الطوائف الثلاث فهؤلاء الأصناف الأربعة هم أهل النار الذين لا يخرجون منها من الجن والإنس انتهى. وهو صريح فيما قلنا إلا أنه ذهب في موضع آخر من الكتاب المذكور إلى خلافه فقال في الباب السابع والستين ومائة ما حاصله:
...bu üç fırkanın inancı üzere kalan kimselerdir. İşte bu dört sınıf; cinlerden ve insanlardan olup cehennemden asla çıkamayacak olan cehennem ehlidir.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti. Bu ifade bizim söylediğimiz hususta gayet açıktır; ne var ki o, mezkûr kitabın başka bir yerinde bunun hilafına meyletmiş ve yüz altmış yedinci bâbda özetle şöyle demiştir:
إن الله تعالى لما علم أنه قد طبع على كل قلب مظهر للجبروت والكبرياء وأن فرعون في نفسه أذل الأذلاء أمر موسى وهارون ﵉ أن يعاملاه بالرحمة واللين لمناسبة باطنه واستنزال ظاهره من جبروته وكبريائه فقال سبحانه: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] ولعل وعسى من الله تعالى واجبتان فتذكر بما يقابله من اللين والمسكنة ما هو عليه في باطنه ليكون الظاهر والباطن على السواء فما زالت تلك الخميرة معه تعمل في باطنه مع الترجي الإلهي الواجب فيه وقوع المترجى ويتقوى حكمها إلى حين انقطاع يأسه من اتباعه وحال الغرق بينه وبين أطماعه لجأ إلى ما كان مستترا في باطنه من الذلة والافتقار ليتحقق عند المؤمنين وقوع الرجاء الإلهي فقال: آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فرفع الاشكال من الاشكال كما قالت السحرة لما آمنت: آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ [الأعراف: ١٢١، ١٢٢] أي الذي يدعوان إليه فجاءت بذلك لدفع الارتياب ورفع الإشكال، وقوله: وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ خطاب منه للحق تعالى لعلمه أنه سبحانه يسمعه ويراه فخاطبه الحق بلسان الغيب وسمعه الآن أظهرت ما قد كنت تعلمه وقد عصيت قبل وكنت من المفسدين لأتباعك، وما قال له وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فهي كلمة بشرى له عرفنا بها لنرجو رحمته مع إسرافنا وإجرامنا ثم قال سبحانه:
Şüphesiz Allah Teâlâ, zorbalık ve kibir sergileyen her kalbi mühürlediğini ve Firavun'un da kendi nefsinde zelillerin en zelili olduğunu bildiğinde; bâtınına uygun düşmesi ve zâhirini zorbalık ve kibrinden aşağı indirmesi için Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm ona rahmet ve yumuşaklıkla muamele etmelerini emretmiş ve Sübhânehu: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” [Tâhâ: 44] buyurmuştur. Allah Teâlâ hakkında 'lealle' (belki/umulur ki) ve 'asâ' (olur ki) [ifadeleri kesinlik ifade edip] vâciptir (gerçekleşmesi kesindir). Böylece o, karşılaştığı yumuşaklık ve tevazu sebebiyle kendi bâtınında bulunduğu hâli hatırlasın da zâhiri ile bâtını eşit olsun diye [böyle emredilmiştir]. Nitekim umulan şeyin vuku bulması vâcip olan ilâhî ümitle birlikte o maya Firavun'un bâtınında işlemeye devam etti ve onun hükmü, tâbilerinden ümidinin kesildiği ve boğulma hâlinin kendisiyle emelleri arasına girdiği ana kadar güçlendi. Müminler nezdinde ilâhî recânın vuku bulduğunu gerçekleştirmek için bâtınında gizli olan zillet ve muhtaçlığa sığındı da: { آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim ve ben de teslim olanlardanım” dedi. Böylece karışıklık içinden karışıklığı kaldırdı; nitekim sihirbazlar da iman ettiklerinde: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik” [el-A'râf: 121-122] yani 'ikisinin davet ettiğine [inandık]' demişlerdi ve bunu şüpheyi savmak ve karışıklığı gidermek için getirmişlerdi. Firavun'un: { وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve ben de teslim olanlardanım” sözü ise, Sübhânehu'nun kendisini işitip gördüğünü bildiği için Hak Teâlâ'ya bir hitabıdır. Hak Teâlâ da gayb lisanıyla ona hitap etmiş ve o da bunu işitmiştir: 'Şimdi, daha önce bildiğin şeyi açığa vurdun; oysa daha önce isyan etmiş ve tâbilerini saptıran fesatçılardan olmuştun.' Ona 've sen fesatçılardandın' demesi, haddi aşmamıza ve günahlarımıza rağmen O'nun rahmetini ummamız için bize bildirdiği onun adına bir müjde kelimesidir. Sonra Sübhânehu şöyle buyurmuştur:
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً يعني لتكون النجاة لمن يأتي بعدك آية أي علامة إذا قال ما قال ما قلته تكون له النجاة مثل ما كانت لك، وما في الآية أن بأس الآخرة لا يرتفع وأن إيمانه لم يقبل وإنما فيها أن بأس الدنيا لا يرتفع عمن نزل به إذا آمن في حال نزوله إلا قوم يونس ﵇ فقوله سبحانه: فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ بمعنى أن العذاب لا يتعلق إلا بظاهرك وقد أريت الخلق نجاته من العذاب فكان ابتداء الغرق عذابا فصار الموت فيه شهادة خالصة بريئة لم يتخللها معصية فقبض على أفضل عمل وهو التلفظ بالإيمان كل ذلك حتى لا يقنط أحد من رحمة الله تعالى والأعمال بخواتيمها فلم يزل الإيمان بالله تعالى يجول في باطنه وقد حال الطابع الإلهي الذاتي في الخلق بين الكبرياء واللطائف الإنسانية فلم يدخلها قط كبرياء، وأما قوله تعالى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غافر:
{ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “Senden sonrakilere bir ibret olasın diye bugün seni bedeninle kurtaracağız”; yani senden sonra gelecek olan kimse senin söylediğini söylediğinde, senin için olduğu gibi onun için de kurtuluşun gerçekleşmesi bir ayet, yani bir alamet olsun diye. Ayette ahiret azabının kalkmayacağına ve onun imanının kabul edilmediğine dair bir ifade yoktur; aksine ayette sadece, Yûnus'un aleyhisselâm kavmi müstesna, dünya azabının, azap indiği esnada iman eden kimseden kalkmayacağı vardır. Dolayısıyla Sübhânehu'nun: { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } “Bugün seni bedeninle kurtaracağız” kavli; azabın sadece senin zâhirine taalluk ettiği ve yaratılmışlara onun azaptan kurtulduğunun gösterildiği anlamındadır. Böylece boğulmanın başlangıcı bir azap iken, bunun içindeki ölüm, arasına hiçbir günahın karışmadığı tertemiz, hâlis bir şehitlik oldu ve en faziletli amel olan imanı ikrar etmek üzere ruhu kabzedildi. Bütün bunlar, hiç kimse Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmesin diyedir; zira ameller sonlarına göredir. Allah Teâlâ'ya iman onun bâtınında hep dolaşıp durmaktaydı; yaratılıştaki zâtî ilâhî mühür ise kibir ile insanî latifeler arasına girmiş ve o latifelere asla kibir girmemişti. Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } [غافر:
٨٥] فكلام محقق في غاية الوضوح فإن النافع هو الله تعالى فما نفعهم إلا هو سبحانه، وقوله ﷿: سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ [غافر: ٨٥] فيعني بذلك الإيمان عند رؤية البأس الغير المعتاد، وقد قال تعالى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً فغاية هذا الإيمان أن يكون كرها وقد أضافه الحق سبحانه إليه والكراهة محلها القلب والإيمان كذلك والله تعالى لا يأخذ العبد بالأعمال الشاقة عليه من حيث ما يجده من المشقة فيها بل يضاعف له فيها الأجر، وأما في هذا الموطن فالمشقة منه بعيدة بل جاء طوعا في إيمانه وما عاش بعد ذلك بل قبض ولم يؤخر لئلا يرجع إلى ما كان عليه من الدعوى ولو قبض ركاب البحر الذين قال سبحانه فيهم: ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ [الإسراء: ٦٧] عند نجاتهم لماتوا موحدين وقد حصلت لهم النجاة، ثم قوله تعالى في تتميم قصته هذه:
85] “Fakat hışmımızı gördükleri zaman imanları kendilerine fayda vermedi” kavline gelince; bu, son derece açık ve tahkik edilmiş bir sözdür. Çünkü fayda veren Allah Teâlâ'dır; onlara ancak Sübhânehu fayda vermiştir. Azze ve Celle'nin: { سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ } “Allah'ın kulları hakkında süregelen kanunu [budur]” [el-Mü'min: 85] kavliyle ise alışılmadık şiddetli azabı gördükleri andaki iman kastedilmektedir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً } “Göklerde ve yerde olanlar ister istemez Allah'a secde ederler” buyurmuştur. Bu imanın varacağı son nokta kerhen (istemeyerek) olmasıdır; nitekim Hak Sübhânehu onu Kendi zâtına nispet etmiştir. Kerahatin (hoşnutsuzluğun/zorun) mahalli kalptir, imanın mahalli de öyledir. Allah Teâlâ kulu, onda bulduğu meşakkat açısından kendisine ağır gelen amellerden ötürü muaheze etmez (cezalandırmaz), bilakis o amellerde onun ecrini kat kat artırır. Bu makamda ise meşakkat ondan uzaktır; bilakis o imanına gönüllü olarak gelmiştir. Bundan sonra da yaşamamış, önceki [ilahlık] davasına dönmesin diye ertelenmeyip hemen ruhu kabzedilmiştir. Şayet Sübhânehu'nun haklarında: { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } “O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” [el-İsrâ: 67] buyurduğu denize binenlerin ruhları da kurtuluşları esnasında kabzedilseydi muvahhid olarak ölürlerdi ve nitekim onlar için de kurtuluş hasıl olmuştur. Sonra Allah Teâlâ'nın onun bu kıssasını tamamlarken buyurduğu:
وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ على معنى قد ظهرت نجاتك آية أي علامة على حصول النجاة فغفل أكثر الناس عن هذه الآية فقضوا على المؤمن بالشقاء، وأما قوله تعالى: فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ [هود: ٩٨] فليس فيه أنه يدخلها معهم بل قال جل وعلا: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غافر: ٤٦] ولم يقل أدخلوا فرعون وآله، ورحمة الله تعالى أوسع من أن لا يقبل إيمان المضطر وأي اضطرار أعظم من اضطرار فرعون في حال الغرق؟ والله ﵎ يقول: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ [النمل: ٦٢] فقرن للمضطر إذا دعاه بالإجابة
{ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ } “Şüphesiz insanların çoğu ayetlerimizden gafildirler” kavli; 'senin kurtuluşun, kurtuluşun hasıl olduğuna dair bir ayet yani bir alamet olarak açığa çıkmıştır; fakat insanların çoğu bu ayetten gafil kalarak mümin olan bir kimsenin bedbaht olduğuna hükmetmişlerdir' manasındadır. Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Onları ateşe götürdü” [Hûd: 98] kavlinde ise onun onlarla birlikte ateşe gireceğine dair bir ifade yoktur; bilakis Celle ve Alâ: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun ailesini en şiddetli azaba sokun!” [el-Mü'min: 46] buyurmuş, 'Firavun'u ve ailesini sokun' dememiştir. Allah Teâlâ'nın rahmeti, çaresiz kalmış (muztar) kimsenin imanını kabul etmeyecek kadar dar değildir; boğulma anındaki Firavun'un çaresizliğinden daha büyük hangi çaresizlik olabilir ki? Allah Teâlâ: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ } “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden ve kötülüğü gideren mi?” [en-Neml: 62] buyurarak çaresiz kalmış kimseye, dua ettiği takdirde icabet edilmesini
وكشف السوء عنه، وهذا آمن لله تعالى خالصا وما دعاه في البقاء في الحياة الدنيا خوفا من العوارض وأن يحال بينه وبين هذا الإخلاص الذي جاءه في هذه الحال فرجح جانب لقاء الله تعالى على البقاء بالتلفظ بالإيمان وجعل ذلك الغرق نكال الآخرة والأولى فلم يكن عذابه أكثر من غم الماء الأجاج وقبضه على أحسن صفة، وهذا هو الذي يعطيه ظاهر اللفظ وهو معنى قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى [النازعات: ٢٦] يعني في أخذه نكال الآخرة والأولى.
ve kötülüğün kendisinden kaldırılmasını bağlamıştır. Bu kişi de Allah Teâlâ'ya ihlasla iman etmiş ve başa gelebilecek engellerden ve bu hâlde kendisine gelen ihlas ile arasına bir perde girmesinden korktuğu için dünya hayatında kalmak üzere dua etmemiştir. Böylece imanı ikrar etmek suretiyle Allah Teâlâ'ya kavuşma tarafını hayatta kalmaya tercih etmiş ve Allah da o boğulmayı ahiret ve dünya cezası kılmıştır. Dolayısıyla onun azabı, acı/tuzlu suyun boğuntusundan fazla olmamış ve Allah onun canını en güzel sıfat üzere almıştır. Lafzın zâhirinin verdiği mana budur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى } “Şüphesiz bunda korkan kimse için elbette bir ibret vardır” [en-Nâziât: 26] kavlinin manası da budur; yani onun dünya ve ahiret cezasıyla yakalanmasında [bir ibret vardır].
