وزعم بعضهم أن الغرق كان عاما مع خصوص البعثة ولا مانع من أن يهلك الله تعالى من لا جناية له مع من له جناية ولا اعتراض عليه سبحانه فيما ذكر إذ هو تصرف في خالص ملكه ولا يسئل عما يفعل. وفي قوله سبحانه:
Bazıları ise peygamberliğin hususiliğine rağmen boğulmanın umumi olduğunu iddia etmişlerdir; zira Allah Teâlâ'nın cinayeti/suçu olmayanı suçu olanla birlikte helak etmesine hiçbir engel yoktur ve zikredilen hususta Kendisine itiraz da edilemez; çünkü bu, O'nun sırf kendi mülkündeki bir tasarrufudur ve O, yaptıklarından sorumlu tutulamaz. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde:
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً نوع إشارة إلى ذلك. نعم قد ثبت لنوح ﵇ عموم الرسالة انتهاء حيث لم يبق على وجه الأرض بعد الطوفان سوى من كان معه وهم جميع أهل الأرض إذ ذاك فالفرق بين رسالته ﵇ ورسالة نبينا ﷺ ظاهر فإن رسالة نبينا ﵊ عامة ابتداء وانتهاء ورسالته ﵇ عامة انتهاء لا ابتداء ولا يخلو عن نظر، والأولى أن يعتبر في اختصاص عموم رسالة نبينا ﵊ كونها لمن بعده إلى يوم القيامة فإن عدم ثبوت ذلك لأحد من الرسل ﵈ قبل نوح وبعده ما لا يتنازع فيه، وهذا كله إذا لم يلاحظ في العموم الجن وكذا الملائكة إذا لوحظ كما يفيده قوله سبحانه: لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الفرقان:
{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Sadece içinizden zulmedenlere erişmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının” [kavlinde] buna bir nevi işaret vardır. Evet, tufandan sonra yeryüzünde sadece Nûh'un aleyhisselam yanındakiler kaldığı ve o vakit onlar da bütün yeryüzü halkı olduğu için onun peygamberliğinin netice itibariyle umumi olduğu sabittir. Dolayısıyla onun aleyhisselam peygamberliği ile Peygamberimizin sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği arasındaki fark açıktır: Peygamberimizin aleyhisselam risaleti hem başlangıç hem de netice itibariyle umumidir; Nûh'un aleyhisselam risaleti ise başlangıçta değil, sadece netice itibariyle umumidir. Ancak bu izah da tartışmaya açıktır. En doğrusu, Peygamberimizin aleyhisselam risaletinin umumiliğinin hususiyetinde, onun kıyamet gününe kadar kendisinden sonra geleceklere yönelik olmasının esas alınmasıdır; zira Nûh'tan önce ve sonra gelen peygamberlerden aleyhimüsselâm hiçbirine bunun sabit olmadığı hususunda ihtilaf yoktur. Bütün bunlar, bu umumilikte cinler ve -şayet dikkate alınırsa- melekler hesaba katılmadığı takdirdedir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً } [el-Furkân:
١] فأمر الاختصاص أظهر وأظهر.
1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye” kavlinin de ifade ettiği üzere cinler ve melekler hesaba katıldığında, bu hususiyet meselesi daha da aşikar ve apaçık hale gelir.
فَجاؤُهُمْ أي فأتى كل رسول قومه المخصوصين به بِالْبَيِّناتِ أي بالمعجزات الواضحة الدالة على صدق ما يقولون، والباء إما متعلقة بما عندها على أنها للتعدية أو بمحذوف وقع حالا من الضمير المرفوع أي متلبسين بالبينات لكن لا بأن يأتي كل رسول ببينة فقط بل بأن يأتي ببينة أو ببينات كثيرة خاصة به معينة له حسب اقتضاء
{ فَجاؤُهُمْ } “Onlara geldiler”; yani her peygamber, kendisinin muhatabı olan hususi kavmine geldi, { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle”; yani söylediklerinin doğruluğuna delalet eden apaçık mucizelerle [geldiler]. 'Bâ' harf-i cerri ya geçişlilik (ta'diye) bildirerek yanındaki fiile taalluk eder ya da mahzuf bir fiile taalluk edip merfû zamirden hal olur; yani 'apaçık delillerle donanmış olarak' manasındadır. Fakat bu, her bir peygamberin sadece tek bir beyyine (delil) ile gelmesi suretiyle değil, hikmetin gereğine göre
الحكمة، وإلى نفي إرادة الإتيان ببينة وإرادة الإتيان ببينات كثيرة ذهب شيخ الإسلام، ثم قال: فإن مراعاة انقسام الآحاد على الآحاد إنما هي في ضميري فَجاؤُهُمْ كما أشير إليه، ولعل صنيعنا أحسن من صنيعه، ويفهم من كلام بعض المحققين أن انفهام إرسال كل رسول إلى قومه من إضافة القوم إلى ضمير رُسُلًا وليس ذلك من مقابلة الجمع بالجمع المقتضي لانقسام الآحاد على الآحاد، ولا شك أن انفهام مجيء كل رسول قومه المخصوصين به تابع لذلك. وبعد هذا كله إذا اعتبر مقابلة الجمع بالجمع في جاؤوهم بالبينات، وقيل بانقسام الآحاد على الآحاد لا يلزم أن يكون لكل رسول بينة جاء بها كما أن- باع القوم دوابهم- لا يقتضي أن يكون لكل واحد من القوم دابة واحدة باعها فإن معناه باع كل من القوم ما له من الدواب وهو يعم الدابة الواحدة وغيرها، وهذا بخلاف ركب القوم دوابهم فإنه يتعين فيه إرادة كل واحدة من الدواب لاستحالة ركوب الشخص دابتين مثلا. وقد نص العلامة أبو القاسم السمرقندي في حواشيه على المطول أنه لا يشترط في مقابلة الجمع بالجمع انقسام الآحاد على الآحاد بمعنى أن يكون لكل واحد من أحد الجمعين واحد من الجمع الآخر وهو ظاهر فيما قلنا، والمعول عليه في كون الآية من قبيل المثال الأول أمر خارج، فإن من المعلوم أن الرسول الواحد من الرسل ﵈ قد جاء قومه ببينات فوق الواحدة فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بيان لاستمرار عدم إيمانهم في الزمان الماضي أي فما صح ولا استقام لهم في وقت من الأوقات أن يؤمنوا لشدة شكيمتهم ومزيد عنادهم، وضمير الجمع عنا للقوم المبعوث إليهم وكذا في قوله تعالى: بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ والباء فيه صلة- يؤمنوا- وما موصولة والمراد بها جميع الشرائع التي جاء بها كل رسول أصولها وفروعها، والمراد بعدم إيمانهم بها إصرارهم على ذلك بعد اللتيا والتي وبتكذيبهم من قبل تكذيبهم من حين مجيء الرسل ﵈ إلى زمان الإصرار والعناد، وهذا بناء على أن المحكي آخر أحوالهم حسبما يشير إليه حكاية قوم نوح ﵇، ولم يجعل التكذيب مقصودا بالذات كما جعل عدم إيمانهم كذلك إيذانا بأنه بين في نفسه غني عن البيان، وإنما المحتاج إليه عدم إيمانهم بعد تواتر البينات وتظاهر المعجزات التي كانت تضطرهم إلى القبول لو كانوا من أهل العقول، وإذا كان المحكي جميع أحوال أولئك الأقوام فالمراد بعدم إيمانهم المفاد بالنفي السابق كفرهم المستمر من حين مجيء الرسل ﵈ إلى زمان إصرارهم وبعدم إيمانهم المفهوم من جملة الصلة كفرهم قبل مجيء الرسل ﵈ ويراد حينئذ من الموصول أصول الشرائع التي أجمعت عليها الرسل قاطبة ودعوا أممهم إليها كالتوحيد ولوازمه مما يستحيل تبدله وتغيره ومعنى تكذيبهم بذلك قبل مجيء رسلهم أنهم ما كانوا أهل جاهلية بحيث لم يسمعوا بذلك قط بل كأن كل قوم يتسامعون به من بقايا من قبلهم فيكذبونه ثم كانت حالهم بعد مجيء الرسل كحالهم قبل ذلك كأن لم يبعث إليهم أحد، وقيل: المراد أنهم لم ينتفعوا بالبعثة وكانت حالهم بعد البعثة كحالهم قبلها في كونهم أهل جاهلية والأولى أولى، وتخصيص التكذيب وعدم الإيمان بما ذكر من الأصول لظهور حال الباقي بدلالة النص، فإنهم حين لم يؤمنوا بما اجتمعت عليه الكافة فلأن لا يؤمنوا بما تفرد به البعض أولى، وعدم جعل هذا التكذيب مقصودا بالذات لأن ما عليه يدور أمر العذاب عند اجتماع التكذيبين هو التكذيب الواقع بعد البعثة والدعوة حسبما يعرب عنه قوله تعالى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] وإنما ذكر ما وقع قبل بيانا لعراقتهم في الكفر والتكذيب، وفكك بعضهم بين الضمائر فقيل: ضمير كانُوا ويؤمنوا لقوم الرسل وضمير كَذَّبُوا لقوم نوح ﵇ أي ما كان قوم الرسل ليؤمنوا بما كذب به قوم نوح أي بمثله، والمراد به ما بعث الرسل ﵈ لإبلاغه وجوز على هذا القول أن يراد بالموصول نوح نفسه أي ما كان قوم الرسل ليؤمنوا بنوح ﵇ إذ
kendisine has ve muayyen tek bir beyyine veya pek çok beyyine ile gelmesi suretiyledir. Şeyhülislam, tek bir beyyine ile gelme muradını nefyetmeye ve pek çok beyyine ile gelme iradesine meyletmiş, sonra da şöyle demiştir: 'Teklerin teklere taksiminin gözetilmesi, işaret edildiği üzere sadece { فَجاؤُهُمْ } ifadesindeki iki zamirdedir.' Belki de bizim izah tarzımız onun yaptığından daha güzeldir. Bazı muhakkiklerin sözlerinden anlaşıldığına göre, her bir peygamberin kendi kavmine gönderildiğinin anlaşılması, 'kavim' kelimesinin { رُسُلًا } kelimesinin zamirine izafe edilmesindendir; bu durum teklerin teklere taksimini gerektiren çoğulun çoğulla karşılanması kabilinden değildir. Şüphe yok ki her bir peygamberin kendine has kavmine gelmiş olmasının anlaşılması da buna tâbidir. Bütün bunlardan sonra, şayet { جاؤوهم بالبينات } ifadesinde çoğulun çoğulla karşılanması dikkate alınır ve teklerin teklere taksimi söylenirse, her bir peygamberin getirdiği bir tek beyyine olması gerekmez; nitekim 'kavim bineklerini sattı' sözü, kavimden her bir ferdin sattığı tek bir bineği olmasını gerektirmez. Zira bunun manası, 'kavimden her biri sahip olduğu binekleri sattı' demektir ve bu ifade hem tek bir bineği hem de birden fazlasını kapsar. Bu, 'kavim bineklerine bindi' sözünün aksinedir; çünkü bir şahsın aynı anda iki bineğe birden binmesinin imkansızlığı sebebiyle bineklerden her birinin kastedilmesi zorunlu olur. Allâme Ebü'l-Kâsım es-Semerkandî, el-Mutavvel üzerine yazdığı haşiyelerinde, çoğulun çoğulla karşılanmasında iki çoğuldan her birinin diğer çoğuldan bir teke denk gelmesi anlamında teklerin teklere taksiminin şart koşulmadığını açıkça belirtmiştir ki bu da söylediğimiz hususta gayet açıktır. Ayetin birinci misal kabilinden oluşunda itimat edilecek husus harici bir delildir; zira malumdur ki peygamberlerden aleyhimüsselâm bir tek peygamber dahi kendi kavmine birden fazla beyyine ile gelmiştir. { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “Yine de inanacak değillerdi”; onların geçmiş zamandaki imansızlıklarının devamlılığını beyandır. Yani katı tutumları ve aşırı inatları sebebiyle hiçbir vakitte iman etmeleri sahih ve kabil olmadı. Buradaki çoğul zamiri, kendilerine peygamber gönderilen kavme aittir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de böyledir: { بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce yalanladıklarına”. Buradaki 'bâ' harf-i cerri { يؤمنوا } fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır), 'mâ' ise ism-i mevsûldür ve bununla her bir peygamberin getirdiği bütün şeriatların usul ve furûu kastedilmektedir. Onların bunlara iman etmemelerinden kasıt, başlarına gelen onca şeyden sonra bu husustaki ısrarlarıdır; daha önce yalanlamalarından kasıt ise, peygamberlerin aleyhimüsselâm gelişinden ısrar ve inat zamanına kadar olan yalanlamalarıdır. Bu izah, Nûh aleyhisselam kavminin kıssasının da işaret ettiği üzere, hikaye edilen şeyin onların son halleri olduğu kabulüne dayanır. Yalanlamanın, tıpkı iman etmeyişleri gibi bizzat kastedilen kılınmaması; onun kendi içinde açık olup beyana ihtiyaç duymadığını bildirmek içindir. Asıl beyana muhtaç olan husus, şayet akıl sahibi olsalardı kendilerini kabule mecbur bırakacak olan beyyinelerin ardı ardına gelmesinden ve mucizelerin peş peşe zuhur etmesinden sonraki imansızlıklarıdır. Şayet hikaye edilen o kavimlerin bütün halleri ise, önceki nefyin ifade ettiği 'iman etmeyişleri'nden kasıt, peygamberlerin aleyhimüsselâm gelişinden ısrar zamanlarına kadar süregelen küfürleridir; sıla cümlesinden anlaşılan 'iman etmeyişleri'nden kasıt ise peygamberlerin aleyhimüsselâm gelişinden önceki küfürleridir. O takdirde ism-i mevsûl ile, bütün peygamberlerin üzerinde ittifak ettiği ve ümmetlerini davet ettiği tevhid ve onun ayrılmaz gerekleri gibi değişmesi ve başkalaşması imkansız olan şeriatların asılları kastedilir. Peygamberleri gelmeden önce bunu yalanlamalarının manası ise, onların bunu hiç işitmemiş cahiliye ehli kimseler olmadıkları, bilakis her kavmin kendilerinden öncekilerden kalan izlerden bunu işitip yalanladıkları, sonra da peygamberler geldikten sonraki hallerinin tıpkı kendilerine hiç kimse gönderilmemiş gibi önceki halleriyle aynı olduğudur. Denildi ki: 'Maksat, onların peygamber gönderilişinden istifade etmedikleri ve peygamber gönderildikten sonraki hallerinin de cahiliye ehli olma bakımından önceki halleri gibi olduğudur.' Ancak birinci görüş daha evladır. Yalanlamanın ve iman etmeyişin zikredilen usullere tahsis edilmesi, geri kalan hususların durumunun nassın delaletiyle açıkça anlaşılmasından ötürüdür; zira onlar herkesin ittifak ettiği hususlara iman etmediklerinde, bazılarının tek başına getirdiği hususlara öncelikle iman etmezler. Bu yalanlamanın bizzat kastedilen kılınmaması ise, iki yalanlama bir araya geldiğinde azabın etrafında döndüğü asıl sebebin, Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” kavlinin de ifade ettiği gibi, peygamber gönderildikten ve davet edildikten sonra vuku bulan yalanlama olmasındandır. Önceden vuku bulan şeyin zikredilmesi ise ancak onların küfür ve yalanlamadaki köklülüklerini beyan etmek içindir. Bazıları ise zamirleri birbirinden ayırmış ve şöyle denilmiştir: { كانُوا } ve { يؤمنوا } fiillerindeki zamir o peygamberlerin kavmine, { كَذَّبُوا } fiilindeki zamir ise Nûh aleyhisselam kavmine aittir; yani peygamberlerin kavmi, Nûh kavminin yalanladığı şeylerin benzerine iman edecek değildi. Bundan kasıt da peygamberlerin aleyhimüsselâm tebliğ etmek üzere gönderildikleri şeylerdir. Bu görüşe göre mevsûl ile bizzat Nûh'un kendisinin kastedilmesi de caiz görülmüştür; yani peygamberlerin kavmi Nûh'a aleyhisselam iman edecek değildi; zira
لو آمنوا به
ona iman etmiş olsalardı,
آمنوا بأنبيائهم ﵈ ولا يخفى ما في ذلك، ومن الناس من جعل الباء سببية وما مصدرية والمعنى كذبوا رسلهم فكان عقابهم من الله تعالى أنهم لم يكونوا ليؤمنوا بسبب تكذيبهم من قبل وأيده بالآية الآتية، وفيه مخالفة الجمهور من جعل ما المصدرية اسما كما هو رأي الأخفش. وابن السراج ليرجع الضمير إليها، وفي إرجاعه إلى الحق بادعاء كونه مركوزا في الأذهان ما لا يخفى من التعسف، وقيل: ما موصوفة والباء للسببية أيضا أو للملابسة أي بشيء كذبوا به وهو العناد والتمرد وهو كما ترى كَذلِكَ أي مثل ذلك الطبع المحكم نَطْبَعُ فالإشارة على حد ما قرر في قوله سبحانه: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] ونظائره مما مر، وجعل الإشارة إلى الإغراق كما فعل الخازن ليس بشيء، والطبع يطلق على تأثير الشيء بنقش الطابع وعلى الأثر الحاصل عن النقش والختم مثله في ذلك على ما ذكره الراغب أيضا، وذكر أنه تصور الشيء بصورة ما كطبع السكة وطبع الدراهم وأنه أعم من الختم وأخص من النقش، والأكثرون على تفسيره بالختم مرادا به المنع أن نختم عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ أي المتجاوزين عن الحدود المعهودة في الكفر والعناد ونمنعها لذلك عن قبول الحق وسلوك سبيل الرشاد، وقد جاء الطبع بمعنى الدنس ومنه طبع السيف لصدئه ودنسه، وبعضهم حمل ما في الآية على ذلك، وفسره المعتزلة حيث وقع منسوبا إليه تعالى بالخذلان تطبيقا له على مذهبهم، ومن هنا قال الزمخشري: إنه جار مجرى الكناية عن عنادهم ولجاجهم لأن من عاند وثبت على اللجاج خذله الله تعالى ومنه التوفيق واللطف فلا يزال كذلك حتى يراكم الرين والطبع على قلبه، ومراده كما قيل إن نَطْبَعُ بمعنى نخذل على سبيل الاستعارة التصريحية التبعية لكن لما كان الطبع الذي هو الخذلان تابعا لعنادهم ولجاجهم لازما لهما أجري مجرى الكناية عنهما. وقرىء «يطبع» بالياء على أن الضمير لله ﷾ ثُمَّ بَعَثْنا عطف على ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ عطف قصة على قصة مِنْ بَعْدِهِمْ أي من بعد أولئك الرسل ﵈ مُوسى وَهارُونَ أؤثر التنصيص على بعثتهما ﵉ مع ضرب تفصيل إيذانا بخطر شأن القصة وعظم وقعها إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ أي أشراف قومه الذين يجتمعون على رأي فيملؤون العين رواء والنفوس جلالة وبهاء، وتخصيصهم بالذكر لأصالتهم في إقامة المصالح والمهمات ومراجعة الكل إليهم في النوازل والملمات، وقيل: المراد بهم هنا مطلق القوم من استعمال الخاص في العام بِآياتِنا أي أدلتنا ومعجزاتنا وهي الآيات المفصلات في الأعراف والباء للملابسة أي متلبسين بها فَاسْتَكْبَرُوا أي تكبروا وأعجبوا بأنفسهم وتعظموا عن الاتباع، والفاء فصيحة أي فأتياهم فبلغاهم الرسالة فاستكبروا، وأشير بهذا الاستكبار إلى ما وقع منهم أول الأمر من قول اللعين لموسى ﵇: أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ [الشعراء:
kendi peygamberlerine de aleyhimüsselâm iman ederlerdi. Bu izahtaki durum ise gizli değildir. İnsanlardan bazıları 'bâ' harfini sebebiyye, 'mâ'yı ise mastariyye kılmıştır; bu durumda mana: 'Peygamberlerini yalanladılar, Allah Teâlâ'nın onlara cezası da daha önce yalanlamaları sebebiyle iman etmeyecek olmaları oldu' şeklinde olur. Bu görüşü gelecek ayetle desteklemiştir. Bunda, zamirin kendisine dönmesi için Ahfeş ve İbnü's-Serrâc'ın görüşünde olduğu gibi masdariyye olan 'mâ'yı isim kabul ederek cumhura muhalefet vardır. Zamirin zihinlerde yer etmiş olduğu iddiasıyla 'hakka' döndürülmesinde ise aşikâr bir zorlama (taassuf) bulunmaktadır. Denildi ki: 'Mâ' mevsûfedir, 'bâ' da yine sebebiyye veya mülâbese (birliktelik) içindir; yani 'yalanladıkları bir şey sebebiyle/birlikte ki o da inat ve serkeşliktir' demektir; bu da gördüğün gibi [zayıf] bir izahtır. { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani böylesi muhkem bir mühürleme ile, { نَطْبَعُ } “mühürleriz”. Buradaki işaret, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [el-Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavlinde ve geçen benzerlerinde takrir edilen ölçüdedir. Hâzin'in yaptığı gibi işareti boğulmaya hamletmek kayda değer bir şey değildir. Tab' (mühürleme), bir şeyin mühür nakşıyla etkilenmesine ve nakıştan hasıl olan ize denir; Râgıb'ın da zikrettiği üzere 'hatim' de bu hususta onun gibidir. Râgıb, bunun paranın ve dirhemlerin basılması gibi bir şeyin belirli bir surete büründürülmesi olduğunu, hatimden daha genel, nakıştan ise daha özel olduğunu belirtmiştir. Çoğunluk ise bunu engelleme manasını kastederek 'hatim' (mühürleme) ile tefsir etmiştir; yani { عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } “haddi aşanların kalplerini” mühürleriz; yani küfür ve inatta bilinen sınırları aşanların kalplerini mühürler, bu sebeple onları hakkı kabul etmekten ve doğru yolu tutmaktan menederiz. Tab' kelimesi pislik/leke manasında da gelmiştir; kılıcın paslanıp kirlenmesi için kullanılan 'tabia's-seyf' ifadesi bundandır. Bazıları ayetteki ifadeyi buna hamletmiştir. Mutezile ise bu fiil Allah Teâlâ'ya nispet edildiğinde kendi mezheplerine tatbik ederek onu 'hızlân' (kendi haline bırakıp yardımsız koyma) ile tefsir etmiştir. Bundan dolayı Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bu ifade, onların inadından ve diretmesinden kinaye mesabesindedir; çünkü kim inat eder ve diretmede sebat gösterirse, Allah Teâlâ onu yardımsız bırakır, muvaffakiyet ve lütuf O'ndandır; böylece o kimse kalbinde pas ve mühür birikene kadar bu halde kalmaya devam eder.' Denildiğine göre onun maksadı; { نَطْبَعُ } fiilinin istiare-i tasrihiyye-i tebeiyye yoluyla 'yardımsız bırakırız' manasında olduğudur; ancak hızlân demek olan tab', onların inat ve diretmesine tâbi ve bunlardan ayrılmaz bir netice olduğundan, bu ikisinden kinaye kılınmıştır. Zamir Cenâb-ı Hakk'a ait olmak üzere 'yutbau' şeklinde 'yâ' ile de okunmuştur. { ثُمَّ بَعَثْنا } “Sonra gönderdik”; kıssanın kıssaya atfı olarak { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ } kavline matuftur. { مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra”; yani o peygamberlerden aleyhimüsselâm sonra, { مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ'yı ve Hârûn'u” [gönderdik]. Kıssanın şanının büyüklüğünü ve etkisinin azametini bildirmek için bir nevi tafsilat ile birlikte bu ikisinin aleyhimesselâm gönderilişinin açıkça zikredilmesi tercih edilmiştir. { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine”; yani bir görüş etrafında toplanan, heybetleriyle gözleri, celal ve debdebeleriyle gönülleri dolduran kavminin ileri gelenlerine [gönderdik]. Maslahatların ve mühim işlerin icrasında asıl merci olmaları ve felaketlerde herkesin kendilerine başvurması sebebiyle tahsisen zikredilmişlerdir. Denildi ki: Burada 'has' olanın 'âm' yerine kullanılması kabilinden kavmin tamamı kastedilmiştir. { بِآياتِنا } “Ayetlerimizle”; yani delillerimiz ve mucizelerimizle ki bunlar el-A'râf sûresinde tafsil edilen ayetlerdir. 'Bâ' mülâbese içindir; yani onlarla donanmış olarak [gönderdik]. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Fakat büyüklük tasladılar”; yani kibirlendiler, kendilerini beğendiler ve tâbi olmayı kendilerine yediremediler. 'Fâ' fasîhadır; yani 'onlara geldiler, risaleti tebliğ ettiler, fakat onlar büyüklük tasladılar' demektir. Bu büyüklük taslama ile, o lanetlinin Mûsâ'ya aleyhisselam: { أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ } [eş-Şuarâ:
١٨] وغير ذلك وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ جملة معترضة تذييلية وجوز فيها الحالية بتقدير قد، وعلى الوجهين تفيد اعتيادهم الإجرام وهو فعل الذنب العظيم، أي وكانوا قوما شأنهم ودأبهم ذلك.
18] “Biz seni çocukken içimizde büyütmedik mi? Ve ömründen nice yılları aramızda geçirmedin mi?” demesi ve benzeri ilk başta onlardan sadır olan durumlara işaret edilmiştir. { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “Ve onlar günahkâr bir topluluk idi”. Bu cümle, ara cümle (i'tirâziyye) niteliğinde bir tezyildir; 'kad' takdiriyle hal cümlesi olması da caiz görülmüştür. Her iki veche göre de onların cürüm işlemeyi, yani büyük günah işlemeyi alışkanlık haline getirdiklerini ifade eder; yani onlar şanları ve adetleri bu olan bir kavimdi.
