatı konumunda olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Şöyle de denilmiştir: Zarftaki ona dönen müstetir zamirden hal olmuştur ya da 'ındeküm'deki istikrar anlamına müteallıktır. Buna göre, manevi amil ile müteallakı arasına ecnebi bir lafzın girmemesi için 'sultân'ın zarfın faili olması zorunlu olur. İltifat yoluyla hitaba dönülmesi; bağlayıcılığı ve susturuculuğu daha da artırmak ve Allah Teâlâ'nın: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?” kavlinde onların cehaletlerine ve uydurmalarına yönelik kınama ve azarlamayı teyit etmek içindir. Ayette, delili olmayan her sözün cehalet olduğuna, itikadî konularda kesin delilin şart olduğuna ve taklidin hidayetten tamamen uzak olduğuna delil vardır. Kıyasın ve âhâd haberle amelin reddi için bu ayete tutunulamaz; çünkü onlar füruattadır, bu ayet ise usûl (inanç esasları) hakkındadır; zira zahiri umumi olsa da onun tahsis edildiğine dair deliller ikame edilmiştir.
قُلْ تلوين للخطاب وتوجيه له إلى سيد المخاطبين ﷺ ليبين سوء مغبتهم ووخامة عاقبتهم وفي ذلك إنذارهم عن الاستمرار على ما هم فيه ولغيرهم عن الوقوع في مثله إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ في كل أمر ويدخل الافتراء بنسبة الولد والشريك إليه تعالى دخولا أوليا وهو أولى من الاقتصار على ما الكلام فيه، وحينئذ فالمراد بالموصول ما يعم أولئك المخاطبين وغيرهم، أي إن من تكون هذه صفتهم كائنا ما كانوا لا يُفْلِحُونَ لا ينجون من مكروه ولا يفوزون بمطلوب أصلا ويندرج في ذلك عدم النجاة من النار وعدم الفوز بالجنة والاقتصار عليه في مقام المبالغة في الزجر عن الافتراء عليه سبحانه دون النعيم في المناسبة.
{ قُلْ } “De ki”; hitabın yönünü değiştirmek ve onların kötü akıbetlerini ve feci sonlarını beyan etmesi için onu muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltmektir. Bunda onların içinde bulundukları halde devam etmelerine, başkalarının da benzeri bir duruma düşmesine karşı bir uyarı vardır. { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar”; her konuda yalan uyduranlar. Allah Teâlâ'ya çocuk ve ortak nispet ederek iftira etmek de buraya öncelikle dahil olur; bu [genel mana], sözün konusunu oluşturan şeyle sınırlı tutmaktan daha evlâdır. Bu durumda mevsul ile kastedilen, o muhatapları ve başkalarını kapsayan kimsedir; yani kim olursa olsun bu sıfata sahip olanlar { لا يُفْلِحُونَ } “asla kurtuluşa eremezler”; hiçbir şekilde hoşlanmadıkları şeyden kurtulamaz, arzuladıkları şeye de asla kavuşamazlar. Cehennemden kurtulamamak ve cennete nail olamamak da buna dahildir. Bununla yetinilmesi, nimet konusuna kıyasla Allah Teâlâ'ya iftira etmekten sakındırma makamındaki mübalağaya daha uygundur.
مَتاعٌ فِي الدُّنْيا خبر مبتدأ محذوف أي هو أو ذلك متاع، والتنوين للتحقير والتقليل، والظرف متعلق بما عنده أو بمحذوف وقع نعتا له، والجملة كلام مستأنف سيق جوابا لسؤال مقدر عما يتراءى فيهم بحسب الظاهر من نيل المطالب والفوز بالحظوظ الدنيوية على الإطلاق أو في ضمن افترائهم وبيانا لأن ذلك بمعزل من أن يكون من جنس الفلاح كأنه قيل: كيف لا يفلحون وهم في غبطة ونعيم؟ فقيل: هو أو ذلك متاع حقير قليل في الدنيا وليس بفوز بالمطلوب، ثم أشير إلى انتفاء النجاة عن المكروه أيضا بقوله سبحانه: ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ أي إلى حكمنا رجوعهم بالموت فيلقون الشقاء المؤبد ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ أي بسبب كفرهم المستمر أو بكفرهم في الدنيا فأين هم من الفلاح وما ذكرنا من كون متاع خبر مبتدأ محذوف هو الذي ذهب إليه غير واحد من المعربين، غير أن أبا البقاء وآخرين منهم قدروا المبتدأ حياتهم أو تقلبهم أو افتراؤهم، واعترض على تقدير الأخير بأن المتاع إنما يطلق على ما يكون مطبوعا عند النفس مرغوبا فيه في نفسه يتمتع به وينتفع وإنما عدم الاعتداد به لسرعة زواله، ونفس الافتراء عليه سبحانه أقبح القبائح عند النفس فضلا عن أن يكون مطبوعا عندها. وأجيب بأن إطلاق المتاع على ذلك باعتبار أنه مطبوع عند نفوسهم الخبيثة وفيه انتفاع لهم به حسبما يرونه انتفاعا وإن كان من أقبح القبائح وغير منتفع به في نفس الأمر، ولا يخفى أن الوجه الأول مع هذا أوجه، وقيل: إن المذكور مبتدأ محذوف الخبر أي لهم متاع إلخ وليس ببعيد، والآية إما مسوقة من جهته سبحانه لتحقيق عدم أفلاحهم غير داخلة في الكلام المأمور به وهو الذي يقتضيه ظاهر قوله سبحانه: ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ وقوله تعالى: ثُمَّ نُذِيقُهُمُ وإما داخلة فيه على أن النبي ﷺ مأمور بنقله وحكايته عنه تعالى شأنه وله نظائر في الكتاب العزيز وَاتْلُ عَلَيْهِمْ أي على المشركين من أهل مكة وغيرهم لتحقيق ما سبق من عدم إفلاح المفترين وكون ما يتمتعون به على جناح الفوات وأنهم مشرفون على الشقاء المؤبد والعذاب الشديد نَبَأَ نُوحٍ أي خبره الذي له شأن وخطر مع قومه الذين هم أضراب قومك في الكفر والعناد ليتدبروا ما فيه مما فيه مزدجر فلعلهم ينزجرون عما هم عليه أو تنكسر شدة شكيمتهم ولعل بعض من يسمع ذلك منك ممن أنكر صحة نبوتك أن يعترف بصحتها فيؤمن بك بأن يكون قد ثبت عنده ما يوافق ما تضمنه المتلو من