وقدم سبحانه: ذكر الآخرة على الأولى ليعلم أن ذلك العذاب أعني عذاب الغرق هو نكال الآخرة وهذا هو الفضل العظيم انتهى، وهو نص في إيمانه بل في كونه من الشهداء بناء على أن الموت غرقا شهادة للمؤمنين كما أجمع عليه أئمة الدين على خلاف في موت من قصر في تعلم السباحة غريقا هل يعد شهادة أم لا؟ فإن بعض الشافعية ذهب إلى أن المقصر المذكور إذا مات غريقا مات عاصيا لا شهيدا، وإنما الشهيد من مات كذلك وكان عارفا بالسباحة أو غير مقصر في تعلمها لكن لا يتعلم وكأن الشيخ قدس سره لا يقول بهذا التفصيل أو كان يعلم أن فرعون كان ممن يعلم السباحة أو ممن لم يقصر في تعلمها أو أنه يقول: إن الإيمان كفر عنه كل معصية قبله ومن جملة ذلك معصية التقصير مثلا التي هي دون قوله: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] وما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [القصص: ٣٨] بألف ألف مرتبة لكن لا أدري هل الغريق شهيد في شريعة موسى ﵇ كما هو كذلك في شريعتنا أم هذا الأمر من خواص هذه الشريعة التي أنعم الله تعالى على أهلها بما أنعم كرامة لنبيها ﷺ، وقد ذهب قدس سره في كتابه فصوص الحكم إلى نحو ما ذهب إليه أخيرا في كتابه الفتوحات، وقد اعترض عليه بذلك غير واحد وهو عندي ليس بأعظم من قوله قدس سره بإيمان قوم نوح ﵇ وكثير من أضرابهم ونجاتهم يوم القيامة وقد نص على ذلك في الفصوص، والعجب أنه لم يكثر معترضوه في ذلك كثرتهم في القول بإيمان فرعون وقد انتصر له بعض الناس ومنهم في المشهور الجلال الدواني وله رسالة في ذلك أتى فيها بما لا يعد شيئا عند أصاغر الطلبة، لكن في تاريخ حلب للفاضل الحلبي كما قال مولانا الشهاب إنها ليست للجلال وإنما هي لرجل يسمى محمد بن هلال النحوي وقد ردها القزويني وشنع عليه وقال: إنما مثله مثل رجل خامل الذكر لما قدم مكة بال في زمزم ليشتهر بين الناس، وفي المثل خالف تعرف، ويؤيد كونها ليست للجلال أنه شافعي المذهب كما يشهد لذلك حاشيته على الأنوار. وفي فتاوى ابن حجر أن بعض فقهائنا كفر من ذهب إلى إيمان فرعون مع ما عليه تلك الرسالة من اختلال العبارة وظهور الركاكة وعدم مشابهتها لسائر تأليفاته، ولولا خوف الإطالة لسردتها عليك، وبالجملة ظواهر الآي صريحة في كفر فرعون وعدم قبول إيمانه، ومن ذلك قوله سبحانه: وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [العنكبوت: ٣٨- ٤٠] فإنه ظاهر في استمرار فرعون على الكفر والمعاصي الموجبة لما حل به كما يدل عليه التعبير بكان والفعل المضارع ومع الإيمان لا استمرار، على أن نظمه في سلك من ذكر معه ظاهر أيضا في المدعى. وألحق بعضهم بذلك قوله تعالى: يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ [طه: ٣٩] بناء على أن عَدُوٌّ صفة مشبهة وهي للثبوت فيدل على ثبوت عداوته لله تعالى وعداوته لرسوله ﵇ وثبوت إحدى العداوتين كاف في سوء حاله خلافا لمن وهم، وقد صرحوا أيضا بأن إيمان البأس واليأس غير مقبول ولا شك أن إيمان المخذول كان من ذلك القبيل وإنكاره مكابرة، وقد حكي إجماع الأئمة
Sübhânehu, bu azabın yani boğulma azabının ahiret cezası olduğunu bildirmek için ahiretin zikrini dünyadan öne almıştır; büyük lütuf da işte budur.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti. Bu ifade, din imamlarının icma ettiği üzere suda boğularak ölmenin müminler için bir şehitlik olduğu esasına dayanarak onun imanına, hatta şehitlerden olduğuna dair açık bir nastır. Yüzme öğrenmeyi ihmal eden kimsenin boğularak ölmesinin şehitlik sayılıp sayılmayacağı hususunda ise ihtilaf vardır; nitekim bazı Şâfiîler, söz konusu ihmalkâr kimsenin boğularak ölmesi durumunda şehit olarak değil günahkâr olarak öldüğü görüşüne varmışlardır. Şehit olan ancak bu şekilde ölüp de yüzmeyi bilen veya öğrenmeyi ihmal etmeyen fakat öğrenemeyen kimsedir. Şeyh kaddesallâhu sirrah sanki bu tafsilatı kabul etmemekte ya da Firavun'un yüzmeyi bilenlerden veya öğrenmeyi ihmal etmeyenlerden olduğunu bilmektedir; yahut o: 'İman, kendisinden önceki bütün günahları siler; örneğin onun: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” [en-Nâziât: 24] ve { ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” [el-Kasas: 38] sözünden bin kere bin derece aşağı olan ihmal günahı da bu cümledendir' demektedir. Fakat suda boğulan kimsenin, bizim şeriatımızda olduğu gibi Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatında da şehit olup olmadığını, yoksa bu durumun Allah Teâlâ'nın Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem ikram olarak ehline lütufta bulunduğu bu şeriatın özelliklerinden mi olduğunu bilmiyorum. Şeyh kaddesallâhu sirrah Fusûsu'l-Hikem adlı kitabında da el-Fütûhât kitabında en son vardığı kanaate benzer bir görüşe meyletmiştir. Birden çok kimse bu hususta ona itiraz etmiştir; fakat bana göre bu, onun kaddesallâhu sirrah Nûh'un aleyhisselâm kavminin ve onlar gibi olan birçok kimsenin iman ettiğine ve kıyamet gününde kurtuluşa ereceklerine dair sözünden daha büyük değildir; nitekim bunu Fusûs'ta açıkça belirtmiştir. Şaşılacak olan şudur ki, Firavun'un iman ettiğini söyleyenlere yöneltilen itirazların çokluğuna rağmen, bu meselede ona itiraz edenler bu kadar çok olmamıştır. İnsanlardan bazıları onu savunmuştur; meşhur olanlardan biri Celâl ed-Devvânî'dir. Onun bu konuda bir risalesi vardır ve orada ilim talebelerinin en küçükleri katında dahi bir değer taşımayan şeyler öne sürmüştür. Ancak Fâzıl el-Halebî'nin Târîhu Haleb'inde, Mevlânâ Şihâb'ın da belirttiği gibi, bu risalenin Celâl'e ait olmayıp Muhammed b. Hilâl en-Nahvî adında bir adama ait olduğu zikredilmektedir. el-Kazvînî onu reddetmiş, kınamış ve şöyle demiştir: 'Onun durumu, Mekke'ye geldiğinde insanlar arasında meşhur olmak için Zemzem kuyusuna idrarını yapan tanınmamış bir adamın durumu gibidir. Nitekim meselde de 'Muhalefet et ki tanınasın' denilmiştir.' Bu risalenin Celâl'e ait olmadığını destekleyen husus, el-Envâr haşiyesinin de şehadet ettiği üzere onun Şâfiî mezhebinden olmasıdır. İbn Hacer'in Fetâvâ'sında ise fukahâmızdan bazılarının, söz konusu risaledeki ibare bozukluğuna, açıklık taşıyan tutarsızlığa ve onun diğer teliflerine benzememesine rağmen Firavun'un iman ettiğine kani olan kimseyi tekfir ettiği zikredilmektedir. Sözü uzatma endişesi olmasaydı onu sana tek tek sıralardım. Hülasa, ayetlerin zâhirleri Firavun'un küfrü ve imanının kabul edilmediği hususunda gayet açıktır. Sübhânehu'nun şu kavli de bunlardandır: { وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Âd ve Semûd'u da [helak ettik]. Nitekim onların kaldıkları yerler size apaçık belli olmaktadır. Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; oysa onlar bunu görebilecek durumdaydılar. Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da [helak ettik]. Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti de onlar yeryüzünde büyüklük taslamışlardı; fakat [bizi] geçip kurtulamazlardı. Nitekim her birini kendi günahıyla yakaladık; kiminin üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik, kimini o korkunç çığlık yakaladı, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi nefislerine zulmediyorlardı” [el-Ankebût: 38-40]. Bu ayet, 'kâne' ve muzari fiille yapılan ifadenin de delalet ettiği üzere, Firavun'un başına gelen helaki gerektiren küfür ve günahlar üzerinde devam ettiğinde açıktır; zira iman ile birlikte [küfürde] devamlılık olamaz. Kaldı ki onun kendisiyle birlikte zikredilenlerin dizisinde yer alması da iddia edilen hususta gayet açıktır. Bazıları buna Allah Teâlâ'nın: { يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ } “Onu bana da düşman, kendisine de düşman biri alsın” [Tâhâ: 39] kavlini de eklemişlerdir; zira 'adüvv' sıfat-ı müşebbehedir ve sıfat-ı müşebbehe sübût (süreklilik) ifade eder. Dolayısıyla bu, onun Allah Teâlâ'ya ve Resulüne aleyhisselâm olan düşmanlığının sübûtuna delalet eder. Yanılan kimsenin aksine, bu iki düşmanlıktan birinin sübûtu bile onun durumunun kötülüğü için yeterlidir. Nitekim âlimler şiddet ve yeis anındaki imanın kabul edilmeyeceğini de açıkça belirtmişlerdir; o hüsrana uğramış kimsenin imanının bu kabilden olduğunda şüphe yoktur ve bunu inkâr etmek inatlaşmaktır. Müçtehid imamların kabul edilmeyeceğine dair icması nakledilmiştir
المجتهدين على عدم القبول ومستندهم فيه الكتاب والسنة، وما ينقل عن الإمام مالك من القبول لم يثبت عند المطلعين على أقوال المجتهدين واختلافاتهم. نعم صرح الإمام القاضي عبد الصمد من ساداتنا الحنفية في تفسيره بأن مذهب الصوفية أن الإيمان ينتفع به ولو عند معاينة العذاب، وهذا الإمام متقدم على الشيخ الأكبر قدس سره بنحو مائة سنة، وحينئذ تشكل حكاية الإجماع إلا أن يقال: بعدم تسليم صحة ذلك عن الصوفية الذين هم من أهل الاجتهاد المعول عليهم لما فيه من المخالفة للأدلة الظاهرة في عدم النفع فلا يخل ذلك بالإجماع بالإجماع. وفي الزواجر أنه على تقدير التسليم لا يضرنا ذلك في دعوى إجماع الأمة على كفر
ve bu husustaki dayanakları Kitap ve Sünnet'tir. İmam Mâlik'ten nakledilen kabul rivayeti ise müçtehidlerin görüşlerine ve ihtilaflarına vâkıf olanlar katında sabit olmamıştır. Evet, Hanefî büyüklerimizden İmam Kadı Abdüssamed tefsirinde, sûfiyyenin mezhebinin, azap müşahede edildiği anda bile olsa imanın fayda vereceği yönünde olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu imam ise Şeyh-i Ekber'den kaddesallâhu sirrah yaklaşık yüz yıl önce yaşamıştır. Bu durumda icma nakli müşkil hâle gelir; meğerki fayda vermeyeceğine dair zâhir delillere muhalefet içermesi sebebiyle, kendilerine itimat edilen ictihad ehli sûfiyyeden bunun sıhhatinin kabul edilmediği söylensin. Böylece bu durum icmaya zarar vermez. ez-Zevâcir'de ise şöyle denilmektedir: Kabul edildiği takdirde bile bu durum, Firavun'un küfrüne dair ümmetin icması iddiasında bize zarar vermez;
فرعون لأنا لم نحكم بكفره لأجل إيمانه عند البأس فحسب بل لما انضم إليه من أنه لم يؤمن بالله تعالى إيمانا صحيحا بل كان تقليدا محضا بدليل قوله: إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ فكأنه اعترف بأنه لا يعرف الله تعالى وإنما سمع من بني إسرائيل أن للعالم إلها فآمن بذلك الإله الذي سمع بني إسرائيل يقرون بوجوده وهذا هو محض التقليد الذي لا يقبل لا سيما من مثل فرعون الذي كان دهريا منكرا لوجود الصانع فإنه لا بد له من برهان قطعي يزيل ما هو عليه من الاعتقاد الخبيث البالغ نهاية القبح والفحش، وأيضا لا بد في إسلام الدهري ونحوه ممن كان قد دان بشيء أن يقر ببطلان ذلك الشيء الذي كفر به فلو قال: آمنت بالذي لا إله غيره لم يكن مسلما، وفرعون لم يعترف ببطلان ما كان كفر به من نفي الصانع وادعاء الإلهية لنفسه الخبيثة، وقوله: إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ لا يدرى ما الذي أراد به فلذا صرح الأئمة بأن آمنت بالذي لا إله غيره لا يحصل الإيمان للاحتمال فكذا ما قاله، وعلى التنزيل فالإجماع منعقد على أن الإيمان بالله تعالى مع عدم الإيمان بالرسول لا يصح فلو سلمنا أن فرعون آمن بالله تعالى إيمانا صحيحا فهو لم يؤمن بموسى ﵇ ولا تعرض له أصلا فلم يكن إيمانه نافعا، ألا ترى أن الكافر لو قال ألوفا من المرات أشهد أن لا إله إلا الله أو إلا الذي آمن به المسلمون لا يكون مؤمنا حتى يقول وأن محمدا رسول الله.