وقد يؤخذ مما ذكر تعليل استكبارهم، والحمل على العطف الساذج لا يناسب البلاغة القرآنية ولا يلائمها فمعلوم هذا القدر من سوابق أوصافهم فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا الفاء فصيحة أيضا معربة عما صرح به في مواضع أخر كأنه قيل: قال موسى: قد جئتكم ببينة من ربكم إلى قوله تعالى: فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ [الأعراف: ١٠٧] فلما جاءهم الحق قالُوا من فرط عنادهم وعتوهم مع تناهي عجزهم:
Zikredilen husustan onların büyüklük taslamalarının gerekçesi de çıkarılabilir. İfadeyi yalın bir atfa hamletmek Kur'an'ın belağatına uymaz ve onunla bağdaşmaz; zira bu kadarı onların önceki vasıflarından zaten bilinmektedir. { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا } “Katımızdan kendilerine hak gelince”; 'fâ' yine fasîhadır ve başka yerlerde sarahaten ifade edilen şeyleri dile getirmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Mûsâ: 'Ben size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim' dedi; ta Allah Teâlâ'nın: { فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } [el-A'râf: 107-108] “Bunun üzerine asasını attı, bir de baktılar ki o apaçık bir ejderha! Elini de çıkardı, bir de baktılar ki o, bakanlar için bembeyaz!” kavline kadar. Hak kendilerine gelince, son derece aciz kalmalarına rağmen aşırı inat ve azgınlıklarından dolayı { قالُوا } “dediler ki”:
إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِينٌ أي ظاهر كونه سحرا أو واضح في بابه فائق فيما بين أضرابه- فمبين- من أبان بمعنى ظهر واتضح لا بمعنى أظهر وأوضح كما هو أحد معنييه، والإشارة إلى الحق الذي جاءهم، والمراد به كما قال غير
{ إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } “Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür”; yani büyü olduğu ortadadır yahut kendi sahasında aşikar olup benzerleri arasında üstündür. 'Mübîn' kelimesi iki manasından biri olan 'açıkladı, izhar etti' manasında değil, 'ortaya çıktı, belirginleşti' manasındaki 'ebâne' fiilindendir. Buradaki işaret, kendilerine gelen hakka yöneliktir. Bundan kasıt, pek çok âlimin belirttiği gibi
واحد الآيات، وقد أقيم مقام الضمير للإشارة إلى ظهور حقيته عند كل أحد، ونسبة المجيء إليه على سبيل الاستعارة تشير أيضا إلى غاية ظهوره وشدة سطوعه بحيث لا يخفى على من له أدنى مسكة، ومن هنا قيل في المعنى: فلما جاءهم الحق من عندنا وعرفوه قالوا إلخ، فالاعتراض عليه بأنه لا دلالة في الكلام على هذه المعرفة وإنما تعلم في موضع آخر كقوله سبحانه: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] من قلة المعرفة لظهور دلالة ما علمت، وكذا ما قالوا بناء على ما قيل من دلالته على الاعتراف وتناهي العجز عليها، وقرىء «لساحر» وعنوا به موسى ﵇ لأنه الذي ظهر على يده ما أعجزهم قالَ مُوسى استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال لهم موسى ﵇؟ فقيل: قال لهم على سبيل الاستفهام الإنكاري التوبيخي: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ الذي هو أبعد شيء من السحر الذي هو الباطل البحت لَمَّا جاءَكُمْ أي حين مجيئه إياكم ووقوفكم عليه وهو الذي يقتضيه ما أشير إليه آنفا، أو من أول الأمر من غير تأمل وتدبر كما قيل، وأيا ما كان فهو مما ينافي القول الذي في حيز الاستفهام، والمقول محذوف ثقة بدلالة ما قبل وما بعد عليه وإيذانا بأنه مما لا ينبغي أن يتفوه به ولو على نهج الحكاية، أي أتقولون له ما تقولون من أنه سحر مبين؟ يعني به أنه مما لا يمكن أن يقوله قائل ويتكلم به متكلم، وجوز أن يكون مقول القول قوله ﷿: أَسِحْرٌ هذا على أن مقصودهم بالاستفهام تقريره ﵇ لا الاستفهام الحقيقي لأنهم قد بتوا القول بأنه سحر فكيف يستفهمون عنه، والمحكي في أحد الموضعين مفهوم قولهم ومعناه وإلا فالقصة واحدة والصادر فيها بحسب الظاهر إحدى المقالتين ولا يخفى ضعفه، وأن يكون القول بمعنى العيب والطعن من قولهم: فلأن يخاف القالة- وبين الناس تقاول- إذا قال بعضهم لبعض ما يسوءه، ونظيره الذكر في قوله تعالى: سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ [الأنبياء: ٦٠] وحينئذ يستغنى عن المفعول، واللام لبيان المطعون فيه كما في قوله تعالى: هَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] أي أتعيبونه وتطعنون فيه، وعلى هذا الوجه وكذا الوجه الأول يكون قوله سبحانه: أَسِحْرٌ هذا إنكارا مستأنفا من جهة موسى ﵇ لكونه سحرا وتكذيب لقولهم وتوبيخ لهم عليه إثر توبيخ وتجهيل إثر تجهيل، أما على الوجه المتقدم فظاهر، وأما على الوجه الأخير فوجه إيثار إنكار كونه سحرا على إنكار كونه معيبا بأن يقال: أفيه عيب؟ حسبما يقتضيه ظاهر الإنكار السابق التصريح بالرد عليهم في خصوصية ما عابوه به بعد التنبيه بالإنكار الأول على أنه ليس فيه شائبة عيب ما، وتقديم الخبر للإيذان بأنه مصب الإنكار، وما في اسم الإشارة من معنى القرب لزيادة تعيين المشار إليه واستحضار ما فيه من الصفات الدالة على كونه آية باهرة من آيات الله تعالى المنادية على امتناع كونه سحرا، أي أسحر هذا الذي أمره واضح مكشوف وشأنه مشاهد معروف بحيث لا يرتاب فيه أحد ممن له عين مبصرة، وقوله سبحانه: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ تأكيد للإنكار السابق وما فيه من التوبيخ والتجهيل، وقد استلزم القول بكونه سحرا القول بكون من أتى به ساحرا، والجملة في موضع الحال من ضمير المخاطبين والرابط الواو بلا ضمير كما في قوله:
ayetlerdir. Zamir yerine bu ifadenin getirilmesi, onun hak oluşunun herkes nezdinde aşikarlığına işaret etmek içindir. Gelme fiilinin istiare yoluyla hakka nispet edilmesi de onun en üst derecede zuhuruna ve zerre kadar aklı olan hiç kimseye gizli kalmayacak derecedeki parlaklığına işaret eder. Buradan hareketle mana hakkında şöyle denilmiştir: 'Katımızdan kendilerine hak gelip onu tanıdıklarında şöyle dediler...' Dolayısıyla 'Bu sözde onların hakkı tanıdıklarına dair bir delalet yoktur; bu ancak Cenâb-ı Hakk'ın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } [en-Neml: 14] “İçleri kesin olarak kabul ettiği halde onları inkar ettiler” kavli gibi başka bir yerde bilinir' şeklindeki itiraz, öğrendiğin delaletin açıklığı karşısında marifet azlığından kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde, onların acziyetlerinin son noktasına ulaştıklarını itiraf ettiklerine delalet ettiğini söyleyenlerin görüşüne dayanan sözleri de böyledir. Bu kelime 'sâhir' (büyücü) şeklinde de okunmuştur; bununla Mûsâ'yı aleyhisselam kastetmişlerdir, zira onları aciz bırakan şey onun eliyle zahir olmuştur. { قالَ مُوسى } “Mûsâ dedi ki”; sanki 'Mûsâ aleyhisselam onlara ne dedi?' diye sorulmuş da, istifhâm-ı inkârî ve tevbih (kınama) yoluyla onlara şöyle dediği bildirilmiş gibi bir isti'nâf-ı beyânîdir: { أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ } “Hakka mı [böyle] diyorsunuz?”; yani sırf batıldan ibaret olan büyüden en uzak olan hakka mı [bunu söylüyorsunuz]? { لَمَّا جاءَكُمْ } “Size geldiğinde”; yani size geldiği ve ona muttali olduğunuz anda mı? Az önce işaret edilen hususun gerektirdiği mana budur; yahut denildiği gibi, 'hiç düşünüp taşınmadan daha ilk anda mı [bunu söylüyorsunuz]?' Her halükarda bu durum, istifhamın kapsamındaki söze zıt bir durumdur. Sözün mefkûlü (söylenen söz), öncesinin ve sonrasının ona delaletine güvenilerek ve nakil yoluyla bile olsa ağza alınmaması gereken bir söz olduğunu bildirmek üzere hazfedilmiştir; yani 'Onun apaçık bir büyü olduğuna dair söylediğiniz o sözü ona mı söylüyorsunuz?' demektir. Yani bunun, hiçbir söz söyleyenin söyleyemeyeceği ve hiçbir konuşanın konuşamayacağı bir şey olduğunu kastetmektedir. Söylenen sözün, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَسِحْرٌ هذا } “Bu bir büyü müdür?” kavli olması da caiz görülmüştür; şu şartla ki onların soruyla maksatları hakiki istifham değil, Mûsâ'ya aleyhisselam ikrar ettirmek olsun; çünkü onlar onun büyü olduğuna kesin hükmetmişlerdi, öyleyse nasıl soru sorabilirler? İki yerden birinde hikaye edilen husus onların sözünün mefhumu ve manasıdır; aksi halde kıssa birdir ve zahire göre orada söylenen söz bu iki sözden biridir; ancak bu izahın zayıflığı gizli değildir. Bir diğer ihtimal de, 'kavl' kelimesinin 'ayıplama ve ta'n etme' manasında olmasıdır; nitekim Arapların 'filan kınanmaktan korkuyor' ve birbiri hakkında hoşlanılmayacak şeyler söylediklerinde 'insanlar arasında dedikodu oldu' sözleri bundandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } [el-Enbiyâ: 60] “İbrâhim denilen bir gencin onları diline doladığını işittik” kavlindeki 'zikir' de bunun benzeridir. Bu durumda mef'ûle ihtiyaç kalmaz; 'lâm' harfi ise Cenâb-ı Hakk'ın: { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] kavlinde olduğu gibi ta'n edilen şeyi beyan içindir; yani 'Siz onu ayıplayıp ona ta'n mı ediyorsunuz?' demektir. Bu veche ve aynı şekilde birinci veche göre Cenâb-ı Hakk'ın: { أَسِحْرٌ هذا } “Bu bir büyü müdür?” kavli, Mûsâ aleyhisselam tarafından onun büyü oluşunu yeni bir inkar, onların sözlerini yalanlama, kınama üstüne kınama ve ahmaklıklarını yüzlerine vurma üstüne yüzlerine vurmadır. Birinci veche göre durum zaten açıktır. Son veche göre ise, önceki inkarın zahirinin gerektirdiği şekilde 'Onda bir ayıp mı var?' denilerek ayıplı oluşunun inkar edilmesi yerine büyü oluşunun inkarının tercih edilmesinin sebebi; birinci inkarla onda hiçbir ayıp şaibesi bulunmadığına dikkat çekildikten sonra, onu özellikle ayıpladıkları hususta onlara açıkça reddiyede bulunmaktır. Haberin öne geçirilmesi, inkarın asıl odağının o olduğunu bildirmek içindir. İşaret ismindeki yakınlık manası ise, işaret edileni daha da tayin etmek ve onun büyü olmasının imkansızlığını haykıran, Allah Teâlâ'nın apaçık bir ayeti olduğuna delalet eden sıfatlarını zihinde canlandırmak içindir. Yani 'Durumu apaçık ortada olan, şanı müşahede edilip bilinen, basiretli göze sahip hiç kimsenin hakkında şüpheye düşmeyeceği şu şey mi büyüdür?' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ } “Büyücüler ise asla felaha eremezler” kavli, önceki inkarı ve onun içerdiği kınama ile ahmaklığı yüzlerine vurmayı teyit etmektedir. Onun büyü olduğunu söylemek, onu getirenin de büyücü olduğunu söylemeyi gerektirmiştir. Cümle, muhatapların zamirinden hal konumundadır ve bağlaç, zamirsiz 'vâv'dır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
جاء الشتاء ولست أملك عدة وقولك: جاء زيد ولم تطلع الشمس، أي أتقولون للحق إنه سحر والحال أنه لا يفلح فاعله أي لا يظفر بمطلوب ولا ينجو من مكروه وأنا قد أفلحت وفزت بالحجة ونجوت من الهلكة، وجملة أَسِحْرٌ هذا معترضة بين الحال وذيها لتأكيد الإنكار السابق ببيان استحالة كونه سحرا بالنظر إلى ذاته قبل بيان استحالته بالنظر إلى صدوره منه ﵇، ومن جعلها مقول القول أبقى الحالية على حالها ولا اعتراض عنده، وكان المعنى على ذلك أتحملوني على الإقرار بأنه سحر وما أنا عليه من الفلاح دليل على أن بينه وبين السحر أبعد مما بين المشرق والمغرب، وقيل: يجوز
'Kış geldi, benimse hiçbir hazırlığım yok' ve senin 'Güneş doğmamışken Zeyd geldi' sözün gibi. Yani 'Onu yapan kimse felaha eremezken, yani ne arzusuna kavuşabilir ne de korktuğundan kurtulabilirken; ben ise felaha ermiş, hüccetle galip gelmiş ve helaktan kurtulmuşken, siz hakka büyü mü diyorsunuz?' demektir. { أَسِحْرٌ هذا } “Bu bir büyü müdür?” cümlesi ise, onun aleyhisselam kendisinden sadır olması bakımından büyü olmasının imkansızlığını beyan etmeden önce, bizzat zatı itibariyle büyü olmasının imkansızlığını açıklayarak önceki inkarı teyit etmek üzere hal ile zü'l-hal (halin sahibi) arasına girmiş bir ara cümledir (i'tirâziyye). Onu söylenmiş sözün bir parçası (makûlü'l-kavl) kılan kimse ise haliyyet durumunu olduğu gibi bırakır ve ona göre hiçbir itiraz kalmaz; buna göre mana: 'Siz beni onun büyü olduğunu ikrara mı zorluyorsunuz? Oysa benim içinde bulunduğum felah, onunla büyü arasında doğu ile batı arasındaki mesafeden daha uzak bir fark olduğuna delildir' şeklinde olur. Denildi ki:
أن تكون هذه الجملة كالتي قبلها في حيز قولهم وهي حالية أيضا لكن على نمط آخر والاستفهام مصروف إليها، والمعنى أجئتنا بسحر تطلب به الفلاح والحال أنه لا يفلح الساحر، أو هم يتعجبون من فلاحه وهو ساحر، ولا يخفى أن السباق والسياق يأبيان هذا التجويز فلا ينبغي حمل النظم الجليل على ذلك، وفي إرشاد العقل السليم أن تجويز أن يكون الكل مقول القول مما لا يساعده النظم الكريم أصلا، أما أولا فلأن ما قالوا هو الحكم بأنه سحر من غير أن يكون فيه دلالة على ما تعسف فيه من المعنى بوجه من الوجوه، فصرف جوابه ﵇ عن صريح ما خاطبوه به إلى ما لا يفهم منه مما يجب تنزيه التنزيل عن أمثاله وكون ذلك إعراضا عن رد الإنكار السابق إلى رد ما هو أبلغ منه في الإنكار لا أراه يحسن الالتفات هنا إلى قبول ذلك التجويز في كلام الله تعالى العزيز.
bu cümlenin de kendisinden önceki gibi onların sözünün kapsamında olması caizdir; o da yine hal cümlesidir fakat başka bir tarzdadır ve istifham ona yöneliktir. Mana: 'Büyücü felaha eremezken, sen bize kendisiyle felah aradığın bir büyü ile mi geldin?' yahut onlar büyücü olduğu halde onun felaha ermesine şaşmaktadırlar. Gizli değildir ki sözün öncesi ve sonrası bu ihtimale mani olmaktadır; binaenaleyh bu yüce nazmı buna hamletmek doğru değildir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmektedir: 'Sözün tamamının makûlü'l-kavl (söylenen söz) olabileceği ihtimali, yüce nazmın kesinlikle müsaade etmediği bir şeydir. Birincisi: Onların söyledikleri şey, hiçbir surette bu zoraki manaya delalet etmeksizin onun büyü olduğuna hükmetmekten ibarettir. Dolayısıyla Mûsâ'nın aleyhisselam cevabını, onların sarih hitabından çıkarıp o hitaptan anlaşılamayacak bir şeye çevirmek, Kur'an'ın benzerlerinden tenzih edilmesi gereken bir durumdur. Bunun önceki inkarı reddetmekten yüz çevirip inkarda daha beliğ olan bir şeyi reddetmeye yönelmek olduğunu söylemeyi, Aziz olan Allah Teâlâ'nın kelamında bu ihtimalin kabulüne iltifat etmek açısından güzel görmüyorum.
وأما ثانيا فلأن التعرض لعدم إفلاح السحرة على الإطلاق من وظائف من يتمسك بالحق المبين دون الكفرة المتشبثين بأذيال بعض منهم في معارضته ﵇ ولو كان ذلك من كلامهم لناسب تخصيص عدم الإفلاح بمن زعموه ساحرا بناء على غلبة من يأتون به من السحرة، والاعتذار بأن التشبث بأذيال بعض السحرة لا ينافي التعرض لعدم إفلاحهم على الإطلاق لجواز أن يكون اعتقادهم عدم الإفلاح مطلقا وتشبثهم بعد بما تشبثوا به من باب تلقي الباطل بالباطل لا أراه إلا من باب تشبث الغريق بالحشيش، وأما ثالثا فلأن قوله ﷿: قالُوا أَجِئْتَنا إلخ مسوق لبيان أنه ﵇ ألقمهم الحجر فانقطعوا عن الإتيان بكلام له تعلق بكلامه ﵇ فضلا عن الجواب الصحيح واضطروا إلى التشبث بذيل التقليد الذي هو دأب كل عاجز محجوج وديدن كل معالج لجوج على أنه استئناف وقع جوابا عما قبله من كلامه ﷺ على طريقة قالَ مُوسى كما أشير إليه كأنه قيل: فماذا قالوا لموسى ﵇ حين قال لهم ما قال؟ فقيل: قالوا عاجزين عن المحاجة: أجئتنا لِتَلْفِتَنا أي لتصرفنا، وبين اللفت والفتل مناسبة معنوية واشتقاقية وقد نص غير واحد على أنهما أخوان وليس أحدهما مقلوبا من الآخر كما قال الأزهري عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أي من عبادة غير الله تعالى، ولا ريب في أن ذلك إنما يتسنى بكون ما ذكر من تتمة كلامه ﵇ على الوجه الذي شرح إذ على تقدير كونه محكيا من قبلهم يكون جوابه ﵇ خاليا عن التبكيت الملجئ لهم إلى العدول عن سنن المحاجة، ولا ريب في أنه لا علاقة بين قولهم: أَجِئْتَنا إلخ وبين إنكاره ﵇ لما حكي عنهم مصححة لكونه جوابا عنه، وهذا ظاهر إلا على من حجب عن إدراك البديهيات، وبالجملة الحق أن لا وجه لذلك التجويز بوجه والانتصار له من الفضول كما لا يخفى وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ أي الملك كما روي عن مجاهد فهو من إطلاق الملزوم وإرادة اللازم، وعن الزجاج أنه إنما سمي الملك كبرياء لأنه أكبر ما يطلب من أمر الدنيا، وقيل: أي العظمة والتكبر على الناس باستتباعهم. وقرأ حماد بن يحيى عن أبي بكر، وزيد عن يعقوب «يكون» بالياء التحتانية لأن التأنيث غير حقيقي مع وجود الفاصل.
İkincisi: Büyücülerin mutlak olarak felaha eremeyeceğine değinmek, Mûsâ'ya aleyhisselam karşı koyabilmek için büyücülerden bazılarının eteğine yapışan inkarcıların değil, apaçık hakka sarılan kimselerin vazifesidir. Şayet bu onların sözünden olsaydı, getirecekleri büyücülerin galip geleceği zannına dayanarak, felaha erememeyi büyücü olduğunu iddia ettikleri zata has kılmaları gerekirdi. Büyücülerden bazılarının eteğine yapışmanın onların mutlak olarak felaha eremeyeceklerine değinmeye mani olmadığını, zira onların mutlak olarak felaha eremeyeceklerine inanmalarının ve sonra bu yaptıklarına sarılmalarının batıla batılla karşılık verme kabilinden olmasının caiz olduğunu söyleyerek mazeret üretmeyi ise ancak boğulanın yılana/çerçöpe sarılması kabilinden görüyorum. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: { قالُوا أَجِئْتَنا } “Dediler ki: Geldin mi...” kavli, Mûsâ'nın aleyhisselam onların ağzının payını verdiğini, bu yüzden doğru cevap bir yana onun aleyhisselam sözüyle irtibatlı bir söz getirmekten bile aciz kalıp kesildiklerini ve delille mağlup edilmiş her acizin adeti, her inatçı hasmın mesleği olan taklidin eteğine sarılmak zorunda kaldıklarını beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Kaldı ki bu, işaret edildiği üzere { قالَ مُوسى } tarzında, kendisinden önce geçen Mûsâ'nın aleyhisselam sözüne bir cevap olarak vuku bulan bir isti'nâftır. Sanki: 'Mûsâ aleyhisselam onlara söyleyeceğini söylediğinde onlar Mûsâ'ya ne dediler?' diye sorulmuş da: 'Hüccet getirmekten aciz kalarak şöyle dediler' denilmiştir: { أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا } “Bizi çevirmek için mi bize geldin?”; yani bizi vazgeçirmek için mi? 'Left' ile 'fetl' arasında hem manevi hem de iştikak bakımından bir münasebet vardır; nitekim birden fazla âlim bu iki kelimenin kardeş olduğunu, Ezherî'nin dediği gibi birinin diğerinden türemiş (maklûb) olmadığını açıkça belirtmiştir. { عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden”; yani Allah'tan başkasına ibadet etmekten [bizi vazgeçirmek için mi geldin]? Şüphe yok ki bu durum, ancak zikredilen hususun açıklandığı veçhile Mûsâ'nın aleyhisselam sözünün devamı olmasıyla mümkündür. Zira onun kavim tarafından hikaye edildiği takdirde, Mûsâ'nın aleyhisselam cevabı onları delil getirme yolundan sapmaya mecbur bırakan susturucu bir delilden yoksun kalmış olur. Şüphe yok ki onların: { أَجِئْتَنا } “Bize geldin mi...” sözleri ile onun aleyhisselam kendilerinden hikaye edilen şeyi inkarı arasında, bu sözün ona bir cevap olmasını sıhhatli kılacak hiçbir irtibat yoktur. Apaçık bedihi gerçekleri kavramaktan perdelenmiş kimseler müstesna, bu durum gayet açıktır. Hasılı hak olan şudur ki, o ihtimalin hiçbir şekilde tutar tarafı yoktur ve onu savunmak da gizli olmadığı üzere fuzuli bir gayrettir. { وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ } “Ve büyüklük ikinizin olsun diye [mi geldin]?”; Mücâhid'den rivayet edildiğine göre yani 'hükümranlık' [ikinizin olsun diye mi]? Bu, melzumu zikredip lazımı irade etme kabilindendir. Zeccâc'dan ise şöyle nakledilmiştir: Hükümranlığa kibriyâ (büyüklük) denilmesi, dünya işlerinden talep edilen en büyük şey olmasındandır. Denildi ki: Yani 'insanları kendinize tâbi kılarak onlara karşı azamet ve üstünlük taslamak [ikinizin olsun diye mi]?' Hammâd b. Yahyâ Ebû Bekir'den, Zeyd de Ya'kûb'dan, araya fasıla girmesi sebebiyle müennesliğin hakiki olmamasından ötürü kelimeyi 'yâ' ile 'yekûne' şeklinde okumuştur.
فِي الْأَرْضِ أي أرض مصر، وقيل: أريد الجنس، والجار متعلق- بتكون- أو الكبرياء أو بالاستقرار في- لكما- لوقوعه خبرا أو بمحذوف وقع حالا من الْكِبْرِياءُ أو من الضمير في لَكُمَا لتحمله إياه وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ أي بمصدقين فيما جئتما به أصلا، وفيه تأكيد لما يفهم من الإنكار السابق، والمراد بضمير المخاطبين موسى وهارون ﵉، وإنما لم يفردوا موسى ﵇ بالخطاب هنا كما أفردوه به فيما تقدم لأنه المشافة لهم بالتوبيخ والإنكار تعظيما لأمر ما هو أحد سببي الإعراض معنى ومبالغة في إغاظة موسى ﵇ وإقناطه عن الإيمان بما جاء به، وفي إرشاد العقل السليم أن تثنية الضمير في هذين الموضعين بعد إفراده فيما تقدم من المقامين باعتبار شمول الكبرياء لهما ﵉ واستلزام التصديق لأحدهما التصديق للآخر، وأما اللفت والمجيء له فحيث
{ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde”; yani Mısır toprağında. Denildi ki: Cins kastedilmiştir. Car-mecrûr { تَكُونَ } fiiline veya { الْكِبْرِياءُ } lafzına yahut haber konumunda olması sebebiyle { لكما } ifadesindeki istikrara taalluk eder; ya da { الْكِبْرِياءُ } kelimesinden yahut onu yüklendiği için { لَكُما }daki zamirden mahzuf bir haldir. { وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } “Biz ikinize de inanacak değiliz”; yani getirdiğiniz şey hususunda ikinizi de kesinlikle tasdik edecek değiliz. Bunda, önceki inkardan anlaşılan manayı teyit vardır. Muhatap zamirinden kasıt Mûsâ ve Hârûn'dur aleyhimesselâm. Daha önce Mûsâ'yı muhatap aldıkları gibi burada sadece onu tekil muhatap almayıp ikisini birden muhatap almalarının sebebi; manen yüz çevirmenin iki sebebinden biri olan şeyin durumunu büyütmek, Mûsâ'yı aleyhisselam alabildiğine öfkelendirmek ve getirdiği şeye iman etmesinden onu tamamen ümitsiz kılmak için onlara kınama ve inkarı bizzat yöneltenin o olmasıdır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: 'Önceki iki makamda tekil zamir kullanıldıktan sonra bu iki yerde tesniye (ikil) zamir kullanılması; kibriyânın (hükümranlığın) her ikisini de aleyhimesselâm kapsaması ve birini tasdik etmenin diğerini de tasdik etmeyi gerektirmesi itibariyledir. Çevirme (left) ve bunun için gelmeye gelince;',
كانا من خصائص صاحب الشريعة أسند إلى موسى ﵇ خاصة انتهى فتدبر وَقالَ فِرْعَوْنُ أسند الفعل إليه وحده لأن الأمر من وظائفه دون الملأ وهذا بخلاف الأفعال السابقة من الاستكبار ونحوه فإنها مما تسند إليه وإلى ملئه، لكن الظاهر أنه غير داخل في القائلين أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا لأنه عليه اللعنة لم يكن يظهر عبادة أحد كما كان يفعله ملؤه وسائر قومه، أي قال لملئه يأمرهم بترتيب مبادئ الإلزام بالفعل بعد اليأس عن الإلزام بالقول ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ بفنون السحر حاذق ماهر فيه. وقرأ حمزة والكسائي «سحار» فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ عطف على مقدر يستدعيه المقام قد حذف إيذانا بسرعة امتثالهم للأمر كما هو شأن الفاء الفصيحة، وقد نص على نظير ذلك في قوله سبحانه: فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ [البقرة: ٦٠] أي فأتوا به فلما جاؤوا قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ أي ما ثبتم واستقر رأيكم على إلقائه كائنا ما كان من أصناف السحر، وأصل الإلقاء طرح الشيء حيث تلقاه أي تراه ثم صار في العرف اسما لكل طرح، وكان هذا القول منه ﵇ بعد ما قالوا له ما حكي عنهم في السور الأخر من قولهم: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ [الأعراف: ١١٥] ونحو ذلك ولم يكن في ابتداء مجيئهم، وما موصولة والجملة بعدها صلة والعائد محذوف أي ملقون إياه، ولا يخفى ما في الإبهام من التحقير والإشعار بعدم المبالاة، والمراد أمرهم بتقديم ما صمموا على فعله ليظهر إبطاله وليس المراد الأمر بالسحر والرضا به فَلَمَّا أَلْقَوْا ما ألقوا من العصي والحبال واسترهبوا الناس وجاؤوا بسحر عظيم قالَ لهم مُوسى غير مكترث بهم بما صنعوا ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ ما موصولة وقعت مبتدأ والسِّحْرُ خبر وأل فيه للجنس والتعريف لإفادة القصر إفرادا أي الذي جئتم به هو السحر لا الذي سماه فرعون وملؤه من آيات الله تعالى سحرا وهو للجنس، ونقل عن الفراء أن أل للعهد لتقدم السحر في قوله تعالى: إِنَّ هذا لَسِحْرٌ ورد بأن شرط كونها للعهد اتحاد المتقدم والمتأخر ذاتا كما في أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ [المزمل: ١٥، ١٦] ولا اتحاد فيما نحن فيه فإن السحر المتقدم ما جاء به موسى ﵇ وهذا ما جاء به السحرة. ومن الناس من منع اشتراط الاتحاد الذاتي مدعيا أن الاتحاد في الجنس كاف فقد قالوا في قوله تعالى: وَالسَّلامُ عَلَيَّ [مريم:
bu ikisi şeriat sahibinin hususiyetlerinden olduğu için özellikle Mûsâ'ya aleyhisselam isnat edilmiştir' (alıntı bitti), iyi düşün. { وَقالَ فِرْعَوْنُ } “Firavun dedi ki”; emretmek ileri gelenlerin değil onun vazifelerinden olduğu için fiil sadece ona isnat edilmiştir. Bu, kibirlenme ve benzeri önceki fiillerin aksinedir; zira onlar hem ona hem de ileri gelenlerine isnat edilen fiillerdendir. Fakat zahir olan şudur ki Firavun, { أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çevirmek için mi geldin?” diyenlerin içine dahil değildir; çünkü o mel'un, ileri gelenlerinin ve kavminin geri kalanının yaptığı gibi bir başkasına ibadeti izhar etmiyordu. Yani sözle ilzam etmekten ümit kesildikten sonra fiille ilzam etmenin hazırlıklarını yapmalarını emrederek ileri gelenlerine şöyle dedi: { ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } “Bana bütün bilgili büyücüleri getirin”; yani büyü sanatlarında hünerli, işinin ehli ve mahir olanları [getirin]. Hamza ve Kisâî 'sehhâr' şeklinde okumuşlardır. { فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ } “Büyücüler gelince”; fasîha 'fâ'sının şanından olduğu üzere, emre süratle itaat ettiklerini bildirmek için hazfedilmiş, makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye matuftur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ } [el-Bakara: 60] “Asanla taşa vur dedik, [vurdu] derhal fışkırdı” kavlinde de bunun bir benzeri açıkça belirtilmiştir; yani 'onları getirdiler, onlar da gelince' demektir. { قالَ لَهُمْ مُوسى } “Mûsâ onlara dedi ki:” { أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “Atacağınız şeyi atın”; yani büyünün hangi çeşidinden olursa olsun, atmaya karar verip görüş birliğine vardığınız ne varsa onu [atın]. İlkâ (atmak) kelimesinin aslı, bir şeyi onunla karşılaşacağın, yani göreceğin bir yere fırlatmaktır; sonra örfte her türlü fırlatıp atmanın adı olmuştur. Mûsâ'nın aleyhisselam bu sözü, diğer sûrelerde kendilerinden hikaye edildiği üzere onların: { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } [el-A'râf: 115] “Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım” demelerinden ve benzeri sözlerinden sonra olmuştur; yoksa ilk geldikleri anda değildir. 'Mâ' ism-i mevsûldür, sonrasındaki cümle sıladır, âid zamir ise mahzuftur; yani 'atacağınız o şeyi' demektir. Bu kapalılıkta (ibhamda) bir küçümseme ve umursamama hissi bulunduğu gizli değildir. Maksat, bâtıl oluşunun ortaya çıkması için yapmaya azmettikleri şeyi öne sürmelerini emretmektir; yoksa büyü yapmayı emretmek ve ona rıza göstermek değildir. { فَلَمَّا أَلْقَوْا } “Onlar atınca”; yani değnek ve iplerden atacaklarını atıp insanların gözlerini korkuttuklarında ve büyük bir büyü sergilediklerinde, { قالَ } “dedi ki”; Mûsâ onlara, kendilerini ve yaptıklarını hiç umursamayarak: { مُوسى ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ } “Mûsâ: 'Sizin getirdiğiniz şey büyüdür' [dedi]”. 'Mâ' ism-i mevsûl olup mübtedadır; { السِّحْرُ } ise haberdir. Baştaki 'el' takısı cins içindir; marife kılınması ise hasr/kasr (tahsis) ifade etmek içindir. Yani 'sizin getirdiğiniz şey asıl büyüdür; yoksa Firavun ve ileri gelenlerinin Allah Teâlâ'nın ayetlerine büyü dedikleri şey değil' demektir ve cins içindir. Ferrâ'dan, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ هذا لَسِحْرٌ } kavminde büyünün daha önce geçmesi sebebiyle buradaki 'el' takısının ahd için olduğu nakledilmiştir. Fakat buna şöyle karşı çıkılmıştır: 'El' takısının ahd için olmasının şartı, { أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ } [el-Müzzemmil: 15-16] “Firavun'a bir elçi gönderdik, Firavun o elçiye isyan etti” ayetinde olduğu gibi, önce geçen ile sonra geçenin bizzat aynı zat olmasıdır. Bizim konumuzda ise böyle bir aynılık yoktur; zira önce geçen 'büyü', Mûsâ'nın aleyhisselam getirdiği şeydir; buradaki ise büyücülerin getirdiği şeydir. İnsanlardan bazıları, cinsteki aynılığın yeterli olduğunu iddia ederek zat aynılığının şart koşulmasını reddetmişlerdir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ } [Meryem:
٣٣] إن أل للعهد مع أن السلام الواقع على عيسى ﵇ غير السلام الواقع على يحيى ﵇ ذاتا، والظاهر اشتراط ذلك وعدم كفاية الاتحاد في الجنس وإلا لصح في رأيت رجلا وأكرمت الرجل إذا كان الأول زيدا والثاني عمرا مثلا أن يقال: إن أل للعهد لأن الاتحاد في الجنس ظاهر ولم نجد من يقوله بل لا أظن أحدا تحدثه نفسه بذلك وما في الآية من هذا القبيل بل المغايرة بين المتقدم والمتأخر أظهر. إذ الأول سحر ادعائي والثاني حقيقي، والسَّلامُ فيما نقلوا متحد وتعدد من وقع عليه لا يجعله متعددا في العرف والتدقيق الفلسفي لا يلتفت إليه في مثل ذلك.
33] kavminde, İsa'ya aleyhisselam vaki olan selam zat bakımından Yahyâ'ya aleyhisselam vaki olan selamdan farklı olmasına rağmen 'el' takısının ahd için olduğunu söylemişlerdir. Zahir olan ise bunun şart koşulması ve cinsteki aynılığın yeterli olmamasıdır; aksi halde birincisi Zeyd, ikincisi de Amr olduğunda 'bir adam gördüm ve o adama ikram ettim' cümlesinde, cinsteki birlik açık olduğu gerekçesiyle 'el' takısının ahd için olduğunu söylemek sahih olurdu; oysa bunu söyleyen kimse bulamadığımız gibi, hiç kimsenin aklından böyle bir şey geçeceğini de sanmıyorum. Ayetteki durum da bu kabildendir; hatta önce geçen ile sonra geçen arasındaki başkalık daha da aşikardır. Zira birincisi iddia edilen bir büyü, ikincisi ise hakiki büyüdür. Naklettikleri misaldeki 'es-Selâm' ise birdir; üzerine selam vaki olan kimsenin birden fazla oluşu onu örfte birden fazla kılmaz; felsefi inceleme ve derinliklere ise böylesi meselelerde itibar edilmez.
وقد ذكر بعض المحققين أن القول بكون التعريف للعهد مع دعوى استفادة القصر منه مما يتنافيان لأن القصر إنما يكون إذا كان التعريف للجنس. نعم إذا لم يرد بالنكرة المذكورة أولا معين ثم عرفت لا ينافي التعريف الجنسية لأن النكرة تساوي تعريف الجنس فحينئذ لا ينافي تعريف العهد القصر وإن كان كلامهم يخالفه ظاهرا فليحرر انتهى.
Bazı muhakkikler şöyle belirtmişlerdir: Tarifin ahd için olduğunu söylemek ile ondan kasr (hasr) manasının çıkarıldığını iddia etmek birbiriyle çelişir; zira kasr ancak tarif cins için olduğunda meydana gelir. Evet, ilk başta zikredilen nekire ile muayyen bir fert kastedilmemiş olup sonra marife yapılmışsa, nekire cinsin tarifine denk olduğundan bu tarif cinsiyyete aykırı olmaz; bu takdirde ahd tarifi kasra mani teşkil etmez; her ne kadar ulemanın sözleri zahirde buna muhalif olsa da bu mesele iyi tetkik edilmelidir (alıntı bitti).