{ مَتاعٌ فِي الدُّنْيا } “[Bu] dünyada bir geçimliktir”; mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'o veya bu bir geçimliktir'. Tenvin tahkir ve azlık (küçümseme) içindir. Zarf ise yanındaki kelimeye yahut onun sıfatı konumundaki mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Bu cümle, mutlak olarak yahut iftiraları dahilinde dünyevi paylara ve arzulara kavuşma hususunda zahiren onlarda görülen şey hakkında takdir edilen bir soruya cevap olarak ve bunun kurtuluş cinsinden bir şey olmaktan tamamen uzak olduğunu açıklamak üzere getirilmiş yeni bir başlangıçtır (isti'nâftır). Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar sevinç ve nimet içindeyken nasıl felaha eremezler?' Buna karşılık şöyle denilmiştir: 'O veya bu, dünyada önemsiz, değersiz, az bir geçimliktir; arzulanan şeye kavuşmak değildir.' Ardından hoşlanılmayan şeyden kurtuluşun da bulunmadığına Allah Teâlâ'nın şu kavliyle işaret edilmiştir: { ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “Sonra dönüşleri bizedir”; yani ölümle bizim hükmümüze dönecekler ve ebedi bir bedbahtlıkla karşılaşacaklardır. { ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “Sonra da inkar edegeldiklerinden ötürü onlara o şiddetli azabı tattıracağız”; yani sürekli kafir olmaları sebebiyle yahut dünyadaki inkarları yüzünden. Öyleyse nerede kaldı onların felahı! 'Metâun' lafzının mahzuf bir mübtedanın haberi olduğuna dair zikrettiğimiz husus, birçok irap âliminin benimsediği görüştür. Ancak Ebü'l-Bekâ ve onlardan başkaları mübtedayı 'onların hayatı' yahut 'onların dönüp dolaşması' veya 'onların iftirası' şeklinde takdir etmişlerdir. Son takdire şöyle itiraz edilmiştir: 'Metâ' ancak nefse hoş gelen, bizzat arzulanan, kendisinden faydalanılan ve zevk alınan şeyler için kullanılır; ona itibar edilmemesi ise çabucak yok olup gitmesindendir. Allah Teâlâ'ya bizzat iftira etmek ise nefse hoş gelmesi şöyle dursun, nefis nezdinde çirkinliklerin en çirkinidir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun 'metâ' olarak isimlendirilmesi, onların habis nefislerine hoş gelmesi ve çirkinliklerin en çirkinlerinden ve işin aslında faydalanılmayan bir şey olsa bile kendi gördükleri fayda anlayışına göre onda bir menfaat bulmaları itibariyledir. Bununla birlikte ilk vechin daha tutarlı olduğu gizli değildir. Zikredilen lafzın haberi mahzuf bir mübteda olduğu da söylenmiştir; yani 'onlar için bir metâ vardır...' demektir ve bu da uzak değildir. Ayet ya onların felaha eremeyeceklerini teyit etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş olup emredilen söze dahil değildir -ki Allah Teâlâ'nın: 'Sonra dönüşleri bizedir' ve 'Sonra onlara tattıracağız' kavillerinin zahiri bunu gerektirir-; ya da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem O'ndan nakletmek ve hikaye etmekle emrolunduğu sözün içine dahildir; bunun da Yüce Kitap'ta benzerleri vardır. { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku”; yani iftiracıların kurtuluşa eremeyeceği, faydalandıkları şeylerin yok olup gitmek üzere olduğu, ebedi bedbahtlığa ve şiddetli azaba maruz kalacakları hususunu pekiştirmek için Mekke ehlinden ve başkalarından olan müşriklere [oku], { نَبَأَ نُوحٍ } “Nûh'un haberini”; yani küfür ve inatta senin kavminin benzerleri olan kendi kavmiyle birlikte başından geçen o önemli ve mühim kıssayı oku ki içinde caydırıcı ibretler bulunan şeyleri düşünsünler de belki içinde bulundukları durumdan vazgeçerler yahut şiddetli inatları kırılır. Umulur ki senin peygamberliğini inkar edenlerden bunu senden işiten birisi, tilavet edilen metnin içerdiği hususlara
غير مخالفة له أصلا فيستحضر أنك لم تسمع ذلك من أحد ولم تستفده من كتاب فلا طريق لعلمك به إلا من جهة الوحي وهو مدار النبوة.
hiçbir muhalefet olmaksızın tam olarak uyan bilginin kendi yanında sabit olduğunu görünce onun doğruluğunu itiraf eder ve sana iman eder; böylece bunu kimseden duymadığını ve hiçbir kitaptan öğrenmediğini anlar ve senin bunu bilmenin vahiyden başka bir yolu olmadığını idrak eder ki nübüvvetin esası da budur.
وفي ذلك من تقرير ما سبق من كون الكل لله سبحانه، واختصاص؟؟؟ العزة به تعالى، وانتفاء الخوف على أوليائه وحزنهم، وتشجيع النبي ﷺ وحمله على عدم المبالاة بهم وبأقوالهم وأفعالهم ما لا يخفى، والاقتصار على بعض ذلك قصور وقد تقدم الكلام في نوح ﵇ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اللام للتبليغ أو للتعليل وإِذْ بدل من نَبَأَ بدل اشتمال أو معمولة له لا- لاتل- لفساد المعنى، وجوز أبو البقاء تعلقه بمحذوف وقع حالا من نَبَأَ وأيّا ما كان فالمراد بعض نبئه ﵊ لا كل ما جرى بينه وبين قومه وكانوا على ما قال الأجهوري من بني قابيل يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ أي عظم وشق عَلَيْكُمْ مَقامِي أي نفسي على أنه في الأصل اسم مكان وأريد منه النفس بطريق الكناية الإيمائية كما يقال المجلس السامي، ويجوز أن يكون مصدرا ميميا بمعنى الإقامة يقال: قمت بالمكان وأقمت بمعنى أي إقامتي بين ظهرانيكم مدة مديدة، وكونها ما ذكر الله تعالى ألف سنة إلا خمسين عاما يقتضي أن يكون القول في آخر عمره ومنتهى أمره ويحتاج ذلك إلى نقل، أو المراد قيامه بدعوتهم وقريب منه قيامه لتذكيرهم ووعظهم لأن الواعظ كان يقوم بين من يعظهم لأنه أظهر وأعون على الاستماع كما يحكى عن عيسى ﵇ أنه كان يعظ الحواريين قائما وهم قعود، وكثيرا ما كان نبينا ﷺ يقوم على المنبر فيعظ الجماعة وهم قعود فيجعل القيام كناية أو مجازا عن ذلك أو هو عبارة عن ثبات ذلك وتقرره وَتَذْكِيرِي إياكم بِآياتِ اللَّهِ الدالة على وحدانيته المبطلة لما أنتم عليه من الشرك فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ لا على غيره، والجملة جواب الشرط وهو عبارة عن عدم مبالاته والتفاته إلى استثقالهم، ويجوز أن تكون قائمة مقامه، وقيل: الجواب محذوف وهذا عطف عليه أي فافعلوا ما شئتم، وقيل: المراد الاستمرار على تخصيص التوكل به تعالى، ويجوز أن يكون المراد إحداث مرتبة مخصوصة من مراتب التوكل وإلا فهو ﵇ متوكل عليه سبحانه لا على غيره دائما، وقوله سبحانه: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ عطف على الجواب المذكور عند الجمهور والفاء لترتيب الأمر بالإجماع على التوكل لا لترتيب نفس الإجماع عليه، وقيل: إنه الجواب وما سبق اعتراض وهو يكون بالفاء. فاعلم فعلم المرء ينفعه. ولعله أقل غائلة مما تقدم لما سمعته مع ما فيه من ارتكاب عطف الإنشاء على الخبر وفيه كلام. و «أجمعوا» بقطع الهمزة وهو كما قال أبو البقاء من أجمعت على الأمر إذا عزمت عليه إلا أنه حذف حرف الجر فوصل الفعل، وقيل: إن أجمع متعد بنفسه واستشهد له بقول الحارث بن حلزة:
Bunda, her şeyin Allah Teâlâ'ya ait olduğunun, izzetin O'na mahsus kılındığının, O'nun evliyasına korku ve hüzün olmayacağının teyidi ile Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem cesaretlendirilmesi ve onlara, onların söz ve fiillerine aldırış etmemeye yöneltilmesi hususunda gizli olmayan incelikler vardır. Bunların bir kısmıyla yetinmek eksikliktir. Nûh aleyhisselam hakkındaki bahis daha önce geçmişti. { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } “Hani o kavmine demişti ki”; 'lâm' tebliğ yahut ta'lîl içindir. 'İz' (إِذْ) lafzı 'nebe'' kelimesinden bedel-i iştimaldir yahut onun mamulüdür; mananın bozulmaması için 'vetlü' fiilinin mamulü değildir. Ebü'l-Bekâ, 'nebe'' kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taallukunu da caiz görmüştür. Her nasıl olursa olsun murat, kavmi ile arasında geçenlerin tamamı değil, onun aleyhisselam kıssasının bir kısmıdır. Üchûrî'nin dediğine göre onlar Kābil'in oğullarından idiler. { يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ } “Ey kavmim! Eğer ağır geldiyse”; yani büyük ve katlanılmaz olduysa, { عَلَيْكُمْ مَقامِي } “benim duruşum/aramızda bulunmam”; yani şahsım [ağır geldiyse]. Bu ifade aslen mekan ismidir, ancak 'yüce makam/meclis' denildiği gibi imâî kinaye yoluyla bizzat şahıs kastedilmiştir. 'İkāmet' anlamında mimli masdar olması da caizdir; Araplar 'mekanda kāme' ve 'ekāme' ifadelerini aynı anlamda kullanırlar; yani 'aranızda uzun süre kalışım [ağır geldiyse]' demektir. Bu sürenin Allah Teâlâ'nın zikrettiği üzere elli yılı müstesna bin yıl olması, bu sözün onun ömrünün sonunda ve davasının nihayetinde söylenmiş olmasını gerektirir ki bu da bir nakle ihtiyaç duyar. Yahut murat, onun onları davete kıyam etmesidir; onlara hatırlatma ve vaazda bulunmak için ayağa kalkması da buna yakındır. Çünkü vaiz, öğüt verdiği kimseler arasında ayakta dururdu; zira bu durum daha belirgindir ve dinlemeye daha çok yardımcı olur. Nitekim Îsâ'nın aleyhisselam havariler otururken ayakta vaaz ettiği rivayet edilir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem de minberde çoğu zaman ayakta durur, cemaat otururken onlara vaaz ederdi. Böylece ayakta durmak bundan kinaye veya mecaz kılınmış olur; yahut bu, davanın sebatı ve yerleşmesinden ibarettir. { وَتَذْكِيرِي } “Ve hatırlatmam”, yani size hatırlatmam, { بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleriyle”; O'nun birliğine delalet eden ve sizin içinde bulunduğunuz şirki batıl kılan ayetlerle [hatırlatmam ağır geldiyse], { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “ben ancak Allah'a tevekkül ettim”; başkasına değil. Bu cümle şartın cevabıdır ve onların ağır bulmalarına aldırış etmemesinden ve buna dönüp bakmamasından ibarettir; şartın cevabının yerine geçmiş olması da caizdir. Şöyle de denilmiştir: Cevap mahzuftur ve bu [ifade] ona matuftur, yani 'öyleyse dilediğinizi yapın' demektir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, tevekkülü Allah Teâlâ'ya has kılmaya devam etmektir. Tevekkül mertebelerinden özel bir mertebeyi ihdas etmek olması da caizdir; aksi takdirde o aleyhisselam daima başkasına değil yalnızca Allah Teâlâ'ya tevekkül etmektedir. Şanı yüce olan [Allah]'ın: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } “Artık siz kararınızı verin/işinizi toparlayın” kavli; cumhura göre zikredilen cevaba matuftur. 'Fâ' harfi, toplanmanın (icmâın) bizzat tevekküle tertibi için değil, toplanmayı emretmenin tevekküle tertibi içindir. Şöyle de denilmiştir: Cevap bizzat budur ve önceki kısım ise 'fâ' ile gelen bir itirazdır (ara cümledir): 'Bil ki insanın bilgisi kendisine fayda verir.' İnşânın habere atfedilmesi zorlamasını içermesi ve bunda tartışma bulunmasıyla birlikte, bu [görüş] duyduğun üzere önceki açıklamalardan daha az sakıncalıdır. 'Ecmiû' (أَجْمِعُوا) hemzenin kat'ı iledir; Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi bir işe azmettiğinde kullanılan 'ecma'tü ale'l-emri' (أَجْمَعْتُ على الأمر) ifadesindendir; ancak harf-i cer hazfedilmiş ve fiil doğrudan müteaddi olmuştur. 'Ecmaa' fiilinin bizzat müteaddi olduğu da söylenmiş ve Hâris b. Hillize'nin şu beyti buna şahit getirilmiştir:
أجمعوا أمرهم بليل فلما ... أصبحوا أصبحت لهم ضوضاء
İşlerini geceleyin kararlaştırıp topladılar, sabah olunca ... Bir de baktılar ki aralarında bir gürültü ve feryat koptu.
ونص السدوسي على أن عدم الإتيان بعلى كأجمعت الأمر أفصح من الإتيان بها كأجمعت على الأمر، وقال أبو الهيثم: معنى أجمع أمره جعله مجموعا بعد ما كان متفرقا وتفرقته أن يقول مرة أفعل كذا ومرة أفعل كذا فإذا عزم فقد جمع ما تفرق من عزمه ثم صار بمعنى العزم حتى وصل بعلى وأصله التعدية بنفسه، ولا فرق بين أجمع وجمع عند بعض، وفرق آخرون بينهما بأن الأول يستعمل في المعاني والثاني في الأعيان فيقال: أجمعت أمري وجمعت الجيش ولعله أكثري لا دائمي، والمراد بالأمر هنا نحو المكر والكيد وَشُرَكاءَكُمْ أي التي زعمتم أنها شركاء لله ﷾، وهو نصب على أنه مفعول معه من الفاعل لأن الشركاء عازمون لا معزوم عليهم، ويؤيد ذلك قراءة الحسن وابن أبي إسحاق وأبي عبد الرحمن السلمي وعيسى الثقفي بالرفع فإن الظاهر أنه حينئذ معطوف على الضمير المرفوع المتصل ووجود الفاصل قائم مقام التأكيد بالضمير المنفصل.