çünkü biz onun küfrüne sadece şiddet/yeis anında iman ettiği için hükmetmedik; bilakis buna ek olarak Allah Teâlâ'ya sahih bir imanla iman etmeyip onun: { إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka [ilah yoktur]” sözünün de delaletiyle sırf bir taklit üzere iman etmesi sebebiyle hükmettik. Sanki o, Allah Teâlâ'yı tanımadığını, ancak İsrailoğullarından âlemin bir ilahı olduğunu duyduğunu ve İsrailoğullarının varlığını ikrar ettiğini işittiği o ilaha iman ettiğini itiraf etmiştir. Bu ise özellikle Sânî'in (Yaratıcının) varlığını inkâr eden bir dehri olan Firavun gibi birinden asla kabul olunmayacak sırf bir taklittir. Zira onun, çirkinlik ve fuhşiyatın son noktasına ulaşmış o habis itikadını ortadan kaldıracak kesin bir bürhana sahip olması gerekirdi. Ayrıca bir şeye inanmış olan bir dehri ve benzerinin İslam'a girmesinde, kendisi sebebiyle kâfir olduğu o şeyin batıl olduğunu ikrar etmesi şarttır. Şayet o: 'Kendisinden başka ilah olmayan zâta iman ettim' deseydi Müslüman olmazdı. Firavun ise Sânî'i inkâr etmekten ve habis nefsi için ilahlık iddia etmekten ibaret olan küfrünün batıllığını itiraf etmemiştir. Onun: { إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka [ilah yoktur]” sözüyle de neyi kastettiği bilinmemektedir. Bu sebeple imamlar, 'kendisinden başka ilah olmayan zâta iman ettim' sözüyle ihtimalden ötürü imanın hasıl olmayacağını açıkça ifade etmişlerdir; dolayısıyla onun söylediği şey de böyledir. Bir an için kabul edilse bile, Resul'e iman olmaksızın Allah Teâlâ'ya imanın sahih olmayacağı hususunda icma akdedilmiştir. Firavun'un Allah Teâlâ'ya sahih bir imanla inandığını kabul etsek dahi o, Mûsâ'ya aleyhisselâm iman etmemiş ve ona asla değinmemiştir; dolayısıyla imanı fayda vermemiştir. Görmez misin ki bir kâfir binlerce kez 'Eşhedü en lâ ilâhe illallâh' veya 'Müslümanların inandığı zâttan başka ilah olmadığına şehadet ederim' dese, 'Ve eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' demedikçe mümin olmaz.
والسحرة تعرضوا في إيمانهم للإيمان بموسى ﵇ بقولهم: آمنا برب العالمين رب موسى وهارون فلا يقال:
Sihirbazlar ise imanlarında: 'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik' sözleriyle Mûsâ'ya aleyhisselâm imana değinmişlerdir. Dolayısıyla:
إن إيمان فرعون طرز إيمانهم لذلك على أن إيمانهم حين آمنوا كان بمعجزة موسى ﵇ والإيمان بالله تعالى مع الإيمان بمعجزة الرسول إيمان بالرسول فهم آمنوا بموسى ﵇ بخلاف فرعون فإنه لم يتعرض للإيمان به ﵇ أصلا بل في ذكره بني إسرائيل دونه مع أنه الرسول العارف بالإله وما يليق به والهادي إلى طريقه إشارة ما إلى بقائه على كفره به. وما ذكره الشيخ الأكبر قدس سره في توجيه آية حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ إلخ خارج عن ذوق الكلام العربي وتجشم تكلف لا معنى له، ويرشدك إلى بعض ذلك أنه قدس سره حمل قوله تعالى: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ إلخ على العتب والبشرى، مع أنه لا يخفى أنه لو صح إيمانه وإسلامه لكان الأنسب بمقام الفضل الذي إليه طمح نظر الشيخ أن يقال له: الآن نقبلك ونكرمك لاستلزام صحة إيمانه رضا الحق عنه ومن وقع له الرضا لا يخاطب بمثل ذلك الخطاب كما لا يخفى على من له وقوف على أساليب كلام العرب ومحاوراتهم، وأيضا كيف يخاطب بمثل ذلك الخطاب كما لا يخفى على من له وقوف على أساليب كلام العرب ومحاوراتهم، وأيضا كيف يخاطب من محا الإيمان عصيانه وإفساده بما هو ظاهر في التأنيب المحض والتقريع الصرف والتوبيخ البحت فما ذلك إلا لإقامة أعظم نواميس الغضب عليه وتذكيره بقبائحه التي قدمها وإعلامه بأنها هي التي منعته عند النطق بالإيمان إلى حيث لا ينفعه وكذا تأويله فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ [غافر: ٨٥] بأن النافع هو الله تعالى مع أن اصطلاح الكتاب والسنة نسبة الأشياء إلى أسبابها إيجابا وسلبا، فإذا قيل: لا ينفع الإيمان فليس معناه الشرعي إلا الحكم عليه بأنه باطل لا يعتد به وأي معنى سوغ تخصيص نفع الله تعالى بهذه الحالة التي هي حالة وقوع العذاب مع النظر إلى ما هو الواقع من أن الله تعالى هو النافع حقيقة في كل وقت ولو نفعهم لما استأصلهم بالعذاب، وقوله تعالى: وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ [غافر: ٧٨] دليل
'Firavun'un imanı bu yüzden onların imanının tarzındadır' denilemez. Kaldı ki sihirbazların iman ettikleri andaki imanları Mûsâ'nın aleyhisselâm mucizesiyle gerçekleşmişti; Resul'ün mucizesine imanla birlikte Allah Teâlâ'ya iman etmek ise Resul'e imandır. Dolayısıyla onlar Mûsâ'ya aleyhisselâm iman etmişlerdir. Firavun ise böyle değildir; zira o, ona aleyhisselâm imana asla değinmemiştir; bilakis ilahı ve O'na layık olanı bilen, O'nun yoluna ileten resul dururken İsrailoğullarını zikretmesinde, ona karşı küfrü üzere kaldığına dair bir işaret vardır. Şeyh-i Ekber'in kaddesallâhu sirrah { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ } “Nihayet boğulma ona yetişince...” vb. ayetinin tevcihinde zikrettiği şeyler ise Arap kelamının zevkinden uzaktır ve anlamsız bir tekellüfe (zorlamaya) katlanmaktır. Şeyhin kaddesallâhu sirrah Allah Teâlâ'nın: { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin...” vb. kavlini sitem ve müjdeye hamletmesi sana bunun bir kısmını gösterir. Oysa gizli değildir ki, şayet onun imanı ve İslam'ı sahih olsaydı, şeyhin nazarının yöneldiği lütuf makamına en uygun düşen şey, imanın sıhhatinin Hak Teâlâ'nın ondan razı olmasını gerektirmesi sebebiyle ona: 'Şimdi seni kabul ediyor ve ikramda bulunuyoruz' denilmesi olurdu. Zira kendisinden razı olunan kimseye, Arap kelamının ve hitaplarının üsluplarına vâkıf olan kimseye gizli kalmayacağı üzere böyle bir hitapla hitap edilmez. Ayrıca imanın, isyanını ve fesadını sildiği kimseye, sırf azarlama, tam bir paylama ve katıksız bir kınamadan ibaret olduğu zâhir olan ifadelerle nasıl hitap edilebilir? Bu hitap ancak onun aleyhine gazabın en büyük kanunlarını ikame etmek, daha önce işlediği çirkinlikleri ona hatırlatmak ve imanı telaffuz ettiği esnada kendisine fayda vermeyecek bir noktada bulunmasının sebebinin bu çirkinlikler olduğunu ona bildirmek içindir. Aynı şekilde { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ } “İmanları kendilerine fayda vermedi” [el-Mü'min: 85] ayetini, 'fayda veren Allah Teâlâ'dır' diye tevil etmesi de böyledir; oysa Kitap ve Sünnet'in ıstılahı, olumlu ve olumsuz olarak şeyleri sebeplerine nispet etmektir. Dolayısıyla 'iman fayda vermez' denildiğinde, bunun şer'î manası onun batıl ve itibar edilmez olduğuna hükmetmekten başkası değildir. Allah Teâlâ'nın her vakitte hakiki fayda veren olduğu gerçeğine bakıldığında, Allah Teâlâ'nın fayda vermesini azabın vuku bulduğu bu hâle tahsis etmeyi hangi mana meşru kılabilir? Şayet onlara fayda verseydi onları azap ile helak etmezdi. Allah Teâlâ'nın: { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “İşte orada batılda olanlar hüsrana uğradılar” [el-Mü'min: 78] kavli,
واضح على أن المراد فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ [غافر: ٨٥] أنهم باقون مع ذلك الإيمان على الكفر إلى غير ذلك مما لا يخفى على الناظر في كلامه قدس سره، فالذي ينبغي أن يعول عليه ما ذهب أولا إليه، وقد قالوا: إذا اختلف كلام إمام يؤخذ منه بما يوافق الأدلة الظاهرة ويعرض عما خالفها، ولا شك أن ما ذهب إليه أولا هو الموافق لذلك، على أنه لو لم يكن له قدس سره إلا القول بقبول إيمانه لا يلزمنا اتباعه في ذلك والأخذ به لمخالفته ما دل عليه الكتاب والسنة وشهدت به أئمة الصحابة والتابعين فمن بعدهم من المجتهدين، وجلالة قائله لا توجب القبول، فقد قال مالك، وغيره: ما من أحد إلا مأخوذ من قوله ومردود عليه إلا صاحب هذا القبر يعني النبي ﷺ،
{ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ } “İmanları kendilerine fayda vermedi” [el-Mü'min: 85] kavlinden muradın, onların o imanla birlikte küfür üzere kaldıkları olduğuna dair apaçık bir delildir. Şeyhin kaddesallâhu sirrah kelamına bakan kimseye gizli kalmayacak diğer hususlar da böyledir. Dolayısıyla itimat edilmesi gereken görüş, onun ilk başta benimsediği görüştür. Nitekim şöyle demişlerdir: 'Bir imamın sözü ihtilaflı olduğunda, onun sözünden zâhir delillere uygun olanı alınır, muhalif olanından ise yüz çevrilir.' Şüphe yok ki onun ilk benimsediği görüş buna uygun olandır. Kaldı ki onun kaddesallâhu sirrah imanının kabul edildiğine dair görüşünden başka bir sözü olmasaydı dahi, Kitap ve Sünnet'in delalet ettiği ve sahabi ile tâbiîn imamlarının ve onlardan sonraki müçtehidlerin şehadet ettiği hususlara muhalefeti sebebiyle bu meselede ona tâbi olmamız ve bu sözü almamız gerekmezdi. Söyleyenin celâleti kabulü zorunlu kılmaz; nitekim Mâlik ve başkaları: 'Şu kabrin sahibi yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hariç, herkesin sözünden alınacak olan da vardır, reddedilecek olan da' demiştir.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه: لا تنظر إلى من قال وانظر إلى ما قال،
Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Söyleyene bakma, ne söylediğine bak.'