وأقول: دعوى الفراء العهد هنا مما لا ينبغي أن يلتفت إليه، ولعله أراد الجنس وإن عبر بالعهد بناء على ما ذكره الجلال السيوطي في همع الهوامع نقلا عن ابن عصفور أنه قال: لا يبعد عندي أن يسمى الألف واللام اللتان لتعريف الجنس عهديتين لأن الأجناس عند العقلاء معلومة مذ فهموها والعهد تقدم لمعرفة. وادعى أبو الحجاج يوسف بن معزوز أن أل لا تكون إلا عهدية وتأوله بنحو ما ذكر إلا أن ظاهر التعليل لا يساعد ذلك. وقرأ عبد الله «سحر» بالتنكير، وأبيّ «ما أتيتم به سحر» والكلام على ذلك مفيد للقصر أيضا، لكن بواسطة التعريض لوقوعه في مقابلة قولهم: إِنَّ هذا لَسِحْرٌ
Ben derim ki: Ferrâ'nın buradaki ahd iddiası iltifat edilmemesi gereken bir husustur. Belki de Celâl es-Süyûtî'nin Hem'u'l-Hevâmi'de İbn Usfûr'dan naklen zikrettiği şu söze dayanarak, lafzen ahd diye ifade etse de cins kastetmiştir: İbn Usfûr şöyle demiştir: 'Cins tarifi için olan elif-lâmın ahdiyye olarak isimlendirilmesi bana uzak gelmez; çünkü akıl sahipleri nezdinde cinsler, onları idrak ettiklerinden beri malumdur ve ahd de marifetin öne geçmesidir.' Ebü'l-Haccâc Yûsuf b. Ma'zûz da elif-lâmın ancak ahdiyye olabileceğini iddia etmiş ve bunu zikredilene benzer şekilde tevil etmiştir; ne var ki ta'lilin zahiri buna elvermemektedir. Abdullah [b. Mes'ûd] nekire olarak 'sihrun' şeklinde, Übeyy ise 'mâ eteytüm bihî sihrun' şeklinde okumuştur. Bu kıraatlere göre de kelam, onların: { إِنَّ هذا لَسِحْرٌ }
مُبِينٌ
{ مُبِينٌ } “apaçık” sözüne mukabil gelmesi sebebiyle tariz yoluyla da olsa yine kasr ifade eder.
وجوز في ما في جميع هذا القراءات أن تكون استفهامية و «السحر» خبر مبتدأ محذوف. وقرأ أبو عمرو، وأبو جعفر «آلسحر» بقطع الألف ومدها على الاستفهام- فما- استفهامية مرفوعة على الابتداء وجِئْتُمْ بِهِ خبرها و «السحر» خبر مبتدأ محذوف أو مبتدأ خبره محذوف، أي شيء جسيم جئتم به أهو السحر أو السحر هو، وقد يجعل السحر بدلا من ما كما تقول ما عندك أدينار أم درهم، وقد تجعل «ما» نصبا بفعل محذوف يقدر بعدها أي أي شيء أتيتم به وجِئْتُمْ بِهِ مفسر له وفي «السحر» الوجهان الأولان.
Bütün bu kıraatlerde 'mâ'nın istifhâmiyye olması ve 'es-Sihru' lafzının da mahzuf bir mübtedanın haberi olması caiz görülmüştür. Ebû Amr ve Ebû Ca'fer elifi hemze-i kat' ve med ile istifham üzere 'âssihru' şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde 'mâ', mübteda olarak merfû bir istifhâmiyyedir; { جِئْتُمْ بِهِ } onun haberidir; 'es-Sihru' ise mahzuf bir mübtedanın haberi veya haberi mahzuf bir mübtedadır; yani 'Getirdiğiniz o büyük şey nedir, o büyü müdür yoksa büyü o mudur?' demektir. Tıpkı 'Yanındaki nedir, dinar mıdır yoksa dirhem mi?' dediğin gibi 'es-Sihru' lafzı 'mâ'dan bedel de kılınabilir. Bazen de 'mâ', sonrasına takdir edilecek mahzuf bir fiille mensûb kılınır; yani 'Ne getirdiniz?' takdirindedir ve { جِئْتُمْ بِهِ } onu tefsir eder; 'es-Sihru' kelimesinde ise ilk iki vecih geçerlidir.
وجوز أن تكون موصولة مبتدأ والجملة الاسمية أي أهو السحر أو السحر هو خبره، وفيه الإخبار بالجملة الإنشائية، ولا يجوز أن تكون على هذا التقدير منصوبة بفعل محذوف يفسره المذكور لأن ما لا يعمل لا يفسر عاملا إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ أي سيمحقه بالكلية بما يظهره على يدي من المعجزة فلا يبقى له أثر أصلا أو سيظهر بطلانه وفساده للناس، والسين للتأكيد إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ أي جنسهم على الإطلاق فيدخل فيه السحرة دخولا أولياء، ويجوز أن يراد بالمفسدين المخاطبون فيكون من وضع الظاهر موضع الضمير للتسجيل عليهم بالإفساد والإشعار بعلة الحكم، والجملة تذييل لتعليل ما قبلها وتأكيده، والمراد بعدم إصلاح ذلك عدم إثباته أو عدم تقويته بالتأييد الإلهي لا عدم جعل الفاسد صالحا لظهور أن ذلك مما لا يكون أي إنه سبحانه لا يثبت عمل المفسدين ولا يديمه بل يزيله ويمحقه أو لا يقويه ولا يؤيده بل يظهر بطلانه ويجعله معلوما.
'Mâ'nın mevsûle bir mübteda, isim cümlesinin -yani 'o büyü müdür yoksa büyü o mudur' cümlesinin- de onun haberi olması caiz görülmüştür; bunda inşâî bir cümle ile haber verme durumu vardır. Bu takdire göre 'mâ'nın, zikredilen fiilin tefsir edeceği mahzuf bir fiille mensûb olması caiz değildir; zira amel etmeyen şey âmili tefsir edemez. { إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } “Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır”; yani benim elimde göstereceği mucize ile onu tamamen yok edecektir de ondan geriye hiçbir iz kalmayacaktır yahut insanlara onun bâtıl ve bozuk olduğunu gösterecektir. 'Sîn' harfi tekit içindir. { إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah bozguncuların işini düzeltmez”; yani mutlak olarak bozguncular cinsinin işini düzeltmez ki büyücüler bu cinse öncelikle dahildir. 'Bozguncular' ile muhatapların kastedilmesi de caizdir; o takdirde onların fesat çıkardıklarını tescil etmek ve hükmün illetini hissettirmek için zamir yerine zahir ismin getirilmesi kabilinden olur. Cümle, öncesini illetlendirmek ve teyit etmek üzere bir tezyildir. İşin ıslah edilmemesinden kasıt, onun sabit kılınmaması veya ilahi destekle güçlendirilmemesidir; yoksa fasit olan şeyin salih kılınmaması değildir, zira böylesi bir şeyin olamayacağı açıktır. Yani Allah Teâlâ bozguncuların işini sabit ve devamlı kılmaz, bilakis onu giderir ve yok eder; yahut onu güçlendirip desteklemez, bilakis bâtıl olduğunu açığa çıkarır ve bilinir kılar.
واستدل بالآية على أن السحر إفساد وتمويه لا حقيقة له. وأنت تعلم أن في إطلاق القول بأن السحر لا حقيقة له بحثا، والحق أن منه ما له حقيقة ومنه ما هو تخيل باطل ويسمى شعبذة وشعوذة وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ أي يثبته ويقويه وهو عطف على قوله سبحانه: سَيُبْطِلُهُ وإظهار الاسم الجليل في المقامين لإلقاء الروعة وتربية المهابة بِكَلِماتِهِ أي بأوامره وقضاياه، وعن الحسن أي بوعده النصر لمن جاء به وهو سبحانه لا يخلف ذلك، وعن الجبائي أي بما ينزله مبينا لمعاني الآيات التي أتى بها نبيه ﵇. وقرىء «بكلمته» وفسرت بالأمر واحد الأوامر حسبما فسرت الكلمات بالأوامر وأريد منها الجنس فيتطابق القراءتان، وقيل: يحتمل أن يراد بها قول كن وأن يراد بها الأمر واحد الأمور ويراد بالكلمات الأمور والشؤون وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ ذلك، والمراد بهم كل من اتصف بالإجرام من السحرة وغيرهم فَما آمَنَ لِمُوسى عطف على مقدر فصل في موضع آخر أي فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ [الشعراء: ٤٥] إلخ، وإنما لم يذكر تعويلا على ذلك وإيثارا للإيجاز وإيذانا بأن قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ مما لا يحتمل الخلف أصلا، ولعل عطفه على ذلك بالفاء باعتبار الإيجاب الحادث الذي هو أحد مفهومي الحصر، فإنهم قالوا: معنى ما قام إلا زيد قام زيد ولم يقم غيره، وبعضهم لم يعتبر ذلك وقال: إن عطفه بالفاء على ذلك مع كونه عدما مستمرا من قبيل ما في قوله تعالى: فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وما في قولك: وعظته فلم يتعظ- وصحت به فلم ينزجر، والسر في ذلك أن الإتيان بالشيء بعد ورود ما يوجب الإقلاع عنه وإن كان استمرارا عليه لكنه بحسب العنوان فعل جديد وصنع حادث أي فما آمن له ﵇ في مبدأ أمره إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ أي إلا أولاد بعض بني إسرائيل حيث دعا ﵇ الآباء فلم يجيبوه خوفا من فرعون وأجابته طائفة من شبانهم، فالمراد من الذرية الشبان لا الأطفال.
Bu ayetle, büyünün bir fesat ve aldatmaca olup hiçbir hakikatinin bulunmadığına delil getirilmiştir. Sen de bilirsin ki büyünün hiçbir hakikati olmadığını mutlak olarak söylemek tartışmalıdır. Hak olan şudur ki, ondan bir kısmının hakikati vardır, bir kısmı ise bâtıl bir hayalden ibarettir ve buna 'şa'beze' ile 'şa'veze' (gözbağcılık/el çabukluğu) denir. { وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ } “Ve Allah hakkı ortaya çıkarıp yerleştirir”; yani onu sabit ve kuvvetli kılar. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { سَيُبْطِلُهُ } kavline matuftur. Her iki makamda da lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, kalplere heybet salmak ve saygı hissi uyandırmak içindir. { بِكَلِماتِهِ } “Kelimeleriyle”; yani emirleri ve hükümleriyle [hakkı sabit kılar]. Hasen'den nakledildiğine göre: 'Onu getirene yardım vaadiyledir ve O, bu vaadinden dönmez.' Cübbâî'den nakledildiğine göre ise: 'Peygamberinin aleyhisselam getirdiği ayetlerin manalarını açıklamak üzere indirdiği şeylerle [sabit kılar]' demektir. Tekil olarak 'bi-kelimetihî' şeklinde de okunmuştur; kelimelerin emirler ile tefsir edildiği gibi bu da cins kastedilerek 'emirlerin teki olan emir' ile tefsir edilmiş, böylece iki kıraat birbiriyle uyumlu hale gelmiştir. Denildi ki: Bununla 'kün' (ol) sözünün kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'işlerin teki olan emir/iş' manasının kastedilmiş olması ve çoğul olan kelimeler ile de emirler ve durumların kastedilmiş olması muhtemeldir. { وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkârlar hoşlanmasa da” bunu yapar. Onlardan kasıt, büyücüler ve diğerlerinden cürüm işleme vasfına sahip olan herkestir. { فَما آمَنَ لِمُوسى } “Mûsâ'ya iman etmedi”; başka bir yerde tafsilatı verilen mahzuf bir ifadeye matuftur; yani { فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ } [eş-Şuarâ: 45] “Bunun üzerine Mûsâ asasını attı; bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuveriyor...” takdirindedir. Buna itimat edildiği, icaz (kısalık) tercih edildiği ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } kavlinin asla hilafı kabul etmeyeceğini bildirmek için zikredilmemiştir. Bunun 'fâ' ile oraya atfedilmesi, hasrın iki mefhumundan biri olan yeni gerçekleşen olumluluk (îcâb-ı hâdis) itibariyledir; zira ulema: 'Zeyd'den başkası kalkmadı' sözünün manasının 'Zeyd kalktı, başkası kalkmadı' olduğunu söylemişlerdir. Bazıları buna itibar etmeyip şöyle demişlerdir: Süregelen bir olumsuzluk (adem-i müstemir) olmasına rağmen bunun 'fâ' ile atfedilmesi; Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ } kavmindeki ve senin 'Ona vaaz ettim fakat öğüt almadı', 'Ona bağırdım fakat vazgeçmedi' sözlerindeki durum kabilindendir. Bundaki sır şudur: Vazgeçmeyi gerektiren bir durum geldikten sonra bir şeyin yapılması, her ne kadar eski halin devamı olsa da, unvan itibariyle yeni bir fiil ve sonradan meydana gelen bir eylemdir. Yani işin başında ona aleyhisselam iman etmedi, { إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ } “kavminden bir zürriyetten (genç bir zümreden) başkası”; yani İsrailoğullarının bazılarının evlatları iman etti; zira Mûsâ aleyhisselam babaları davet ettiğinde Firavun korkusundan icabet etmediler, onların gençlerinden bir topluluk ise ona icabet etti. Dolayısıyla zürriyetten kasıt çocuklar değil, gençlerdir.
ومِنْ للتبعيض، وجوز أن تكون للابتداء والتبعيض مستفاد من التنوين، والضمير لموسى ﵇ كما هو إحدى الروايتين عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وأخرج ابن جرير عنه أن الضمير لفرعون وبه قال جمع، فالمؤمنون من غير بني إسرائيل ومنهم زوجته آسية وما شطته ومؤمن آل فرعون والخازن وامرأته، وفي إطلاق الذرية على
{ مِنْ } harfi teb'îz (kısmilik) içindir; ibtidâiyye olup teb'îzin tenvinden anlaşılmış olması da caizdir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen iki rivayetten birinde olduğu gibi zamir Mûsâ'ya aleyhisselam aittir. İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre ise zamir Firavun'a aittir ve bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir; bu takdirde iman edenler İsrailoğulları dışından kimselerdir ki aralarında Firavun'un hanımı Âsiye, kızının kuaförü olan hanım (mâşıta), Âl-i Firavun'un mümini, hazinedar ve onun hanımı yer alır. Ancak bu
هؤلاء نوع خفاء. ورجح بعضهم إرجاع الضمير لموسى ﵇ بأنه المحدث عنه وبأن المناسب على القول الآخر الإضمار فيما بعد، ورجح ابن عطية إرجاع الضمير لفرعون بأن المعروف في القصص أن بني إسرائيل كانوا في قهر فرعون وكانوا قد بشروا بأن خلاصهم على يد مولود يكون نبيا صفته كذا كذا فلما ظهر موسى ﵇ اتبعوه ولم يعرف أن أحدا منهم خالفه فالظاهر القول الثاني، وما ذكر من أن المحدث عنه موسى ﵇ لا يخلو عن شيء، فإن القائل أن يقابل ذلك بأن الكلام في قوم فرعون لأنهم القائلون إنه ساحر ولأن وعظ أهل مكة وتخويفهم المسوق له الآيات قاض بأن المقصود هنا شرح أحوالهم. وأنت تعلم أن للبحث في هذا مجالا والمعروف بعد تسليم كونه معروفا لا يضر القول الأول لأن المراد حينئذ فما أظهر إيمانه وأعلن به إلا ذرية من بني إسرائيل دون غيرهم فإنهم أخفوه ولم يظهروه عَلى خَوْفٍ حال من ذرية وعَلى بمعنى مع كما قيل في قوله تعالى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ [البقرة: ١٧٧] والتنوين للتعظيم أي كائنين مع خوف عظيم مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ الضمير لفرعون، والجمع عند غير واحد على ما هو المعتاد في ضمائر العظماء. ورد بأن الواو في كلام العرب الجمع في ضمير المتكلم كنحن وضمير المخاطب كما في قوله تعالى: رَبِّ ارْجِعُونِ [المؤمنون: ٩٩] وقوله:
kimseler için 'zürriyet' lafzının kullanılmasında bir nevi kapalılık vardır. Bazıları, kendisinden bahsedilen zat olması ve diğer görüşe göre sonrasında zamir kullanılmasının daha uygun düşeceği gerekçesiyle zamirin Mûsâ'ya aleyhisselam döndürülmesini tercih etmiştir. İbn Atıyye ise şu gerekçeyle zamirin Firavun'a döndürülmesini tercih etmiştir: Kıssalarda bilinen şudur ki İsrailoğulları Firavun'un kahredici baskısı altındaydılar ve kurtuluşlarının şu şu vasıflara sahip nebi olacak bir çocuk eliyle gerçekleşeceği kendilerine müjdelenmişti; Mûsâ aleyhisselam ortaya çıkınca ona tâbi oldular ve onlardan hiçbirinin ona muhalefet ettiği bilinmemektedir, binaenaleyh zahir olan ikinci görüştür. Kendisinden bahsedilen zatın Mûsâ aleyhisselam olduğu şeklindeki gerekçe ise itiraza açıktır; zira karşı taraf buna karşılık: 'Söz Firavun'un kavmi hakkındadır, çünkü onun büyücü olduğunu söyleyenler onlardır ve ayetlerin kendisi için sevk edildiği Mekke ehlinin uyarılıp korkutulması gayesi de burada onların hallerinin şerh edilmesinin kastedildiğini iktiza etmektedir' diyebilir. Sen de takdir edersin ki bu meselede tartışmaya açık yönler vardır. Bilinen husus ise -bilindiği kabul edilse dahi- birinci görüşe zarar vermez; çünkü bu takdirde maksat, İsrailoğullarından başkalarının değil, sadece onların bir kısmının imanını açığa vurup ilan ettiği, diğerlerinin ise bunu gizleyip açığa vurmadığıdır. { عَلى خَوْفٍ } “Korku içinde”; 'zürriyet' kelimesinden haldir. Allah Teâlâ'nın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } [el-Bakara: 177] “Mala olan sevgisine rağmen onu verdi” kavlinde belirtildiği gibi 'alâ', 'maa' (birlikte/rağmen) manasındadır. Tenvin ise tazim (korkunun büyüklüğü) içindir; yani büyük bir korku ile birlikte [iman ettiler]. { مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ } “Firavun'dan ve ileri gelenlerinden”. Zamir Firavun'a aittir; pek çok âlime göre çoğul getirilmesi, büyük şahsiyetlerin zamirlerinde adet olduğu üzeredir. Ancak buna şöyle karşı çıkılmıştır: Arap kelamında bunun çoğul gelmesi, { رَبِّ ارْجِعُونِ } [el-Mü'minûn: 99] “Rabbim, beni geri döndürün” kavlinde olduğu gibi mütekellim zamirinde 'nahnü' (biz) şeklinde ve muhatap zamirinde olur; nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
ألا فارحموني يا إله محمد ولم ينقل في ضمير الغائب كما نقل عن الرضي، وأجيب بأن الثعالبي، والفارسي نقلاه في الغائب أيضا والمثبت مقدم على النافي، وبأنه لا يناسب تعظيم فرعون فإن كان على زعمه وزعم قومه فإنما يحسن في كلام ذكر أنه محكي عنهم وليس فليس، ويجاب بأن المراد من التعظيم تنزيله منزلة المتعدد، وكونه لا يناسب في حيز المنع، لم لا يجوز أن يكون مناسبا لما فيه من الإشارة إلى مزيد عظم الخوف المتضمن زيادة مدح المؤمنين؟ وقيل: إن ذلك وارد على عادتهم في محاوراتهم في مجرد جمع ضمير العظماء وإن لم يقصد التعظيم أصلا فتأمله وجوز أن يكون الجمع لأن المراد من فِرْعَوْنَ آله كما يقال: ربيعة، ومضر، واعترض عليه بأن هذا إنما عرف في القبيلة وأبيها إذ يطلق اسم الأب عليهم وفرعون ليس من هذا القبيل، على أنه قد قيل: إن إطلاق أبي نحو القبيلة عليها لا يجوز ما لم يسمع ويتحقق جعله علما لها، ألا تراهم لا يقولون: فلان من هاشم ولا من عبد المطلب بل من بني هاشم وبني عبد المطلب فكيف يراد من فرعون آله ولم يتحقق فيه جعله علما لهم، ودعوى التحقق هنا أول المسألة فالقول بأن الجمع لأن المراد به آله كربيعة ليس بشيء إلا أن يراد أن فرعون ونحوه من الملوك إذا ذكر خطر بالبال خطر اتباعه معه فعاد الضمير على ما في الذهن، وتمثيله بما ذكر لأنه نظيره في الجملة، ثم إنه لا يخفى أنه إذا أريد من فرعون آله ينبغي أن يراد من آلِ فِرْعَوْنَ فرعون وآله على التغليب، وقيل: إن الكلام على حذف مضاف أي آل فرعون فالضمير راجع إلى ذلك المحذوف، وفيه أن الحذف يعتمد القرينة ولا قرينة هنا، وضمير الجمع يحتمل رجوعه لغير ذلك المحذوف كما ستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى فلا يصلح لأن يكون قرينة، وأما أن المحذوف لا يعود إليه ضمير كما قال أبو البقاء فليس بذاك لأنه إن أريد أنه لا يعود إليه مطلقا فغير صحيح وإن أريد إذا حذف لقرينة فممنوع لأنه حينئذ في قوة المذكور، وقد كثر عود الضمير إليه كذلك في كلام العرب، وقريب من هذا القيل زعم أن هناك معطوفا محذوفا إليه يعود الضمير أي على خوف من فرعون وقومه وملئهم، ويرد عليه أيضا ما قيل: إن هذا الحذف ضعيف غير مطرد.
'Ey Muhammed'in ilahı, bana merhamet edin!' Oysa Radî'den nakledildiği üzere gaib zamirinde böyle bir kullanım nakledilmemiştir. Buna cevaben Saâlibî ve Fârisî'nin bunu gaib zamirinde de naklettikleri ve ispat edenin nefyedene takdim edileceği belirtilmiştir. Ayrıca Firavun'un yüceltilmesinin uygun düşmeyeceği itirazına karşı da; şayet bu onun ve kavminin zannına göre ise, ancak onlardan hikaye edildiği zikredilen bir sözde güzel olacağı, burada ise böyle bir durumun bulunmadığı söylenmiştir. Buna ise şöyle cevap verilir: Yüceltmekten maksat, onu birden fazla fert makamına koymaktır; bunun uygun düşmediği iddiası ise kabul edilemez; zira müminlerin övgüsünün artmasını tazammun eden korkunun büyüklüğüne işaret etmesi sebebiyle neden uygun olmasın? Denildi ki: Bu kullanım, hiçbir tazim kastedilmese bile, salt ileri gelenlerin zamirini çoğul getirme hususunda onların konuşma adetlerine göre vaki olmuştur; bunu iyi düşün. Firavun lafzı ile, tıpkı 'Rabîa' ve 'Mudar' denildiği gibi onun hanedan ve tebaasının kastedilmiş olması sebebiyle zamirin çoğul getirilmiş olması da caiz görülmüştür. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu kullanım ancak kabile ve onun atası hakkında bilinmektedir; zira atanın ismi kabileye verilir, Firavun ise bu kabilden değildir. Kaldı ki kabilenin atası gibi bir ismin o kabileye verilmesinin, işitilip onun alem (özel isim) kılındığı kesinleşmedikçe caiz olmadığı söylenmiştir; baksana onlar 'filan kişi Hâşim'dendir veya Abdülmuttalib'dendir' demezler, bilakis 'Beni Hâşim'dendir veya Beni Abdülmuttalib'dendir' derler. Öyleyse Firavun'un onlara alem kılındığı kesinleşmemişken onunla hanedanı nasıl kastedilebilir? Burada bunun kesinleştiği iddiası ise meselenin ta kendisidir; dolayısıyla 'Rabîa' gibi onunla hanedanının kastedilmesi sebebiyle zamirin çoğul geldiğini söylemek kayda değer bir şey değildir. Meğerki Firavun ve benzeri krallar anıldığında zihne kendisiyle birlikte tâbilerinin hatırının da geleceği ve zamirin zihindekine döndüğü kastedilmiş olsun; bu misalle temsil edilmesi de genel anlamda onun benzeri olmasındandır. Sonra şu da gizli değildir ki, Firavun'dan onun hanedanı kastedilirse, 'Âl-i Firavun' ifadesinden tağlîb yoluyla Firavun ve hanedanının kastedilmesi gerekir. Denildi ki: Kelamda bir muzaf hazfi vardır; yani 'Âl-i Firavun' takdirindedir ve zamir bu mahzufa dönmektedir. Buna karşı da hazfin bir karineye dayandığı, burada ise bir karinenin bulunmadığı söylenmiştir; ayrıca çoğul zamirinin inşâallahu teâlâ yakında öğreneceğin üzere o mahzuftan başkasına dönme ihtimali de vardır, dolayısıyla karine olmaya elverişli değildir. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi mahzufa zamir dönmeyeceği meselesine gelince, bu da pek isabetli değildir; zira şayet mutlak olarak zamir dönmeyeceği kastediliyorsa bu doğru değildir, eğer bir karine sebebiyle hazfedildiğinde kastediliyorsa bu kabul edilemez; çünkü o takdirde zikredilmiş hükmündedir ve Arap kelamında bu şekilde zamirin ona dönmesi pek çoktur. Bu söze yakın bir diğer görüş de, orada zamirin kendisine döndüğü mahzuf bir matufun bulunduğu iddiasıdır; yani 'Firavun'dan, onun kavminden ve ileri gelenlerinden korkarak' takdirindedir. Buna karşı da bu tür bir hazfin zayıf olup kurallı (muttarid) olmadığı şeklindeki itiraz yöneltilir.
وقيل: الضمير للذرية أو للقوم أي على خوف من فرعون ومن أشراف بني إسرائيل حيث كانوا يمنعونهم خوفا من فرعون عليهم أو على أنفسهم، أو من أشراف القبط ورؤسائهم حيث كانوا يمنعونهم انتصارا لفرعون، ولعل المنساق إلى الذهن رجوعه إلى الذرية والجمع باعتبار المعنى، ويؤول المعنى إلى أنهم آمنوا على خوف من فرعون ومن أشراف
Denildi ki: Zamir zürriyete veya kavme aittir; yani 'Firavun'dan ve İsrailoğullarının ileri gelenlerinden korkarak' demektir; zira onlar Firavun'un kendilerine veya bu gençlere zarar vermesinden korkarak onları engelliyorlardı. Yahut 'Kıptîlerin ileri gelenlerinden ve reislerinden korkarak' demektir; zira onlar Firavun'a arka çıkmak için onları engelliyorlardı. Zihne ilk gelen ihtimal, zamirin zürriyete dönmesi ve mana itibariyle çoğul olmasıdır. Mananın özü şuna varır: Onlar Firavun'dan ve kendi kavimlerinin ileri gelenlerinden korkarak
قومهم أَنْ يَفْتِنَهُمْ أي يبتليهم ويعذبهم، وأصل الفتن كما قال الراغب إدخال الذهب النار لتظهر جودته من رداءته واستعمل في إدخال الإنسان النار كما في قوله سبحانه: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [الذاريات: ١٣] ويسمى ما يحصل منه العذاب فتنة ويستعمل في الاختبار وبمعنى البلاء والشدة وهو المراد هنا، و «أن» وما بعدها في تأويل مصدر وقع بدلا من فرعون بدل اشتمال أي على خوف من فرعون فتنته، ويجوز أن يكون مفعول خَوْفٍ لأنه مصدر منكر كثر إعماله، وقيل: إنه مفعول له والأصل لأن يفتنهم فحذف الجار وهو مما يطرد فيه الحذف، ولا يضر في مثل هذا عدم اتحاد فاعل المصدر والمعلل به على أن مذهب بعض الأئمة عدم اشتراط ذلك في جواز النصب وإليه مال الرضي وأيده بما ذكرناه في حواشينا على شرح القطر للمصنف، وإسناد الفعل إلى فرعون خاصة لأنه مدار أمر التعذيب، وفي الكلام استخدام في رأي حيث أريد من فرعون أولا آله وثانيا هو وحده وأنت تعلم ما فيه.
{ أَنْ يَفْتِنَهُمْ } “kendilerini fitneye düşürmesinden”; yani onları imtihan edip azaplandırmasından korkarak [iman ettiler]. Râgıb'ın belirttiği gibi fetn kelimesinin aslı, altının kalitesini düşüklüğünden ayırt etmek için ateşe sokulmasıdır; Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } [ez-Zâriyât: 13] “O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar” kavlinde olduğu gibi insanın ateşe sokulması hakkında da kullanılmıştır. Kendisinden azap hasıl olan şeye de fitne denir; ayrıca deneme (imtihan) hakkında, bela ve şiddet manasında da kullanılır ki burada kastedilen de budur. 'En' ve sonrasındaki ifade mastar tevilinde olup 'Firavun' kelimesinden bedel-i iştimaldir; yani 'Firavun'dan, onun kendilerine işkence etmesinden korkarak' demektir. Çokça amel eden nekire bir masdar olması hasebiyle { خَوْفٍ } lafzının mef'ûlü olması da caizdir. Denildi ki: Mef'ûlün leh'tir ve aslı 'onları fitneye düşürmesi sebebiyle' (li-en yeftinehüm) şeklindedir, harf-i cer hazfedilmiştir ki bu hazfi kurallı olan yerlerdendir. Böylesi bir durumda masdarın faili ile gerekçelendirilen şeyin failinin bir olmaması zarar vermez; kaldı ki bazı imamlara göre nasbın caiz olması için bunun şart olmadığı görüşü vardır, Radî de buna meyletmiş ve musannifin Şerhu'l-Katr'ı üzerine yazdığımız haşiyelerde zikrettiğimiz delillerle bunu desteklemiştir. Fiilin özellikle Firavun'a isnat edilmesi, azap işinin asıl merciinin o olmasındandır. Bir görüşe göre kelamda istihdam sanatı vardır; şöyle ki Firavun'dan önce onun hanedanı, ikinci olarak da bizzat kendisi kastedilmiştir; bunun ne derece isabetli olduğunu ise bilirsin.
وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ أي لغالب قاهر في أرض مصر، واستعمال العلو بالغلبة والقهر مجاز معروف وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ أي المتجاوزي الحد في الظلم والفساد بالقتل وسفك الدماء أو في الكبر والعتو حتى ادعى الربوبية واسترق أسباط الأنبياء ﵈، والجملتان اعتراض تذييلي مؤكد لمضمون ما سبق وفيهما من التأكيد ما لا يخفى وَقالَ مُوسى لما رأى تخوف المؤمنين يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ أي صدقتم به وبآياته فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا أي اعتمدوا لا على أحد سواه فإنه سبحانه كافيكم كل شر وضر. إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ أي مستسلمين لقضاء الله تعالى مخلصين له، وليس هذا من تعليق الحكم بشرطين بل من تعليق شيئين بشرطين لأنه علق وجوب التوكل المفهوم من الأمر وتقديم المتعلق بالإيمان فإنه المقتضي له وعلق نفس التوكل ووجود بالإسلام والإخلاص لأنه لا يتحقق مع التخليط، ونظير ذلك- إن دعاك زيد فأجبه إن قدرت عليه- فإن وجوب الإجابة معلق بالدعوة ونفس الدعوة معلقة بالقدرة، وحاصله إن كنتم آمنتم بالله فيجب عليكم التوكل عليه سبحانه فافعلوه واتصفوا به إن كنتم مستسلمين له تعالى.
{ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Firavun o yerde çok üstün/zorba idi”; yani Mısır toprağında galip ve kahredici idi. Üstünlük (ulüvv) kelimesinin galibiyet ve kahredicilik manasında kullanılması bilinen bir mecazdır. { وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ } “Ve şüphesiz o, haddi aşanlardandı”; yani öldürmek ve kan dökmek suretiyle zulüm ve fesatta yahut ilahlık iddia edip peygamberlerin aleyhimüsselâm torunlarını köleleştirecek derecede kibir ve azgınlıkta haddi aşanlardandı. Bu iki cümle, geçmiş ifadelerin muhtevasını teyit eden tezyil kabilinden bir ara cümledir (i'tirâziyye) ve ikisinde de gizli kalmayacak derecede güçlü bir tekit vardır. { وَقالَ مُوسى } “Mûsâ dedi ki”; müminlerin korkusunu görünce: { يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz”; yani O'nu ve ayetlerini tasdik ettiyseniz, { فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا } “O'na tevekkül edin”; yani başkasına değil yalnız O'na güvenip dayanın; zira O Teâlâ her türlü şer ve zarara karşı size kâfidir. { إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } “Eğer O'na teslim olmuş kimselerseniz”; yani Allah Teâlâ'nın kazasına boyun eğip O'na ihlasla bağlandıysanız [tevekkül edin]. Bu durum bir hükmün iki şarta bağlanması kabilinden değil, iki şeyin iki şarta bağlanması kabilindendir. Zira emirden ve müteallakın (harf-i cerli kısmın) öne geçirilmesinden anlaşılan tevekkülün vücubunu imana bağlamıştır; çünkü onun gerektiricisi imandır. Tevekkülün kendisini ve varlığını ise İslam'a ve ihlasa bağlamıştır; zira karışıklık ve samimiyetsizlikle tevekkül tahakkuk etmez. Bunun bir benzeri: 'Zeyd seni çağırırsa, şayet gücün yeterse ona icabet et' sözündür; burada icabetin vacip oluşu davete, icabetin bizzat kendisi ise gücün yetmesine bağlanmıştır. Hasılı şudur: Eğer Allah'a iman ettiyseniz O'na tevekkül etmeniz vaciptir; öyleyse Allah Teâlâ'ya teslim olmuş kimselerseniz bunu yapın ve bu vasıfla vasıflanın.