Sedûsî, 'ecma'tü'l-emre' (أَجْمَعْتُ الأمر) şeklinde 'alâ' harf-i cerri getirmemenin, 'ecma'tü ale'l-emri' (أَجْمَعْتُ على الأمر) şeklinde getirmekten daha fasih olduğunu açıkça belirtmiştir. Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: 'Ecmea emrahû'nun manası, dağınık iken işini derli toplu hale getirdi demektir; onun dağınıklığı ise bir defasında şöyle yapayım, bir defasında böyle yapayım demesidir. Azmettiği vakit azminin dağınık kısımlarını toplamış olur. Sonra bu kelime azim manasına gelmiş ve 'alâ' ile müteaddi kılınmıştır; oysa aslı bizzat müteaddi olmasıdır. Bazılarına göre 'ecmaa' ile 'cemaa' arasında fark yoktur. Başkaları ise ikisini birbirinden ayırmış; birincisinin manalarda, ikincisinin ise somut varlıklarda (a'yân) kullanıldığını söylemişlerdir. Bu sebeple 'işimi kararlaştırdım' (أجمعت أمري) ve 'orduyu topladım' (جمعت الجيش) denir. Bu ayrım muhtemelen daimi değil ekseridir. Buradaki 'emir'den murat hile ve tuzak gibi şeylerdir. { وَشُرَكاءَكُمْ } “Ve ortaklarınızı da [çağırın]”; yani Allah'a Azze ve Celle ortak olduğunu iddia ettiğiniz putlarınızı. Bu kelime failden mefulün meah olmak üzere mansubdur; çünkü ortaklar azmeden değil, üzerlerine azmedilen konumundadır. Hasan, İbn Ebî İshak, Ebû Abdurrahman es-Sülemî ve Îsâ es-Sekafî'nin merfû kıraati de bunu destekler. Zira kelimenin bu durumda bitişik merfû zamire matuf olduğu zahirdir ve aradaki fasılanın varlığı, munfasıl zamirle tekit etme yerine geçer.
وقيل: إنه مبتدأ محذوف الخبر أي وشركاؤكم يجمعون ونحوه. وقيل: إن النصب بالعطف على أَمْرَكُمْ بحذف المضاف أي وأمر شركائكم بناء على أن أجمع تتعلق بالمعاني والكلام خارج مخرج التهكم بناء على أن المراد بالشركاء الأصنام، وقيل: إنه على ظاهره والمراد بهم من على دينهم. وجوز أن لا يكون هناك حذف والكلام من الإسناد إلى المفعول المجازي على حد ما قيل في وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] وقيل: إن ذاك على المفعولية به لمقدر كما قيل في قوله:
Şöyle de denilmiştir: Bu, haberi mahzuf bir mübtedadır; yani 'ortaklarınız da toplansın' vb. demektir. Şöyle de denilmiştir: 'Ecmaa' fiilinin manalara taalluk ettiği ve ortaklardan muradın putlar olması hasebiyle sözün istihza ve tehekküm yoluyla söylendiği esasına dayanılarak; muzafın hazfiyle 'emreküm' lafzına atıf sebebiyle mansubdur, yani 'ortaklarınızın işini de [toplayın]' demektir. Denildi ki: Bu zahiri üzeredir ve onlardan murat kendi dinlerinde olan kimselerdir. Orada bir hazif bulunmaması ve sözün, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Şehre sor” [Yûsuf 12/82] ayetinde söylendiği üzere mecazi mefule isnat kabilinden olması da caiz görülmüştür. Bunun, şairin şu sözünde dendiği gibi takdir edilen bir fiilin mefulü bihi olduğu da söylenmiştir:
علفتها تبنا وماء باردا أي وادعوا شركاءكم كما قرأ به أبي رضي الله تعالى عنه، وقرأ نافع «فأجمعوا» بوصل الهمزة وفتح الميم من جمع، وعطف الشركاء على الأمر في هذه القراءة ظاهر بناء على أنه يقال: جمعت شركائي كما يقال: جمعت أمري، وزعم بعضهم أن المعنى ذوي أمركم وهو كما ترى، والمعنى أمرهم بالعزم والإجماع على قصده والسعي في إهلاكه على أي وجه يمكنهم من المكر ونحوه ثقة بالله تعالى وقلة مبالاة بهم، وليس المراد حقيقة الأمر ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ ذلك عَلَيْكُمْ غُمَّةً أي مستورا من غمه إذا ستره، ومنه حديث وائل بن حجر «لا غمة في فرائض الله تعالى» أي لا تستر ولا تخفي وإنما تظهر وتعلن، والجار والمجرور متعلق- بغمة.، والمراد نهيهم عن تعاطي ما يجعل ذلك غمة عليهم فإن الأمر لا ينهى ويستلزم ذلك الأمر بالإظهار، فالمعنى أظهروا ذلك وجاهروني به فإن الستر إنما يصار إليه لسد باب تدارك الخلاص بالهرب أو نحوه فحيث استحال ذلك في حقي لم يكن للستر وجه، وكلمة «ثم» للتراخي في الرتبة، وإظهار الأمر في مقام الإضمار لزيادة التقرير، وقيل: أظهر لأن المراد به ما يعتريهم من جهته ﵇ من الحال الشديدة عليهم المكروهة لديهم لا الأمر الأول، والمراد بالغمة الغم كالكربة والكرب، والجار والمجرور متعلق بمقدر وقع حالا منها، وثم للتراخي في الزمان، والمعنى ثم لا يكن حالكم غما كائنا عليكم وتخلصوا بهلاكي من ثقل مقامي وتذكيري بآيات الله تعالى، واعترض عليه بأنه لا يساعده قوله تعالى شأنه: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ أي أدوا إليّ ذلك الأمر الذي تريدون ولا تمهلوني على أن القضاء من قضى دينه إذا أداه، ومفعوله محذوف كما أشرنا إليه وفيه استعاره مكنية والقضاء تخييل وقد يفسر القضاء بالحكم أي احكموا بما تؤدوه إلي ففيه تضمين واستعارة مكنية أيضا لأن توسيط ما يحصل بعد الإهلاك بين الأمر بالعزم على مباديه وبين الأمر بقضائه من قبيل الفصل بين الشجر ولحائه، والوجه الأول سالم عن ذلك وهو ظاهر، وقيل: المراد بالغمة المعنى الأول وبالأمر ما تقدم وبالنهي الأمر بالمشاورة أي اجمعوا أمركم ثم تشاوروا فيه وفيه بعد لعدم ظهور كلا الترتيبين الدالة عليهما ثم سواء اعتبرت قراءة الجماعة أو قراءة نافع في «اجمعوا» وقرىء «أفضوا» إلي بالفاء أي انتهوا إليّ بشركم أو ابرزوا إليّ من أفضى إذا خرج إلى الفضاء كأبرز إذا خرج إلى البراز وهو المكان الواسع فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ أي بقيتم على إعراضكم عن تذكيري أو أحدثتم إعراضا مخصوصا عن ذلك بعد وقوفكم على أمري ومشاهدتكم مني ما يدل على صحة قولي فَما سَأَلْتُكُمْ بمقابلة تذكيري ووعظي مِنْ أَجْرٍ تؤدونه إلي حتى يؤدي ذلك إليكم إلى توليكم إما لاتهامكم إياي بالطمع أو لثقل دفع المسئول عليكم أو حتى يضرني توليكم المؤدي إلى الحرمان فالأول لإظهار بطلان التولي ببيان عدم ما يصححه والثاني لإظهار عدم مبالاته ﵇ بوجوده وعدمه، وعلى التقديرين فالفاء الأولى لترتب هذا الشرط على الجزاء قبله والفاء الثانية لسببية الشرط للإعلام بمضمون الجزاء بعده كما ذكره بعض المحققين، أي إن توليتم فاعلموا أن ليس في مصحح له أولا تأثر منه على حد ما قيل في قوله تعالى: وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الأنعام: ١٧] .