وكأن الشيخ قدس سره قال ذلك من طريق النظر والنظر يخطىء ويصيب، وعن علم أن للنبي ﵊ اجتهادا جاء الوحي بخلافه لم يستعظم ما قيل في الشيخ وإن كان هو- هو- على أنه لو كان قال ذلك من طريق الكشف إلا أنه أبدى الاستدلال تفهيما وإرشادا إلى أن فهمه لم يخالف ما يدل عليه الكتاب لم يلزمنا أيضا تقليده بل قد مر عن الإمام الرباني قدس سره أنه لا يجوز تقليد الكشف، وصرح غير واحد بأنه ليس بحجة على الغير كالإلهام ولا يثبت به حكم شرعي. وأنت تعلم أنه لو كان كل من القولين من طريق الكشف يلزم انقسام الكشف إلى صواب وخطأ كالنظر ضرورة عدم اجتماع الإيجاب والسلب على الكذب ولا على الصدق وهو ظاهر، وقد قال بعضهم: بالانقسام ويخفى وجهه، ومن الناس من أول كلام الشيخ المثبت لقبول الإيمان بأن المراد بفرعون فيه النفس الأمارة وبموسى وهارون المأمورين بالقول اللين موسى الروح وهارون القلب وأخذ يقرر الكلام على هذا السنن، ولا يخفى أن ارتكاب ذلك على ما فيه من التكلف الظاهر الكلف في كلام الشيخ ما يأباه ولعله خلاف مطمح نظره ولذلك لم يرتكبه أجلة أصحابه بل أبقوا كلامه على ظاهره وهو الظاهر، وإكفار بعض المنكرين له فيه ضلال وأي ضلال وظلم عظيم موجب للنكال، فإن له قدس سره في ذلك مستندا كغيره المقابل له وإن اختلفا في القوة والضعف، على أن الوقوف على حقيقة هذه المسألة ليس مما كلفنا به فلا يضر الجهل بها في الدين والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ كلام مستأنف سيق لبيان النعم الفائضة عليهم أثر نعمة الإنجاء على وجه الإجمال وإخلالهم بشكرها، وبوأ بمعنى أنزل كأباء والاسم منه البيئة بالكسر كما في القاموس، وجاء بوأه منزلا وبوأه في منزل وكذا بوأت له مكانا إذا سويته، وهو مما يتعدى لواحد ولاثنين أي أنزلناهم بعد أن أنجيناهم وأهلكنا أعداءهم مُبَوَّأَ صِدْقٍ أي منزلا صالحا مرضيا وهو اسم مكان منصوب على الظرفية، ويحتمل المصدرية بتقدير مضاف أي بمكان مبوأ وبدونه، وقد يجعل مفعولا ثانيا، وأصل الصدق ضد الكذب لكن جرت عادة العرب على أنهم إذا مدحوا شيئا أضافوه إلى الصدق فقالوا: رجل صدق مثلا إذا كان كاملا في صفته صالحا للغرض المطلوب منه كأنهم لاحظوا أن كل ما يظن به فهو صادق، والمراد بهذا المبوأ كما رواه ابن المنذر. وغيره عن الضحاك الشام ومصر، فإن بني إسرائيل الذين كانوا في زمان موسى ﵇ وهم المرادون هنا ملكوا ذلك حسبما ذهب إليه جمع من الفضلاء.
Sanki Şeyh kaddesallâhu sirrah bunu aklî nazar/inceleme yoluyla söylemiştir; nazar ise hata da eder, isabet de eder. Peygamber'in aleyhisselâm vahyin aksine geldiği ictihadının bulunduğunu bilen kimse, her ne kadar o kimse o [yüce makamda] olsa da Şeyh hakkında söylenenleri büyütmez. Kaldı ki bunu keşif yoluyla söylemiş olsa bile, anlayışının Kitab'ın delalet ettiğine muhalif olmadığını anlatmak ve irşad etmek maksadıyla istidlalde bulunmuştur; dolayısıyla bu hususta da onu taklit etmemiz gerekmez. Bilakis İmam Rabbânî'den kaddesallâhu sirrah keşfin taklit edilmesinin caiz olmadığı daha önce geçmişti. Birden fazla âlim de tıpkı ilham gibi keşfin de başkası üzerinde bir hüccet olmadığını ve onunla şer'î bir hükmün sabit olmayacağını açıkça belirtmiştir. Bilirsin ki, şayet bu iki görüşün her biri keşif yoluyla olsaydı, tıpkı nazarda olduğu gibi keşfin de doğru ve yanlış kısımlarına ayrılması gerekirdi; zira nefy ve ispatın yalan üzerinde veya doğruluk üzerinde birleşmesi imkânsızdır, bu da gayet açıktır. Bazıları keşfin kısımlara ayrılacağını söylemişlerdir fakat bunun izahı gizlidir. İnsanlardan bazıları, Şeyh'in imanın kabulünü ispat eden kelamını; oradaki Firavun'dan muradın nefis-i emmâre, yumuşak söz söylemekle emrolunan Mûsâ ve Hârûn'dan muradın ise ruh Mûsâ'sı ile kalp Hârûn'u olduğu şeklinde tevil etmiş ve sözü bu usul üzere takrir etmeye girişmiştir. Gizli değildir ki, bu tevili yapmak, açık tekellüfü bir yana, Şeyh'in kelamında buna engel olan şeyler barındırmaktadır ve belki de onun nazarının hedeflediği şeyin hilafınadır. Bu yüzden onun ashâbının büyükleri buna tevessül etmemiş, bilakis onun kelamını zâhiri üzere bırakmışlardır ki zâhir olan da budur. Onu inkâr edenlerden bazılarının bu meseleden ötürü onu tekfir etmesi ise bir sapıklıktır; hem de nasıl bir sapıklık ve cezayı gerektiren büyük bir zulümdür! Zira onun kaddesallâhu sirrah bu hususta, kuvvet ve zayıflık bakımından farklı olsalar da, kendisine karşı olan diğerleri gibi bir dayanağı vardır. Kaldı ki bu meselenin hakikatine vâkıf olmak mükellef kılındığımız hususlardan değildir; dolayısıyla dinde bunu bilmemenin bir zararı yoktur. Allah Teâlâ doğru yola iletendir. { وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun biz İsrailoğullarını yerleştirdik” sözü; kurtarma nimetinin hemen ardından onlara bolca bahşedilen nimetleri icmâlî olarak ve onların bu nimete şükretmeyi terk ettiklerini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. 'Bevvee' fiili, 'ebâe' gibi yerleştirdi/konaklattı manasındadır. Kâmûs'ta geçtiği üzere bunun ismi kesra ile 'el-bîe'dir. 'Bevveehu menzilen' ve 'bevveehu fî menzilin' şeklinde geldiği gibi, bir yeri düzelttiğin zaman 'bevve'tü lehu mekânen' de denir. Bu fiil bir ve iki mef'ûle müteaddî olan fiillerdendir; yani düşmanlarını helak edip onları kurtardıktan sonra onları yerleştirdik. { مُبَوَّأَ صِدْقٍ } “Güzel ve hoş bir yere” yani elverişli ve razı olunmuş bir menzile [yerleştirdik]. Bu, zarfiyet üzere mansub bir mekân ismidir; hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle yani 'bi-mekâni mübevvein' şeklinde veya muzaf takdiri olmaksızın masdar olması da muhtemeldir. İkinci mef'ûl de kılınabilir. Sıdkın aslı kizbin (yalanın) zıddıdır; fakat Arapların âdeti, bir şeyi övdükleri zaman onu sıdka izafe etmeleri şeklinde cereyan etmiştir. Nitekim bir kimse sıfatında kâmil ve kendisinden talep edilen gayeye elverişli olduğunda örneğin 'racülü sıdkın' (güvenilir/hayırlı adam) derler; sanki onun hakkında hüsnüzan beslenen her şeyin doğru olduğunu mülahaza etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve başkalarının Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre bu mübevve'den murat Şam ve Mısır'dır. Zira Mûsâ aleyhisselâm zamanında bulunan ve burada kastedilen İsrailoğulları, faziletli âlimlerden bir topluluğun benimsediği üzere oraya malik olmuşlardır.
وأخرج أبو الشيخ، وغيره عن قتادة أن المراد به الشام وبيت المقدس واختاره بعضهم بناء على أن أولئك لم يعودوا إلى مصر بعد ذلك، وأنت تعلم أنه ينبغي أن يراد ببني إسرائيل عن القولين ما يشمل ذريتهم بناء على أنهم ما دخلوا الشام في حياة موسى ﵇ وإنما دخلها أبناؤهم وقد تقدم لك ما يتعلق بهذه المقام فتذكره.
Ebû'ş-Şeyh ve başkaları Katâde'den, bundan muradın Şam ve Beytülmakdis olduğunu rivayet etmişlerdir; bazısı da onların bundan sonra Mısır'a dönmedikleri esasına dayanarak bu görüşü tercih etmiştir. Bilirsin ki her iki görüşe göre de İsrailoğulları ile onların Mûsâ'nın aleyhisselâm hayatında Şam'a girmeyip oraya ancak onların çocuklarının girdiği esasına dayanılarak zürriyetlerini de kapsayan kimselerin kastedilmesi gerekir. Bu makamla ilgili hususlar daha önce geçmişti, onu hatırla.