وهذا النوع على ما في الكشف يفيد مبالغة في ترتب الجزاء على الشرط على نحو- إن دخلت الدار فأنت طالق إن كنت زوجتي- وجعله بعضهم من باب التعليق بشرطين المقتضي لتقدم الشرط الثاني على الأول في الوجود حتى لو قال: إن كلمت زيدا فأنت طالق إن دخلت الدار لم تطلق ما لم تدخل قبل الكلام لأن الشرط الثاني شرط للأول فيلزم تقدمه عليه، وقرره بأن هاهنا ثلاثة أشياء: الإيمان، والتوكل، والإسلام، والمراد بالإيمان التصديق وبالتوكل إسناد الأمور إليه ﷿، وبالإسلام تسليم النفس إليه سبحانه وقطع الأسباب فعلق التوكل بالتصديق بعد تعليقه بالإسلام لأن الجزاء معلق بالشرط الأول وتفسير للجزاء الثاني كأنه قيل: إن كنتم مصدقين بالله تعالى وآياته فخصوه سبحانه بإسناد جميع الأمور إليه وذلك لا يتحصل إلا بعد أن تكونوا مخلصين لله ﵎ مستسلمين بأنفسكم له سبحانه ليس للشيطان فيكم نصيب وإلا فاتركوا أمر التوكل.
el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre bu tür bir ifade, 'Eve girersen, şayet benim eşim isen boşsun' sözünde olduğu gibi, cezanın şarta bağlanmasında mübalağa ifade eder. Bazıları ise bunu, ikinci şartın varlıkta birinciden önce gelmesini iktiza eden iki şarta bağlama babından kılmışlardır; öyle ki kişi: 'Zeyd ile konuşursan, şayet eve girersen boşsun' dese, konuşmadan önce eve girmedikçe kadın boşanmaz; çünkü ikinci şart birincinin şartıdır ve dolayısıyla ondan önce gelmesi gerekir. Bunu şöyle takrir etmiştir: Burada üç şey vardır: İman, tevekkül ve İslam. İmandan kasıt tasdik, tevekkülden kasıt işleri Cenâb-ı Hakk'a havale etmek, İslam'dan kasıt ise nefsi O Teâlâ'ya teslim edip sebepleri kesmektir. Böylece tevekkülü İslam'a bağladıktan sonra tasdike bağlamıştır; çünkü ceza birinci şarta bağlıdır ve ikinci cezanın tefsiridir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer Allah Teâlâ'yı ve ayetlerini tasdik ediyorsanız, bütün işleri O'na havale etmeyi yalnız Cenâb-ı Hakk'a has kılın; bu ise ancak sizin Allah'a azze ve celle ihlasla bağlanmanız, nefislerinizi şeytanın sizde hiçbir payı olmayacak şekilde O Teâlâ'ya teslim etmenizden sonra hasıl olur; aksi takdirde tevekkül işini bırakın.'
ويعلم منه أن ليس لكل أحد من المؤمنين الخوض في التوكل بل للآحاد منهم وإن مقام التوكل دون مقام التسليم والأكثر على الأول ولعله أدق نظرا فَقالُوا مجيبين له ﵇ من غير تلعثم وبلع ريق في ذلك عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا لا على غيره سبحانه ويؤخذ من هذا القصر والتعبير بالماضي دون نتوكل أنهم كانوا مؤمنين مخلصين، قيل: ولذا أجيب دعاؤهم رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي موضع فتنة وعذاب لهم بأن تسلطهم علينا فيعذبونا أو يفتنونا عن ديننا أو يفتنوا بنا ويقولوا: لو كان هؤلاء على الحق لما أصيبوا وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ دعاء بالإنجاء من سوء جوارهم وسوء صنيعهم بعد الإنجاء من ظلمهم، ولذا عبر عنهم بالكفر بعد ما
Buradan anlaşılmaktadır ki, tevekküle dalmak her müminin kârı olmayıp ancak içlerinden seçkin fertlerin kârıdır ve tevekkül makamı teslim makamından daha aşağıdadır. Çoğunluk birinci görüştedir ve belki de o daha ince bir nazardır. { فَقالُوا } “Bunun üzerine dediler ki”; bu hususta hiç tereddüt etmeden ve yutkunmadan ona aleyhisselam cevap vererek: { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Yalnızca Allah'a tevekkül ettik”; başkasına değil sadece O Teâlâ'ya [tevekkül ettik]. Bu kasr (hasr) ifadesinden ve 'tevekkül ederiz' (netevekkelü) yerine geçmiş zaman kipinin kullanılmasından onların ihlaslı müminler oldukları anlaşılır. Denildi ki: Bu sebeple dualarına icabet edilmiştir: { رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğu için bir fitne (baskı ve işkence vesilesi) kılma!”; yani onları üzerimize musallat kılıp da bize azap etmeleri veya bizi dinimizden döndürmeleri yahut bizimle fitneye düşüp 'Eğer bunlar hak üzere olsalardı başlarına bu gelmezdi' demeleri suretiyle bizi onlar için bir fitne ve azap mevzuu kılma! { وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Ve bizi rahmetinle o kâfirler topluluğundan kurtar!”. Bu, onların zulmünden kurtarılmayı istedikten sonra, kötü komşuluklarından ve kötü muamelelerinden de kurtarılmak için yapılan bir duadır. Bu yüzden zulümle vasıflandırıldıktan sonra
وصفوا بالظلم ففيه وضع المظهر موضع المضمر، وجوز أن يراد من القوم الظالمين الملأ الذين تخوفوا منهم ومن القوم الكافرين ما يعمهم وغيرهم، وفي تقديم التوكل على الدعاء وإن كان بيانا لامتثال أمر موسى ﵇ لهم به تلويح بأن الداعي حقه أن يبني دعاءه على التوكل على الله تعالى فإنه أرجى للإجابة ولا يتوهمن أن التوكل مناف للدعاء لأنه أحد الأسباب للمقصود والتوكل قطع الأسباب لأن المراد بذاك قطع النظر عن الأسباب العادية وقصره على مسببها ﷿ واعتقاد أن الأمر مربوط بمشيئته سبحانه فما شاء كان وما لم يشأ لم يكن، وقد صرحوا أن الشخص إذا تعاطى الأسباب معتقدا ذلك يعد متوكلا أيضا، ومثل التوكل في عدم المنافاة للدعاء على ما تشعر به الآية الاستسلام. نعم في قول بعضهم: إن الاستسلام من صفات إبراهيم ﵇ وكان من آثاره ترك الدعاء حين ألقي في النار واكتفاؤه ﵇ بالعلم المشار إليه بقوله: حسبي من سؤالي علمه بحالي ما يشعر بالمنافاة ومن عرف المقامات أمعن النظر هان عليه أمر الجمع وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا أَنْ مفسرة لأن في الوحي معنى القول، ويحتمل أن تكون مصدرية والتبوء اتخاذ المباءة أي المنزل كالتوطن اتخاذ الوطن، والجمهور على تحقيق الهمزة ومنهم من قرأ «تبويا» لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً فجعلها ياء وهي مبدلة من الهمزة تخفيفا، والفعل على ما قيل مما يتعدى لواحد فيقال: تبوأ زيد كذا لكن إذا أدخلت اللام على الفاعل فقيل: تبوأ لزيد كذا تعدى لما كان فاعلا باللام فيتعدى لاثنين، وخرجت الآية على ذلك- فلقومكما- أحد المفعولين، وقيل: هو متعد لواحد ولِقَوْمِكُما متعلق بمحذوف وقع حالا من البيوت، واللام على الوجهين غير زائدة. وقال أبو علي: هو متعد بنفسه لاثنين واللام زائدة كما في رَدِفَ لَكُمْ [النمل: ٧٢] وفعل وتفعل قد يكونان بمعنى مثل علقتها وتعلقتها، والتقدير بوئا قومكما بيوتا يسكنون فيها أو يرجعون إليها للعبادة. ومصر غير منصرف لأنه مؤنث معرفة ولو صرفته لخفته كما صرفت هندا لكان جائزا، والجار متعلق- بتبوأ- وجوز أن يكون حالا من بُيُوتاً أو من- قومكما- أو من ضمير الفاعل في تَبَوَّءا وفيه ضعف وَاجْعَلُوا أنتما وقومكما ففيه تغليب المخاطب على غيره بُيُوتَكُمْ تلك فالإضافة للعهد قِبْلَةً أي مصلى، وقيل: مساجد متوجهة نحو القبلة يعني الكعبة فإن موسى ﵇ كان يصلي إليها، وعلى التفسيرين تكون القبلة مجازا فيما فسرت به بعلاقة اللزوم أو الكلية والجزئية، والاختلاف في المراد هنا ناظر للاختلاف في أن تلك البيوت المتخذة هل للسكنى أو للصلاة فإن كان الأول فالقبلة مجاز عن المصلى وإن كان الثاني فهو مجاز عن المساجد.
onlardan küfür ile bahsedilmiştir; bunda zamir yerine zahir ismin konulması sanatı vardır. Zalim kavimden kendilerinden korktukları ileri gelenlerin, kâfir kavimden ise hem onları hem de başkalarını kapsayan topluluğun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Mûsâ'nın aleyhisselam emrine onların itaat ettiğini beyan etmekle birlikte, duadan önce tevekkülün zikredilmesinde; dua edenin duasını Allah Teâlâ'ya tevekkül üzerine bina etmesinin gerektiğine, zira bunun icabete daha yakın olduğuna bir işaret vardır. Sakın tevekkülün duaya zıt olduğu zannedilmesin; çünkü dua maksada ulaştıran sebeplerden biridir, tevekkül ise sebepleri kesmektir; zira tevekkülden maksat, âdi sebeplere bel bağlamaktan vazgeçip nazarları o sebeplerin yaratıcısına azze ve celle hasretmek ve işin O Teâlâ'nın meşietine bağlı olduğuna, O'nun dilediğinin olacağına ve dilemediğinin olmayacağına inanmaktır. Nitekim ulema, kişinin bu inanca sahip olarak sebeplere tevessül etmesi halinde yine mütevekkil sayılacağını açıkça ifade etmişlerdir. Ayetin de hissettirdiği üzere, teslimiyet de duaya aykırı olmama hususunda tıpkı tevekkül gibidir. Evet, bazılarının 'Teslimiyet İbrâhim'in aleyhisselam sıfatlarındandır; ateşe atıldığı vakit duayı terk etmesi ve 'Hakkımdaki halimi bilmesi, O'ndan bir şey istememe gerek bırakmaz' sözüyle işaret edilen ilimle yetinmesi bunun eserlerindendir' şeklindeki sözlerinde bir aykırılık hissi vardır; fakat makamları bilip derinlemesine düşünen kimse için bu iki durumu cem etmek pek kolaydır. { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا } “Mûsâ'ya ve kardeşine vahyettik ki: ... hazırlayın”. 'En' tefsîriyyedir; çünkü vahiyde söz manası vardır. Masdariyye olması da muhtemeldir. Tebevvu', tıpkı tavattunun vatan edinmek olması gibi, mebâe yani mesken edinmektir. Çoğunluk hemzeyi tahkik ile okumuştur; içlerinden hemzeyi tahfif amacıyla 'yâ'ya çevirerek 'tebevveyâ' şeklinde okuyanlar da olmuştur. { لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً } “Kavminiz için Mısır'da evler [hazırlayın]”. Denildiğine göre fiil tek mef'ûl alanlardandır; nitekim 'Zeyd şunu edindi' denir; fakat failin başına 'lâm' dahil edilip 'Zeyd için şu hazırlandı' denildiğinde, 'lâm' ile fail olan şeye geçişli hale gelir ve böylece iki mef'ûl alır. Ayet de buna göre açıklanmıştır; dolayısıyla { لِقَوْمِكُما } iki mef'ûlden biridir. Fiilin tek mef'ûl aldığı ve { لِقَوْمِكُما } ifadesinin evlerden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği de söylenmiştir; 'lâm' her iki veche göre de zâid değildir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Fiil bizzat iki mef'ûl alır, { رَدِفَ لَكُمْ } [en-Neml: 72] kavlinde olduğu gibi 'lâm' zâiddir; tıpkı 'alikat-hâ' ve 'taallakat-hâ' (ona bağlandı) gibi 'fe'ale' ve 'tefe''ale' kalıpları bazen aynı manada olabilir. Takdir şöyledir: 'Kavminiz için içinde oturacakları veya ibadet için dönecekleri evler hazırlayın.' Mısır gayr-i munsarıftır; çünkü müennes bir özel isimdir (marifedir); şayet tıpkı 'Hind' ismini munsarıf kıldığın gibi hafifliğinden ötürü onu da munsarıf kılsaydın bu caiz olurdu. Car-mecrûr { تَبَوَّءا } fiiline taalluk eder; { بُيُوتاً } lafzından, { قومكما } lafzından yahut { تَبَوَّءا } fiilindeki fail zamirinden hal olması da caiz görülmüştür fakat bunda zayıflık vardır. { وَاجْعَلُوا } “Ve kılın”; yani siz ikiniz ve kavminiz; bunda muhatabın başkasına tağlîbi vardır, { بُيُوتَكُمْ } “evlerinizi”; o evlerinizi; izafet ahd içindir, { قِبْلَةً } “kıble [kılın]”; yani namazgâh [kılın]. Denildi ki: Kıbleye, yani Kâbe'ye yönelmiş mescitler kılın; zira Mûsâ aleyhisselam ona doğru namaz kılardı. Her iki tefsire göre de kıble, lüzum veya külliyyet-cüz'iyyet alakasıyla tefsir edildiği manada mecaz olur. Burada kastedilen mana hakkındaki ihtilaf, edinilen o evlerin oturmak için mi yoksa namaz kılmak için mi olduğuna dair ihtilafa dayanır; şayet birincisi ise kıble namazgâhtan mecazdır, ikincisi ise mescitlerden mecazdır.
واعترض القول بحمل القبلة على المساجد المتوجهة إلى الكعبة بأن المنصوص عليه في الحديث الصحيح أن اليهود تستقبل الصخرة والنصارى مطلع الشمس ولم يشتهر أن موسى ﵇ كان يستقبل الكعبة في صلاته فالقول به غريب، وأغرب منه ما قاله العلائي: من أن الأنبياء ﵈ كانت قبلتهم كلهم الكعبة، قيل: وجعل البيوت مصلى ينافيه ما
Kıblenin Kâbe'ye yönelmiş mescitlere hamledilmesi görüşüne şöyle itiraz edilmiştir: Sahih hadiste açıkça nass ile belirtildiği üzere Yahudiler Sahra'ya (Kudüs'teki kayaya), Hristiyanlar ise güneşin doğduğu yöne yönelirler; Mûsâ'nın aleyhisselam namazında Kâbe'ye yöneldiği ise meşhur değildir, dolayısıyla bu görüş gariptir. Bundan daha garibi ise Alâî'nin: 'Bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm kıblesi Kâbe idi' şeklindeki sözüdür. Denildi ki: Evlerin namazgâh kılınması görüşüne,
في الحديث «جعلت لي الأرض مسجدا وطهورا»
hadiste geçen “Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı”
من أن الأمم السالفة كانوا لا يصلون إلا في كنائسهم، وأجيب عن هذا بأن محله إذا لم يضطروا فإذا اضطروا جازت لهم الصلاة في بيوتهم كما رخص لنا صلاة الخوف، فإن فرعون لعنه الله تعالى خرب مساجدهم ومنعهم من الصلاة فأوحى إليهم أن صلوا في بيوتكم كما روي عن ابن عباس وابن جبير، وقد يقال: إنه لا منافاة أصلا بناء على أن المراد تعيين البيوت للصلاة وعدم صحة الصلاة في غيرها فيكون حكمها إذ ذاك حكم الكنائس اليوم وما هو من الخصائص صحة الصلاة في أي مكان من الأرض وعدم تعين موضع منها لذلك فلا حاجة إلى ما يقال: من أن اعتبار جعل الأرض كلها مسجدا خصوصية بالنظر إلى ما استقرت عليه شريعة موسى ﵇ من تعين الصلاة في الكنائس وعدم جوازها في أي مكان أراده المصلي من الأرض، وما تقدم من استقبال اليهود الصخرة فالمشهور أنه كان في بيت المقدس وأما قبل بعد نزول التوراة فكانوا
ifadesi zıttır; çünkü geçmiş ümmetler ancak mabetlerinde (kiliselerinde/havralarında) namaz kılarlardı. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum onların mecbur kalmadıkları haller içindir; mecbur kaldıklarında ise, tıpkı bize korku namazının ruhsat verilmesi gibi, onların da evlerinde namaz kılmaları caiz olurdu. Nitekim Allah Teâlâ'nın lanetine uğrayası Firavun onların mescitlerini yıkıp kendilerini namazdan menedince, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'den rivayet edildiği üzere 'Evlerinizde namaz kılın' diye onlara vahyedilmiştir. Şöyle de denilebilir: Burada maksadın namaz için evlerin belirlenmesi ve başka yerlerde namazın sahih olmaması kabul edildiğinde hiçbir çelişki yoktur; zira o vakit evlerin hükmü bugünkü havra ve kiliselerin hükmü gibi olur; [bizim peygamberimize has] hususiyetlerden olan şey ise yeryüzünün herhangi bir yerinde namazın sahih olması ve bunun için belirli bir mekanın şart olmamasıdır. Dolayısıyla bütün yeryüzünün mescit kılınmasının, Mûsâ'nın aleyhisselam şeriatında namazın mabetlere has kılınması ve namaz kılanın yeryüzünden dilediği herhangi bir mekanda namaz kılmasının caiz olmaması şeklinde yerleşmiş olan hükme kıyasla bir hususiyet sayılması yönündeki söze ihtiyaç kalmaz. Yahudilerin Sahra'ya yönelmesine dair önce geçen hususa gelince; meşhur olan, bunun Beytü'l-Makdis'te olduğudur. Tevrat'ın nüzulünden önce ve sonra ise
يستقبلون التابوت وكان يوضع في قبة موسى ﵇، على أنه قد قيل: إن الاستقبال في بيت المقدس كان للتابوت أيضا وكانوا يضعونه على الصخرة فيكون استقباله استقبالها، وأما استقبالهم في مصر فيحتمل أنه كان للكعبة كما روي عن الحسن وما في الحديث محمول على آخر أحوالهم، ويحتمل أنه كان للصخرة حسبما هو اليوم ويحتمل غير ذلك والله تعالى أعلم بحقيقة الحال، وقيل: معنى قِبْلَةً متقابلة ورواه ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أي اجعلوا بيوتكم يقابل بعضها بعضا وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فيها، قيل: أمروا بذلك في أول أمرهم لئلا يظهر عليهم الكفرة فيؤذونهم ويفتنونهم في دينهم، وهو مبني على أن المراد بالبيوت المساكن فلا يصح كما لا يخفى، ولعل التوجيه على ذلك هو أنهم أمروا بالصلاة ليستعينوا ببركتها على مقصودهم فقد قال سبحانه:
Tâbût'a yönelirlerdi ve Tâbût da Mûsâ'nın aleyhisselam çadırına konulurdu. Kaldı ki Beytü'l-Makdis'teki yönelişin de Tâbût'a doğru olduğu, onu Sahra'nın üzerine koydukları ve dolayısıyla ona yönelmenin Sahra'ya yönelmek anlamına geldiği söylenmiştir. Mısır'daki yönelişlerine gelince; Hasen'den rivayet edildiği üzere Kâbe'ye doğru olması muhtemeldir ve hadisteki ifade onların son hallerine hamledilir; bugünkü gibi Sahra'ya doğru olması da muhtemeldir, başka bir yöne olması da muhtemeldir; durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Denildi ki: { قِبْلَةً } kelimesinin manası 'karşı karşıya' demektir; İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir; yani 'evlerinizi birbirine karşı bakar kılın' demektir. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Ve namazı kılın”; yani o evlerde [namazı ikame edin]. Denildi ki: Kâfirler onları görüp de eziyet etmesin ve dinlerinden döndürmesinler diye ilk dönemlerinde bununla emrolunmuşlardır. Bu görüş evlerin meskenler olduğu kabulüne dayanır; gizli olmadığı üzere bu durumda itiraz geçersiz olur. Belki de buna getirilecek izah şudur: Maksatlarına ulaşmak için namazın bereketinden yardım alsınlar diye namazla emrolunmuşlardır; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [البقرة: ٤٥، ١٥٣] وهي في المساجد أفضل فتكون أرجى للنفع وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بحصول مقصودهم، وقيل: بالنصرة في الدنيا إجابة لدعوتهم والجنة في العقبى، وإنما ثني الضمير أولا لأن التبوء للقوم واتخاذ المعابد مما يتولاه رؤساء القوم بتشاور، ثم جمع ثانيا لأن جعل البيوت مساجد والصلاة فيها مما يفعله كل أحد مع أن في إدخال موسى وهارون ﵉ مع القوم في الأمرين المذكورين ترغيبا لهم في الامتثال، ثم وجد ثالثا لأن بشارة الأمة وظيفة صاحب الشريعة وهي من الأعظم أسر وأوقع في النفس، ووضع المؤمنين موضع ضمير القوم لمدحهم بالإيمان وللإشعار بأنه المدار في التبشير قالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً أي ما يتزين به من اللباس والمراكب ونحوها وتستعمل مصدرا وَأَمْوالًا أنواعا كثيرة من المال كما يشعر به الجمع والتنوين، وذكر ذلك بعد الزينة من ذكر العام بعد الخاص للشمول، وقد يحمل على ما عداه بقرينة المقابلة، وفسر بعضهم الزينة بالجمال وصحة البدن وطول القامة ونحوه فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ أي لكي يضلوا عنها وهو تعليل للإيتاء السابق، والكلام إخبار من موسى ﵇ بأن الله تعالى إنما أمدهم بالزينة والأموال استدراجا ليزدادوا إثما وضلالة كما أخبر سبحانه عن أمثالهم بقوله سبحانه: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آل عمران:
{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [el-Bakara: 45, 153] “Sabır ve namazla yardım dileyin”. Namaz mescitlerde daha faziletlidir, dolayısıyla fayda sağlamaya daha çok vesile olur. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminleri müjdele!”; maksatlarına kavuşacaklarıyla [müjdele]. Denildi ki: Dualarına icabet olarak dünyada zaferle, ahirette ise cennetle [müjdele]. Birinci fiilde zamirin ikil getirilmesi; kavim için yerleşme yeri ve ibadethane edinmenin kavmin reislerinin istişare ile üstleneceği bir iş olmasındandır. Sonra ikinci fiilde zamir çoğul getirilmiştir; çünkü evleri mescit kılmak ve oralarda namaz kılmak herkesin bizzat yapacağı bir iştir; bununla birlikte Mûsâ ve Hârûn'un aleyhimesselâm zikredilen iki işte kavimle beraber dahil edilmesinde, kavmi emre itaate teşvik vardır. Sonra üçüncü fiilde tekil getirilmiştir; çünkü ümmeti müjdelemek şeriat sahibinin vazifesidir ve bu, gönülleri daha çok sevindirici ve nefiste daha derin tesir bırakıcıdır. Müminlerin, kavmin zamiri yerine konulması; iman ile onları övmek ve müjdelemenin asıl mihverinin iman olduğunu hissettirmek içindir. { قالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً } “Mûsâ dedi ki: Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve ileri gelenlerine ziynet verdin”; yani elbise, binekler ve benzeri süslenilen şeyleri verdin; bu kelime masdar olarak da kullanılır, { وَأَمْوالًا } “ve mallar [verdin]”; çoğul ve tenvinin hissettirdiği üzere pek çok mal türü verdin. Ziynetten sonra bunun zikredilmesi, kapsamı genişletmek için 'has' olanın ardından 'âm' olanın zikredilmesi kabilindendir; karşıtlık karinesiyle ziynetin dışındaki şeylere de hamledilebilir. Bazıları ziyneti güzellik, beden sıhhati, uzun boy ve benzeri şeylerle tefsir etmiştir. { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } “Dünya hayatında. Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye [mi verdin]?”; yani senin yolundan sapsınlar/saptırsınlar diye. Bu, önceki vermenin gerekçelendirilmesidir (ta'lildir). Bu söz, Cenâb-ı Hakk'ın onların emsalleri hakkında: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } [Âl-i İmrân:
١٧٨] وإلى كون اللام للتعليل ذهب الفراء. والظاهر أنه حقيقة فيكون ذلك الضلال مراد الله تعالى، ولا يلزم ما قاله المعتزلة من أنه إذا كان مرادا يلزم أن يكونوا مطيعين به بناء على أن الإرادة أمر أو مستلزم له لما أنه قد تبين بطلان هذا المبنى في الكلام، وقدر بعضهم حذرا من ذلك لئلا يضلوا كما قدر في شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا [الأعراف: ١٧] شهدنا أن لا تقولوا ولا حاجة إليه، وقيل: إن التعليل مجازي لأنهم لما ضلوا بسبب ذلك جعل إيتاؤه كأنه للضلال فيكون في اللام استعارة تبعية، وقال الأخفش: اللام للعاقبة فيكون ذلك إخبارا منه ﵇ لممارسته لهم وتفرسه بهم أو لعلمهم بالوحي على ما قيل بأن عاقبة ذلك الإيتاء الضلال.
178] “Onlara mühlet veriyoruz ki günahları artsın” buyurduğu gibi; Mûsâ'dan aleyhisselam, Allah Teâlâ'nın günah ve sapıklıkları artsın diye bir istidrâc olarak onlara ziynet ve malları bolca verdiğine dair bir haberdir. 'Lâm'ın ta'lil (gerekçe) için olduğu görüşünü Ferrâ benimsemiştir. Zahir olan, bunun hakikat olduğu ve dolayısıyla bu sapıklığın Allah Teâlâ'nın iradesi dahilinde olduğudur. Mutezile'nin ileri sürdüğü; şayet irade edilmiş olsaydı -iradenin emir olduğu veya emri gerektirdiği iddiasına dayanarak- onların bununla itaatkar olmalarının gerekeceği şeklindeki iddia ise gerekmez; zira bu esasa dayanan görüşün batıllığı kelam ilminde açıklığa kavuşmuştur. Bazıları bundan sakınarak, tıpkı { شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا } [el-A'râf: 172] ayetinde 'demeyesiniz diye şahitlik ettik' şeklinde takdir ettikleri gibi, 'sapmasınlar/saptırmasınlar diye' manasını takdir etmişlerdir ancak buna hiç gerek yoktur. Denildi ki: Bu ta'lil mecazidir; çünkü onlar bu sebeple saptıkları için, o nimetlerin verilişi sanki sapıklık içinmiş gibi kılınmıştır; binaenaleyh 'lâm' harfinde istiare-i tebeiyye vardır. Ahfeş ise şöyle demiştir: 'Lâm' âkıbet (netice) içindir; bu durumda Mûsâ'nın aleyhisselam onlarla olan tecrübesi ve ferasetiyle yahut denildiği gibi vahiy yoluyla bilmesiyle, o nimetlerin akıbetinin sapıklık olacağını haber vermesidir.
والفرق بين التعليل المجازي وهذا إن قلنا بأنه معنى مجازي أيضا أن في التعليل ذكر ما هو سبب لكن لم يكن إيتاؤه لكونه سببا وفي لام العاقبة لم يذكر سبب أصلا وهي كاستعارة أحد الضدين للآخر، وقال ابن الأنباري: إنها للدعاء ولا مغمز على موسى ﵇ في الدعاء عليهم بالضلال إما لأنه ﵇ علم بالممارسة أو نحوها أنه كائن لا محالة فدعا به وحاصله أنه دعاء بما لا يكون إلا ذلك فهو تصريح بما جرى قضاء الله تعالى به، ونحوه لعن الله تعالى الشيطان وإما لأنه ليس بدعاء حقيقة، وليس النظر إلى تنجيز المسئول وعدمه بل النظر إلى وصفهم بالعتو وإبلاء عذره ﵇ في الدعوة فهو كناية إيمائية على هذا، وما قيل: هذا شهادة بسوء حالهم بطريق الكناية في الكناية لأن الضلالة رديف الإضلال وهو منع اللطف فكنى بالضلال عن الإضلال والإضلال رديف كونهم كالمطبوع عليهم فكان هذا كشفا وبيانا لحالهم بطريق الكناية فهو على ما فيه شيء عنه غني لأن الطبع مصرح به بعد بل النظر هاهنا إلى
Mecazi ta'lil ile bunun arasındaki fark -şayet bunun da mecazi bir mana olduğunu söylersek-; ta'lilde sebep olan şey zikredilmiş ancak nimetin verilişi o sebep olsun diye olmamıştır; akıbet lâmında ise hiçbir sebep zikredilmemiştir ve bu, iki zıttan birini diğeri için istiare etmek gibidir. İbnü'l-Enbârî ise 'lâm'ın dua için olduğunu söylemiştir. Mûsâ'nın aleyhisselam onların sapıklığı için beddua etmesinde hiçbir kusur ve ayıplanacak taraf yoktur: Ya onun aleyhisselam tecrübe ve benzeri yollarla bunun kaçınılmaz bir şekilde vuku bulacağını bilip öylece dua etmesindendir ki bunun özü, ancak vuku bulacak olan bir şey için dua etmektir ve dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kazasının cereyan ettiği şeyi sarahaten ifade etmektir; Allah Teâlâ'nın şeytana lanet etmesi de bu kabildendir; ya da hakikatte bir dua olmadığındandır. Burada istenen şeyin gerçekleşip gerçekleşmemesine değil, onların azgınlıkla vasıflanmalarına ve kendisinin aleyhisselam davetteki mazeretini ortaya koymasına bakılır; binaenaleyh bu görüşe göre imâî bir kinayedir. Bunun kinaye içinde kinaye yoluyla onların kötü hallerine bir şahitlik olduğu; zira dalaletin ıdlâle (saptırmaya), onun da lütfun engellenmesine müradif olduğu, dolayısıyla dalalet ile ıdlâlin kinaye edildiği, ıdlâlin de üzerlerine mühür vurulmuş gibi olmalarına müradif olduğu, binaenaleyh bunun kinaye yoluyla onların halini keşif ve beyan olduğu şeklindeki söze gelince; bu izahta her ne kadar incelik bulunsa da buna ihtiyaç yoktur, çünkü mühürleme (tab') zaten sonrasında açıkça zikredilmektedir; bilakis burada nazarlar,
الزبدة والخلاصة من هذه المطالب كلها، ويشعر كلام الزمخشري باختيار كونها للدعاء، وفي الانتصاف أنه اعتزال أدق من دبيب النمل يكاد الاطلاع عليه يكون كشفا، والظاهر أنها للتعليل، وقال صاحب الفرائد: لولا التعليل لم يتجه قوله: إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً ولم ينتظم وأورده عليه أيضا أنه ينافي غرض البعثة وهو الدعوة إلى الإيمان والهدى، ولا يخفى أن دفع هذا يعلم مما قدمنا آنفا. وأما وجه انتظام الكلام فهو كما قال غير واحد: إن موسى ﵇ ذكر قوله: إِنَّكَ آتَيْتَ إلخ تمهيدا للتخلص إلى الدعاء عليهم أي إنك أوليتهم هذه النعمة ليعبدوك ويشكروك فما زادهم ذلك إلا طغيانا وكفرا وإذا كانت الحال هذه فليضلوا عن سبيلك ولو دعا ابتداء لم يحسن إذ ربما لم يعذر فقدم الشكاية منهم والنعي بسوء صنيعهم ليتسلق منه إلى الدعاء مع مراعاة تلازم الكلام من إيراد الأدعية منسوقة نسقا واحدا وعدم الاحتياج إلى الاعتذار عن تكرير النداء كما احتاج القول بالتعليل إلى الاعتذار عنه بأنه للتأكيد وللإشارة إلى أن المقصود عرض ضلالهم وكفرانهم تقدمة للدعاء عليهم بعد. وادعى الطيبي أنه لا مجال للقول بالاعتراض لأنه إنما يحسن موقعه إذا التذت النفس بسماعه، ولذا عيب قول النابعة:
bütün bu taleplerin özü ve hülasasına yöneliktir. Zemahşerî'nin sözü, onun dua için oluşunu tercih ettiğini hissettirmektedir. el-İntisâf'ta ise şöyle denmektedir: 'Bu, karıncanın ayak sesinden daha ince bir Mutezileciliktir; neredeyse ona muttali olmak bir keşif sayılır.' Zahir olan, onun ta'lil için olduğudur. Sâhibu'l-Ferâid şöyle demiştir: 'Ta'lil olmasaydı onun: { إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً } sözü bir mana ifade etmez ve intizam bulmazdı.' Ona karşı da bunun peygamber gönderiliş gayesi olan imana ve hidayete davete zıt olduğu itirazı yöneltilmiştir; bu itirazın defedilmesi az önce sunduğumuz şeyden anlaşılmaktadır. Sözün intizam vechi ise pek çok âlimin belirttiği gibidir: Mûsâ aleyhisselam onlara beddua etmeye bir zemin hazırlamak üzere: { إِنَّكَ آتَيْتَ } sözünü zikretmiştir; yani 'Sen onlara sana ibadet edip şükretsinler diye bu nimeti verdin; oysa bu onların azgınlık ve küfürlerini artırmaktan başka bir işe yaramadı; durum bu olunca artık senin yolundan sapsınlar' demektir. Şayet doğrudan beddua ile başlasaydı bu güzel olmazdı, zira mazereti bilinmeyebilirdi; bu yüzden duaların tek bir dizilişle ardı ardına getirilmesi suretiyle kelamın birbiriyle irtibatını gözeterek ve ta'lil görüşünün nida tekrarını tekit için olduğuna ve sonrasında onlara beddua etmeye bir mukaddime olmak üzere maksadın onların dalalet ve nankörlüklerini arz etmek olduğuna işaretle mazeret beyan etmeye ihtiyaç duyması gibi bir mazerete gerek kalmaksızın, bedduaya bir basamak kılmak üzere onlardan şikayeti ve kötü amellerinin fecaatini öne almıştır. Tîbî ise ara cümle (i'tirâziyye) olduğunu söylemeye imkan bulunmadığını iddia etmiştir; zira ara cümle ancak işitilmesi nefse lezzet verdiğinde yerli yerinde olur. Nitekim Nâbiğa'nın şu sözü bu yüzden ayıplanmıştır:
لعل زيادا لا أبا لك غافل وفي كلامه ميل إلى القول بأن اللام للدعاء وهو لدى المنصف خلاف الظاهر، وما ذكروه له لا يفيده ظهورا. وقرىء «ليضّلوا» بضم الياء وفتحها رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ أي أهلكها كما قال مجاهد، فالطمس بمعنى الإهلاك، وفعله من باب ضرب ودخل، ويشهد له قراءة «اطمس» بضم الميم، ويتعدى ولا يتعدى، وجاء بمعنى محو الأثر والتغيير وبهذا فسره أكثر المفسرين قالوا: المعنى ربنا غيرها عن جهة نفعها إلى جهة لا ينتفع بها.