Ona saman ve soğuk su yedirdim [içirdim]; yani Übeyy'in radıyallâhu teâlâ anh kıraatinde olduğu gibi 'ortaklarınızı da çağırın' demektir. Nâfi', hemzenin vaslı ve mîmin fethasıyla 'cemaa' fiilinden { فَاجمَعُوا } şeklinde okumuştur. Bu kıraatte ortakların emre atfedilmesi zahirdir; zira 'işimi topladım' denildiği gibi 'ortaklarımı topladım' da denir. Bazıları mananın 'işinizin sahipleri' olduğunu iddia etmişse de bu gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür. Manası: Allah Teâlâ'ya güvenerek ve onlara hiç aldırış etmeyerek, tuzak vb. yollardan güçlerinin yettiği her şekilde onu hedef almaya ve helak etmeye azmetmelerini ve ittifak etmelerini emretmektir; murat hakiki anlamda bir emir değildir. { ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } “Sonra işiniz sizin için bir gizlilik/tasa olmasın”; yani üzerini örttüğünde kullanılan 'gammehû' (غَمَّهُ) fiilinden [gelerek] örtülü ve gizli kalmasın. Vâil b. Hucr'un şu hadisi de bu kabildendir: «Allah Teâlâ'nın farzlarında örtülülük (gumme) yoktur»; yani onlar örtülüp gizlenmez, bilakis açığa vurulup ilan edilir. Car ve mecrur 'gummeten' kelimesine müteallıktır. Murat ise, işi kendilerine kapalı kılacak şeyleri yapmaktan onları nehyetmektir; çünkü işin bizzat kendisi nehyedilmez, bu da açıkça ortaya koymayı emretmeyi gerektirir. Mana şudur: Bunu açığa vurun ve bana karşı aleni davranın; zira gizleme yoluna ancak kaçmak vb. yollarla kurtuluş çaresi arama kapısını kapatmak için gidilir. Benim hakkımda ise bu imkansız olduğuna göre gizlemenin bir anlamı yoktur. 'Sümme' (ثُمَّ) kelimesi mertebede tedricilik (terâhî) içindir. Zamir makamında 'el-emr' lafzının açıkça zikredilmesi teyidi artırmak içindir. Şöyle de denilmiştir: Açıkça zikredilmiştir; çünkü bundan murat önceki iş değil, onun aleyhisselam tarafından kendilerine arız olan, onlara ağır gelen ve hoşlanmadıkları şiddetli haldir. 'Gumme'den murat ise 'kürbe' ve 'kerb' gibi gam ve kederdir. Car ve mecrur ondan hal konumunda olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. 'Sümme' ise zamanda terâhî içindir. Mana şöyle olur: 'Sonra haliniz üzerinize çöken bir gam olmasın; benim helakimle aranızda duruşumun ve Allah Teâlâ'nın ayetlerini hatırlatmamın ağırlığından kurtulun.' Şanı yüce olan [Allah]'ın: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ } “Sonra hakkımdaki kararınızı uygulayın ve bana mühlet de vermeyin” kavlinin buna imkan vermediği gerekçesiyle bu yoruma itiraz edilmiştir; yani 'benim hakkımda yapmak istediğiniz o işi hemen icra edin ve bana mühlet tanımayın' demektir. Zira kazâ (الْقَضاءُ), borcunu ödediğinde söylenen 'kadâ deynehu' (قَضى دَيْنَهُ) ifadesindendir. Mefulu işaret ettiğimiz gibi mahzuftur ve bunda istiare-i mekniyye, kaza kelimesinde ise tahyîl vardır. Kazâ bazen hüküm vermekle de tefsir edilir; yani 'bana uygulayacağınız şeye hükmedin' demektir, bunda da tazmîn ve yine istiare-i mekniyye vardır. Zira helakten sonra hasıl olacak şeyi, onun başlangıçlarına azmetme emri ile onun infaz edilmesi emrinin arasına sokmak, ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak gibidir. İlk vecih ise bundan uzaktır ve açıktır. Gummeden muradın birinci mana, emirden muradın önceden geçen husus, nehiyden muradın ise istişare emri olduğu da söylenmiştir; yani 'işinizi toparlayın, sonra onu aranızda istişare edin' demektir. 'İcmeû' kelimesinde gerek cemaatin kıraati gerekse Nâfi'in kıraati dikkate alınsın, 'sümme'nin delalet ettiği her iki tertibin de açık olmaması sebebiyle bunda uzaklık vardır. 'Fâ' ile { أفضوا } şeklinde de okunmuştur; yani 'şerrinizle bana yönelin' yahut 'bana karşı açık alana çıkın' demektir; bu da tıpkı açık alana (berâz) çıktığında 'ebreze' denildiği gibi, açık alana (fadâ) çıktığında 'efdâ' denilmesindendir. { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz”; yani hatırlatmamdan yüz çevirmeye devam ederseniz yahut benim durumuma vakıf olup sözümün doğruluğuna delalet eden şeyleri benden gördükten sonra buna özel bir yüz çevirme sergilerseniz, { فَما سَأَلْتُكُمْ } “sizden istemedim”; hatırlatmam ve öğüdüm karşılığında { مِنْ أَجْرٍ } “hiçbir ücret” istemedim ki bu durum ya beni açgözlülükle itham etmenizden yahut istenen şeyi ödemenin size ağır gelmesinden ötürü sizi yüz çevirmeye sevk etsin ya da yüz çevirmeniz beni mahrumiyete uğratarak bana zarar versin! Birincisi, yüz çevirmeyi meşru kılacak hiçbir gerekçenin bulunmadığını açıklayarak yüz çevirmenin batıllığını ortaya koymak içindir; ikincisi ise onun aleyhisselam bu yüz çevirmenin varlığına da yokluğuna da aldırış etmediğini göstermek içindir. Her iki takdire göre birinci 'fâ', bu şartın kendisinden önceki cezaya tertibi içindir; ikinci 'fâ' ise bazı muhakkiklerin belirttiği gibi şartın, kendisinden sonraki cezanın içeriğini bildirmeye sebep olması içindir. Yani: 'Eğer yüz çevirirseniz bilin ki bende buna meşruiyet kazandıracak bir durum yoktur ve bundan ötürü bir etkilenme de söz konusu değildir.' Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Eğer sana bir hayır dokundurursa, şüphesiz O her şeye hakkıyla kadirdir” [el-En'âm 6/17] ayetinde söylenen husus gibidir.