وقيل: المراد به أطراف المدينة إلى جهة الشام، وببني إسرائيل بنو إسرائيل الذين كانوا على عهد نبينا عليه أفضل الصلاة وأكمل السلام وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أي اللذائذ قيل: وقد يفسر بالحلال فَمَا اخْتَلَفُوا في
Denildi ki: Bundan murat, Medine'nin Şam tarafındaki çevreleridir; İsrailoğulları ile de Peygamberimiz -salâtın en faziletlisi ve selamın en kâmili onun üzerine olsun- döneminde yaşayan İsrailoğulları kastedilmiştir. { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ve onları tertemiz rızıklarla rızıklandırdık” yani lezzetli rızıklarla; helal ile tefsir edildiği de söylenmiştir. { فَمَا اخْتَلَفُوا } “İhtilafa düşmediler”
أمور دينهم بل كانوا متبعين أمر رسولهم ﵇ حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ أي إلا بعد ما علموا بقراءة التوراة والوقوف على أحكامها، وقيل: المعنى ما اختلفوا في أمر محمد ﷺ إلا بعد ما علموا صدق نبوته بنعوته المذكورة في كتابهم وتظاهر معجزاته، وهو ظاهر على القول الأخير في المراد من بني إسرائيل المبوئين، وأما على القول الأول ففيه خفاء لأن أولئك المبوئين الذين كانوا في عصر موسى ﵇ لم يختلفوا في أمر نبينا ﷺ ضرورة لينسب إليهم ذلك الاختلاف حقيقة، وليس هذا نظير قوله تعالى: وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الأعراف: ١٤١] الآية ولا قوله سبحانه: فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ [البقرة: ٩١] ليعتبر المجاز، وزعم الطبرسي أن المعنى أنهم كانوا جميعا على الكفر لم يختلفوا فيه حتى أرسل إليهم موسى ﵇ ونزلت التوراة فيها حكم الله تعالى فمنهم من آمن ومنهم من أصر على كفره وليس بشيء أصلا كما لا يخفى إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ فيميز بين المحق والمبطل بالإثابة والعقوبة فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ أي في شك ما يسير، والخطاب قيل: له ﷺ والمراد إن كنت في ذلك على سبيل الفرض والتقدير لأن الشك لا يتصور منه ﵊ لانكشاف الغطاء له ولذا عبر- بإن- التي تستعمل غالبا فيما لا تحقق له حتى تستعمل في المستحيل عقلا وعادة كما في قوله سبحانه: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ [الزخرف: ٨١] وقوله تعالى: فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ [الأنعام: ٣٥] وصدق الشرطية لا يتوقف على وقوعها كما هو ظاهر والمراد بالموصول القصص، أي إن كنت في شك من القصص المنزلة إليك التي من جملتها قصة فرعون وقومه وأخبار بني إسرائيل فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ فإن ذلك محقق عندهم ثابت في كتبهم حسبما أنزلناه إليك، وخصت القصص بالذكر لأن الأحكام المنزلة إليه ﵊ ناسخة لأحكامهم مخالفة لها فلا يتصور سؤالهم عنها، والمراد بالكتاب جنسه فيشمل التوراة والإنجيل وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ويؤيده أنه قرىء «الكتب» بالجمع، وفسر الموصول بمن لم يؤمن من أهل الكتاب لأن إخبارهم بما يوافق ما أنزل المترتب على السؤال أجدى في المقصود، وفسره بعضهم بالمؤمنين منهم كعبد الله بن سلام. وتميم الداري ونسب ذلك إلى ابن عباس والضحاك ومجاهد.
dinlerinin emirlerinde [ihtilafa düşmediler], bilakis resullerinin aleyhisselâm emrine tâbi idiler; { حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “Kendilerine ilim gelinceye kadar” yani ancak Tevrat'ı okuyup hükümlerine vâkıf olarak bildikten sonra [ihtilafa düştüler]. Bir rivayette mana şöyledir: Kitaplarında zikredilen sıfatları ve apaçık mucizeleriyle onun peygamberliğinin doğruluğunu bildikten sonra Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumu hakkında ihtilafa düştüler. Bu mana, yerleştirilen İsrailoğullarından murat hakkındaki son görüşe göre gayet açıktır. İlk görüşe göre ise bunda bir kapalılık vardır; çünkü Mûsâ aleyhisselâm döneminde yerleştirilen o kimseler, bu ihtilaf kendilerine hakiki olarak nispet edilsin diye Peygamberimizin sallallâhu aleyhi ve sellem durumu hakkında zorunlu olarak ihtilafa düşmüş değillerdi. Bu durum, mecaz kabul edilsin diye Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” [el-A'râf: 141] ayetinin veya Sübhânehu'nun: { فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ } “O hâlde niçin Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz?” [el-Bakara: 91] kavlinin benzeri değildir. Tabersî, mananın şöyle olduğunu iddia etmiştir: Onların hepsi küfür üzere idiler ve kendilerine Mûsâ aleyhisselâm gönderilip içinde Allah Teâlâ'nın hükmü bulunan Tevrat indirilene kadar onda ihtilaf etmediler; [Tevrat inince] içlerinden kimi iman etti, kimi de küfründe ısrar etti. Gizli kalmayacağı üzere bu görüş hiçbir temele dayanmamaktadır. { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edegeldikleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmedecektir”; mükâfat ve ceza ile haklı olanı batılda olandan ayırt edecektir. { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } “Eğer sana indirdiğimiz şeyden şüphede isen” yani azıcık bir şüphede bile isen. Hitabın ona sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu söylenmiştir; kastedilen ise farz ve takdir yoluyla 'eğer öyle isen' demektir; zira perdenin kendisinden kalkmış olması sebebiyle ondan aleyhisselâm şüphe tasavvur olunamaz. Bu yüzden, aklen ve âdeten imkânsız olan şeylerde dahi kullanılacak derecede çoğunlukla gerçekleşmesi muhakkak olmayan hususlarda kullanılan 'in' (eğer) ile ifade edilmiştir; nitekim Sübhânehu'nun: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” [ez-Zuhruf: 81] kavlinde ve Allah Teâlâ'nın: { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ } “Eğer yerde bir menfez arayıp bulmaya gücün yetiyorsa...” [el-En'âm: 35] kavlinde böyledir. Açık olduğu üzere şartın doğruluğu vuku bulmasına bağlı değildir. Meful konumundaki 'mâ' ismi mevsûlü ile indirilen kıssalar kastedilmektedir; yani eğer sana indirilen ve aralarında Firavun ile kavminin kıssası ve İsrailoğullarının haberleri bulunan kıssalardan şüphede isen: { فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce Kitab'ı okuyanlara sor”; zira bu, sana indirdiğimiz şekilde onların katında muhakkak ve kitaplarında sabittir. Kıssaların zikre tahsis edilmesi, ona aleyhisselâm indirilen hükümlerin onların hükümlerini nesh edici ve onlara muhalif olması sebebiyle bu hükümlerin onlara sorulmasının tasavvur edilememesindendir. Kitap ile onun cinsi kastedilmektedir; dolayısıyla Tevrat ve İncil'i kapsar. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilen de budur. Çoğul olarak 'el-Kütüb' şeklinde okunması da bunu destekler. İsmi mevsûl Ehl-i Kitap'tan iman etmeyen kimselerle tefsir edilmiştir; çünkü onların soruya bağlı olarak indirilenlere muvafık haber vermeleri maksat açısından daha etkilidir. Bazıları ise onu Abdullah b. Selâm ve Temîm ed-Dârî gibi onlardan iman edenlerle tefsir etmişler ve bu görüşü İbn Abbâs, Dahhâk ve Mücâhid'e nispet etmişlerdir.
وتعقب بأن ابن سلام وغيره إنما أسلموا بالمدينة وهذه السورة مكية، وينبغي أن يكون المراد الاستدلال على حقية المنزل والاستشهاد بما في الكتب المتقدمة على ما ذكر وأن القرآن مصدق لها، ومحصل ذلك أن الفائدة دفع الشك إن طرأ لأحد غيره ﷺ بالبرهان أو وصف أهل الكتاب بالرسوخ في العلم بصحة نبوته ﷺ وتوبيخهم على ترك الإيمان أو تهييج الرسول ﵊ وزيادة تثبيته، وليس الغرض إمكان وقوع الشك له ﷺ أصلا، ولذلك قال ﵊ حين جاءته الآية على ما أخرج عبد الرزاق، وابن جرير عن قتادة: «لا أشك ولا أسأل» .
Buna, İbn Selâm ve diğerlerinin ancak Medine'de Müslüman oldukları, bu surenin ise Mekkî olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Muradın, indirilenin hak olduğuna istidlal etmek, zikredilen hususlara dair önceki kitaplarda bulunanlarla şahitlik getirmek ve Kur'an'ın onları tasdik edici olduğunu belirtmek olması gerekir. Bunun özeti şudur: Buradaki fayda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki bir kimsede şüphe arız olursa bunu bürhanla savmaktır veya Ehl-i Kitab'ı onun sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetinin sıhhatine dair ilimde rüsuh sahibi olmakla nitelemek ve imanı terk etmelerinden ötürü onları azarlamaktır yahut Resul'ü aleyhisselâm teşvik edip sebatını artırmaktır. Maksat asla onun sallallâhu aleyhi ve sellem şüpheye düşmesinin imkânı değildir. Nitekim Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre ayet indiğinde o aleyhisselâm: «Ne şüphe ederim ne de sorarım» buyurmuştur.
وزعم الزجاج أن إن نافية وقوله سبحانه: فَسْئَلِ جواب شرط مقدر أي ما كنت في شك مما أنزلنا إليك فإن أردت أن تزداد يقينا فاسأل وهو خلاف الظاهر وفيما ذكر غنى عنه، ومثله ما قيل: إن الشك بمعنى الضيق والشدة بما يعاينه ﷺ من تعنت قومه وأذاهم أي إن ضقت ذرعا بما تلقى من أذى قومك وتعنتهم فاسأل أهل الكتاب كيف صبر الأنبياء ﵈ على أذى قومهم وتعنتهم فاصبر كذلك بل هو أبعد جدا من ذلك، وقيل: الخطاب له ﷺ والمراد به أمته أو لكل من يسمع أي إن كنت أيها السامع في شك مما أنزلنا على لسان نبينا إليك فاسأل، أَنْزَلْنا إِلَيْكَ على هذا نظير قوله سبحانه: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً [النساء: ١٧٤] وفي جعل القراءة صلة الموصول إشارة إلى أن الجواب لا يتوقف على أكثر منها، وفي الآية تنبيه على أن من خالجته شبهة في الدين ينبغي له
Zeccâc, 'in' edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olduğunu, Sübhânehu'nun: { فَسْئَلِ } “O hâlde sor” kavlinin ise takdir edilmiş bir şartın cevabı olduğunu iddia etmiştir; yani 'sana indirdiğimiz şeyden şüphe içinde değilsin, şayet yakinini artırmak istersen sor' demektir. Fakat bu görüş zâhire aykırıdır ve zikredilen açıklamalar buna ihtiyaç bırakmamaktadır. Bunun bir benzeri de şüphenin, kavminin inatçılığından ve eziyetlerinden ötürü onun sallallâhu aleyhi ve sellem hissettiği darlık ve sıkıntı manasında olduğu görüşüdür; yani 'kavminin eziyetinden ve inatçılığından ötürü için daralırsa, peygamberlerin aleyhimüsselâm kavimlerinin eziyet ve inatçılığına nasıl sabrettiklerini Ehl-i Kitab'a sor da sen de öylece sabret' demektir; bilakis bu görüş [zâhirden] çok daha uzaktır. Denildi ki: Hitap ona sallallâhu aleyhi ve sellem olmakla birlikte murat onun ümmetidir yahut dinleyen herkestir; yani 'ey dinleyen kişi! Eğer Peygamberimizin diliyle sana indirdiğimiz şeyden şüphede isen sor' demektir. Buna göre { أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } “Sana indirdiğimiz” ifadesi, Sübhânehu'nun: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } “Ve size apaçık bir nur indirdik” [en-Nisâ: 174] kavlinin benzeridir. Okumanın sıla-i mevsûl kılınmasında, cevabın bundan fazlasına bağlı olmadığına bir işaret vardır. Ayette, din hususunda içine bir şüphe düşen kimsenin
مراجعة من يزيلها من أهل العلم بل المسارعة إلى ذلك حسبما تدل عليه الفاء الجزائية بناء على أنها تفيد التعقيب لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ الواضح الذي لا محيد عنه ولا ريب في حقيته مِنْ رَبِّكَ القائم بما يصلح شأنك فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ أي بالتزلزل عما أنت عليه من الحزم واليقين ودم على ذلك كما كنت من قبل، والامتراء الشك والتردد وهو أخف من التكذيب فلذا ذكر أولا، وعقب بقوله سبحانه: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ أي بشيء منها فَتَكُونَ بذلك مِنَ الْخاسِرِينَ أنفسا وأعمالا، والتعبير بالخاسرين أظهر في التحذير من التعبير بالكافرين، وفائدة النهي في الموضعين التهييج والإلهاب نظير ما مر، والمراد بذلك إعلام أن الامتراء والتكذيب قد بلغا في القبح والمحذورية إلى حيث ينبغي أن ينهى عنهما من لا يمكن أن يتصف بهما فكيف بمن يمكن اتصافه وفيه قطع لأطماع الكفرة.
ilim ehlinden onu giderecek kimseye başvurması, bilakis ta'kib (hemen ardından gelme) bildirmesi esasına dayanılarak cezaiye olan 'fâ' harfinin delaleti gereğince buna acele etmesi gerektiğine dair bir uyarı vardır. { لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ } “Andolsun sana hak geldi”; dönülmesi mümkün olmayan ve hak oluşunda hiçbir şüphe bulunmayan apaçık hak, { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden [geldi]”; senin durumunu ıslah edip ayakta tutan Rabbinden geldi. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!”; yani üzerinde bulunduğun sebat ve yakinden sarsılmak suretiyle [şüpheye düşenlerden olma] ve daha önce olduğun gibi bunun üzere devam et. İmtirâ, şüphe ve tereddüt demektir; yalanlamaktan daha hafiftir, bu sebeple önce zikredilmiştir. Ardından Sübhânehu'nun: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma!” kavli getirilmiştir; yani onlardan herhangi bir şeyi [yalanlayanlardan olma], { فَتَكُونَ بذلك مِنَ الْخاسِرِينَ } “Yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun”; nefisleri ve amelleri bakımından [hüsrana uğrayanlardan olursun]. 'Hâsirîn' (hüsrana uğrayanlar) ifadesiyle anlatım, sakındırma hususunda 'kâfirîn' (kâfirler) ifadesiyle anlatımdan daha açıktır. Her iki yerdeki nehyin faydası, daha önce geçtiği üzere teşvik ve harekete geçirmedir. Bununla kastedilen, imtirâ ve tekzibin, kendisinde bu vasıfların bulunması tasavvur olunamayacak bir kimsenin dahi onlardan nehyedilmesini gerektirecek derecede çirkinlik ve sakıncalılık noktasına ulaştığını bildirmektir; nerede kaldı ki kendisinde bu vasıfların bulunması mümkün olan kimse! Bunda kâfirlerin emellerini kesip atma da vardır.
إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ إلخ بيان لمنشأ إصرار الكفرة على ما هم عليه من الكفر والضلال إلى حيث لا ينتفعون بالإيمان أي إن الذين ثبتت عليهم كَلِمَتُ رَبِّكَ أي حكمه وقضاؤه المفسر عند الأشاعرة بإرادته تعالى الأزلية المتعلقة بالأشياء على ما هي عليه فيما لا يزال بأنهم يموتون على الكفر أو يخلدون في النار لا يُؤْمِنُونَ إذ لا يمكن أن ينتقض قضاؤه سبحانه وتتخلف إرادته ﷻ لَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ واضحة المدلول مقبولة لدى العقول حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ الإغراق ونحوه وحينئذ يقال لهم- الصيف ضيعت اللبن- وفسر الزمخشري بقول الله تعالى الذي كتبه في اللوح وأخبر سبحانه به الملائكة أنهم يموتون كفارا وجعل تلك كتابة معلوم لا كتابة مقدر ومراد، ولا ضير في تفسير الكلمة بذلك إلا أن جعل الكتابة كتابة معلوم لا كتابة مقدر ومراد مبني على مذهب الاعتزال، والذي عليه أهل السنة أن أفعال العباد بأسرها معلومة له تعالى ومرادة ولا يكون إلا ما أراده سبحانه، وعلمه عز شأنه وإرادته متوافقان ولا تجوز المخالفة بينهما ولا يتعلق علمه سبحانه إلا بما عليه الشيء في نفسه ولا يريد إلا ما علم ولا يقدر إلا ما يريد ولا جبر هناك ولا تفويض ولكن أمر بين أمرين، وفسره المولى الكوراني في شرحه للمقدمات الأربع المذكورة في توضيح الأصول بأن العبد مجبور باختياره وفصله بما لا مزيد عليه، وبإثبات الاستعداد وأنه غير مجعول تتضح الحجة البالغة وبسط الكلام في علم الكلام، وقد تقدم بعض ما ينفع في هذا المقام، وإن أردت ما يطمئن به الخاطر وتنشرح له الضمائر فعليك برسائل ذلك المولى في هذا الشأن فإنها واضحة المسالك في تحصيل الإيقان فَلَوْلا كانَتْ كلام مستأنف لتقرير هلاكهم ولولا هنا تحضيضية فيها معنى التوبيخ كهلا ومثلها ما في قول الفرزدق:
{ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ } “Şüphesiz haklarında kesinleşen kimseler...” vb. ayeti, kâfirlerin imandan faydalanamayacak derecede içinde bulundukları küfür ve dalalet üzere ısrar etmelerinin menşeini beyandır; yani haklarında { كَلِمَتُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi” sabit olan kimseler; yani Eş'arîler katında eşyanın gelecekte alacağı hâle taalluk eden Allah Teâlâ'nın ezelî iradesi olarak tefsir edilen O'nun hükmü ve kazası [haklarında sabit olan kimseler]; küfür üzere ölecekleri veya cehennemde ebedî kalacakları [kesinleşenler], { لا يُؤْمِنُونَ } “İman etmezler”; zira Sübhânehu'nun kazasının bozulması ve Celle Şânuhu'nun iradesinin gerçekleşmemesi imkânsızdır. { لَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Onlara bütün ayetler gelse bile”; delaleti apaçık, akıllarca kabul gören [her ayet gelse bile], { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “O elem verici azabı görünceye kadar”; boğulma ve benzeri azabı görünceye kadar [iman etmezler]; işte o vakit onlara 'Yazın sütü zayi ettin' denilir. Zemahşerî kelimeyi; Allah Teâlâ'nın Levh-i Mahfuz'da yazdığı ve Sübhânehu'nun meleklere onların kâfir olarak öleceklerini bildirdiği sözü ile tefsir etmiş ve bu yazmayı, takdir edilen ve irade edilenin yazılması değil, bilinenin yazılması kılmıştır. Kelimenin bu şekilde tefsir edilmesinde bir sakınca yoktur; ancak yazmanın takdir ve irade edilenin değil de bilinenin yazılması kılınması İ'tizâl mezhebi üzerine kuruludur. Ehl-i Sünnet'in üzerinde bulunduğu görüş ise; kulların fiillerinin tamamının Allah Teâlâ tarafından bilindiği, irade edildiği ve ancak Sübhânehu'nun dilediği şeyin vuku bulacağıdır. O'nun azze şânuhu ilmi ile iradesi birbiriyle uyumludur, aralarında bir aykırılık caiz değildir; Sübhânehu'nun ilmi ancak bir şeyin kendi nefsinde bulunduğu hâle taalluk eder, O ancak bildiğini irade eder ve ancak irade ettiğini takdir eder; orada ne cebr vardır ne de tefvîz, bilakis iki durum arasında bir durumdur. Mevlâ el-Gûrânî, Tavdîhu'l-Usûl'de zikredilen dört mukaddimenin şerhinde bunu; 'kulun kendi ihtiyarıyla mecbur olduğu' şeklinde tefsir etmiş ve daha fazla eklenemeyecek derecede tafsilatlandırmıştır. İstidadın ispat edilmesiyle ve onun yaratılmış olmamasıyla apaçık hüccet vuzuha kavuşur; kelam ilminde de bu söz uzatılmıştır. Bu makamda fayda verecek hususların bir kısmı daha önce geçmişti. Şayet zihnin kendisiyle mutmain olacağı ve kalplerin inşirah bulacağı bir izah istersen, o Mevlâ'nın bu konudaki risalelerine müracaat etmelisin; zira onlar yakini elde etmede yolları apaçık risalelerdir. { فَلَوْلا كانَتْ } “Olsaydı ya!” kelamı, onların helakini takrir etmek için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. Buradaki 'levlâ', tıpkı 'hellâ' gibi içinde azarlama manası bulunan tahdîd (teşvik/kınama) edatıdır. Ferazdak'ın şu sözündeki edat da bunun gibidir:
تعدون عقر النيب أفضل مجدكم ... بني ضوطرى لولا الكميّ المقنعا
«Yaşlı develeri boğazlamayı en üstün şerefiniz sayarsınız... Ey Zavallıoğulları! Miğferli kahraman savaşçıya karşı dursaydınız ya!»
ويشهد لذلك قراءة أبي وابن مسعود رضي الله تعالى عنهما «فهلا» ، والتوبيخ على ما نقل عن السفاقسي على ترك الإيمان المذكور بعد، «وكان» كما اختاره بعض المحققين ناقصة، وقوله تعالى: قَرْيَةٌ اسمها، وجملة قوله سبحانه: آمَنَتْ خبرها، وقوله جل شأنه: فَنَفَعَها إِيمانُها معطوف على الخبر، أي فهلا كانت قرية من القرى التي أهلكت هلاك الاستئصال آمنت قبل معاينة العذاب ولم تؤخر إيمانها إلى حين معاينته كما أخر فرعون إيمانه فنفعها ذلك بأن يقبله الله تعالى منها، ويكشف بسببه العذاب عنها، وذهب السمين وغيره إلى أنها تامة وقَرْيَةٌ فاعلها وجملة آمَنَتْ صفة «ونفعها» معطوفة عليها. وتعقب بأنه يلزم حينئذ أن يكون التحضيض والتوبيخ على الوجود مع أنه ليس بمراد. وأجيب بأنه لا مانع من أن يكون التحضيض على الصفة وحينئذ لا غبار على ما قيل، وأيا ما كان
Übeyy ve İbn Mes'ûd'un radıyallâhu teâlâ anhümâ «fe-hellâ» kıraati de buna şahitlik eder. Sefâkusî'den nakledildiğine göre buradaki azarlama, sonradan zikredilen imanın terk edilmesinedir. Bazı muhakkiklerin tercih ettiği üzere 'kâne' nâkısadır; Allah Teâlâ'nın: { قَرْيَةٌ } kavli onun ismidir, Sübhânehu'nun: { آمَنَتْ } kavlinin cümlesi haberi, Celle Şânuhu'nun: { فَنَفَعَها إِيمانُها } kavli ise haber üzerine matuftur; yani kökünden helak edilmek suretiyle helak edilen o memleketlerden bir memleket, azabı müşahede etmeden önce iman etseydi ya; Firavun'un imanını geciktirdiği gibi imanını azabı müşahede ettiği âna kadar geciktirmeseydi de Allah Teâlâ'nın bunu ondan kabul etmesi ve bu sebeple azabı onlardan kaldırması suretiyle bu imanı ona fayda verseydi ya! Semîn ve diğerleri ise 'kâne'nin tâmme, { قَرْيَةٌ } lafzının onun faili, { آمَنَتْ } cümlesinin sıfat ve 'nefe'ahâ' fiilinin de ona matuf olduğu görüşüne varmışlardır. Buna, o takdirde teşvik ve azarlamanın [memleketin] varlığı üzerine olması gerekeceği, oysa muradın bu olmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Teşvikin sıfat üzerine olmasına bir engel bulunmadığı ve bu durumda söylenen şeyde hiçbir kusur olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Her ne olursa olsun
فالمراد بالقرية أهلها مجازا شائعا والقرينة هنا أظهر من أن تخفى، وقوله ﵎: إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ استثناء منقطع كما قال الزجاج وسيبويه والكسائي. وأكثر النحاة أي لكن قوم يونس لَمَّا آمَنُوا عند ما رأوا أمارات العذاب ولم يؤخروا إلى حلوله كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ أي الذل والهوان فِي الْحَياةِ الدُّنْيا بعد ما أظلهم وكاد ينزل بهم وَمَتَّعْناهُمْ بمتاع الدنيا بعد كشف العذاب عنهم إِلى حِينٍ أي زمان من الدهر مقدر لهم في علم الله تعالى. ونقل عن ابن عباس أن المراد إلى يوم القيامة فهم اليوم أحياء إلا أن الله تعالى سترهم عن الناس على حد ما يقال في الخضر ﵇، ورأيت في بعض الكتب ما يوافقه إلا أنه ذكر فيه أنهم يظهرون أيام المهدي ويكونون من جملة أنصاره ثم يموتون والكل مما لا صحة له. وقال آخرون: الاستثناء متصل، ويراد من القرية أهلها المشرفون على الهلاك.
karye (memleket) ile yaygın bir mecaz olarak onun halkı kastedilmektedir; buradaki karine ise gizlenemeyecek kadar açıktır. Azze ve Celle'nin: { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ } kavli, Zeccâc, Sîbeveyh, Kisâî ve nahivcilerin çoğunun belirttiği gibi munkatı' bir istisnadır; yani 'fakat Yûnus'un kavmi { لَمَّا آمَنُوا } azabın alametlerini gördükleri zaman iman ettiklerinde ve azabın inmesine kadar [imanı] geciktirmediklerinde, { كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ } üzerlerine gölge gibi çöküp neredeyse inecek olduğu bir anda { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } dünya hayatında o rüsvaylık yani zillet ve perişanlık azabını onlardan kaldırdık { وَمَتَّعْناهُمْ } azabı kendilerinden kaldırdıktan sonra onları dünya nimetleriyle faydalandırdık { إِلى حِينٍ } Allah Teâlâ'nın ilminde kendileri için takdir edilmiş olan bir zamana kadar.' İbn Abbâs'tan muradın kıyamet gününe kadar olduğu, Hızır aleyhisselâm hakkında söylenene benzer şekilde onların bugün hayatta oldukları ancak Allah Teâlâ'nın onları insanlardan gizlediği nakledilmiştir. Bazı kitaplarda buna uygun ifadeler gördüm; ancak orada onların Mehdî günlerinde ortaya çıkacakları, onun yardımcılarından olacakları ve sonra ölecekleri zikredilmektedir ki bunların hepsi asılsızdır. Başkaları ise şöyle demiştir: İstisna muttasıldır ve karyeden helakin eşiğine gelen halkı kastedilmektedir.