'Umarım Ziyâd -babasız kalasıca- gafildir.' Onun sözünde de 'lâm'ın dua için olduğu görüşüne meyil vardır; oysa bu, insaf sahibi kimse nezdinde zahire aykırıdır ve onun için zikrettikleri şeyler de ona bir zahirlik kazandırmamaktadır. 'Yâ' harfinin zammesi ve fethasıyla 'liyedıllû' ve 'liyedıllü' şeklinde de okunmuştur. { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür/yok et!”; Mücâhid'in dediği gibi yani onları helak et. Tams, helak etmek manasındadır; fiili darabe ve dehale babındandır; 'mîm'in zammesiyle 'utmüs' kıraati de buna şahittir. Hem geçişli hem geçişsiz kullanılır. İzi silmek ve değiştirmek manasında da gelmiştir; müfessirlerin çoğu bunu böyle tefsir ederek şöyle demişlerdir: Mana, 'Rabbimiz, o malları yararlanılan cihetinden çıkarıp kendisinden faydalanılamaz bir hale dönüştür' demektir.
وأنت تعلم أن تغييرها عن جهة نفعها إهلاك لها أيضا فلا ينافي ما أخرجه ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن الضحاك أنه بعد هذا الدعاء صارت دراهمهم ودنانيرهم ونحاسهم وحديدهم حجارة منقوشة. وعن محمد القرظي قال: سألني عمر بن عبد العزيز عن هذه الآية فأخبرته أن الله تعالى طمس على أموال فرعون وآل فرعون حتى صارت حجارة فقال عمر: مكانك حتى آتيك فدعا بكيس مختوم ففكه فإذا فيه البيضة مشقوقة وهي حجارة وكذا الدراهم والدنانير وأشباه ذلك. وفي رواية عنه أنه صار سكرهم حجارة وأن الرجل بينما هو مع أهله إذ صارا حجرين وبينما المرأة قائمة تخبز إذ صارت كذلك، وهذا مما لا يكاد يصح أصلا وليس في الآية ما يشير إليه بوجه، وعندي أن أخبار تغيير أموالهم إلى الحجارة لا تخلو عن وهن فلا يعول عليها، ولعل الأولى أن يراد من طمسها إتلافها منهم على أتم وجه، والمراد بالأموال ما يشمل الزينة من الملابس والمراكب وغيرها وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ أي اجعلها قاسية واطبع عليها حتى لا تنشرح للإيمان كما هو قضية شأنهم فَلا يُؤْمِنُوا جواب للدعاء أعني اشْدُدْ دون اطْمِسْ فهو منصوب، ويحتمل أن يكون دعاء بلفظ النهي نحو إلهي لا تعذبني فهو مجزوم، وجوز أن يكون عطفا على لِيُضِلُّوا وما بينهما دعاء معترض فهو حينئذ منصوب أو مجزوم حسبما علمت من الخلاف في اللام حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ أي يعاينوه ويوقنوا به بحيث لا ينفعهم ذلك إذ ذاك، والمراد به جنس العذاب الأليم. وأخرج غير واحد عن ابن عباس تفسيره بالغرق.
Bilirsin ki malların faydalanılan cihetinden değiştirilmesi de onların bir nevi helak edilmesidir; dolayısıyla İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiği şu hususa aykırı değildir: Bu duadan sonra onların dirhemleri, dinarları, bakırları ve demirleri nakışlı taşlara dönüştü. Muhammed el-Kurazî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Ömer b. Abdülazîz bana bu ayeti sordu, ben de Allah Teâlâ'nın Firavun ve Firavun hanedanının mallarını taşa dönüşünceye kadar silip süpürdüğünü haber verdim. Bunun üzerine Ömer: 'Ben gelene kadar yerinden ayrılma' dedi ve mühürlü bir kese getirtip açtı; bir de baktım ki içinde yarılmış bir yumurta var, o da taşlaşmış; aynı şekilde dirhemler, dinarlar ve benzeri şeyler de öyleydi. Ondan gelen bir rivayette ise şekerlerinin taşlaştığı, adam ailesiyle otururken ikisinin birden iki taşa dönüştüğü, kadın ekmek pişirmek üzere ayakta dururken aynı şekilde taşlaştığı nakledilmiştir. Bu ise kesinlikle sahih olabilecek bir şey değildir ve ayette de hiçbir şekilde buna işaret eden bir husus yoktur. Bana göre onların mallarının taşa dönüştüğüne dair rivayetler zayıflıktan uzak değildir, binaenaleyh bunlara itimat edilmez. En doğrusu, malların silinip süpürülmesinden maksadın, ellerinden en mükemmel şekilde telef edilip çıkarılması olmasıdır. Mallardan kasıt ise elbise, binekler ve diğer ziynet eşyalarını da kapsayan şeylerdir. { وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Ve kalplerini sıkıştır/katılaştır”; yani kalplerini katı kıl ve onları mühürle ki onların tabiatının gereği olduğu üzere imana açılmasın. { فَلا يُؤْمِنُوا } “Artık iman etmesinler”; { اطْمِسْ } fiilinin değil, { اشْدُدْ } şeklindeki bedduanın cevabıdır; dolayısıyla mensûbdur. 'İlâhî bana azap etme' sözünde olduğu gibi nehiy lafzıyla yapılmış bir dua olması da muhtemeldir; o takdirde meczûmdur. { لِيُضِلُّوا } fiiline matuf olup aralarındaki ifadenin de i'tirâziyye bir dua olması caiz görülmüştür; 'lâm' hakkındaki ihtilaftan öğrendiğin üzere bu durumda mansûb veya meczûmdur. { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Ta o can yakıcı azabı görünceye kadar”; yani onu bizzat müşahede edip kesin olarak anlayıncaya kadar ki o vakit bu anlayışları kendilerine hiçbir fayda vermez. Bundan kasıt, can yakıcı azabın cinsidir. Pek çok âlim, İbn Abbâs'tan bunun 'boğulma' ile tefsir edildiğini rivayet etmiştir.
واستدل بعضهم بالآية على أن الدعاء على شخص بالكفر لا يعد كفرا إذا لم يكن على وجه الاستيجاز والاستحسان للكفر بل كان على وجه التمني لينتقم الله تعالى من ذلك الشخص أشد انتقام، وإلى هذا ذهب شيخ الإسلام خواهر زادة، فقولهم: الرضا بكفر الغير كفر ليس على إطلاقه عنده بل هو مقيد بما إذا كان على وجه الاستحسان، لكن قال صاحب الذخيرة: قد عثرنا على رواية عن أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أن الرضا بكفر الغير
Bazıları bu ayetten hareketle, küfrü güzel bulup onaylama şeklinde olmayıp, bilakis Allah Teâlâ'nın o şahıstan en şiddetli şekilde intikam almasını temenni etme yoluyla bir şahsın küfrü üzere kalmasına beddua etmenin küfür sayılmayacağına delil getirmişlerdir. Şeyhülislam Hâhirzâde de bu görüşe meyletmiştir. Dolayısıyla ulemanın: 'Başkasının küfrüne rıza göstermek küfürdür' sözü ona göre mutlak olmayıp, küfrü güzel bulup benimseme kaydıyla mukayyettir. Ancak ez-Zahîre sahibi şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe'den radıyallâhu anh, başkasının küfrüne rızanın
كفر من غير تفصيل، والمنقول عن علم الهدى أبي منصور الماتريدي التفصيل ففي المسألة اختلاف، قيل: والمعول عليه أن الرضا بالكفر من حيث إنه كفر كفر وإن الرضا به لا من هذه الحيثية بل من حيثية كونه سببا للعذاب الأليم أو كونه أثرا من آثار قضاء الله تعالى وقدره مثلا ليس بكفر وبهذا يندفع التنافي بين قولهم: الرضا بالكفر كفر، وقولهم:
herhangi bir tafsilat olmaksızın küfür olduğuna dair bir rivayete rastladık.' Alemü'l-Hüdâ Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'den nakledilen ise tafsilattır; dolayısıyla meselede ihtilaf vardır. Denildi ki: İtimat edilecek husus şudur: Bizzat küfür olması hasebiyle küfre rıza göstermek küfürdür; fakat bu haysiyetle değil de can yakıcı azabın bir sebebi olması veya Allah Teâlâ'nın kaza ve kaderinin eserlerinden biri olması hasebiyle ona rıza göstermek küfür değildir. Böylece ulemanın 'Küfre rıza küfürdür' sözü ile:
الرضا بالقضاء واجب بناء على حمل القضاء فيه على المقضي، وعلى هذا لا يتأتى ما قيل: إن رضا العبد بكفر نفسه كفر بلا شبهة على إطلاقه بل يجري فيه التفصيل السابق في الرضا بكفر الغير أيضا، ومن هذا التحقيق يعلم ما في قولهم: إن من جاءه كافر ليسلم فقال له: اصبر حتى أتوضأ أو أخره يكفر لرضاه بكفره في زمان من النظر، ويؤيده ما
'Kazaya rıza vaciptir' sözü arasındaki çelişki -buradaki kaza kelimesini makzî (takdir edilen şey) manasına hamletmek suretiyle- ortadan kalkmış olur. Buna göre, kulun kendi küfrüne rıza göstermesinin mutlak olarak şüphesiz küfür olduğu şeklindeki söz yerinde olmaz; bilakis başkasının küfrüne rıza konusundaki önceki tafsilat burada da geçerli olur. Bu tahkikten, müslüman olmak için kendisine gelen kâfire 'Abdest alana kadar bekle' diyen veya onu geciktiren kimsenin, bir anlık zaman diliminde onun küfrüne rıza gösterdiği için kâfir olacağı şeklindeki sözlerinde tartışmaya açık bir yön bulunduğu anlaşılır. Bunu destekleyen husus,
في الحديث الصحيح في فتح مكة أن ابن أبي سرح أتى به عثمان رضي الله تعالى عنه إلى النبي ﷺ وقال: يا رسول الله بايعه فكف ﷺ يده عن بيعته ونظر إليه ثلاث مرات كل ذلك يأبى أن يبايعه فبايعه بعد الثلاث ثم أقبل ﷺ على أصحابه فقال: أما كان فيكم رجل رشيد يقوم إلى هذا حيث رآني كففت يدي عن بيعته فيقتله؟ قالوا: وما يدرينا يا رسول الله ما في نفسك ألا أومأت إلينا بعينك فقال ﵊: إنه لا ينبغي لنبي أن يكون له خائنة أعين، وقد أخرجه ابن أبي شيبة، وأبو داود. والنسائي. وابن مردويه عن سعد بن أبي وقاص
Mekke'nin fethine dair sahih hadiste geçen şu olaydır: Osman radıyallâhu anh, İbn Ebî Serh'i Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirip 'Ey Allah'ın Resûlü, ondan biat al' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini onun biatinden çekti ve ona üç kez baktı; her defasında ona biat etmekten imtina ediyordu; üçüncüsünden sonra biat etti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına dönüp: 'İçinizde aklı başında bir adam yok muydu ki benim ona biat etmekten elimi çektiğimi gördüğünde kalkıp onu öldürseydi?' buyurdu. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, senin içinden geçeni biz nereden bilelim, bize gözünle işaret etseydin ya?' Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Hiçbir peygambere göz kırpmak/hain bakış yakışmaz.' Bunu İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Merdûye Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet etmişlerdir;
وهو معروف في السير فإنه ظاهر في أن التوقف مطلقا ليس كما قالوه كفرا فليتأمل.
bu siyerde bilinen bir rivayettir. Bu hadis, [İslam'a kabulde] mutlak olarak duraksamanın ulemanın dediği gibi küfür olmadığını açıkça göstermektedir; iyi düşünülmelidir.
قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما هو خطاب لموسى وهارون ﵉، وظاهره أن هارون ﵇ دعا بمثل ما دعا موسى ﵇ حقيقة لكن اكتفي بنقل دعاء موسى ﵇ لكونه الرسول بالاستقلال عن نقل دعائه وأشرك بالبشارة إظهارا لشرفه ﵇، ويحتمل أنه لم يدع حقيقة لكن أضيفت الدعوة إليه أيضا بناء على أن دعوة موسى في حكم دعوته لمكان كونه تابعا ووزيرا له، والذي تضافرت به الآثار أنه ﵇ كان يؤمن لدعاء أخيه والتأمين دعاء، فإن معنى آمين استجب وليس اسما من أسمائه تعالى كما يروونه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه، قيل: ولكونه دعاء استحب الحنفية الإسرار به، وفيه نظر لأن الظاهر أن مدار استحباب الإسرار والجهر ليس كونه دعاء فإن الشافعية استحبوا الجهر به مع أن المشهور عنهم أنهم قائلون أيضا بكونه دعاء، وظاهر كلام بعض المحققين أن إضافة الرب إلى ضمير المتكلم مع الغير في المواقع الثلاثة تشعر بأنه ﵇ كان يؤمن لدعاء موسى ﵇ ولا يخفى ما في ذلك الإشعار من الخفاء. وقرىء «دعواتكما» بالجمع ووجهه ظاهر فَاسْتَقِيما فامضيا لأمري واثبتا على ما أنتم عليه من الدعوة وإلزام الحجة ولا تستعجلا فإن ما طلبتماه كائن في وقته لا محالة. أخرج ابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: يزعمون أن فرعون مكث بعد هذه الدعوة أربعين سنة، وأخرج ابن جرير عن ابن جريج مثله وأخرج الترمذي عن مجاهد أن الدعوة أجيبت بعد أربعين سنة ولم يذكر الزعم وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ بعادات الله تعالى في تعليق الأمور بالحكم والمصالح أو سبيل الجهلة في عدم الوثوق بوعد الله سبحانه، والنهي لا يقتضي صحة وقوع المنهي عنه فقد كثر نهي الشخص عما يستحيل وقوعه منه، ولعل الغرض منه هنا مجرد تأكيد أمر الوعد وإفادة أن في تأخير إنجازه حكما إلهية. وعن ابن عامر أنه قرأ وَلا تَتَّبِعانِّ بالنون الخفيفة المكسورة لالتقاء الساكنين، ووجه ذلك ابن الحاجب بأن لا نافية والنون علامة الرفع، والجملة إما في موضع الحال من الضمير المرفوع في- استقيما- كأنه قيل: استقيما غير متبعين، والجملة المضارعية المنفية- بلا- الواقعة حالا يجوز اقترانها بالواو وعدمه خلافا لمن زعم وجوب عدم الاقتران بالواو إلا أن يقدر مبتدأ، وإما معطوفة على الجملة الطلبية التي قبلها وهي وإن كانت خبرية لفظا إلا أنها طلبية معنى لأن المراد منها النهي كما في قوله تعالى: تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [الصف: ١١] ولا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ [البقرة: ٨٣] والنهي المخرج بصورة الخبر
{ قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما } “[Allah] buyurdu ki: İkinizin duası kabul edilmiştir”. Bu, Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm bir hitaptır. Zahiri, Hârûn'un da aleyhisselam hakikatte tıpkı Mûsâ'nın aleyhisselam yaptığı gibi dua ettiğidir; fakat müstakil peygamber olması sebebiyle Mûsâ'nın aleyhisselam duasını nakletmekle yetinilmiş, şerefini aleyhisselam izhar etmek için müjdede ortak kılınmıştır. Hakikatte dua etmemiş olması da muhtemeldir; fakat Mûsâ'nın duası, onun tâbisi ve veziri olması hasebiyle kendi duası hükmünde kabul edilerek dua ona da nispet edilmiştir. Pek çok rivayetin ittifak ettiği husus ise, Hârûn'un aleyhisselam kardeşinin duasına 'âmin' dediğidir ve 'âmin' demek de bir duadır; zira 'âmin'in manası 'kabul buyur' demektir, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri gibi Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri değildir. Denildi ki: Dua olması sebebiyle Hanefiler gizlice 'âmin' demeyi müstehap görmüşlerdir. Fakat bu izahta tartışılacak yön vardır; zira zahir olan, gizli veya aşikar söylemenin müstehap oluşunun illetinin onun dua oluşu olmadığıdır; nitekim Şafiiler de onun dua olduğunu söylemelerine rağmen aşikar söylenmesini müstehap görmüşlerdir. Bazı muhakkiklerin sözlerinin zahirine göre, üç yerde 'Rab' isminin mütekellim mea'l-gayr (çoğul) zamirine izafe edilmesi, Hârûn'un aleyhisselam Mûsâ'nın aleyhisselam duasına 'âmin' dediğini hissettirmektedir; bu işaretin ne kadar kapalı olduğu ise gizli değildir. Çoğul olarak 'da'vâtükümâ' şeklinde de okunmuştur ve vechi açıktır. { فَاسْتَقِيما } “Öyleyse dosdoğru olun”; yani emrime uyun, tebliğ ve hüccet getirme hususunda üzerinde bulunduğunuz hal üzere sebat edin ve acele etmeyin; zira talep ettiğiniz şey vaktinde muhakkak vuku bulacaktır. İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onların iddiasına göre Firavun bu duadan sonra kırk sene daha yaşadı.' İbn Cerîr İbn Cüreyc'den aynısını rivayet etmiş, Tirmizî ise Mücâhid'den duanın kırk yıl sonra kabul olunduğunu rivayet etmiş ve 'iddia' lafzını zikretmemiştir. { وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın!”; yani işleri hikmet ve maslahatlara bağlama hususundaki Allah Teâlâ'nın adetlerini bilmeyenlerin yoluna yahut Allah Teâlâ'nın vaadine güvenmeme hususunda cahillerin yoluna [uymayın]. Nehiy, nehyedilen şeyin vukuunun sahih olmasını gerektirmez; nitekim kişiden vuku bulması imkansız olan şeylerden nehyedildiği çokça vaki olmuştur. Belki de buradaki maksat, sadece vaadin teyit edilmesi ve onun gerçekleşmesinin gecikmesinde ilahi hikmetler bulunduğunun bildirilmesidir. İbn Âmir'den, iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü 've-lâ tettebi'ânni' şeklinde kesreli hafif nun ile okuduğu rivayet edilmiştir. İbnü'l-Hâcib bunu şöyle izah etmiştir: 'Lâ' nâfiyedir, nun ise merfûluk alametidir. Bu cümle ya { استقيما } fiilindeki merfû zamirden haldir; sanki 'uymaksızın dosdoğru olun' denilmiştir. 'Lâ' ile nefyedilmiş hal konumundaki muzari cümlenin başına 'vâv'ın gelmesi de gelmemesi de caizdir; başında mübteda takdir edilmedikçe 'vâv'ın bulunmamasının vacip olduğunu iddia eden kimseye muhaliftir. Ya da kendisinden önceki talebî cümleye matuftur; bu cümle lafzen haberî olsa da manen talebîdir, çünkü ondan maksat Cenâb-ı Hakk'ın: { تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } [es-Saf: 11] “Allah'a ve Resûlüne iman edersiniz/edin” ve { لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } [el-Bakara: 83] “Yalnızca Allah'a ibadet edersiniz/edin” kavillerinde olduğu gibi nehiydir; haber suretinde çıkarılan nehiy ise
أبلغ من النهي المخرج بصورته، ويجوز أن تعتبر الجملة مستأنفة للإخبار بأنهما لا يتبعان سبيل الجاهلين، ومن الناس من جعل لا في قراءة العامة نافية أيضا وهو ضعيف لأن النفي لا يؤكد على الصحيح، وقيل: لا ناهية والنون نون التوكيد الخفيفة كسرت لالتقاء الساكنين وهو تخريح لين فإن الكسائي وسيبويه لا يجيزانه لأنهما يمنعان وقوع الخفيفة بعد الألف سواء كانت ألف التثنية أو الألف الفاصلة بين نون الإناث ونون التوكيد نحو هل تضربنان يا نسوة، وأيضا النون الخفيفة إذا لقيها ساكن لزم حذفها عند الجمهور ولا يجوز تحريكها، لكن يونس والفراء أجازا ذلك وفيه عنهما روايتان إبقاؤها ساكنة لأن الألف لخفتها بمنزلة الفتحة وكسرها على أصل التقاء الساكنين وعلى هذا يتم ذاك التخريج.
kendi suretinde çıkarılan nehiyden daha beliğdir. Cümlenin, o ikisinin cahillerin yoluna uymayacaklarını haber vermek üzere müste'nefe (yeni bir cümle) kabul edilmesi de caizdir. İnsanlardan bazıları, genel kıraatteki (kırâat-i âmme) 'lâ' edatını da nâfiye kılmıştır; ancak bu zayıftır, çünkü sahih olan görüşe göre nefy tekit edilmez. Denildi ki: 'Lâ' nâhiyedir, nun ise iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle kesrelenmiş nûn-i te'kîd-i hafîfedir. Bu zayıf bir tahrîctir; zira Kisâî ve Sîbeveyhi buna cevaz vermezler, çünkü onlar ister tesniye elifi olsun isterse 'ey kadınlar, döver misiniz?' (hel tadribnânni yâ nisvetü) örneğinde olduğu gibi nisve nûnu ile tekit nûnu arasındaki fâsıla elifi olsun, eliften sonra hafîfe nûnunun gelmesini menederler. Ayrıca hafîfe nûnuna bir sakin bitiştiğinde cumhura göre onun hazfedilmesi vacip olur ve harekelenmesi caiz değildir. Fakat Yûnus ve Ferrâ buna cevaz vermişlerdir ve onlardan iki rivayet vardır: Biri elifin hafifliğinden ötürü fetha mesabesinde olması sebebiyle sakin bırakılması, diğeri ise iki sakinin yan yana gelmesi aslına göre kesrelenmesidir; bu takdirde o tahrîc tamamlanmış olur.
وقيل: إن هذه النون هي نون التوكيد الثقيلة إلا أنها خففت وهو كما ترى، وعنه أيضا «ولا تتبعان» بتخفيف التاء الثانية وسكونها وبالنون المشددة من تبع الثلاثي، وأيضا «ولا تتبعان» وهي كالأولى إلا أن النون ساكنة على إحدى الروايتين عمن تقدم في تسكين النون الخفيفة بعد الألف على الأصل واغتفار التقاء الساكنين إذا كان الأول ألفا كما في محياي. ثم اعلم أنه اشتهر في تعليل كسر النون في قراءة العامة بأنه لالتقاء الساكنين وظاهره أنه بذلك زال التقاء الساكنين وليس كذلك إذ الساكنان هما الألف والنون الأولى ولا شيء منهما بمتحرك وإنما المتحرك النون الثانية، ومن هنا قال بعض محققي النحاة: إن أصل التحريم ليتأتى الإدغام وكونه بالكسر تشبيها بنون التثنية، والتقاء الساكنين أعني الألف والنون الأولى غير مضر لما قالوا من جوازه إذا كان الأول حرف مد والثاني مدغما في مثله كما في- دابة- لارتفاع اللسان بهما معا حينئذ وقد حقق ذلك في موضعه فليراجع هذا والله تعالى أعلم.
Denildi ki: Bu nun, nûn-i te'kîd-i sakîledir ancak hafifletilmiştir; bunun durumu da gördüğün gibidir. Yine ondan, sülâsî olan 'tebia' fiilinden ikinci 'tâ'nın tahfifi ve sükûnu ile şeddeli nûn ile 've-lâ tetba'ânni' kıraati ve yine 've-lâ tettebi'ân' kıraati rivayet edilmiştir; bu da birincisi gibidir, şu farkla ki eliften sonraki hafîfe nûnun asıl üzere sakin kılınması ve 'mahyâye' lafzında olduğu gibi birincisi elif olduğunda iki sakinin yan yana gelmesinin hoş görülmesi hususunda daha önce geçenlerden gelen iki rivayetten birine göre nun sakindir. Sonra bil ki, genel kıraatteki nûnun kesrelenmesinin gerekçesinde iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü olduğu meşhurdur; zahiri, bununla iki sakinin yan yana gelmesinin ortadan kalktığı yönündedir ancak öyle değildir; zira o iki sakin elif ile birinci nûndur ve ikisinden hiçbiri harekeli değildir, harekeli olan ise sadece ikinci nûndur. Buradan hareketle bazı muhakkik nahivciler şöyle demişlerdir: Asıl harekeleme idgamın gerçekleşebilmesi içindir ve kesre olması da tesniye nûnuna benzetilmesindendir; iki sakinin, yani elif ile birinci nûnun yan yana gelmesi ise ulemanın; birincisi med harfi, ikincisi de 'dâbbe' kelimesinde olduğu gibi kendi misline idgam edilmiş olduğunda, dilin her ikisini birden aynı anda kaldırması sebebiyle buna cevaz verdiklerini söyledikleri gerekçeyle zararsızdır. Bu husus kendi yerinde tahkik edilmiştir, oraya müracaat edilsin. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومن باب الإشارة في الآيات: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ أشار سبحانه إلى أنهم يستمعون لكن حكمهم حكم الأصم في عدم الانتفاع وذلك لعدم استعدادهم حقيقة أو حكما بأن كان ولكن حجب نوره رسوخ الهيئات المظلمة، وكذا يقال فيما بعد، ثم إنه تعالى رفع ما يتوهم من أن كونهم في تلك الحالة ظلم منه سبحانه لهم بقوله جل شأنه: إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً بسلب حواسهم وعقولهم مثلا وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ حيث طلب استعدادهم الغير المجعول ذلك وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ لذهولهم بتكاثف ظلمات المعاصي على قلوبهم يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ بحكم سابقة الصحبة وداعية الهوى اللازمة للجنسية الأصلية، وهذا التعارف قد يبقى إذا اتحدوا في الوجهة واتفقوا في المقصد وقد لا يبقى وذلك إذا اختلفت الأهواء وتباينت الآراء فحينئذ تتفاوت الهيئات المستفادة من لواحق النشأة فيقع التناكر وعوارض العادة قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ لما ينتفعون به وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ من جنسهم ليتمكنوا من الاستفاضة منه فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بإنجاء من اهتدى به وإثابته وإهلاك من أعرض عنه وتعذيبه لظهور أسباب ذلك بوجوده وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ فيعاملوا بخلاف ما يستحقون وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إنكار للقيامة لاحتجابهم بما هم فيه من الكثافة قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ سلب لاستقلاله في التأثير وبيان لأنه لا يملك إلا ما أذن الله تعالى فيه، وهذا نوع من توحيد الأفعال وفيه إرشاد لهم بأنه لا يملك استعجال ما وعدهم به يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أي تزكية لنفوسكم بالوعد والوعيد والزجر عن الذنوب المتسببة للعقاب والتحريض على الطاعة الموجبة بفضل الله تعالى للثواب وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ أي دواء للقلوب من أمراضها التي هي أشد من أمراض الأبدان كالشك والنفاق والحسد والحقد وأمثال ذلك بتعليم الحقائق والحكم الموجبة لليقين والتصفية والتهيؤ لتجليات الصفات الحقة وَهُدىً لأرواحكم إلى الشهود الذاتي وَرَحْمَةٌ بإفاضة الكمالات اللائقة بكل مقام من المقامات الثلاثة بعد حصول الاستعداد في مقام
Ayetlerdeki işârî boyuta gelince: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır. Fakat sağırlara -üstelik akletmiyorlarsa- sen mi işittireceksin?” [ayetiyle] Allah Teâlâ, onların dinlediklerine fakat faydalanamama hususunda hükümlerinin sağır hükmünde olduğuna işaret etmiştir. Bu da hakikatte veya hükmen istidatlarının bulunmayışındandır; zira istidat bulunsa bile, karanlık heyetlerin kökleşmesi onun nurunu perdelemiştir. Sonrası için de aynı şey söylenir. Daha sonra Allah Teâlâ, bu hâlde oluşlarının Kendisinden bir zulüm olduğu vehmini, şanı yüce olan şu buyruğuyla ortadan kaldırmıştır: { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz Allah, insanlara hiçbir şekilde zulmetmez” yani örneğin duyularını ve akıllarını çekip almak suretiyle [zulmetmez], { وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat insanlar kendilerine zulmederler”, zira onların yaratılmamış (kendi zatî) istidatları bunu talep etmiştir. { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “Onları bir araya toplayacağı gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar”, çünkü kalplerinde günahların karanlıklarının yoğunlaşması sebebiyle dehşete ve gaflete düşmüşlerdir. { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında birbirlerini tanırlar”; bu da geçmişteki arkadaşlığın hükmü ve aslî cinsiyetin gerektirdiği heva dürtüsü sebebiyledir. Bu tanışma; yönelişte birleşip maksatta anlaştıkları takdirde devam edebilir, hevalar farklılaşıp görüşler ayrıştığında ise devam etmeyebilir. İşte o zaman, sonradan kazanılan نشأت (yaratılış) eklerinden hasıl olan heyetler farklılaşır, böylece yabancılaşma ve âdetten kaynaklanan engeller vuku bulur. { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve hidayeti bulamamış olanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır”; yani kendilerine fayda sağlayacak şeylere [erişememişlerdir]. { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ } “Her ümmetin bir peygamberi vardır”; kendisinden feyiz alabilmeleri için kendi cinslerinden [gönderilmiştir]. { فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ } “Peygamberleri geldiğinde aralarında hüküm verilir”; yani onun varlığıyla sebepler açığa çıktığı için onunla hidayete ereni kurtarıp mükâfatlandırmak, ondan yüz çevireni ise helak edip azaplandırmak suretiyle [hükmedilir]. { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “ve onlara asla zulmedilmez”; yani hak ettiklerinin aksine bir muameleye tabi tutulmazlar. { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve derler ki: 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaat ne zaman?'”; içinde bulundukları kesafetle perdelenmiş oldukları için kıyameti inkâr ederler. { قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahibim'”; bu, tesirde bağımsızlığı nefyetmek ve ancak Allah Teâlâ'nın izin verdiği şeye malik olduğunu beyandır. Bu da ef'âl tevhidinin bir türüdür ve onlara vaat edilen şeyi acele getirmeye gücünün yetmeyeceğine dair kendilerine bir irşattır. { يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt... gelmiştir”; yani vaat, tehdit, cezayı gerektiren günahlardan sakındırma ve Allah Teâlâ'nın lütfuyla sevabı gerektiren itaate teşvik yoluyla nefisleriniz için bir tezkiye [gelmiştir]. { وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ } “ve göğüslerde olana bir şifa”; yani yakîni, arınmayı ve hak olan sıfatların tecellilerine hazırlanmayı gerektiren hakikatleri ve hikmetleri öğretmek suretiyle, beden hastalıklarından daha şiddetli olan şüphe, nifak, haset, kin ve benzeri hastalıklardan kalpler için bir ilaç [gelmiştir]. { وَهُدىً } “bir hidayet”; ruhlarınız için zatî müşahedeye [yönelik bir kılavuz] { وَرَحْمَةٌ } “ve bir rahmet”; nefis makamında
النفس بالموعظة ومقام القلب بالتصفية ومقام الروح بالهداية للمؤمنين بالتصديق أولا ثم باليقين ثانيا ثم بالعيان ثالثا.