وذهب بعضهم إلى أن جواب الشرط محذوف أقيم ما ذكر وهو علته مقامه أي فلا باعث لكم على التولي ولا موجب له أو فلا ضير عليّ بذلك، وكلام البعض مشعر بأنه مع اعتبار الحذف والإقامة المذكورين يجيء حديث اعتبار سببية الشرط للإعلام وهو الذي يميل إليه الذوق و «من» زائدة للتأكيد أي فما سألتكم أجرا، وقوله تعالى: إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ تأكيد لما قبله على المعنى الأول وتعليل لاستغنائه ﵇ على المعنى الثاني أي ما ثوابي على العظة والتذكير إلا عليه تعالى يثيبني بذلك آمنتم أو توليتم، وقوله سبحانه: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ تذييل على ما قيل لمضمون ما قبله مقرر له، والمعنى وأمرت بأن أكون منتظما في عداد المسلمين الذين لا يأخذون على تعليم الدين شيئا ولا يطلبون به دنيا، وفيه حمل الإسلام على ما يساوق الإيمان واعتبار التقييد، وعدل عنه بعضهم لما فيه من نوع تكلف
Bazıları şartın cevabının mahzuf olduğunu, zikredilen illetinin ise onun yerine ikame edildiğini savunmuştur; yani: 'Yüz çevirmeniz için hiçbir saik ve gerekçe yoktur' yahut 'bunun bana hiçbir zararı olmaz' demektir. Bazılarının sözü, zikredilen hazif ve ikame kabul edilmekle birlikte, şartın bildirmeye sebep kılınması meselesinin de devreye gireceğini hissettirmektedir ki zevk-i selimin meylettiği de budur. 'Min' (مِنْ) tekit için zâiddir; yani 'sizden hiçbir ücret istemedim' demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükafatım ancak Allah'a aittir” kavli; birinci manaya göre öncesini teyit, ikinci manaya göre ise onun aleyhisselam müstağniliğini gerekçelendirmedir. Yani: 'Öğüt ve hatırlatmaya karşılık benim mükafatım ancak Allah Teâlâ'ya aittir; iman etseniz de yüz çevirseniz de O beni bununla mükafatlandıracaktır.' Şanı yüce olan [Allah]'ın: { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve bana müslümanlardan olmam emredildi” kavli; söylendiğine göre öncesinin muhtevasına yönelik bir tezyîl olup onu pekiştiricidir. Mana şudur: 'Bana, dinin öğretilmesi karşılığında hiçbir şey almayan ve bununla dünya talep etmeyen müslümanların safında yer almam emredildi.' Bunda İslam'ı imana denk tutma ve kaydı dikkate alma anlamı vardır. Bir tür zorlama (tekellüf) barındırdığı için bazıları bu yorumdan dönmüş,
فحمل الإسلام على الاستسلام والانقياد ولم يقيد، أي وأمرت بأن أكون من جملة المنقادين لحكمه تعالى لا أخالف أمره ولا أرجو غيره، وفيه على هذا المعنى أيضا من تأكيد ما تقدم وتقرير مضمونه ما لا يخفى، ولا يظهر أمر التأكيد على تقدير أن يكون المعنى من المستسلمين لكل ما يصيب من البلاء في طاعة الله تعالى ظهوره على التقديرين السابقين، وبالجملة إنه ﵇ لم يقصر في إرشادهم بهذا الكلام وبلغ الغاية القصوى فيه.
İslam'ı teslimiyet ve boyun eğmeye hamlederek kayıtsız bırakmıştır; yani 'bana O'nun hükmüne boyun eğenlerden olmam, emrine muhalefet etmemem ve O'ndan başkasından ummamam emredildi' demektir. Bu manaya göre de önceki hususu tekit ve içeriğini pekiştirme bakımından gizli olmayan incelikler vardır. Anlamın 'Allah Teâlâ'ya itaat yolunda isabet eden her türlü belaya teslim olanlardan [olmam emredildi]' şeklinde olması durumunda ise tekit yönü, önceki iki takdirde olduğu kadar açık görünmemektedir. Hülasa, o aleyhisselam bu sözleriyle onları irşat etmede hiçbir kusur bırakmamış ve bu hususta nihai gayeye ulaşmıştır.
وذكر بعضهم وجه نظمه على هذا الأسلوب على بعض الأوجه المحتملة فقال: إنه ﵊ قال في أول الأمر: فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فبين وثوقه بربه سبحانه أي إني وثقت به فلا تظنوا بي أن تهديدكم إياي بالقتل والإيذاء يمنعني من الدعاء إلى الله تعالى، ثم أورد عليهم ما يدل على صحة دعواه فقال: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ كأنه يقول: اجمعوا كل ما تقدرون عليه من الأشياء التي توجب حصول مطلوبكم ثم لم يقتصر على ذلك بل أمرهم أن يضيفوا إلى أنفسهم شركاءهم الذين كانوا يزعمون أن حالهم يقوى بمكانهم وبالتقرب إليهم ثم لم يقتصر على هذين بل ضم إليهما ثالثا وهو قوله: ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً فأراد أن يسعوا في أمره غاية السعي ويبالغوا فيه غاية المبالغة حتى يطيب عيشهم، ثم لم يقتصر على ذلك حتى ضم إليه رابعا فقال: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ آمرا لهم بأداء ذلك كله إليه، ثم ضم إلى ذلك خامسا وَلا تُنْظِرُونِ فنهاهم عن الإمهال وفي ذلك من الدلالة على أنه ﵊ قد بلغ الغاية في التوكل على الله سبحانه وأنه كان قاطعا بأن كيدهم لا يضره ولا يصل إليه وأن مكرهم لا ينفذ فيه ما هو أظهر من الشمس وأبين من أمس، ثم إنه ﵇ أراد أن يجعل الحجة لازمة عليهم ويبرىء ساحته فنفى سؤاله إياهم شيئا من الأجر وأكد ذلك بأن أجره على الله سبحانه لا على غيره مشيرا إلى مزيد كرمه ﷻ وأنه يثيبه على فعله سأله أو لم يسأله ولذا لم يقل إن سؤالي الأجر إلا من الله تعالى، ثم لم يكتف بذلك حتى ضم إليه أنه مأمور بما يندرج فيه عدم سؤالهم والالتفات إلى ما عندهم وأن يتصف به على أتم وجه لأن مِنَ الْمُسْلِمِينَ أبلغ من مسلما كما تحقق في محله وفي ذلك قطع ما عسى أن يحول بينهم وبين إجابة دعوته والاتعاظ بعظته إلا أن القوم قد بلغوا الغاية في العناد والتمرد.