öğütle, kalp makamında tasfiyeyle ve ruh makamında hidayetle istidat hasıl olduktan sonra, bu üç makamdan her birine layık kemalatı feyiz yoluyla bahşetmek suretiyle önce tasdik ile, sonra yakîn ile, üçüncü olarak da müşahede ile [inananlara bir rahmet gelmiştir].
وذكر بعضهم الموعظة للمريدين والشفاء للمحبين والهدى للعارفين والرحمة للمستأنسين والكل مؤمنون إلا أن مراتب الإيمان متفاوتة والخطاب في الآية لهم وفيها إقامة الظاهر مقام المضمر، ويقال: إنه سبحانه بدأ بالموعظة لمريض حبه لأنها معجون لإسهال شهواته فإذا تطهر عن ذلك يسقيه شراب ألطافه فيكون ذلك شفاء له مما به فإذا شفي يغذيه بهدايته إلى نفسه فإذا كمل بصحبته يطهره بمياه رحمته من وسخ المرض ودرن الامتحان قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ بتوفيقه للقبول في المقامات وَبِرَحْمَتِهِ بالمواهب الخلقية والعملية والكشفية فيها فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا لا بالأمور الفانية القليلة المقدار الدنية القدر هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ من الخسائس والمحقرات، وفسر بعضهم الفضل بانكشاف صباح الأزل لعيون أرواح المريدين وزيادة وضوحه في لحظة حتى تطلع شموس الصفات. وأقمار الذات فيطيرون في أنوار ذلك بأجنحة الجذبات إلى حيث شاء الله تعالى والرحمة بتتابع مواجيد الغيوب للقلوب بنعت التفريد بلا انقطاع، ومن هنا قال ضرغام أجمة التصوف أبو بكر الشبلي قدس سره: وقتي سرمد وبحري بلا شاطىء وقيل: فضله الوصال ورحمته الوقاية عن الانفصال، وقيل: فضله إلقاء نيران المحبة في قلوب المريدين ورحمته جذبه أرواح المشتاقين، وقيل: فضله سبحانه على العارفين كشف الذات وعلى المحبين كشف الصفات وعلى المريدين كشف أنوار الآيات ورحمته جل شأنه على العارفين العناية وعلى المحبين الكفاية وعلى المريدين الرعاية. وقال الجنيد: فضل الله تعالى في الابتداء ورحمته في الانتهاء وهو مناسب لما قلنا، وقال الكتاني: فضل الله تعالى النعم الظاهرة ورحمته النعم الباطنة وقيل غير ذلك، قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ أي أخبروني ما أنزل الله سبحانه من رزق معنوي كالمعارف الحقانية وكالآداب الشرعية فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً كالقسم الأول حيث أنكرتموه على أهله ورميتموه بالزندقة وَحَلالًا كالقسم الثاني حيث قبلتموه قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ في الحكم بالتحليل والتحريم أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ
Bazıları şöyle zikretmiştir: Öğüt müridler için, şifa muhibler (sevenler) için, hidayet arifler için ve rahmet de ünsiyet ehline mahsustur. Bunların hepsi mümindir, ancak imanın mertebeleri farklıdır. Ayetteki hitap onlaradır ve burada zamir yerine zahir isim ikame edilmiştir. Denilmiştir ki: Allah Teâlâ muhabbet hastasına öğütle başlamıştır; çünkü öğüt, onun şehvetlerini söken bir macundur. Bundan arındığında ise ona lütuf şarabını içirir ve bu da kendisindeki hastalığa şifa olur. İyileştiğinde onu Kendi zatına hidayetiyle besler; O'nunla beraberliği kemale erdiğinde ise onu rahmet sularıyla hastalık kirinden ve imtihan pasından arındırır. { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ } “De ki: Allah'ın lütfuyla”; yani makamlarda kabule muvaffak kılmasıyla { وَبِرَحْمَتِهِ } “ve rahmetiyle”; yani buralardaki ahlakî, amelî ve keşfî mevhibeleriyle, { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “işte sadece bununla sevinsinler”; fani, az miktardaki ve değersiz şeylerle değil. { هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır”; yani adi ve değersiz şeylerden [daha hayırlıdır]. Bazıları lütfu; ezel sabahının müridlerin ruhlarının gözlerine açılması ve sıfat güneşleri ile zat ayları doğuncaya dek bir anda aydınlığının artması, böylece onların bu nurların içinde cezbelerin kanatlarıyla Allah Teâlâ'nın dilediği yere uçmaları şeklinde; rahmeti ise gaybların vecd hallerinin tecrit vasfıyla kalplere kesintisiz olarak ardı ardına gelmesi şeklinde tefsir etmişlerdir. Buradan hareketle tasavvuf koruluğunun arslanı Ebû Bekir eş-Şiblî kaddesallâhu sirrah şöyle demiştir: 'Vaktim daimîdir ve denizimin sahili yoktur.' Denildi ki: O'nun lütfu vuslat, rahmeti ise ayrılıktan korunmaktır. Denildi ki: O'nun lütfu müridlerin kalplerine muhabbet ateşleri bırakması, rahmeti ise müştakların ruhlarını cezbetmesidir. Denildi ki: Şanı yüce Allah'ın ariflere lütfu zatın keşfi, muhiblere sıfatların keşfi, müridlere ise ayetlerin nurlarının keşfidir; şanı yüce olanın ariflere rahmeti inayet, muhiblere kifayet ve müridlere ise riayettir. Cüneyd şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın lütfu başlangıçta, rahmeti ise nihayettedir.' Bu da söylediğimize uygundur. Kettânî ise: 'Allah Teâlâ'nın lütfu zahirî nimetler, rahmeti ise bâtınî nimetlerdir' demiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ } “De ki: Gördünüz mü Allah'ın sizin için indirdiği...”; yani bana haber verin, Allah Teâlâ'nın hakikate dair marifetler ve şer'î edepler gibi manevî rızıklardan indirdiği şeyi { فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً } “siz ondan bir kısmını haram kıldınız”; birinci kısımda olduğu gibi, ehline bunu inkâr edip onları zındıklıkla suçladınız, { وَحَلالًا } “ve bir kısmını da helal kıldınız”; ikinci kısımda olduğu gibi, onu kabul ettiniz. { قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ } “De ki: Allah mı size izin verdi”; helal ve haram kılma hükmünde, { أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?”
في ذلك، ثم إنه سبحانه أوعد المفترين بقوله عز ومن قائل: وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ إلخ، ففي الآية إشارة إلى سوء حال المنكرين على من تحلى بالمعارف الإلهية، ولعل منشأ ذلك زعمهم انحصار العلم فيما عندهم ولم يعلموا أن وراء علومهم علوما لا تحصى يمنّ الله تعالى بها على من يشاء، وفي قوله تعالى: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] إشارة إلى ذلك فما أولاهم بأن يقال لهم: ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الإسراء: ٨٥] ومن العجيب أنهم إذا سمعوا شيئا من أهل الله تعالى مخالفا لما عليه مجتهدوهم ردوه وقالوا: زيغ وضلال واعتمدوا في ذلك على مجرد تلك المخالفة ظنا منهم أن الحق منحصر فيما جاء به أحد أولئك المجتهدين مع أن الاختلاف لم يزل قائما بينهم على ساق.
bu hususta. Sonra O Sübhân, iftiracıları aziz ve sözün sahibi olan Zatının şu buyruğuyla tehdit etmiştir: { وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ } “...iftira edenlerin zannı nedir?” vb. Ayette, ilahî marifetlerle bezenmiş kimseleri inkâr edenlerin kötü hâline bir işaret vardır. Muhtemelen bunun kaynağı, ilmin sadece kendi yanlarındakinden ibaret olduğunu zannetmeleridir; oysa ilimlerinin ötesinde, Allah Teâlâ'nın dilediğine lütfettiği sayısız ilimler bulunduğunu bilmemişlerdir. Allah Teâlâ'nın { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” [Tâhâ: 114] kavlinde buna işaret vardır. Onlara: { ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [el-İsrâ: 85] denilmesi ne kadar da uygundur! Şaşılacak şeydir ki onlar, Allah Teâlâ'nın ehlinden kendi müctehidlerinin görüşlerine aykırı bir şey duyduklarında onu reddederler ve 'sapma ve dalalettir' derler. Bu hususta sadece söz konusu aykırılığa dayanırlar; zira hakkın, o müctehidlerden birinin getirdiği şeyden ibaret olduğunu zannederler. Oysa aralarındaki ihtilaf alabildiğine sürüp gitmektedir.
على أنه قد يقال لهم: ما يدريكم أن هذا القائل الذي سمعتم منه ما سمعتم وأنكرتموه أنه مجتهد أيضا كسائر مجتهديكم؟ فإن قالوا: إن للمجتهد شروطا معلومة وهي غير موجودة فيه قلنا: هذه الشروط التي وضعت للمجتهد في دين الله تعالى هل هي منقولة عن رسول الله ﷺ صريحا أو صنعتموها أنتم من تلقاء أنفسكم أو صنعها المجتهد؟ فإن كانت منقولة عن الرسول ﵊ فأتوا بها واتلوها وصححوا نقلها إن كنتم صادقين وهيهات ذاك، وإن كان الواضع لها أنتم- وأنتم أجهل من ابن يوم- فهي رد عليكم ولا حبا ولا كرامة على أن في اعتبارها أخذا بكلام من ليس مجتهدا وأنتم لا تجوزونه، وإن كان الواضع لها المجتهد فإثبات كونه مجتهدا متوقف على اعتبار تلك الشروط واعتبار تلك الشروط متوقف على إثبات كونه مجتهدا وهل هذا إلا دور وهو محال لو تعقلونه، وأيضا لم لا يجوز أن تكون تلك الشروط شروطا للمجتهد النقلي وهناك مجتهد آخر شرطه تصفية النفس وتزكيتها وتخلقها بالخلق الرباني
Bununla birlikte onlara şöyle denilebilir: Kendisinden duyduğunuzu duyup inkâr ettiğiniz bu söz sahibinin, diğer müctehidleriniz gibi bir müctehid olmadığını size bildiren nedir? Eğer: 'Müctehidin bilinen şartları vardır ve bu şartlar onda mevcut değildir' derlerse, biz de deriz ki: Allah Teâlâ'nın dininde müctehid için konulmuş olan bu şartlar, Resûlullah ﷺ'den açıkça nakledilmiş midir, yoksa bunları kendiliğinizden siz mi uydurdunuz ya da müctehid mi koydu? Şayet Resul aleyhisselâm'dan nakledilmişse, eğer doğru sözlü iseniz onları getirin, okuyun ve naklini sıhhatlendirin; fakat bu nerede! Şayet onları koyan siz iseniz -ki siz bir günlük çocuktan daha cahilsiniz- bu şartlar sizin aleyhinize reddedilir; ne bir hürmet ne de bir itibar vardır. Kaldı ki bunları muteber saymakta, müctehid olmayan birinin sözünü esas almak vardır ki siz buna cevaz vermezsiniz. Şayet koyan müctehid ise, onun müctehid olduğunun ispatı bu şartların muteber sayılmasına, bu şartların muteber sayılması da onun müctehid olduğunun ispatına bağlıdır; bu ise akletseniz anlayacağınız üzere devirden (kısır döngü) başka bir şey midir ve imkânsızdır! Ayrıca, bu şartların naklî müctehidin şartları olması ve orada şartı nefsin tasfiyesi, tezkiyesi, rabbanî ahlak ile ahlaklanması,
وتهيؤها واستعدادها لقبول العلم من الله تعالى وأي مانع من أن يخلق الله تعالى العلم فيمن صفت نفسه وتهيأت بالفقر واللجأ إلى الله تعالى وصدق عزمه في الأخذ ولم يتكل على حوله وقوته كما يخلقه فيمن استوفى شروط الاجتهاد عندكم فاجتهد وصرف فكره ونظره؟ والقول بأنه سبحانه إنما يخلق العلم في هذا دون ذاك حجر على الله تعالى وخروج عن الإنصاف كما لا يخفى، فلا ينبغي للمصنف العارف بأن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء من عباده إلا أن يسلم لمن ظهرت فيه اثار التصفية والتهيؤ وسطعت عليه أنوار التخلق بالخلق الرباني ما أتى به ولو لم يأت به مجتهد ما لم يخالف ما علم مجيئه من الدين بالضرورة، ويأبى الله تعالى أن يأتي ذلك بمثل ما ذكر.
Allah Teâlâ'dan ilmi kabule hazırlanması ve istidat kazanması olan başka bir müctehidin bulunması niçin caiz olmasın? Nefsi arınmış, fakr ve Allah Teâlâ'ya sığınma ile hazırlanmış, [ilmi] almada azmi sadık olmuş, kendi havl ve kuvvetine güvenmemiş kimsede Allah Teâlâ'nın ilim yaratmasına ne engel vardır; nitekim O, sizin nezdimizde ictihad şartlarını tamamlayıp ictihad eden, fikrini ve nazarını sarf eden kimsede de onu yaratmaktadır. Şanı yüce Allah'ın ilmi sadece bunda yaratıp şunda yaratmayacağını söylemek, Allah Teâlâ'ya sınır koymaktır ve gizli olmadığı üzere insaftan çıkmaktır. Lütfun Allah'ın elinde olduğunu ve onu kullarından dilediğine verdiğini bilen arif bir müellife düşen; dinin zaruri olarak bilinen esaslarına aykırı olmadığı müddetçe, bir müctehid tarafından getirilmemiş olsa bile, üzerinde tasfiye ve hazırlık eserleri zuhur eden, üzerine rabbanî ahlakla ahlaklanma nurları parıldayan kimsenin getirdiği şeylere teslim olmaktır. Allah Teâlâ, böyle bir kimsenin sözü edilen zikre aykırı bir şey getirmesinden münezzehtir.
لكن ذكر مولانا الإمام الرباني ومجدد الألف الثاني قدس سره في بعض مكتوباته الفارسية أنه لا يجوز تقليد أهل الكشف في كشفهم لأن الكشف لا يكون حجة على الغير وملزما له، وقد يقال: ليس في هذا أكثر من منع تقليد أهل الكشف، ومحل النزاع الإنكار عليهم ورميهم والعياذ بالله تعالى بالزندقة وليس في الكلام أدنى رائحة منه كما لا يخفى إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ بصنفي العلمين وإفاضتهما بعد تهيئة الاستعداد لقبولهما وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ ذلك ولا يعرفون قدره فيمنعون عن الزيادة وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ إخبار منه تعالى بعظيم اطلاعه سبحانه على الخواطر وما يجري في الضمائر فلا يخفى عليه جل شأنه خاطر ولا ضمير أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ثم أخبر جل وعلا عن سلطان إحاطته على كل ذرة من العرش إلى ما تحت الثرى بقوله تبارك اسمه: وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ أي إن علمه سبحانه محيط بما في العالم السفلي والعلوي فكل ذرة من ذراته داخلة في حيطة علمه كيف لا وكلها قائمة به جل شأنه ينظر إلى كل في كل آن نظر الحفظ والرعاية ولولا ذلك لهلكت الذرات واضمحلت سائر الموجودات أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ إذ لم يبق منهم بقية يخاف بسببها من حرمان وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لامتناع فوات شيء من الكمالات واللذات منهم الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي وَكانُوا يَتَّقُونَ بقاياهم وظهور تلوناتهم هُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Fakat Efendimiz İmam-ı Rabbânî ve İkinci Binin Müceddidi kaddesallâhu sirrah, Farsça mektuplarının bazısında keşif ehlinin keşiflerinde taklit edilmelerinin caiz olmadığını zikretmiştir; çünkü keşif başkasına karşı bir hüccet teşkil etmez ve onu bağlamaz. Şöyle de denilebilir: Bunda keşif ehlini taklidi menetmekten öte bir şey yoktur; ihtilaf konusu olan ise onları inkâr etmek ve -Allah Teâlâ'ya sığınırız- onları zındıklıkla itham etmektir; sözde ise gizli olmadığı üzere bundan en ufak bir koku bile yoktur. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir”; yani iki ilim sınıfını bahşetmek ve bunları kabul için istidat hazırlandıktan sonra feyiz yoluyla akıtmak suretiyle [lütuf sahibidir], { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ } “fakat onların çoğu şükretmezler”; buna şükretmezler ve kadrini bilmezler, bu yüzden de artıştan mahrum kalırlar. { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve siz hangi ameli yaparsanız yapın; ona daldığınız anda mutlaka Biz üzerinizde şahidizdir”; bu, Allah Teâlâ'nın hatıralara ve iç dünyada cereyan eden şeylere dair azametli ıttılaını haber vermesidir. Şanı yüce olana hiçbir hatıra ve iç düşünce gizli kalmaz. { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi? O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır”. Sonra şanı yüce ve ulu olan, ismi mübarek olan şu buyruğuyla arştan yerin altına kadar her bir zerre üzerindeki kuşatıcı saltanatını haber vermiştir: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey bile Rabbinden gizli kalmaz”; yani Şanı Yüce'nin ilmi alt ve üst âlemde olanları kuşatmıştır. Binanaleyh onun zerrelerinden her bir zerre O'nun ilim dairesi içindedir. Nasıl olmasın ki, hepsi şanı yüce olan Zat ile kaimdir; her birine her an koruma ve riayet nazarıyla bakar. Şayet böyle olmasaydı zerreler helak olur ve diğer bütün mevcudat yok olup giderdi. { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur”; zira onlarda mahrumiyetten ötürü kendisinden korkulacak bir bakiye kalmamıştır, { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar mahzun da olacak değillerdir”; çünkü kendilerinden kemalat ve lezzetlerden herhangi bir şeyin kaçırılması imkânsızdır. { الَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar iman etmiş”; yani hakiki imanla [iman etmiş], { وَكانُوا يَتَّقُونَ } “ve takva sahibi olmuşlardır”; kalıntılarından ve değişkenliklerinin zuhurundan sakınmışlardır. { لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında onlara müjde vardır”;
بوجود الاستقامة والأخلاق المبشرة بجنة النفوس فِي الْآخِرَةِ
nefisler cennetini müjdeleyen istikamet ve ahlakın varlığı ile; { فِي الْآخِرَةِ } “ahirette de [müjde vardır]”;
بظهور أنوار الصفات والحقائق عليهم المبشرة بجنة القلوب والظاهر أن الموصول بيان للأولياء، فالولي هو المؤمن المتقي على الكمال ولهم في تعريفه عبارات شتى تقدم بعضها.
kalpler cennetini müjdeleyen sıfatların ve hakikatlerin nurlarının üzerlerinde zuhur etmesi ile [müjde vardır]. Zahir olan, ism-i mevsulün evliyayı beyan etmesidir; binaenaleyh velî, kemal üzere olan mümin ve muttaki kimsedir. Onların velî tarifinde muhtelif ifadeleri vardır, bunlardan bir kısmı daha önce geçmişti.
وفي الفتوحات: هو الذي تولاه الله تعالى بنصرته في مقام مجاهدته الأعداء الأربعة الهوى والنفس والشيطان والدنيا، وفيها تقسيم الأولياء إلى عدة أقسام منها الأقطاب والأوتاد والأبدال والنقباء والنخباء وقد ورد ذلك مرفوعا وموقوفا من حديث عمر بن الخطاب، وعلي بن أبي طالب، وأنس، وحذيفة بن اليمان، وعبادة بن الصامت، وابن عباس، وعبد الله بن عمر، وابن مسعود، وعوف بن مالك، ومعاذ بن جبل، وواثلة بن الأسقع، وأبي سعيد الخدري، وأبي هريرة، وأبي الدرداء، وأم سلمة، ومن مرسل الحسن، وعطاء، وبكر بن خنيس، ومن الآثار عن التابعين ومن بعدهم ما لا يحصى. وقد ذكر ذلك الجلال السيوطي في رسالة مستقلة له وشيد أركانه، وأنكره- كما قدمنا- بعضهم والحق مع المثبتين، وأنا والحمد لله تعالى منهم وإن كنت لم أشيد قبل أركان ذلك، والأئمة والحواريون والرجبيون والختم والملامية والفقراء وسقيط الرفرف ابن ساقط العرش والأمناء والمحدثون إلى غير ذلك، وعد الشيخ الأكبر قدس سره منهم الرسل والأنبياء عليهم الصلاة والسلام، والبيان الذي في الآية صادق عليهم ﵈ على أتم وجه، ونسب إليه رضي الله تعالى عنه القول بتفضيل الولي على النبي والرسول وخاض فيه كثير من المنكرين حتى كفروه وحاشاه بسبب ذلك، وقد صرح في غير موضع من فتوحاته وكذا من سائر تأليفه بما ينافي هذا القول حسبما فهمه المنكرون،
el-Fütûhât'ta şöyle geçer: Velî; heva, nefis, şeytan ve dünya olmak üzere dört düşmanla mücahede makamında Allah Teâlâ'nın yardımıyla sahip çıktığı kimsedir. Orada evliyanın; kutublar, evtad, ebdal, nukeba ve nuheba gibi birkaç kısma ayrıldığı yer alır. Bu husus Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib, Enes, Huzeyfe b. el-Yemân, Ubâde b. es-Sâmit, İbn Abbâs, Abdullah b. Ömer, İbn Mes'ûd, Avf b. Mâlik, Muâz b. Cebel, Vâsile b. el-Eskâ', Ebû Saîd el-Hudrî, Ebû Hüreyre, Ebû'd-Derdâ ve Ümmü Seleme'den merfû ve mevkûf olarak; Hasan, Atâ ve Bekr b. Hunis'in mürsellerinden ve tâbiîn ile sonrakilerden sayılamayacak kadar rivayet ve eserle nakledilmiştir. Celâleddîn es-Süyûtî bunu müstakil bir risalesinde zikretmiş ve esaslarını muhkem kılmıştır. Daha önce belirttiğimiz gibi bazıları bunu inkâr etmişse de hak, varlığını ispat edenlerin yanındadır; Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki ben de -daha önce bunun esaslarını tahkim etmemiş olsam da- onlardanım. Eimme, havâriyyûn, recebiyyûn, hatm, melâmiyye, fukarâ, sekıytu'r-refref ibnu sâkıtı'l-arş, ümenâ, muhaddesûn ve daha başkaları da [bu kısımlardandır]. Şeyh-i Ekber kaddesallâhu sirrah resulleri ve nebileri -aleyhimüssalâtü vesselâm- da onlardan saymıştır ve ayetteki beyan onların aleyhimüsselâm hakkında en tam şekliyle sadıktır. Kendisine (İbnü'l-Arabî'ye) radıyallâhu teâlâ anh velîyi nebî ve resule üstün tuttuğu görüşü nispet edilmiş ve birçok münkir bu konuda ileri geri konuşarak onu tekfir etmeye kadar varmıştır; haşa ki bu sebeple öyle olsun! Zira o, Fütûhât'ının birçok yerinde ve diğer eserlerinde, münkirlerin anladığı şekliyle bu söze aykırı olan hususları açıkça ifade etmiştir.
وقد ذكر في كتاب القربة أنه ينبغي لمن سمع لفظة من عارف متحقق مبهمة كأن يقول الولاية هي النبوة الكبرى أو الولي العارف مرتبته فوق مرتبة الرسول أن يتحقق المراد منها ولا يبادر بالطعن، ثم ذكر في بيان ما ذكر ما نصه: اعلم أنه لا اعتبار للشخص من حيث ما هو إنسان فلا فضل ولا شرف في الجنس بالحكم الذاتي وإنما يقع التفاضل بالمراتب، فالأنبياء صلوات الله تعالى عليهم ما فضلوا الخلق إلا بها، فالنبي ﷺ له مرتبة الولاية والمعرفة والرسالة ومرتبة الولاية والمعرفة دائمة الوجود ومرتبة الرسالة منقطعة فإنها تنقطع بالتبليغ والفضل للدائم الباقي، والولي العارف مقيم عنده سبحانه والرسول خارج وحالة الإقامة أعلى من حالة الخروج، فهو ﷺ من حيثية كونه وليا وعارفا أعلى وأشرف من حيثية كونه رسولا وهو ﷺ الشخص بعينه واختلفت مراتبه لا أن الولي منا أرفع من الرسول نعوذ بالله تعالى من الخذلان، فعلى هذا الحد يقول تلك الكلمة أصحاب الكشف والوجود إذ لا اعتبار عندنا إلا للمقامات ولا نتكلم إلا فيها لا في الأشخاص، فإن الكلام في الأشخاص قد يكون بعض الأوقات غيبة، والكلام على المقامات والأحوال من صفات الرجال، ولنا في كل حظ شرب معلوم ورزق مقسوم انتهى، وهو صريح في أنه قدس سره لا يقول هو ولا غيره من الطائفة بأن الولي أفضل من النبي حسبما ينسب إليه، وقد نقل الشعراني عنه أنه قال: فتح لي قدر خرم إبرة من مقام النبوة تجليا لا دخولا فكدت أحترق، فينبغي تأويل جميع ما يوهم القول بذلك كأخباره في كتابة التجليات وغيره باجتماعه ببعض الأنبياء ﵈ وإفادته لهم من العلم ما ليس عندهم. وكقول الشيخ عبد القادر الجيلي قدس سره وقد تقدم: يا معاشر الأنبياء أوتيتم الألقاب وأوتينا ما لم تؤتوه إلى غير ذلك، فإن اعتقاد أفضلية ولي من الأولياء على نبي من الأنبياء كفر عظيم وضلال بعيد، ولو ساغ تفضيل ولي على نبي لفضل الصديق الأكبر رضي الله تعالى عنه على أحد من الأنبياء لأنه أرفع الأولياء قدرا كما ذهب إليه أهل السنة ونص عليه الشيخ قدس سره في كتاب القربة أيضا مع أنه لم يفضل كذلك بل فضل على من عداهم كما نطق به «ما طلعت الشمس ولا غربت على أحد بعد النبيين أفضل من أبي بكر الصديق» فمتى لم يفضل الصديق وهو الذي وقر في صدره ما وقر ونال من الكمال ما لا يحصر فكيف يفضل غيره؟.
Kitâbü'l-Kurbe'de şöyle zikretmiştir: Tahkik ehli bir ariften, 'velayet büyük nübüvvettir' yahut 'arif olan velînin mertebesi resulün mertebesinin üzerindedir' şeklinde mübhem bir söz duyan kimsenin, hemen ta'nda bulunmayıp bundan kastedilen manayı tahkik etmesi gerekir. Ardından zikredilen hususun beyanında aynen şu ifadeleri kaydetmiştir: Bil ki insan olması hasebiyle şahsa itibar edilmez; dolayısıyla zatî bir hükümle cinsiyette bir üstünlük ve şeref yoktur, üstünlük ancak mertebelerle gerçekleşir. Peygamberler -salavâtullâhi teâlâ aleyhim- mahlukata ancak bu mertebeler sebebiyle üstün kılınmışlardır. Nebî ﷺ için velayet, marifet ve risalet mertebesi vardır; velayet ve marifet mertebesi devamlı mevcuttur, risalet mertebesi ise kesintilidir, zira tebliğ ile kesintiye uğrar; üstünlük ise devamlı ve baki olana aittir. Arif velî O Sübhân'ın katında mukimdir, resul ise [halka] çıkandır; ikamet hâli ise çıkış hâlinden daha yücedir. Dolayısıyla o ﷺ, velî ve arif olması haysiyetiyle resul olması haysiyetinden daha yüce ve daha şereflidir; oysa o ﷺ bizzat aynı şahıstır ve mertebeleri farklılaşmıştır; yoksa bizden bir velînin resulden daha üstün olduğu kastedilmemektedir, yardımsız kalmaktan Allah Teâlâ'ya sığınırız. İşte keşif ve vücud ehli bu sözü bu çerçevede söyler; zira bizim nezdimizde makamlardan başkasına itibar edilmez ve biz şahıslar hakkında değil, sadece makamlar hakkında konuşuruz. Çünkü şahıslar hakkında konuşmak bazen gıybet olabilir, makamlar ve haller hakkında konuşmak ise er kişilerin sıfatlarındandır. Bizim her nasipte malum bir içeceğimiz ve taksim edilmiş bir rızkımız vardır (sözü bitti). Bu ifade, onun kaddesallâhu sirrah ve bu taifeden başkasının, kendisine nispet edildiği şekilde velînin nebîden efdal olduğunu söylemediği hususunda açıktır. Şa'rânî, ondan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bana nübüvvet makamından, içine girmek suretiyle değil bir tecelli olarak bir iğne deliği kadar [bir kapı] açıldı da neredeyse yanacaktım.' Buna göre; et-Tecelliyât kitabında ve başka yerlerde bazı peygamberlerle aleyhimüsselâm bir araya geldiğini ve onlara yanlarında bulunmayan ilimden fayda sağladığını haber vermesi gibi, böyle bir sözü vehmettiren her şeyin tevil edilmesi gerekir. Nitekim Şeyh Abdülkādir-i Geylânî'nin kaddesallâhu sirrah -daha önce geçtiği üzere-: 'Ey nebiler topluluğu! Size lakaplar verildi, bize ise size verilmeyenler verildi' sözü ve benzerleri de böyledir. Zira evliyadan bir velînin nebilerden bir nebîden daha üstün olduğuna inanmak büyük bir küfür ve uzak bir sapıklıktır. Şayet bir velînin bir nebîye üstün tutulması caiz olsaydı, Sıddîk-ı Ekber radıyallâhu teâlâ anh nebilerden birine üstün tutulurdu; zira o, Ehl-i Sünnet'in benimsediği ve Şeyh'in kaddesallâhu sirrah Kitâbü'l-Kurbe'de de açıkça belirttiği üzere kadr bakımından evliyanın en yücesidir. Bununla birlikte o, nebîlere üstün tutulmamış, bilakis: 'Güneş, nebilerden sonra Ebû Bekir es-Sıddîk'tan daha hayırlı bir kimsenin üzerine doğmamış ve batmamıştır' hadisinin ifade ettiği gibi onların dışındakilere üstün tutulmuştur. Göğsünde yerleşen şey yerleşmiş ve sayılamayacak kadar kemalata nail olmuş olan Sıddîk dahi üstün tutulmadığına göre, başkası nasıl üstün tutulabilir?
وفضل كثير من الشيعة عليا كرم الله تعالى وجهه وكذا أولاده الأئمة الطاهرين رضي الله تعالى عنهم أجمعين على كثير من الأنبياء والمرسلين من أولي العزم وغيرهم ولا مستند لهم في ذلك إلا أخبار كاذبة وأفكار غير صائبة.
Şia'nın birçoğu ise Ali'yi -kerremallâhu teâlâ vecheh- ve aynı şekilde tertemiz imamlar olan evlatlarını -radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn- ülülazm olanlar ve diğerleri dâhil peygamberlerin ve resullerin birçoğuna üstün tutmuşlardır; oysa bu hususta ellerinde yalan haberlerden ve isabetsiz fikirlerden başka hiçbir dayanakları yoktur.
وبالجملة متى رأينا الشخص مؤمنا متقيا حكمنا عليه بالولاية نظرا لظاهر الحال ووجب علينا معاملته بما هو أهله من التوقير والاحترام غير غالين فيه بتفضيله على رسول أو نبي أو نحو ذلك مما عليه العوام اليوم في معاملة من يعتقدونه وليا التي هي أشبه شيء بمعاملة المشركين من يعتقدونه إلها نسأل الله تعالى العفو والعافية، ولا يشترط فيه صدور كرامة على يده كما يشترط في الرسول صدور معجزة، ويكفيه الاستقامة كرامة كما يدل عليه ما اشتهر عن أبي يزيد قدس سره، بل الولي الكامل لا التفات له إليها ولا يود صدورها على يده إلا إذا تضمنت مصلحة للمسلمين خاصة أو عامة. وفي الجواهر والدر للشعراني سمعت شيخنا يقول: إذا زل الولي ولم يرجع لوقته عوقب بالحجاب، وهو أن يحبب إليه إظهار خرق العوائد المسماة في لسان العامة كرامات فيظهر بها ويقول: لو كنت مؤاخذا بهذه الذلة لقبض عني التصريف وغاب عنه أن ذلك استدراج بل ولو سلم من الزلة فالواجب خوفه من المكر والاستدراج، وقال بعضهم: الكرامة حيض الرجال ومن اغتر بالكرامات بالكرى مات. وأضر الكرامات للولي ما أوجب الشهرة فإن الشهرة آفة، وقد نقل عن الخواص أنها تنقص مرتبة الكمال، وأيد ذلك بالأثر المشهور خص بالبلاء من عرفه الناس. نعم ذكر في أسرار القرآن أن الولاية لا تتم إلا بأربع مقامات الأول مقام المحبة. والثاني مقام الشوق. والثالث مقام العشق.
Hülasa, bir kimseyi mümin ve muttaki olarak gördüğümüzde, hâlin zahirine bakarak onun velayetine hükmederiz ve onu bir resule veya bir nebîye üstün kılmak gibi aşırılıklara sapmaksızın, layık olduğu tazim ve hürmetle muamele etmemiz vacip olur. Bugün avamın velî olduğuna inandıkları kimselere karşı takındıkları tavır ise müşriklerin ilah olduğuna inandıkları kimselere karşı muamelesine fevkalade benzemektedir; Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz. Resulün elinde mucize zuhur etmesi şart koşulduğu gibi velînin elinde bir keramet zuhuru şart değildir; Ebû Yezîd'den kaddesallâhu sirrah meşhur olan sözün de delalet ettiği üzere, keramet olarak ona istikamet yeterlidir. Hatta kâmil velî keramete iltifat etmez ve Müslümanlar için özel veya genel bir maslahat içermedikçe kendi elinde zuhur etmesini arzu etmez. Şa'rânî'nin el-Cevâhir ve'd-Dürer'inde şöyle geçer: Şeyhimizin şöyle dediğini işittim: 'Velî ayak kayması yaşadığında hemen o anda dönmezse perde ile cezalandırılır; o da avamın dilinde keramet olarak adlandırılan harikulade halleri izhar etmenin kendisine sevdirilmesidir; böylece bunlarla ortaya çıkar ve: «Eğer bu yanılgı sebebiyle muaheze edilseydim tasarruf benden alınırdı» der, fakat bunun bir istidraç olduğundan gafil kalır. Hatta yanılgıdan salim olsa bile, mekir ve istidraçtan korkması vacip olur.' Bazıları şöyle demiştir: 'Keramet erkeklerin hayızıdır; kerametlerle aldanan ise uyku hâlinde ölür.' Velî için kerametlerin en zararlısı, şöhrete sebep olanıdır; zira şöhret afettir. el-Havâs'tan, şöhretin kemal mertebesini eksilttiği nakledilmiştir; bu husus: 'İnsanların tanıdığı kimse belaya tahsis edilmiştir' meşhur eseriyle de teyit edilmiştir. Evet, Esrârü'l-Kur'ân'da velayetin ancak dört makamla tamamlanacağı zikredilmiştir: Birinci makam muhabbet makamı, ikinci makam şevk makamı, üçüncü makam aşk makamı,
والرابع مقام المعرفة، ولا تكون المحبة إلا بكشف الجمال ولا يكون الشوق إلا باستنشاق نسيم الوصال ولا يكون العشق إلا بدنو الأنوار ولا تكون المعرفة إلا بالصحبة، وتتحقق الصحبة بكشف الألوهية مع ظهور أنوار الصفات، ولحصول ذلك آثار وعلامات مذكورة فيه فليراجعه من أرادها والكلام في هذا المقام كثير وكتب القوم ملأى منه وما ذكرناه كفاية لغرضنا. وأحسن ما يعتمد عليه في معرفة الولي اتباع الشريعة الغراء وسلوك المحجة البيضاء فمن خرج عنها قيد شبر بعد عن الولاية بمراحل فلا ينبغي أن يطلق عليه اسم الولي ولو أتى بألف ألف خارق، فالولي الشرعي اليوم أعز من الكبريت الأحمر ولا حول ولا قوة إلا بالله:
dördüncü makam ise marifet makamıdır. Muhabbet ancak cemalin keşfiyle, şevk ancak vuslat nesiminin koklanmasıyla, aşk ancak nurların yakınlaşmasıyla, marifet ise ancak sohbetle (beraberlikle) olur. Sohbet de sıfat nurlarının zuhuruyla birlikte uluhiyetin keşfiyle tahakkuk eder. Bunun hasıl olmasının eserde zikredilen eserleri ve alametleri vardır; arzu eden oraya müracaat etsin. Bu makamdaki sözler pek çoktur ve bu taifenin kitapları bununla doludur; bizim zikrettiğimiz ise gayemiz için kâfidir. Velîyi tanımada itimat edilecek en güzel ölçü, nurlu şeriata tabi olmak ve apaydınlık yolda yürümektir. Kim bundan bir karış dışarı çıkarsa, velayetten fersahlarca uzaklaşmış olur; bin kere bin harika hal gösterse bile ona velî ismi verilmesi uygun düşmez. Şer'î velî bugün kırmızı kükürtten daha az bulunur. Güç ve kuvvet ancak Allah'tandır: Çadırlar onların çadırları gibidir ama... Görüyorum ki kabilenin kadınları o kadınlar değildir.
أما الخيام فإنها كخيامهم ... وأرى نساء الحي غير نسائها
Çadırlara gelince, şüphesiz onlar onların çadırları gibidir... Fakat kabilenin kadınlarını onların kadınlarından başka görüyorum.
تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ
{ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişme yoktur”;
أي لما سبق لهم في الأزل من حسن العناية، أو لا تبديل لحقائقه سبحانه الواردة عليهم وأسمائه تعالى المنكشفة لهم وأحكام تجلياته جل وعلا النازلة بهم، أو لا تبديل لفطرهم التي فطرهم عليها، ويقال لكل محدث- كلمة- لأنه أثر الكلمة وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ أي لا تتأثر به إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً لا يملك أحد سواه منها شيئا فسيكفيكهم الله تعالى ويقهرهم وهُوَ السَّمِيعُ لأقوالهم الْعَلِيمُ بما ينبغي أن يفعل بهم.
yani ezelde kendileri için takdir edilmiş olan güzel inayette hiçbir değişiklik yoktur; yahut O Sübhân'ın üzerlerine varid olan hakikatlerinde, kendilerine açılan isimlerinde ve üzerlerine inen tecelliyatının hükümlerinde değişiklik yoktur; yahut kendilerini yarattığı fıtratlarında hiçbir değişme yoktur. Sonradan yaratılan her şeye 'kelime' denir, çünkü o Kelime'nin bir eseridir. { وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Onların sözü seni üzmesin”; yani bundan etkilenme. { إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır”; O'ndan başka hiç kimse izzetten hiçbir şeye sahip değildir; Allah Teâlâ seni onlara karşı muhafaza edecek ve onları kahredecektir. { هُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir”; onların sözlerini işitendir, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; kendilerine ne yapılması gerektiğini bilendir.
أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ أي إن كل من في ذلك تحت ملكه سبحانه وتصرفه وقهره لا يقدرون على شيء من غير إذنه فهو كالتأكيد لما أفادته الآية السابقة أو أن من فيها من الملائكة والثقلين الذين هم أشرف الممكنات عبيد له سبحانه لا يصلح أحد منهم للربوبية فما لا يعقل أحق بأن لا يصلح لذلك فهو كالدليل على قوله سبحانه: وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إلا ما يتوهمونه ويتخيلونه شريكا ولا شركة له في الحقيقة هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ إشارة إلى سكون العشاق والمشتاقين في الليل إذا مد أطنابه ونشر جلبابه وميلهم إلى مناجاة محبوبهم وانجذابهم إلى مشاهدة مطلوبهم وتلذذهم بما يرد عليهم من الواردات الإلهية واستغراقهم بأنواع التجليات الربانية، ومن هنا قال بعضهم: لولا الليل لما أحببت البقاء في الدنيا، وهذه حالة عشاق الحضرة وهم العشاق الحقيقيون نفعنا الله تعالى بهم، وأنشد بعض المجازيين:
{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır”; yani bunların içindeki herkes O Sübhân'ın mülkiyeti, tasarrufu ve kahrı altındadır; O'nun izni olmaksızın hiçbir şeye güç yetiremezler. Bu ifade, önceki ayetin ifade ettiği manayı tekit mesabesindedir; yahut mümkün varlıkların en şereflisi olan melekler ve sekaleyn (insanlar ve cinler) O Sübhân'ın kullarıdır ve onlardan hiçbiri rubûbiyete elverişli değildir; akletmeyen varlıklar ise buna elverişli olmamaya daha layıktır. Dolayısıyla bu, O Sübhân'ın şu buyruğuna delil gibidir: { وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ } “Allah'tan başkasına yalvaranlar ortaklara tabi olmuyorlar; onlar ancak... tabi oluyorlar”; yani ancak ortak zannettikleri ve hayal ettikleri şeylere tabi olurlar; hakikatte ise O'nun hiçbir ortağı yoktur. { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “İçinde sükûnete eresiniz diye geceyi sizin için yaratan O'dur”; çadır iplerini uzatıp örtüsünü yaydığında âşıkların ve müştakların gecedeki sükûnuna, sevgililerine münacatta bulunmaya meyllerine, matluplarını müşahedeye cezbolunmalarına, üzerlerine inen ilahî varidatlardan lezzet almalarına ve rabbanî tecellilerin türlerine gark olmalarına işarettir. Buradan hareketle bazıları: 'Gece olmasaydı dünyada kalmayı sevmezdim' demiştir. İşte bu, hazret âşıklarının hâlidir ve gerçek âşıklar onlardır; Allah Teâlâ bizi onlardan faydalandırsın. Mecaz ehlinden biri şöyle terennüm etmiştir:
أقضي نهاري بالحديث وبالمنى ... ويجمعني بالليل والهم جامع
Gündüzümü konuşmalarla ve temennilerle geçiririm... Gece olduğunda ise beni kederle bir araya getiren toplayıcı bir araya getirir.
نهاري نهار الناس حتى إذا بدا ... لي الليل هزتني إليك المضاجع
Benim gündüzüm insanların gündüzüdür; ta ki gece Bana göründüğünde yataklar beni sana doğru sarsar.
وَالنَّهارَ مُبْصِراً أي ألبسه سربال أنوار القدرة لتقضوا فيها حاجاتكم الضرورية، وقيل: الإشارة بذلك إلى ليل الجسم ونهار الروح أي جعل لكم ليل الجسم لتسكنوا فيه ونهار الروح لتبصروا به حقائق الأشياء وما تهتدون به إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ كلام الله تعالى فيقيمون بواطنه وحدوده ويطلعون به على صفاته وأسمائه سبحانه وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً أي معلولا يجانسه سُبْحانَهُ أي أنزهه جل وعلا من ذلك هُوَ الْغَنِيُّ الذي وجوده بذاته وبه وجود كل شيء وذلك ينافي الغنى وأكد غناه جل شأنه بقوله تعالى: لَهُ ما فِي السَّماواتِ إلخ، وقوله سبحانه: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إلخ أمر له ﷺ أن يتلو عليهم نبأ نوح ﵇ في صحة توكله على الله تعالى ونظره إلى قومه وشركائهم بعين الغنى وعدم المبالاة بهم وبمكائدهم ليعتبروا به حاله ﵊ فإن الأنبياء ﵈ في ملة التوحيد والقيام بالله تعالى وعدم الالتفات إلى الخلق سواء، أو أمر له ﷺ بأن يتلو نبأ نوح مع قومه ليتعظ قومه وينزجروا عما هم عليه مما يفضي إلى إهلاكهم وَقالَ مُوسى يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ أي إيمانا حقيقيا فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ أي منقادين، أي إن صح إيمانكم يقينا فعليه توكلوا بشرط أن لا يكون لكم فعل ولا تروا لأنفسكم ولا لغيركم قوة ولا تأثيرا بل تكونوا منقادين كالميت بين يدي مغسله، فإن شرط
{ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “ve gündüzü de aydınlık [kılan O'dur]”; yani zaruri ihtiyaçlarınızı giderebilesiniz diye ona kudret nurlarının elbisesini giydirmiştir. Denildi ki: Bunda cismin gecesine ve ruhun gündüzüne işaret vardır; yani içinde sükûn bulasınız diye size cismin gecesini, eşyanın hakikatlerini ve hidayet bulacağınız şeyleri göresiniz diye de ruhun gündüzünü yaratmıştır. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için ayetler vardır”; Allah Teâlâ'nın kelamını dinleyip onun bâtınlarını ve sınırlarını ikame eden, onunla O Sübhân'ın sıfatlarına ve isimlerine muttali olan kimseler için [ayetler vardır]. { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' dediler”; yani kendi cinsinden bir illetli netice [edindi dediler]. { سُبْحانَهُ } “O, bundan münezzehtir”; yani şanı yüce ve ulu olan Zatını bundan tenzih ederim. { هُوَ الْغَنِيُّ } “O, ganîdir”; varlığı zatıyla olan ve her şeyin varlığı Kendisiyle kaim olandır; çocuk edinmek ise ganî olmaya zıttır. Şanı yüce olan, ganî olduğunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla tekit etmiştir: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ } “Göklerde olanlar O'nundur...” vb. Şanı yüce olanın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ } “Onlara Nûh'un haberini oku...” vb. buyruğu ise; Allah Teâlâ'ya hakkıyla tevekkül etmesi, kavmine ve putlarına müstağni gözüyle bakıp onlara ve tuzaklarına aldırış etmemesi hususunda Nûh'un aleyhisselâm haberini onlara okuması yönünde o Hazret'e ﷺ bir emirdir; ta ki onun aleyhisselâm hâlinden ibret alsınlar. Zira peygamberler aleyhimüsselâm tevhid dininde, Allah ile kaim olmakta ve mahlukata iltifat etmemekte eşittirler. Yahut bu, kavminin ibret alması ve kendilerini helake götüren tutumlardan vazgeçmesi için Nûh'un kavmiyle olan kıssasını onlara okuması yönünde o Hazret'e ﷺ bir emirdir. { وَقالَ مُوسى يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Mûsâ dedi ki: Ey kavmim! Eğer Allah'a inanmışsanız”; yani hakiki bir imanla [inanmışsanız], { فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } “O'na teslim olmuşsanız yalnız O'na tevekkül edin”; yani boyun eğmiş kimseler iseniz. Yani imanınız yakîn derecesinde sahih ise; kendinize ait hiçbir fiil bulunmaması, kendiniz ve başkası için hiçbir güç ve tesir görmemeniz, bilakis yıkayıcının elindeki meyyit gibi teslim olmanız şartıyla yalnız O'na tevekkül edin. Zira
صحة التوكل فناء بقايا الأفعال والقوى قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما أي على ما أنتما عليه من الدعوة شكرا لتلك الإجابة، وقيل: أي استقيما على معرفتكما مقام السؤال وهو مقام الرضوان والبسط ليستجاب لكما بعد إذا دعوتما فإن من لم يعرف مقام السؤال قد يوقعه في غير مقامه فيسيء الأدب فلا يستجاب له، وقيل: إن هذا عتاب لهما ﵉ أي قد أجيب دعوتكما لضعفكما عن تحمل وارد امتحاني فاستقيما بعد ذلك على تحمل بلائي والصبر فيه فإنه اللائق بشأنكما، وقد قيل: المعرفة تقتضي الرضا بالقضاء والسكون في البلاء، وقيل: أي استقيما في دعائكما والاستقامة في الدعاء على ما قال ذو النون المصري أن لا يغضب الداعي لتأخير الإجابة ولا يسأل سؤال خصوص نسأل الله تعالى أن يوفقنا لما يحب ويرضى.
tevekkülün sıhhat şartı, fiil ve güç kalıntılarının fani olmasıdır. { قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما } “[Allah] buyurdu ki: İkinizin de duası kabul edilmiştir; o hâlde dosdoğru olun”; yani bu kabule şükür olarak bulunduğunuz davet üzere sebat edin. Denildi ki: Yani dua makamını -ki o, rıza ve bast makamıdır- bilme hususunda dosdoğru olun ki bundan sonra dua ettiğinizde duanız kabul edilsin; zira dua makamını bilmeyen kimse bazen duayı makamı olmayacak bir yere koyar, böylece edepsizlik eder ve duasına icabet olunmaz. Denildi ki: Bu, ikisine aleyhimesselâm bir sitemdir; yani 'İmtihan varidatımı yüklenme konusundaki zafiyetiniz sebebiyle duanız kabul edildi; bundan sonra belamı yüklenme ve onda sabretme hususunda dosdoğru olun, zira şanınıza yakışan budur.' Nitekim şöyle denilmiştir: Marifet, kazaya rızayı ve belada sükûneti gerektirir. Denildi ki: Yani duanızda dosdoğru olun; duada istikamet ise Zü'n-Nûn el-Mısrî'nin belirttiği üzere, dua edenin icabetin gecikmesine öfkelenmemesi ve özel bir talepte bulunmamasıdır. Allah Teâlâ'dan bizi sevip razı olduğu şeylere muvaffak kılmasını dileriz.
وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ من جاوز المكان إذا قطعه وتخطاه، وهو متعد إلى المفعول الأول الذي كان فاعلا في الأصل بالباء وإلى الثاني بنفسه، والمعنى جعلناهم مجاوزين البحر بأن جعلناه يبسا وحفظناهم حتى بلغوا الشط. وقرأ الحسن «وجوزنا» بالتضعيف، وفعل بمعنى فاعل فهو من التجويز المرادف للمجاوزة بالمعنى السابق وليس بمعنى نفذ لأنه لا يحتاج إلى التعدية بالباء ويتعدى إلى المفعول الثاني بفي كما في قوله:
{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } “İsrailoğullarını denizden geçirdik”; mekânı aşıp geçtiğinde kullanılan 'câveze' fiilindendir. Bu fiil, aslında fail olan birinci mef'ûle 'bâ' harf-i cerri ile, ikinci mef'ûle ise bizzat geçişli olur. Manası şudur: Denizi kuru hâle getirerek ve kıyıya ulaşıncaya kadar onları muhafaza ederek denizi aşmalarını sağladık. Hasan [el-Basrî] şedde ile 'cevveznâ' şeklinde okumuştur. Bu kalıp 'fâale' manasında olup önceki manayla 'mücâveze' ile eş anlamlı olan 'tecvîz'dendir; yoksa 'nüfûz ettirdi/içinden geçirdi' manasında değildir, zira bu mana 'bâ' ile geçişli kılınmaya ihtiyaç duymaz ve ikinci mef'ûle -şairin şu beytinde olduğu gibi- 'fî' ile geçişli olur:
ولا بد من جار يجيز سبيلها ... كما جوز السكي في الباب فيتق
Mutlaka onun yolunu geçirecek bir komşu gerekir... Nitekim kilit ustası sürgüyü kapıdaki deliğe sokup geçirir.
فكان الواجب هنا من حيث اللغة أن يقال: وجوزنا بني إسرائيل البحر أي نفذناهم وأدخلناه فيه، وفي الآية إشارة إلى انفصالهم عن البحر وإلى مقارنة العناية الإلهية لهم عند الجواز كما هو المشهور في الفرق بين أذهبه وذهب به فَأَتْبَعَهُمْ قال الراغب: يقال تبعه وأتبعه إذا قفا أثره إما بالجسم أو بالارتسام والائتمار وظاهره أن الفعلين بمعنى.
Eğer öyle olsaydı, lügat açısından burada 've cevveznâ Benî İsrâîle'l-bahra' yani 'İsrailoğullarını denizin içinden geçirdik ve oraya soktuk' denilmesi gerekirdi. Ayette, onların denizden ayrılışına ve 'ezhebehû' ile 'zehebe bihî' arasındaki farkta meşhur olduğu üzere, geçiş esnasında ilahî inayetin onlara eşlik ettiğine işaret vardır. { فَأَتْبَعَهُمْ } “Hemen arkalarına düştü”; Râgıb şöyle der: İster bedeniyle ister izini sürüp emrine uymak suretiyle olsun birinin ardınca gittiğinde 'tebi'ahû' ve 'etbe'ahû' denir; zahiri, bu iki fiilin aynı manada olduğudur.
وقال بعض المحققين: يقال تبعته حتى أتبعته إذا كان سبقك فلحقته، فالمعنى هنا أدركهم ولحقهم فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ حتى تراءت الفئتان وكاد يجتمع الجمعان بَغْياً وَعَدْواً أي ظلما واعتداء، وهما مصدران منصوبان على الحال بتأويل اسم الفاعل أي باغين وعادين أو على المفعولية لأجله أي للبغي والعدوان.
Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Biri seni geçip sen de ona yetiştiğinde 'tebi'tühû hattâ etbe'tühû' (onu takip ettim nihayet ona yetiştim) denir. Buna göre buradaki mana: { فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ } “Firavun ve askerleri” onlara yetişti ve yakaladı; öyle ki iki topluluk birbirini gördü ve iki ordu neredeyse bir araya gelecekti. { بَغْياً وَعَدْواً } “zulüm ve düşmanlıkla”; yani haksızlık ve haddi aşarak. Bu iki kelime, ism-i fâil teviliyle hâl olarak mansub iki masdardır; yani 'bâğıyne ve âdiyne' (zulmederek ve haddi aşarak) demektir; yahut mef'ûlün leh olarak [mansubdur], yani zulüm ve düşmanlık amacıyla demektir.
وقرأ الحسن «وعدوا» بضم العين والدال وتشديد الواو، وذلك أن الله ﷾ لما أخبر موسى وهارون ﵉ بإجابة دعوتهما أمر موسى ﵇ بإخراج بني إسرائيل من مصر ليلا وكانوا كما ذكره غير واحد ستمائة ألف فخرج بهم على حين غفلة من فرعون وملئه فلما أحسن بذلك خرج هو وجنوده على أثرهم مسرعين فالتفت القوم فإذا الطامة الكبرى وراءهم فقالوا: يا موسى هذا فرعون وجنوده وراءنا وهذا البحر أمامنا فكيف الخلاص فأوحى الله تعالى إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر فضربه فانفلق اثني عشر فرقا كل فرق كالطود العظيم وصار لكل سبط طريق فسلكوا ووصل فرعون ومن معه إلى الساحل وهم قد خرجوا من البحر ومسلكهم باق على حاله فسلكه بمن معه أجمعين فلما دخل آخرهم وهم أولهم بالخروج غشيهم من اليم ما غشيهم حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ أي لحقه، والمراد بلحوقه إياه وقوعه فيه وتلبسه بأوائله، وقيل: معنى أدركه قارب إدراكه كجاء الشتاء فتأهب لأن حقيقة اللحوق تمنعه من القول الذي قصة سبحانه بقوله جل شأنه: قالَ آمَنْتُ إلخ، ومن الناس من أبقى الإدراك على ظاهره وحمل القول على النفسي وزعم أن الآية دليل على ثبوت الكلام النفسي، ونظر فيه بأن قيام الاحتمال يبطل صحة الاستدلال، وأيّا ما كان فليس المراد الإخبار بإيمان سابق كما قيل بل إنشاء إيمان أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ أي بأنه، وقدر الجار لأن الإيمان وكذا الكفر متعد بالباء ومحل مدخوله بعد حذفه الجر أو النصب فيه خلاف شهير وجعله متعديا بنفسه فلا تقدير لأنه في أصل وضعه كذلك مخالفة للاستعمال المشهور فيه. وقرأ حمزة والكسائي «إنه» بالكسر على إضمار القول أي وقال إنه أو على الاستئناف لبيان إيمانه أو الإبدال من جملة آمنت والجملة الاسمية يجوز إبدالها من الفعلية، والاستئناف على البدلية باعتبار المحكي لا الحكاية لأن الكلام في الأول، والجملة الأولى في كلامه مستأنفة والمبدل من المستأنف مستأنف والضمير للشأن، وعبر عنه تعالى بالموصول وجعل صلته إيمان بني إسرائيل به تعالى ولم يقل كما قال السحرة آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ [الأعراف: ١٢١، ١٢٢] للإشعار
Hasan [el-Basrî], 'ayn' ve 'dâl'ın zammesi ve 'vav'ın şeddesiyle 'vâ'uduvven' şeklinde okumuştur. Şöyle ki: Allah Azze ve Celle, Mûsâ ve Hârûn'a -aleyhimesselâm- dualarının kabul edildiğini haber verince Mûsâ'ya aleyhisselâm İsrailoğullarını geceleyin Mısır'dan çıkarmasını emretti. Birden fazla âlimin zikrettiği üzere altı yüz bin kişi idiler. Firavun ve ileri gelenlerinin gaflet anında onları yola çıkardı. Firavun bunu fark edince askerleriyle birlikte aceleyle peşlerine düştü. Kavim arkasına dönüp bakınca arkalarında büyük felaketi gördü ve: 'Ey Mûsâ! İşte Firavun ve ordusu arkamızda, deniz de önümüzde; kurtuluş nasıl olacak?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Mûsâ'ya: 'Asânı denize vur' diye vahyetti. Mûsâ asasını vurunca deniz on iki fırkaya yarıldı; her fırka yüce bir dağ gibi oldu ve her kabile için bir yol açıldı. Yola koyuldular. Firavun ve beraberindekiler sahile ulaştıklarında İsrailoğulları denizden çıkmıştı ve onların geçtikleri yol aynı hâliyle duruyordu. Firavun beraberindeki herkesle birlikte o yola girdi. Sonuncuları girdiğinde ve ilkleri de çıkmak üzereyken denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi. { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ } “Nihayet boğulma ona ulaştığı anda”; yani ona yetiştiğinde. Boğulmanın ona yetişmesinden kasat, onun içine düşmesi ve ilk anlarının onu sarmasıdır. Denildi ki: 'edrekehû'nun manası, 'kış geldi, hazırlanın' sözünde olduğu gibi 'neredeyse ona yetişecekti' demektir; zira fiilî olarak tamamen boğulmanın gerçekleşmesi, şanı yüce olanın şu buyruğuyla anlattığı sözü söylemesine engel olurdu: { قالَ آمَنْتُ } “Dedi ki: İman ettim...” vb. Bazı kimseler ise 'idrak' lafzını zahirî manasında bırakmış, sözü ise kelâm-ı nefsîye hamletmiş ve ayetin kelâm-ı nefsînin sübûtuna delil olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak ihtimalin varlığı istidlalin sıhhatini iptal eder gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Her hâlükârda kasıt, iddia edildiği gibi geçmişteki bir imanı haber vermek değil, yeni bir iman ortaya koymaktır: { أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına [inandım]”; yani 'bi-ennehû' takdirindedir. Harf-i cer takdir edilmiştir; çünkü iman ve aynı şekilde küfür 'bâ' ile müteaddî olur. Harf-i cerrin hazfinden sonraki kelimenin cer veya nasb mahallinde olması hususunda meşhur bir ihtilaf vardır. Fiili bizzat müteaddî kılmak -ki bu durumda takdire lüzum kalmaz, çünkü asıl vaz'ında böyledir- onun meşhur kullanımına aykırıdır. Hamza ve Kisâî, sözün takdiriyle { إِنَّهُ } şeklinde kesre ile okumuşlardır; yani 've kāle innehû' takdirindedir; yahut imanını beyan etmek üzere müste'nefe olarak veya 'âmentü' cümlesinden bedel olarak [kesrelenmiştir]; zira isim cümlesinin fiil cümlesinden bedel olması caizdir. Bedeliyet üzerindeki istinaf, hikâyeye değil hikâye edilen söze göredir; çünkü kelam birincidedir, onun sözündeki ilk cümle müste'nefedir ve müste'nefeden bedel olan da müste'nefedir; zamir ise şan zamiridir. Allah Teâlâ ism-i mevsul ile ifade edilmiş ve sılası İsrailoğullarının O Teâlâ'ya imanı kılınmıştır. Sihirbazların { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik” [el-A'râf: 121, 122] dedikleri gibi dememiştir; bu da
برجوعه عن الاستعصاء واتباعه لمن كان يستتبعهم طمعا في القبول والانتظام معهم في سلك النجاة وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أي الذين أسلموا نفوسهم لله تعالى أي جعلوها خالصة سالمة له سبحانه، وأراد بهم إما بني إسرائيل خاصة وإما الجنس وهم إذ ذاك داخلون دخولا أولياء، والظاهر أن الجملة على التقديرين معطوفة على جملة آمَنْتُ وإيثار الاسمية لادعاء الدوام والاستمرار.
kabule mazhar olmak ve onlarla birlikte kurtuluş halkasına dahil olmak arzusuyla isyandan döndüğünü ve daha önce peşine taktığı kimselere tabi olduğunu ihsas ettirmek içindir. { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “ve ben Müslümanlardanım”; yani nefislerini Allah Teâlâ'ya teslim edenlerdenim; yani kendilerini O Sübhân'a halis ve teslim kılınmış kılanlardanım. Bununla ya sadece İsrailoğullarını ya da genel olarak teslim olanlar cinsini kastetmiştir ki o esnada İsrailoğulları öncelikle bu kapsama dahildir. Zahir olan, her iki takdire göre de cümlenin 'âmentü' cümlesine matuf olmasıdır. İsim cümlesinin tercih edilmesi ise devamlılık ve sebat iddiasında bulunmak içindir.