Bazıları muhtemel vecihlerden birine göre bu üslubun diziliş hikmetini zikrederek şöyle demiştir: O aleyhisselam ilk olarak: { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } "Ben ancak Allah'a tevekkül ettim" diyerek Rabbine olan güvenini açıklamıştır; yani 'ben O'na güvendim, dolayısıyla beni ölüm ve eziyetle tehdit etmenizin beni Allah Teâlâ'ya davetten alıkoyacağını zannetmeyin.' Sonra davasının doğruluğuna delalet eden şeyi ortaya koyarak: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } "Artık kararınızı verin" buyurmuştur; sanki 'arzunuzun gerçekleşmesini sağlayacak gücünüzün yettiği her şeyi bir araya getirin' demektedir. Sonra bununla da yetinmeyip, konumlarıyla ve kendilerine yakınlaşmakla durumlarının güçleneceğini zannettikleri ortaklarını da kendilerine dahil etmelerini emretmiştir. Sonra bu ikisiyle de yetinmeyip üçüncü bir hususu ekleyerek: { ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } "Sonra işiniz sizin için bir tasa/gizlilik olmasın" buyurmuştur; yani onun hakkında var güçleriyle çabalamalarını ve hayatları huzur bulsun diye bu konuda son derece ileri gitmelerini istemiştir. Sonra bununla da yetinmeyip dördüncü bir hususu ekleyerek: { ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } "Sonra hakkımdaki kararınızı uygulayın" buyurmuş ve bütün bunları kendisine tatbik etmelerini emretmiştir. Sonra buna beşinci olarak: { وَلا تُنْظِرُونِ } "Ve bana mühlet de vermeyin" sözünü ekleyerek mühlet vermekten onları nehyetmiştir. Bunda, onun aleyhisselam Allah Teâlâ'ya tevekkülde nihai dereceye ulaştığına, onların tuzağının kendisine asla zarar veremeyeceğini ve ulaşamayacağını, hilelerinin onda işlemeyeceğini kesin olarak bildiğine dair güneşten daha parlak ve dünden daha aşikar deliller vardır. Sonra o aleyhisselam delili onların aleyhine kesinleştirmek ve kendi şahsını her türlü şaibeden uzak tutmak isteyerek onlardan herhangi bir ücret istemediğini nefyetmiş; O'nun Celle Celâlühü lütfunun enginliğine ve dilesin ya da dilemesin ameline karşılık kendisini mükafatlandıracağına işaret ederek 'benim ücretim ancak Allah'a aittir' sözüyle bunu teyit etmiştir; bu yüzden 'benim ücret istemem ancak Allah Teâlâ'dandır' dememiştir. Sonra bununla da iktifa etmeyip, onlardan bir şey istememenin ve ellerindekine iltifat etmemenin de dahil olduğu şeylerle emrolunduğunu ve bu sıfatla en kamil manada nitelendiğini eklemiştir; zira yerinde tespit edildiği üzere { مِنَ الْمُسْلِمِينَ } "müslümanlardan" ifadesi 'müslümanca' (مسلماً) demekten daha beliğdir. Bunda, onların davete icabet etmelerine ve vaazdan ibret almalarına engel olabilecek her türlü bahaneyi kesip atma vardır. Fakat o kavim inat ve azgınlıkta son raddeye varmıştı.
فَكَذَّبُوهُ أي فأصروا بعد أن لم يبق عليهم ﵇ في قوس الإلزام منزعا وفي كأس بيان أن لا سبب لتوليهم غير التمرد مكرعا على ما هم عليه من التكذيب الدال عليه السباق واللحاق وهو عطف على جملة قوله تعالى:
{ فَكَذَّبُوهُ } “Bunun üzerine onu yalanladılar”; yani o aleyhisselam hasmı ilzam etme yayında atılacak hiçbir ok bırakmadıktan ve yüz çevirmelerinin azgınlıktan başka hiçbir sebebi olmadığını açıklama kadehinde içilecek hiçbir şey bırakmadıktan sonra, sözün öncesinin ve sonrasının delalet ettiği üzere içinde bulundukları yalanlamada ısrar ettiler. Bu cümle, Allah Teâlâ'nın şu kavline matuftur:
قالَ لِقَوْمِهِ والفاء في قوله تعالى: فَنَجَّيْناهُ فصيحة في رأي أي فحقت عليهم كلمة العذاب فأنجيناه، وأنكر ذلك الشهاب وادعى أن ذكر ما يشير إليه في عبارة بعض المفسرين توطئة للتفريع لا إشارة إلى أن الفاء فصيحة، وأنا لا أرى فيه بأسا إلا أن تقدير فعاملنا كلا بما تقتضيه الحكمة ونحوه عندي أولى، ومتعلق الإنجاء محذوف أي من الغرق كما يدل عليه المقام، وقيل: من أيدي الكفار أي فخلصناه من ذلك وَمَنْ مَعَهُ من المؤمنين به وكانوا في
{ قالَ لِقَوْمِهِ } "Kavmine demişti". Allah Teâlâ'nın: { فَنَجَّيْناهُ } “Bunun üzerine biz de onu kurtardık” kavlindeki 'fâ', bir görüşe göre fasîhadır; yani 'azap kelimesi onların aleyhine hak oldu, biz de onu kurtardık' demektir. Şihâb buna karşı çıkmış ve bazı müfessirlerin ifadelerinde buna işaret eden şeyin zikredilmesinin, 'fâ'nın fasîha olduğuna işaret etmek için değil, tefrie zemin hazırlamak için olduğunu iddia etmiştir. Bence bunda bir sakınca yoktur; ancak 'biz de her birine hikmetin gerektirdiği şekilde muamele ettik' vb. bir takdir bence daha evlâdır. Kurtarmanın müteallakı mahzuftur; yani makamın delalet ettiği üzere 'boğulmaktan [kurtardık]' demektir. Şöyle de denilmiştir: Kafirlerin elinden kurtardık, yani onu bundan necat kıldık. { وَمَنْ مَعَهُ } “Ve onunla beraber olanları da”; yani ona iman edenleri de. Onlar