وقيل: إنها على جملة الأول معطوفة وعلى الثاني تحتمل الحالية أيضا من ضمير المتكلم أي آمنت مخلصا لله تعالى منتظما في سلك الراسخين في ذلك، ولقد كرر المعنى الواحد بثلاث عبارات وبالغ ما بالغ حرصا على القبول المقتضي للنجاة وليت بعض ذلك قد كان حين ينفعه الإيمان وذلك قبل اليأس، فإن إيمان اليأس غير مقبول كما عليه الأئمة الفحول آلْآنَ الاستفهام للإنكار والتوبيخ، والظرف متعلق بمحذوف يقدر مؤخرا أي الآن تؤمن حين يئست من الحياة وأيقنت بالممات، وقدر مؤخرا ليتوجه الإنكار والتوبيخ إلى تأخير الإيمان إلى حد يمتنع قبوله فيه، والكلام على تقدير القول أي فقيل له ذلك وهو معطوف على على قالَ، وهذا إلى آيَةً حكاية لما جرى منه سبحانه من الغضب على المخذول ومقابلة ما أظهره بالرد الشنيع وتقريعه بالعصيان والإفساد إلى غير ذلك، وفي حذف الفعل المذكور وإبراز الخبر المحكي في صورة الإنشاء من الدلالة على عظم السخط وشدة الغضب ما لا يخفى. والقائل له ذلك قيل: هو الله تعالى، وقيل: هو جبريل ﵇، وقيل: إنه ميكائيل ﵇.
Denildi ki: Birinciye göre matuftur, ikinciye göre ise mütekellim zamirinden hâl olma ihtimali de vardır; yani 'Allah Teâlâ'ya ihlasla teslim olmuş, bu hususta sebat gösterenlerin safına katılmış olarak iman ettim' demektir. Kurtuluşu gerektiren kabule nail olma hırsıyla tek bir manayı üç ayrı ifadeyle tekrarlamış ve elinden gelen mübalağayı yapmıştır. Keşke bunların bir kısmı imanın fayda vereceği zamanda, yani yeis anından önce olsaydı! Zira yetkin imamların benimsediği üzere yeis imanı makbul değildir. { آلْآنَ } “Şimdi mi?”; istifham inkâr ve azarlama içindir. Zarf, sonradan takdir edilen mahzuf bir fiile mütealliktir; yani 'Hayattan ümit kestiğin ve ölüme yakînen kanaat getirdiğin şu anda mı iman ediyorsun?' demektir. İnkâr ve azarlamanın imanın kabul edilmesinin imkânsız olduğu bir sınıra kadar geciktirilmesine yönelmesi için zarf sonraya takdir edilmiştir. Söz, bir sözün takdiri üzeredir; yani 'Ona böyle denildi' demektir ve 'kāle' fiiline matuftur. Buradan { آيَةً } lafzına kadar olan kısım; O Sübhân'dan bu yardımsız bırakılmış (hüsrana uğramış) kimseye yönelen gazabın, onun ortaya koyduğu şeyin çirkin bir şekilde reddedilerek karşılanmasının, isyan ve ifsat ile kınanmasının ve benzeri hususların hikâyesidir. Zikredilen fiilin hazfedilmesinde ve hikâye edilen haberin inşâî bir surette ortaya konulmasında, gazabın büyüklüğüne ve hiddetin şiddetine dair gizli kalmayacak bir delalet vardır. Ona bunu söyleyenin Allah Teâlâ olduğu söylenmiştir; Cebrâîl aleyhisselâm olduğu söylenmiştir; Mîkâîl aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir.
فقد أخرج أبو الشيخ عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله ﷺ قال لي جبريل ﵇: ما أبغضت شيئا من خلق الله تعالى ما أبغضت إبليس يوم أمر بالسجود فأبى أن يسجد وما أبغضت شيئا أشد بغضا من فرعون فلما كان يوم الغرق خفت أن يعتصم بكلمة الإخلاص فينجو فأخذت قبضة من حمأة فضربت بها في فيه فوجدت الله تعالى عليه أشد غضبا مني فأمر ميكائيل فأتاه فقال الآن» إلخ
Nitekim Ebü'ş-Şeyh, Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Cebrâîl aleyhisselâm bana şöyle dedi: Allah Teâlâ'nın yarattıklarından hiçbir şeye, secde ile emrolunup da secde etmekten kaçındığı günkü İblis'e duyduğum kadar buğzetmedim. Ve Firavun'a duyduğum buğuzdan daha şiddetli bir şekilde hiçbir şeye buğzetmedim. Boğulma günü olduğunda, ihlas kelimesine sarılıp kurtulur diye korktum da bir avuç balçık alıp ağzına tıktım. Allah Teâlâ'nın ona benden daha şiddetli gazap ettiğini gördüm; bunun üzerine Mîkâîl'e emretti, o da gelip: { آلْآنَ } “Şimdi mi?” dedi...» vb.
وما تضمنه هذا الخبر من فعل جبريل ﵇ جاء في غير ما خبر. ومن ذلك ما
Bu haberin ihtiva ettiği Cebrâîl'in aleyhisselâm fiili, birden fazla rivayette gelmiştir. Bunlardan biri de şudur:
أخرجه الطيالسي وابن حبان وابن جرير، وابن المنذر، وابن مردويه، والبيهقي في الشعب، والترمذي، والحاكم وصححاه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ قال لي جبريل: لو رأيتني وأنا آخذ من حال البحر فأدسه في في فرعون مخافة أن تدركه الرحمة»
Tayâlisî, İbn Hibbân, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, Şu'ab'da Beyhakī, Tirmizî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiği şu hadistir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Cebrâîl bana dedi ki: Rahmet ona yetişir korkusuyla denizin çamurundan alıp Firavun'un ağzına tıkarken beni bir görseydin!»
واستشكل هذا التعليل.
Bu gerekçelendirme müşkil görülmüştür.
وفي الكشاف أن ذلك من زيادات الباهتين لله تعالى وملائكته ﵈: وفيه جهالتان: إحداهما أن الإيمان يصح بالقلب كإيمان الأخرس فحال البحر لا يمنعه. والأخرى أن من كره إيمان الكافر وأحب بقاءه على الكفر فهو كافر لأن الرضا بالكفر كفر، وارتضاه ابن المنير قائلا: لقد أنكر منكرا وغضب لله تعالى وملائكته ﵈ كما يجب لهم، والجمهور على خلافه لصحة الحديث عند الأئمة الثقات كالترمذي المقدم على المحدثين بعد مسلم. وغيره، وقد خاضوا في بيان المراد منه بحيث لا يبقى فيه إشكال.
el-Keşşâf'ta bunun, Allah Teâlâ'ya ve meleklerine aleyhimüsselâm iftira atanların uydurmalarından olduğu zikredilmiştir. [Zemahşerî'ye göre] bunda iki cehalet vardır: Birincisi, dilsizin imanı gibi imanın kalple de sahih olmasıdır; binaenaleyh deniz çamuru buna engel olamaz. Diğeri ise kâfirin iman etmesini kerih görüp küfür üzere kalmasını isteyen kimsenin kâfir olmasıdır; zira küfre rıza küfürdür. İbnü'l-Münîr de onu benimseyerek şöyle demiştir: 'Gerçekten münkeri inkâr etmiş, Allah Teâlâ ve melekleri aleyhimüsselâm adına onlara layık olduğu şekilde gayrete gelmiştir.' Ancak cumhur, Müslim'den sonra muhaddislerin önde geleni olan Tirmizî ve diğerleri gibi sika imamlar nezdinde hadisin sahih olması sebebiyle buna muhaliftir. Âlimler, hadiste hiçbir müşkillik kalmayacak şekilde muradın beyanına girişmişlerdir.
ففي إرشاد العقل السليم أن المراد بالرحمة الرحمة الدنيوية أي النجاة التي هي طلبة المخذول وليس من ضرورة إدراكها صحة الإيمان كما في إيمان قوم يونس ﵇ حتى يلزم من كراهته ما لا يتصور في شأن جبريل ﵇ من الرضا بالكفر إذ لا استحالة في ترتب هذه الرحمة على مجرد التفوه بكلمة الإيمان وإن كان ذلك في حالة البأس واليأس فيحمل دسه ﵇ على سد باب الاحتمال البعيد لكمال الغيظ وشدة الحرد انتهى.
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Rahmetten murat dünyevî rahmettir, yani o yardımsız kalmışın talebi olan kurtuluştur. Yûnus'un aleyhisselâm kavminin imanında olduğu gibi, bu rahmete nail olmak için imanın sahih olması zorunlu değildir; ta ki bunu kerih görmekten ötürü Cebrâîl aleyhisselâm hakkında tasavvur olunamayacak olan 'küfre rıza' lazım gelsin. Zira şiddetli darlık ve yeis hâlinde olsa bile sırf iman kelimesini telaffuz etmeye bu rahmetin terettüp etmesi imkânsız değildir; binaenaleyh onun aleyhisselâm [çamuru] tıkması, öfkesinin kemali ve hiddetinin şiddeti sebebiyle uzak ihtimalin kapısını kapatmaya hamledilir (sözü bitti).
ولا يخفى أن حمل الرحمة على الرحمة الدنيوية بعيد ويكاد يأبى عنه ما
Gizli değildir ki rahmeti dünyevî rahmete hamletmek uzaktır ve şu rivayet neredeyse buna mani olmaktadır:
أخرجه ابن جرير والبيهقي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ قال لي جبريل ﵇: لو رأيتني يا محمد وأنا أغط فرعون بإحدى يدي وأدس من الحال في فيه مخافة أن تدركه رحمة الله تعالى فيغفر له»
İbn Cerîr ve Beyhakī'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiği hadis; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Cebrâîl aleyhisselâm bana dedi ki: Ey Muhammed! Allah Teâlâ'nın rahmeti ona yetişir de onu bağışlar korkusuyla bir elimle Firavun'u batırırken diğer elimle ağzına çamur tıkarken beni bir görseydin!»
فإنه رتب فيه المغفرة على إدراك
Zira burada mağfiret,
الرحمة وهو ظاهر في أنه ليس المراد بها الرحمة الدنيوية لأن المغفرة لا تترب عليها وإنما يترتب عليها النجاة.
rahmete erişmeye bağlanmıştır. Bu da rahmetten kastın dünyevî rahmet olmadığı hususunda açıktır; çünkü mağfiret dünyevî rahmete terettüp etmez, ona terettüp eden sadece kurtuluştur.
وقال بعض المحققين: إنما فعل جبريل ﵇ ما فعل غضبا عليه لما صدر منه وخوفا أنه إذا كرر ذلك ربما قبل منه على سبيل خرق العادة لسعة بحر الرحمة الذي يستغرق كل شيء، وأما الرضا بالكفر فالحق أنه ليس بكفر مطلقا بل إذا استحسن وإنما الكفر رضاه بكفر نفسه كما في التأويلات لعلم الهدى انتهى، وقد تقدم آنفا ما يتعلق بهذه المسألة فتذكره فما في العهد من قدم، نعم قيل: إن الرضا بكفر نفسه إنما يكون وهو كافر فلا معنى لعده كفرا والكفر حاصل قبله، وهو على ماله وما عليه بحث آخر لا يضر فيما نحن فيه.
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Cebrâîl aleyhisselâm yaptığını, ondan sâdır olan cürümler sebebiyle ona duyduğu öfkeden ve her şeyi kuşatan rahmet denizinin genişliği sebebiyle bunu tekrarladığı takdirde harikulade bir şekilde belki kabul olunur korkusundan dolayı yapmıştır. Küfre rızaya gelince; hak olan şudur ki bu mutlak olarak küfür değildir, ancak güzel görüldüğü takdirde küfürdür; asıl küfür ise Alemü'l-Hüdâ'nın et-Te'vîlât'ında geçtiği üzere kişinin kendi küfrüne rıza göstermesidir (sözü bitti). Bu meseleyle ilgili hususlar az önce geçmişti, onu hatırla; zira ahdin üzerinden çok zaman geçmedi. Evet, kişinin kendi küfrüne rıza göstermesinin ancak kendisi kâfir iken olacağı, dolayısıyla küfür zaten öncesinde mevcutken bunu ayrıca küfür saymanın bir manası olmadığı söylenmiştir; bu ise lehte ve aleyhteki yönleriyle başka bir bahistir, konumuza bir zararı yoktur.
والطيبي بعد أن أجاب بما أجاب أردف ذلك بقوله: على أنه ليس للعقل مجال في مثل هذا النقل الصحيح إلا التسليم ونسبة القصور إلى النفس، وقد يقال: إن الخبر متى خالف صريح العقل أو تضمن نسبة ما لا يتصور شرعا في حق شخص إليه ولم يمكن تأويله على وجه يوافق حكم العقل ويندفع به نسبة النقص لا يكون صحيحا، واتهام الراوي بما يوهن أمر روايته أهون من اتهام العقل الصريح ونسبة النقص إليه دون نسبة النقص إلى من شهد الله تعالى ورسوله ﷺ بعصمته وكماله فتأمل والله تعالى الموفق، وقوله سبحانه: وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ في موضع الحال من فاعل الفعل العامل في الظرف جيء به لتشديد التوبيخ والتقريع على تأخير الإيمان إلى هذا الآن ببيان أنه لم يكن تأخيره لما عسى يعد عذرا بل كان ذلك على طريقة الرد والاستعصاء والإفساد فإن قوله تعالى: وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ عطف على عَصَيْتَ داخل في حيز الحال والتحقيق أي وقد كنت من المفسدين الغالين في الضلال والإضلال عن الإيمان فهذا عبارة عن فساده الراجح إلى نفسه والساري إلى غيره من الظلم والتعدي وصد بني إسرائيل عن السبيل والأول عن عصيانه الخاص به، وقوله جل شأنه: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ تهكم به وتخييب له وحسم لأطماعه بالمرة، والمراد فاليوم نخرجك مما وقع فيه قومك من قعر البحر ونجعلك طافيا ملابسا ببدنك عاريا عن الروح إلا أنه عبر عن ذلك بالتنجية مجازا، وجعل الجار والمجرور في موضع الحال من ضمير المخاطب لذلك مع ما فيه من التلويح بأن مراده بالإيمان هو النجاة، وقيل: معنى الحال عاريا عن اللباس أو تام الأعضاء كاملها.
Tîbî, verdiği cevapları verdikten sonra bunu şu sözüyle pekiştirmiştir: 'Böyle sahih bir nakil karşısında aklın teslim olmaktan ve noksanlığı kendi nefsine nispet etmekten başka bir alanı yoktur.' Şöyle de denilebilir: Bir haber sarih akla aykırı olduğunda veya şer'an bir şahsın hakkında tasavvur olunamayacak bir şeyin ona nispetini ihtiva ettiğinde ve aklın hükmüne uyacak, noksanlık nispetini defedecek bir tarzda tevili mümkün olmadığında sahih olmaz; raviyi rivayetini zayıflatacak bir şeyle itham etmek, sarih aklı itham edip Allah Teâlâ ve Resûlü'nün ﷺ ismet ve kemaline şahitlik ettiği zata noksanlık nispet etmeksizin akla noksanlık nispet etmekten daha ehvendir; iyi düşün, muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. Şanı yüce olanın: { وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ } “Oysa daha önce isyan etmiştin” buyruğu, zarfta amel eden fiilin failinden hâl konumundadır. İmanın bu ana kadar geciktirilmesinde mazeret sayılabilecek bir durumun bulunmadığını, bilakis bunun reddetme, başkaldırma ve ifsatta bulunma tarzında olduğunu beyan ederek imanı bu ana ertelemeye dair azarlama ve kınamayı şiddetlendirmek için getirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “ve sen bozgunculardandın” kavli, 'asayte'ye matuftur ve hâl ile tahkik kapsamına dâhildir; yani 'İmandan sapmada ve saptırmada aşırıya giden bozgunculardandın' demektir. Dolayısıyla bu ifade, onun nefsine dönen ve zulüm, tecavüz ve İsrailoğullarını yoldan alıkoyma şeklinde başkasına sirayet eden fesadından; birincisi ise kendisine mahsus isyanından ibarettir. Şanı yüce olanın: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Bugün seni bedeninle kurtaracağız” buyruğu; onunla alay etme, onu hüsrana uğratma ve umutlarını tamamen kesmedir. Kastedilen şudur: Bugün seni kavminin içine düştüğü denizin dibinden çıkaracağız ve ruhsuz bedeninle [suyun yüzeyinde] yüzer kılacağız; ancak bu durum mecazen kurtarma (tenciye) olarak ifade edilmiştir. Bununla birlikte onun imandan muradının kurtuluş olduğuna işaret edilmesi sebebiyle, car ve mecrur muhatap zamirinden hâl kılınmıştır. Hâlin manasının 'elbiseden soyunmuş olarak' veya 'organları tam ve eksiksiz olarak' olduğu da söylenmiştir.
وجعل بعض الأفاضل الكلام على التجريد، وجوز أن يكون الباء زائدة- وبدنك- بدل بعض من ضمير المخاطب كأنه قيل: ننجي بدنك، وجعل الباء للآلة ليكون على وزن قولك- أخذته بيدك- ونظرته بعينك- إيذانا بحصول هذا المطلوب البعيد التناول وجه لكنه غير وجيه كما لا يخفى، وقيل: التنجية الإلقاء على النجوة وهي المكان المرتفع، قيل: وسمي به لنجاته عن السيل، وإلى هذا ذهب يونس بن حبيب النحوي، فقد أخرج ابن الأنباري.
Bazı faziletli âlimler kelamı tecride hamletmişler ve 'bâ' harfinin zaid, 'bedenike' lafzının ise -sanki 'nüneccî bedeneke' (senin bedenini kurtaracağız) denilmiş gibi- muhatap zamirinden bedel-i ba'z olmasını caiz görmüşlerdir. 'Bâ' harfini alet kılmak ise; ulaşılması pek uzak olan bu matlubun hasıl olduğunu bildirmek üzere 'onu elinle tuttun' ve 'onu gözünle gördün' sözün vezninde olması içindir; bu bir vecihtir ancak gizli olmadığı üzere pek tutarlı değildir. Denildi ki: 'Tenciye', necveye yani yüksek yere fırlatıp atmaktır; denildi ki selden kurtulduğu için bu isim verilmiştir. Nahivci Yûnus b. Habîb bu görüşe meyletmiştir; nitekim İbnü'l-Enbârî
وأبو الشيخ عنه أنه قال: المعنى نجعلك على نجوة من الأرض كي يراك بنو إسرائيل فيعرفوا أنك قد مت، وجاء تفسير البدن بالدرع، وروي ذلك عن محمد بن كعب وأبي، وكانت له درع من ذهب يعرف بها، وفي رواية أنها كانت من لؤلؤ.
ve Ebü'ş-Şeyh ondan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'Manası; İsrailoğulları seni görsün de senin gerçekten öldüğünü bilsinler diye seni yeryüzünün yüksek bir yerine koyacağız demektir.' Beden kelimesinin zırh olarak tefsiri de gelmiştir; bu Muhammed b. Kâ'b ve Übeyy'den rivayet edilmiştir. Onun kendisiyle tanındığı altından bir zırhı vardı; bir rivayette ise inciden olduğu belirtilmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن أبي جهضم موسى بن سالم أنه كان لفرعون شيء يلبسه يقال له البدن يتلألأ، وقرأ يعقوب «ننجيك» من باب الافعال وهو بمعنى التفعيل بمعنييه السابقين، وأخرج ابن الأنباري عن محمد بن السميفع اليماني، ويزيد البربري أنهما قرآ «ننحيك» بالحاء المهملة ونسبت إلى أبي بن كعب، وأبي السمال أي نجعلك في ناحية ونلقيك على الساحل. وقرأ أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه «بأبدانك» على صيغة الجمع بجعل كل عضو بمنزلة البدن فأطلق الكل على الجزء مجازا وعلى هذا جمع الإجرام في قوله:
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Cehdam Mûsâ b. Sâlim'den rivayet etmişlerdir ki: Firavun'un giydiği ve parıldayan 'beden' denilen bir şeyi vardı. Ya'kūb 'nüncîke' şeklinde if'âl babından okumuştur ki bu da önceki iki manasıyla tef'îl babı manasındadır. İbnü'l-Enbârî; Muhammed b. es-Sümeyfe' el-Yemânî ve Yezîd el-Berberî'den, noktasız 'hâ' ile 'nünahhîke' şeklinde okuduklarını rivayet etmiştir; bu kıraat Übeyy b. Kâ'b ve Ebü's-Semmâl'e de nispet edilmiştir; yani 'seni bir kenara koyacağız ve sahile fırlatıp atacağız' demektir. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh her bir uzvu bir beden mesabesinde kılarak cemi sîgasıyla 'bi-ebdânike' okumuştur; böylece mecazen küll cüze ıtlak edilmiştir. Şairin şu beytindeki 'ecrâm' kelimesinin çoğul kılınması da bu kabildendir:
وكم موطن لولاي طحت كما هوى ... بإجرامه من قلة النيق منهوي
Ben olmasaydım nice yerde helak olup giderdin; nitekim Dağın zirvesinden yuvarlanan kimse cüssesiyle aşağı düşer.
أو بإرادة دروعك بناء على أن المخذول كان لابسا درعا على درع. وأخرج ابن الأنباري عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قرأ «بندائك» أي بدعائك لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً أي لتكون لمن يأتي بعدك من الأمم إذا سمعوا حال أمرك ممن شاهد حالك وما عراك عبرة ونكالا من الطغيان أو حجة تدلهم على أن الإنسان وإن بلغ الغاية القصوى من عظم الشأن وعلو الكبرياء وقوة السلطان فهو مملوك مقهور بعيد عن مظان الألوهية والربوبية، وقيل: المراد بمن خلفه من بقي بعده من بني إسرائيل أي لتكون لهم علامة على صدق موسى ﵇ إذا كان في نفوسهم من عظمته ما خيل إليه أنه لا يهلك فكذبوا لذلك خبر موسى ﵇ بهلاكه حتى عاينوه على ممرهم من الساحل أحمر قصيرا كأنه ثور وروي هذا عن مجاهد. وقرىء «لمن خلفك» فعلا ماضيا أي حل مكانك، ونسب إلى ابن السميقع، وأبي السمال أنهما أيضا قرآ «لمن خلقك» بفتح اللام والقاف أي لتكون لخالقك آية كسائر الآيات فإن إفراده سبحانه إياك بالإلقاء إلى الساحل دليل على أنه قصد منه جل شأنه لكشف تزويرك وإماطة الشبهات في أمرك وبرهان نير على كمال علمه وقدرته وحكمته وإرادته وهو معنى لا بأس به يصح أن توجه به الآية على القراءة المشهورة أيضا. ذكر في النشر أن مما لا يوثق بنقله قراءة ابن السميقع، وأبي السمال «ننحيك» بالحاء و «لمن خلقك» بالقاف، وفي تعليل تنجيته بما ذكر كما قاله بعض المحققين إيذان بأنها ليست لإعزازة أو لفائدة أخرى عائدة إليه بل لكمال الاستهانة به وتفضيحه على رؤوس الأشهاد وزيادة تفظيع حاله كمن يقتل ثم يجر جسده في الأسواق ويطرح جيفة في الميدان أو يدار برأسه في النواحي والبلدان، واللام الأولى متعلقة بالفعل قبلها والثانية بمحذوف وقع حالا من «آية» أي كائنة لمن خلقك، وجاد الرد على هذا المخذول على طرز ما أتى به في قوله: آمَنْتُ أَنَّهُ إلخ في اشتماله على المبالغة كما لا يخفى على من تفكر في الآية، وقد قرر فحوى المحكي بقوله سبحانه: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ أي لا يتفكرون فيها ولا يعتبرون بها، وهو اعتراض تذييلي جيء به عند الحكاية لذلك، ولهذه الآية وأشباهها وقع الإجماع على كفر المخذول وعدم قبول إيمانه، ويشهد لذلك أيضا ما
Yahut o bahtsızın zırh üstüne zırh giydiği kabul edilerek zırhlarının kastedilmesi [sebebiyle çoğul okunmuştur]. İbnü'l-Enbârî, İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh onun 'bi-nidâike' yani 'duan sebebiyle' şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. { لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “Senden sonrakilere bir ibret olasın diye”; yani senden sonra gelecek ümmetler senin durumuna ve başına gelenlere şahit olanlardan bu hâlini duyduklarında, azgınlıktan sakındıran bir ibret ve ceza yahut insanın şanının büyüklüğünde, kibrinin yüceliğinde ve saltanatının gücünde en uç noktaya ulaşsa bile uluhiyet ve rubûbiyet makamlarından uzak, kahr altında bir mahluk olduğuna delalet eden bir hüccet olasın diye [böyle yaptık]. Denildi ki: 'Senden sonrakiler'den murat, ondan sonra geriye kalan İsrailoğullarıdır; yani Mûsâ'nın aleyhisselâm doğruluğuna onlar için bir delil olasın diyedir; zira nefislerinde Firavun'un öyle bir azameti vardı ki onun helak olmayacağı hayaline kapılmışlardı; bu yüzden sahildeki geçiş güzergâhlarında onu boğa gibi kızıl ve kısa boylu bir halde bizzat görünceye kadar Mûsâ'nın aleyhisselâm onun helakine dair haberini yalanlamışlardı. Bu husus Mücâhid'den rivayet edilmiştir. 'Limen halefeke' mazî fiil olarak da okunmuştur; yani 'senin yerine geçen kimseye' demektir. İbnü's-Sümeyfe' ve Ebü's-Semmâl'e 'lâm' ve 'kāf'ın fethasıyla { لِمَنْ خَلَقَكَ } şeklinde okudukları da nispet edilmiştir; yani 'diğer ayetler gibi seni Yaratan için bir ayet olasın diye' demektir; zira O Sübhân'ın sahile atmak üzere seni tekleştirmesi, şanı yüce olanın senin sahtekârlığını açığa çıkarmayı ve durumundaki şüpheleri gidermeyi murat ettiğine bir delil; O'nun ilminin, kudretinin, hikmetinin ve iradesinin kemaline parlak bir bürhandır. Bu fena bir mana değildir; meşhur kıraate göre de ayet bu şekilde tevcih edilebilir. en-Neşr'de, nakline güvenilmeyen kıraatlerden birinin İbnü's-Sümeyfe' ve Ebü's-Semmâl'in 'hâ' ile 'nünahhîke' ve 'kāf' ile 'limen halakake' kıraati olduğu zikredilmiştir. Bazı muhakkiklerin ifade ettiği gibi onun kurtarılmasının bu şekilde gerekçelendirilmesinde; bu kurtarmanın onu aziz kılmak veya kendisine dönecek başka bir fayda için değil, bilakis onu tamamen aşağılamak, herkesin gözü önünde rezil etmek ve durumunun vahametini artırmak için olduğuna dair bir işaret vardır; tıpkı öldürülüp cesedi çarşılarda sürüklenen, meydanda bir leş gibi fırlatılıp atılan yahut başı diyar diyar dolaştırılan kimse gibi. Birinci 'lâm' kendisinden önceki fiile, ikincisi ise 'âyeten' kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'seni Yaratan için var olan bir ayet' demektir. Bu bahtsız kimseye verilen cevap, ayeti düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere mübalağayı ihtiva etmesi yönüyle { آمَنْتُ أَنَّهُ } “İman ettim ki O...” sözünde getirdiği üslup tarzında pek güzel oturmuştur. Şanı yüce olan: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ } “Şüphesiz insanların çoğu ayetlerimizden gafildirler” buyruğuyla hikâye edilen sözün içeriğini pekiştirmiştir; yani onlar ayetleri düşünmez ve onlardan ibret almazlar. Bu, söz konusu kıssa nakledilirken getirilen tezyîlî bir itiraziyyedir. Bu ayet ve benzerleri sebebiyle bu hüsrana uğramış kimsenin küfrü ve imanının kabul edilmediği hususunda icma vuku bulmuştur. Buna şu hadis de şahitlik etmektedir:
رواه ابن عدي، والطبراني من أنه ﷺ قال: «خلق الله تعالى يحيى بن زكريا في بطن أمه مؤمنا وخلق فرعون في بطن أمه كافرا»
İbn Adiy ve Taberânî'nin rivayet ettiğine göre o Hazret ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı annesinin karnında mümin olarak yarattı, Firavun'u ise annesinin karnında kâfir olarak yarattı.»
فهو من أهل النار المخلدين فيها بلا ريب وبذلك قال الشيخ الأكبر قدس سره في أول كتابه الفتوحات في الباب الثاني والستين منه حيث ذكر أن الذين خذلهم الله تعالى من العباد جعلهم طائفتين، طائفة لا تضرهم الذنوب التي وقعت منهم وإليهم الإشارة بقوله تعالى: وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا [البقرة: ٢٦٨] وهؤلاء لا تمسهم النار بما تاب الله تعالى عليهم واستغفار الملأ الأعلى ودعائهم لهم.
Dolayısıyla o, şüphesiz cehennemde ebedî kalacak olan ehlindendir. Nitekim Şeyh-i Ekber kaddesallâhu sirrah el-Fütûhât kitabının başında, altmış ikinci bâbda böyle söylemiş ve Allah Teâlâ'nın kullardan yardımsız bıraktığı (hüsrana uğrattığı) kimseleri iki fırka kıldığını zikretmiştir: Bir fırka vardır ki kendilerinden sâdır olan günahlar onlara zarar vermez; Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا } “Allah ise size Kendi katından bir mağfiret ve lütuf vaat ediyor” [el-Bakara: 268] kavliyle bunlara işaret edilmiştir; Allah Teâlâ'nın tövbelerini kabul etmesi, Mele-i A'lâ'nın istiğfarı ve onlar için duası sebebiyle bunlara ateş dokunmaz.
وقسم الطائفة الأخرى إلى قسمين قسم أخرجهم من النار بالشفاعة هم طائفة من المؤمنين وأهل التوحيد ماتوا ولم تكفر عنهم خطاياهم، وقسم آخر أبقاهم في النار وهم المجرمون خاصة الذين يقال لهم يوم القيامة: وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ [يس: ٥٩] ولهم يقال: أهل النار لأنهم الذين يعمرونها، وهم على أربع طوائف كلهم في النار لا يخرجون منها. الطائفة الأولى المتكبرون على الله تعالى كفرعون وأشباهه ممن ادعى الربوبية لنفسه ونفاها عن الله تعالى فقال: ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [القصص: ٣٨] وقال: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] يريد به ما في السماء غيري وكذلك نمرود وغيره.
Diğer fırkayı ise iki kısma ayırmıştır: Bir kısmı şefaatle cehennemden çıkardığı kimselerdir ki bunlar günahları affolunmadan ölen müminler ve tevhid ehlinden bir gruptur. Diğer bir kısım ise cehennemde bıraktığı kimselerdir ki bunlar kıyamet gününde kendilerine: { وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Ey mücrimler! Bugün şöyle ayrılın!” [Yâsîn: 59] denilen has mücrimlerdir. Onlara 'cehennem ehli' denir; zira orayı imar edenler (dolduranlar) onlardır. Bunlar dört fırkadır ve hepsi de cehennemdedir, oradan asla çıkamazlar: Birinci fırka; Firavun ve benzerleri gibi kendisi için rubûbiyet iddia edip bunu Allah Teâlâ'dan nefyederek Allah Teâlâ'ya karşı büyüklük taslayanlardır. Nitekim o: { ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” [el-Kasas: 38] demiş ve { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” [en-Nâziât: 24] demiştir; bununla 'gökte benden başkası yoktur' demek istemiştir. Nemrud ve diğerleri de böyledir.
والثانية المشركون وهم الذين أثبتوا الله تعالى إلا أنهم جعلوا معه آلهة أخرى وقالوا: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] والثالثة المعطلة وهم الذين نفوا الإله جملة واحدة فلم يثبتوا للعالم إلها أصلا. والرابعة المنافقون وهم الذين أظهروا الإيمان للقهر الذي حكم عليهم وهم في نفوسهم على ما هم عليه من اعتقاد إحدى هذه
İkincisi müşriklerdir; onlar Allah Teâlâ'yı kabul eden fakat O'nunla birlikte başka ilahlar edinen ve: { ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz bunlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer: 3] diyenlerdir. Üçüncüsü muattıladır; onlar ilahı tamamen nefyeden ve âlem için asla bir ilah kabul etmeyenlerdir. Dördüncüsü ise münafıklardır; onlar üzerlerindeki kahredici hâkimiyet sebebiyle imanı izhar eden, iç dünyalarında ise bu [batıl] inançlardan birinin itikadı üzere kalan kimselerdir.