المشهور أربعين رجلا وأربعين امرأة وقيل دون ذلك فِي الْفُلْكِ أي السفينة وهو مفرد هاهنا والجار كما قال الأجهوري وغيره متعلق بأنجيناه أي وقع الإنجاء في الفلك، ويجوز أن يتعلق بالاستقرار الذي تعلق به الظرف قبله الواقع صلة أي والذي استقروا معه في الفلك وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ عمن هلك بالإغراق بالطوفان وهو جمع خليفة وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وهم الباقون من قومه، والتعبير عنهم بالموصول للإيذان بعلية مضمون الصلة للإغراق وتأخير ذكره عن ذكر الإنجاء والاستخلاف لإظهار كمال العناية بشأن المقدم ولتعجيل المسرة للسامعين وللإيذان بسبق الرحمة التي هي من مقتضيات الربوبية على الغضب الذي هو من مستتبعات جرائم المجرمين فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ المخوفين بالله تعالى وعذابه والمراد بهم المكذبين، والتعبير عنهم بذلك للإشارة إلى إصرارهم على التكذيب حيث لم ينجع الإنذار فيهم ولم يفدهم شيئا وقد جرت عادة الله تعالى أن لا يهلك قوما بالاستئصال إلا بعد الإنذار لأن من أنذر فقد أعذر، والنظر كما قال الراغب يكون بالبصر والبصيرة والثاني أكثر عند الخاصة وسيق الكلام لتهويل ما جرى عليهم وتحذير من كذب بالرسول ﵊ والتسلية له ﷺ، والمراد اعتبر ما أخبر الله تعالى به لأنه لا يمكن أن ينظر إليه هو ﷺ ولا من أنذره ثُمَّ بَعَثْنا أي أرسلنا مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد نوح ﵊ رُسُلًا أي كراما ذوي عذر كثير فالتنكير للتفخيم والتكثير إِلى قَوْمِهِمْ قيل أي إلى أقوامهم على معنى أرسلنا كل رسول الله إلى قوم خاصة مثل هود إلى عاد وصالح إلى ثمود وغير ذلك ممن قص منهم ومن لم يقص لا على معنى أرسلنا كل رسول منهم إلى أقوام الكل أو إلى قوم أي قوم كانوا، وفيه إشارة إلى أن عموم الرسالة إلى البشر لم يثبت لأحد من أولئك الرسل عليهم الصلاة والسلام، وظاهر كلامهم الإجماع على أن ذلك مخصوص بنبينا ﷺ ولم يثبت لأحد ممن أرسل بعد نوح، واختلف فيه ﵇ هل بعث إلى أهل الأرض كافة أو إلى أهل صقع منها، وعليه يبنى النظر في الغرق هل عم جميع أهل الأرض أو كان لبعضهم وهم أهل دعوته المكذبين به كما هو ظاهر كثير من الآيات والأحاديث، قال ابن عطية: الراجح عند المحققين هو الثاني، وكثير من أهل الأرض كأهل الصين وغيرهم ينكرون عموم الغرق، والأول لا ينافي القول باختصاص عموم الرسالة على العموم المشهور بين الخصوص والعموم بنبينا ﷺ لأنها لمن بعده إلى يوم القيامة.
meşhur rivayete göre kırk erkek ve kırk kadındı; bundan daha az olduğu da söylenmiştir. { فِي الْفُلْكِ } “Gemide”; el-fülk burada tekildir. Üchûrî ve başkalarının belirttiği gibi car ve mecrur 'neceynâhu' fiiline müteallıktır; yani kurtarma işi gemide gerçekleşmiştir. Sıla konumundaki önceki zarfın taalluk ettiği istikrar manasına müteallık olması da caizdir; yani 'onunla beraber gemide yerleşen kimseleri de [kurtardık]' demektir. { وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ } “Ve onları halifeler kıldık”; tufanda boğularak helak olanların yerine halefler kıldık. Halâif, halîfe kelimesinin çoğuludur. { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanları ise boğduk”; bunlar da kavminin geri kalanlarıdır. Onların ismi mevsul ile ifade edilmesi, sılanın içeriğinin boğulmanın illeti olduğunu bildirmek içindir. Bunun zikrinin kurtarma ve halife kılma zikrinden sonraya bırakılması; öne alınanın şanına tam bir itina göstermek, dinleyenlere müjdeyi çabucak ulaştırmak ve rubûbiyetin gereklerinden olan rahmetin, suçluların cürümlerinin neticesi olan gazaptan önce geldiğini bildirmek içindir. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “Bak da gör, uyarılanların sonu nasıl oldu!”; yani Allah Teâlâ ve O'nun azabı ile korkutulanların [sonu nasıl oldu]. Onlardan murat yalanlayanlardır. Onların bu sıfatla ifade edilmesi, uyarının kendilerine fayda vermediği ve hiçbir tesir göstermediği halde yalanlamada ısrar ettiklerine işaret etmek içindir. Allah Teâlâ'nın sünneti, uyarmadan hiçbir kavmi kökten helak etmemektir; zira uyaran kimse mazereti ortadan kaldırmıştır. Râgıb'ın dediği gibi 'nazar' hem gözle hem de basiretle (kalp gözüyle) olur; ikincisi havas nezdinde daha çoktur. Bu kelam, başlarına gelen şeyin dehşetini bildirmek, Peygamber'i aleyhisselam yalanlayanları sakındırmak ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem teselli vermek için sevk edilmiştir. Murat şudur: Allah Teâlâ'nın haber verdiği şeyden ibret al; zira ne kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem ne de uyardığı kimselerin o helak anını bizzat görmesi mümkün değildir. { ثُمَّ بَعَثْنا } “Sonra gönderdik”; yani elçi kıldık, { مِنْ بَعْدِهِ } “ondan sonra”; yani Nûh'tan aleyhisselam sonra, { رُسُلًا } “peygamberler”; yani pek çok hüccet sahibi değerli elçiler gönderdik; tenvin tazim ve çokluk içindir. { إِلى قَوْمِهِمْ } “Kendi kavimlerine”; denildi ki: 'Kendi kavimlerine' yani 'her bir peygamberi hususi bir kavme gönderdik' manasındadır; tıpkı Hûd'un Âd'a, Sâlih'in Semûd'a ve kıssası anlatılan veya anlatılmayan diğer peygamberlerin gönderilmesi gibi; yoksa 'onlardan her bir peygamberi herkesin kavmine yahut hangi kavim olursa olsun herhangi bir kavme gönderdik' manasında değildir. Bunda, insanlığın tamamına peygamber olarak gönderilme vasfının o peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm hiçbirine sabit olmadığına işaret vardır. Ulemanın sözlerinin zahiri, bunun Peygamberimize sallallâhu aleyhi ve sellem has kılındığı ve Nûh'tan sonra gönderilenlerden hiç kimseye sabit olmadığı hususunda icma bulunduğudur. Nûh aleyhisselam hakkında ise yeryüzü halkının tamamına mı yoksa bir bölgesine mi gönderildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Boğulmanın bütün yeryüzü halkını mı kapsadığı yoksa pek çok ayet ve hadisin zahirinin gösterdiği gibi sadece onun davetine muhatap olup onu yalanlayan bir kısım halkı mı kapsadığı meselesi de buna dayanır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Muhakkiklere göre racih olan ikincisidir; Çin halkı ve diğerleri gibi yeryüzü halkının birçoğu tufanın umumi olduğunu inkar etmektedir.' Birinci görüş [Nûh'un tüm yeryüzüne gönderilmesi], peygamberliğin umumiliğinin Peygamberimize sallallâhu aleyhi ve sellem has olduğu -husus ve umum arasında meşhur olan umumilik üzere- görüşüne aykırı değildir; çünkü onun peygamberliği kıyamet gününe kadar kendisinden sonra gelecek herkesedir.