وقيل: العاصون ويعتبر النفي الذي يشعر به التحضيض وهو مشعر بالأمر أيضا ولذا جعلوه في حكمه إلا أنه لا يصح اعتباره على تقدير الاتصال لما يلزمه من كون الإيمان من المستثنين غير مطلوب وهو غير مطلوب بل فاسد، وقيل: لا مانع من ذلك على ذلك التقدير لأن أهل القرى محضوضون على الإيمان النافع وليس قوم يونس محضوضين عليه لأنهم آمنوا، والذوق يأبى إلا اعتبار النفي فقط حال اعتبار الاتصال» ويكون قوله سبحانه: لَمَّا آمَنُوا استئنافا لبيان نفع إيمانهم. وقرىء «إلا قوم» بالرفع على البدل من قرية المراد بها أهلها، وأيد بذلك القول بالاتصال واعتبار النفي لأن البدل لا يكون إلا في غير الموجب، وخرج بعضهم هذه القراءة على أن إِلَّا بمعنى غير وهي صفة ظهر إعرابها فيما بعدها كما في قوله على رأي:
Âsiler olduğu da söylenmiştir; teşvik edatının hissettirdiği olumsuzluk dikkate alınır, bu edat aynı zamanda emri de hissettirir, bu yüzden onu emir hükmünde saymışlardır. Ancak muttasıl olması takdirinde bu olumsuzluğu dikkate almak sahih olmaz; çünkü bu durumda istisna edilenlerin iman etmesinin talep edilmemiş olması gerekir, oysa bu talep edilmemiş değildir, bilakis fasittir. Denildi ki: Bu takdirde buna bir engel yoktur; çünkü karye halkı faydalı imana teşvik edilmişlerdir, Yûnus'un kavmi ise zaten iman ettikleri için buna teşvik edilmiş değillerdir. Zevk-i selîm ise muttasıl kabul edildiği durumda sadece olumsuzluğu dikkate almayı iktiza eder ve Sübhânehu'nun: { لَمَّا آمَنُوا } kavli de imanlarının faydasını beyan eden müstakil bir cümle olur. 'Karye'den muradın halkı olması hasebiyle ondan bedel olarak ref ile «İllâ kavmü» şeklinde de okunmuştur. Bununla muttasıl olduğu ve olumsuzluğun dikkate alındığı görüşü desteklenmiştir; çünkü bedel ancak menfî (olumsuz) kelamda olur. Bazıları bu kıraati; 'illâ' edatının 'gayr' manasında olup kendisinden sonrakinde irabı açığa çıkan bir sıfat olduğu şeklinde açıklamışlardır; nitekim bir görüşe göre şu beyitte böyledir:
وكل أخ مفارقه أخوه ... لعمر أبيك إلا الفرقدان
«Babanın ömrüne yemin olsun ki, iki kutup yıldızı (Ferkadân) hariç, her kardeşten kardeşi mutlaka ayrılır.»
وظاهر كلامهم أن الاستثناء مطلقا من قرية، وعن الزمخشري أنه على الأول من القرية لا من الضمير في آمَنَتْ وعلل بأن المنقطع بمعنى لكن فيتوسط بين الكلامين المتغايرين فلا يعتمد ما لا يستقل ولأنه لا مدخل للوصف أعني الإيمان في المستثنى منه فالاستثناء عن أصل الكلام، وأما على الثاني فهو استثناء من الضمير من حيث المعنى جعل في اللفظ منه أو من القرية إذ لا فرق في قولك: كان القوم منطلقين إلا زيدا بين جعله من الاسم أو من الضمير في الخبر لأن الحكم إنما يتم بالخبر، وإنما الفرق في نحو ضربت القوم العالمين إلا زيدا، ثم قال: ونظير هذا في الوجهين قوله تعالى: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ [الحجر: ٥٨، ٥٩] ووجه ذلك ظاهر. وفي الكشف أن وجه الشبه اختلاف معنى الهلاك على الوجهين كاختلاف معنى الإرسال هنالك على الوجهين، وكأنه عنى بالهلاك المأخوذ قيدا في قوله فهلا كانت قرية من القرى التي أهلكناها فتدبر. وفي يُونُسَ لغات تثليث النون مهموزا وغير مهموز والمتواتر منها الضم بلا همز.
Kelamlarının zâhiri, istisnanın mutlak olarak karyeden olduğudur. Zemahşerî'den ise birinci görüşe göre { آمَنَتْ } fiilindeki zamirden değil karyeden olduğu nakledilmiş ve şöyle gerekçelendirilmiştir: Munkatı' 'lâkin' manasındadır, dolayısıyla birbirinden farklı iki kelamın arasına girer; tek başına duramayan bir şeye dayanamaz ve müstesna minh'te vasfın yani imanın bir dahli yoktur, dolayısıyla istisna kelamın aslındandır. İkinci görüşe göre ise mana bakımından zamirden yapılan bir istisnadır; lafızda ise ondan yahut karyeden kılınmıştır. Zira 'Zeyd hariç topluluk gidici idi' sözünde, istisnanın isimden veya haberdeki zamirden kılınması arasında bir fark yoktur; çünkü hüküm ancak haber ile tamamlanır. Fark ancak 'Zeyd hariç âlim olan topluluğu dövdüm' gibi yerlerdedir. Sonra şöyle demiştir: Her iki vecihte de bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ } “Biz suçlu bir kavme gönderildik. Ancak Lût'un ailesi müstesna” [el-Hicr: 58-59] kavlidir; bunun vechi de açıktır. el-Keşf'te ise benzerlik yönünün; oradaki irsal (gönderme) manasının iki veche göre farklı olması gibi, buradaki helak manasının da iki veche göre farklı olması olduğu belirtilmiştir; sanki 'helak ettiğimiz memleketlerden bir memleket olsaydı ya' sözünde bir kayıt olarak alınan helaki kastetmiştir, iyi düşün. 'Yûnus' kelimesinde nun harfinin üç harekesiyle hemzeli ve hemzesiz okunuş lügatleri vardır; bunlardan mütevatir olanı hemzesiz dammedir.
وكان من قصة هؤلاء القوم على ما روي عن غير واحد أن يونس ﵇ بعث إلى أهل نينوى من أرض الموصل وكانوا أهل كفر وشرك فدعاهم إلى الإيمان بالله تعالى وحده وترك ما يعبدون من الأصنام فأبوا عليه وكذبوه فأخبرهم أن العذاب مصبحهم إلى ثلاث فلما كانت الليلة الثالثة ذهب عنهم من جوف الليل فلما أصبحوا تغشاهم العذاب فكان فوق رؤوسهم ليس بينهم وبينه إلا قدر ثلثي ميل، وجاء أنه غامت السماء غيما أسود هائلا يدخن دخانا شديدا فهبط حتى غشي مدينتهم واسودت أسطحتهم فلما أيقنوا بالهلاك طلبوا نبيهم فلم يجدوه فخرجوا إلى الصحراء بأنفسهم ونسائهم وصبيانهم ودوابهم ولبسوا المسوح وأظهروا الإيمان والتوبة وفرقوا بين الوالدة وولدها من الناس
Birden çok kimseden rivayet edildiğine göre bu kavmin kıssası şöyle idi: Yûnus aleyhisselâm Musul topraklarından Ninova halkına gönderilmişti; onlar küfür ve şirk ehli kimselerdi. Onları tek olan Allah Teâlâ'ya imana ve taptıkları putları terk etmeye davet etti; fakat onlar ona karşı geldiler ve onu yalanladılar. O da azabın üç güne kadar sabahleyin kendilerine geleceğini haber verdi. Üçüncü gece olunca gecenin ortasında yanlarından ayrıldı. Sabah olunca azap onları bürüdü; öyle ki başlarının üzerindeydi ve kendileriyle azap arasında ancak milin üçte ikisi kadar bir mesafe vardı. Gökten simsiyah, korkunç, yoğun bir duman çıkaran bir bulutun kapladığı ve nihayet inip şehirlerini bürüdüğü, damlarının simsiyah olduğu rivayet edilmiştir. Helak olacaklarını kesin olarak anlayınca peygamberlerini aradılar fakat onu bulamadılar. Bunun üzerine kendileri, kadınları, çocukları ve hayvanlarıyla birlikte sahraya çıktılar; çullar giyindiler, iman ve tövbelerini açığa vurdular; insanlardan
والدواب فجن البعض إلى البعض وعلت الأصوات وعجوا جميعا وتضرعوا إليه تعالى وأخلصوا النية فرحمهم ربهم واستجاب دعاءهم وكشف عنهم ما نزل بهم من العذاب وكان ذلك يوم عاشوراء وكان يوم الجمعة.
ve hayvanlardan anne ile yavrusunun arasını ayırdılar. Böylece bir kısmı diğerine yöneldi, feryatlar yükseldi, hepsi birden bağrışıp Allah Teâlâ'ya yalvardılar ve niyetlerini halis kıldılar. Bunun üzerine Rableri onlara merhamet etti, dualarına icabet buyurdu ve üzerlerine inen azabı kendilerinden kaldırdı. Bu hadise cuma gününe denk gelen Âşûrâ günü gerçekleşti.
قال ابن مسعود: إنه بلغ من توبتهم أن ترادوا المظالم فيما بينهم حتى إن كان الرجل ليأتي إلى الحجر قد وضع أساس بنيانه عليه فيقلعه ويرده إلى صاحبه، وجاء في رواية عن قتادة أنهم عجوا إلى الله تعالى أربعين صباحا حتى كشف ما نزل بهم، وأخرج أحمد في الزهد وابن جرير وغيرهما عن ابن غيلان قال: لما غشي قوم يونس العذاب مشوا إلى شيخ من بقية علمائهم فقالوا: ما ترى؟ قال: قولوا: يا حي حين لا حي ويا حي محيي الموتى ويا حي لا إله إلا أنت فقالوها فكشف عنهم العذاب، وقال الفضيل بن عياض: قالوا: اللهم إن ذنوبنا قد عظمت وجلت وأنت أعظم وأجل فافعل بنا ما أنت أهله، ولا تفعل بنا ما نحن أهله، وكان يونس ﵇ إذ ذهب عنهم قعد في الطريق يسأل الخبر كما جاء مرفوعا فمر به رجل فقال له: ما فعل قوم يونس؟ فحدثه بما صنعوا فقال: لا أرجع إلى قوم قد كذبتهم وانطلق مغاضبا حسبما قصه الله تعالى في غير هذا الموضع مما سيأتي إن شاء الله تعالى، وظاهر الآية يستدعي أن القوم شاهدوا العذاب لمكان كَشَفْنا وهو الذي يقتضيه أكثر الأخبار وإليه ذهب كثير من المفسرين، ونفع الإيمان لهم بعد المشاهدة من خصوصياتهم فإن إيمان الكفار بعد مشاهدة ما وعدوا به إيمان بأس غير نافع لارتفاع التكليف حينئذ وعادة الله إهلاكهم من غير إمهال كما أهلك فرعون، والقول بأنه بقي حيا إلى ما شاء الله تعالى وسكن أرض الموصل من مفتريات اليهود.
İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Onların tövbesi öyle bir dereceye ulaştı ki, aralarındaki haksızlıkları birbirlerine iade ettiler; hatta bir adam gelip binasının temelini üzerine kurduğu bir taşı söküyor ve onu sahibine geri veriyordu. Katâde'den gelen bir rivayette, üzerlerine inen azap kaldırılıncaya kadar kırk sabah Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakardıkları zikredilmiştir. Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr ve başkaları İbn Gaylân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Azap Yûnus'un kavmini bürüyünce, geride kalan âlimlerinden yaşlı bir zâtın yanına gidip: 'Ne dersin?' dediler. O da: 'Hiçbir dirinin olmadığı zamanda diri olan Yâ Hayy! Ölüleri dirilten Yâ Hayy! Senden başka ilah olmayan Yâ Hayy!' deyin dedi; onlar da bunu söylediler ve azap kendilerinden kaldırıldı. Fudayl b. İyâz ise şöyle demiştir: Onlar: 'Allahım! Günahlarımız pek büyük ve pek ağır oldu; Sen ise daha büyük ve daha yücesin. Bize Sana layık olan şekilde muamele et, bize layık olduğumuz şekilde muamele etme!' dediler. Merfû olarak rivayet edildiği üzere Yûnus aleyhisselâm yanlarından ayrıldığında haber sormak için yol üzerinde oturmuştu; yanından bir adam geçti ve ona: 'Yûnus'un kavmi ne yaptı?' diye sordu. Adam da onların ne yaptıklarını anlattı. Bunun üzerine Yûnus: 'Kendilerini yalanlamış olduğum bir kavme dönmem' dedi ve Allah Teâlâ'nın bu yerin dışında inşallah geleceği üzere kıssasını anlattığı şekilde öfkeli olarak çekip gitti. Ayetin zâhiri, { كَشَفْنا } “Kaldırdık” kelimesi sebebiyle kavmin azabı müşahede ettiğini gerektirmektedir; rivayetlerin çoğunun iktiza ettiği de budur ve birçok müfessir de bu görüşe varmıştır. Müşahededen sonra imanın onlara fayda vermesi ise onların hususiyetlerindendir; zira kendilerine vaat edilen şeyi müşahede ettikten sonra kâfirlerin imanı şiddet anındaki imandır ve mükellefiyet o anda kalktığı için fayda vermez. Nitekim Firavun'u helak ettiği gibi onları da mühlet vermeden helak etmek Allah'ın âdetidir. Firavun'un Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar hayatta kaldığı ve Musul topraklarında ikamet ettiği yönündeki söz ise Yahudilerin uydurmalarındandır.
وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ تحقيق لدوران إيمان جميع المكلفين وجودا وعدما على قطب مشيئته سبحانه مطلقا بعد بيان تبعية كفر الكفرة لكلمته، ومفعول المشيئة هنا محذوف حسب المعهود في نظائره أي لو شاء سبحانه إيمان من في الأرض من الثقلين لآمن كُلُّهُمْ بحيث لا يشذ منهم أحد جَمِيعاً أي مجتمعين على الإيمان لا يختلفون فيه لكنه لم يشأ ذلك لأن سبحانه لا يشاء إلا ما يعلم ولا يعلم إلا ما له ثبوت في نفسه فيما لا ثبوت له أصلا لا يعلم وما لا يعلم لا يشاء، وإلى هذا التعليل ذهب الكوراني عليه الرحمة وأطال الكلام في تحريره والذب عنه في غير ما رسالة، والجمهور على أنه سبحانه لا يشاؤه لكونه مخالفا للحكمة التي عليها بناء أساس التكوين والتشريع. والآية حجة على المعتزلة الزاعمين أن الله تعالى شاء الإيمان من جميع الخلق فلم يؤمن إلا بعضهم، والمشيئة عندهم قسمان تفويضية يجوز تخلف الشيء عنها وقسرية لا يجوز التخلف عنها وحملوا ما في الآية على هذا الأخير، فالمعنى عندهم لو شاء ربك مشيئة الجاء وقسر إيمان الثقلين لآمنوا لكنه سبحانه لم يشأ كذلك بل أمرهم بالإيمان وخلق لهم اختيار إله ولضده وفوض الأمر إليهم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر وهذا دينهم في كل ما ورد عليهم من الآيات الظاهرة في إبطال ما هم عليه، وفيه أنه لا قرينة على التقييد مع أن قوله سبحانه: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ يأباه فيما قيل، فإن الهمزة للإنكار وهي لصدارتها مقدمة من تأخير على ما عليه الجمهور والفاء للتفريع والمقصود تفرع الإنكار على ما قبل ولا فائدة بل لا وجه لاعتبار مشيئة القسر والإلجاء خاصة في تفرع الإنكار، وقيل: إن الهمزة في موضعها والعطف على مقدر ينسحب عليه الكلام كأنه قيل: أربك لا يشاء ذلك فأنت تكرههم حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ والإنكار متوجه إلى ترتيب الإكراه المذكور على عدم مشيئته تعالى والآباء هو الآباء فلا بد من حمل المشيئة على إطلاقها، والمراد بالناس من طبع عليهم أو الجميع مبالغة، وجوز في «أنت» أن يكون فاعلا بمقدر يفسره ما بعده وأن يكون مبتدأ خبره الجملة بعده ويعدونه فاعلا معنويا، وتقديمه لتقوية حكم الإنكار كما ذهب إليه الشريف قدس سره في شرح المفتاح وذكر فيه أن المقصود إنكار صدور الفعل من المخاطب لا إنكار كونه هو الفاعل مع تقرر
{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi... iman ederdi”; kâfirlerin küfrünün O'nun kelimesine tâbi olduğunun beyanından sonra, bütün mükelleflerin imanının varlık ve yokluk bakımından mutlak olarak Sübhânehu'nun meşîetinin kutbu etrafında döndüğünü tahkik etmektedir. Meşîetin mef'ûlü, benzerlerinde alışılageldiği üzere burada mahzuftur; yani Sübhânehu yeryüzündeki insan ve cinlerin iman etmesini dileseydi, { كُلُّهُمْ } “Hepsi”; öyle ki içlerinden hiçbiri dışarıda kalmayacak şekilde, { جَمِيعاً } “Toptan”; yani onda ihtilaf etmeksizin iman üzere toplanmış olarak iman ederlerdi. Fakat O bunu dilememiştir; çünkü Sübhânehu ancak bildiğini diler ve ancak kendi nefsinde sübûtu olanı bilir; hiçbir sübûtu olmayan şey ise bilinmez ve bilinmeyen şey de dilenmez. Merhum el-Gûrânî bu gerekçelendirmeyi benimsemiş, birden fazla risalesinde bunu tahkik etmek ve savunmak için sözü uzatmıştır. Cumhur ise Sübhânehu'nun, yaratma ve teşrîin temelinin üzerine kurulduğu hikmete aykırı olması sebebiyle bunu dilemediği görüşündedir. Ayet; Allah Teâlâ'nın bütün mahlukatın iman etmesini dilediğini fakat sadece bazılarının iman ettiğini iddia eden Mûtezile'ye karşı bir hüccettir. Meşîet onlara göre iki kısımdır: Bir şeyin kendisinden geri kalması caiz olan tefvîzî meşîet ve kendisinden geri kalması caiz olmayan cebri meşîet; ayetteki ifadeyi de bu sonuncusuna hamletmişlerdir. Buna göre onlara göre mana: 'Eğer Rabbin icbâr ve cebrî bir meşîetle insan ve cinlerin imanını dileseydi iman ederlerdi; fakat Sübhânehu böyle dilememiş, bilakis onlara imanı emretmiş, onlar için imana ve zıddına dair bir ihtiyar yaratmış ve işi onlara bırakmıştır; artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin' şeklindedir. Kendilerinde bulunan batıl görüşü iptal eden açık ayetlerin her birinde onların mezhebi budur. Bu görüşte şu sakınca vardır: Sübhânehu'nun: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ } “Yoksa insanları sen mi zorlayacaksın?” kavlinin söylenene göre buna engel olmasıyla birlikte, böyle bir takyide dair hiçbir karine yoktur. Zira hemze inkâr içindir ve cumhurun benimsediği üzere cümlenin başında yer alması gerektiğinden sonradan öne alınmıştır; 'fâ' harfi ise tafri' (öncekinin neticesi olma) içindir ve kastedilen inkârın önceki ifadeden neşet etmesidir. İnkârın neşet etmesinde özellikle cebr ve icbâr meşîetini dikkate almanın hiçbir faydası, bilakis hiçbir vechi yoktur. Denildi ki: Hemze kendi yerindedir ve atıf sözün akışının gerektirdiği takdir edilmiş bir ifadeye yapılmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Rabbin bunu dilemiyor da sen mi onları zorlayacaksın { حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } mümin olsunlar diye?' İnkâr, zikredilen zorlamanın Allah Teâlâ'nın meşîetinin bulunmamasına terettüp ettirilmesine yöneliktir; imtina ise aynı imtinadır. Dolayısıyla meşîeti ıtlakı (mutlaklığı) üzere hamletmek gerekir. İnsanlardan murat, kalpleri mühürlenmiş olanlar veya mübalağa yoluyla bütün insanlardır. 'Ente' zamirinin kendisinden sonrakinin tefsir ettiği mukadder bir fiilin faili olması da, haberi kendisinden sonraki cümle olan mübteda olması da caiz görülmüştür ve onu manevî fail sayarlar. Şerîf'in kaddesallâhu sirrah Şerhu'l-Miftâh'ta benimsediği üzere öne alınması, inkâr hükmünü pekiştirmek içindir; orada kastedilenin,
أصل الفعل، وقيل: إن التقديم للتخصيص ففيه إيذان بأن الإكراه أمر ممكن لكن الشأن في المكره من هو وما هو إلا سبحانه وحده لا يشارك فيه لأنه جل شأنه القادر على أن يفعل في قلوبهم ما يضطرهم إلى الإيمان وذلك غير مستطاع للبشر.
fiilin aslı sabit olmakla birlikte failin kendisi olduğunu inkâr etmek değil, fiilin muhataptan sâdır olmasını inkâr etmek olduğunu zikretmiştir. Takdimin tahsis için olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla bunda zorlamanın mümkün bir iş olduğuna, ancak asıl meselenin zorlayanın kim olduğunda yattığına ve O'nun da kendisinde hiçbir ortağı bulunmayan sadece Sübhânehu olduğuna dair bir bildirim vardır. Çünkü onların kalplerinde kendilerini imana mecbur bırakacak şeyi yaratmaya kadir olan yalnız Celle Şânuhu'dur; bu ise beşerin takati dahilinde değildir.
وَما كانَ لِنَفْسٍ بيان لتبعية إيمان النفوس التي علم الله تعالى إيمانها لمشيئته تعالى وجودا وعدما بعد بيان الدوران الكلي عليها كذلك، وقيل: هو تقرير لما يدل عليه الكلام السابق من أن خلاف المشيئة مستحيل أي ما صح وما استقام لنفس من النفوس التي علم الله تعالى أنها تؤمن أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أي بمشيئته وإرادته سبحانه، والأصل في الإذن بالشيء الإعلام بإجازته والرخصة فيه ورفع الحجر عنه، وجعلوا ما ذكر من لوازمه كالتسهيل الذي ذكره بعضهم في تفسيره، وخصصت النفس بالصفة المذكورة ولم تجعل من قبيل قوله تعالى: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [آل عمران: ١٤٥] قيل لأن الاستثناء مفرغ من أعم الأحوال أي ما كان لنفس أن تؤمن في حال من أحوالها إلا حال كونها ملابسة بإذنه سبحانه فلا بد من كون الإيمان مما يؤول إليه حالها كما أن الموت حال لكل نفس لا محيص لها عنه فلا بد من التخصيص بما ذكر، فإن النفوس التي علم الله تعالى أنها لا تؤمن ليس لها حال تؤمن فيها حتى تستثنى تلك الحال من غيرها انتهى، وقد يقال: إن هذا الاستثناء بالنظر إلى النفس التي علم الله تعالى أنها لا تؤمن مفيد لعدم إيمانها على أتم وجه على حد ما قيل في قوله تعالى: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٣] فكأنه قيل: ما كان لنفس علم الله تعالى أنها لا تؤمن أن تؤمن في حال من الأحوال كسلامة العقل وصحة البدن وغيرهما إلا في حال ملابستها إذن الله تعالى وإرادته أن تؤمن وهي تابعة لعلمه بذلك وعلمه به محال لأنه قد علم نقيضه فيلزم انقلاب العلم جهلا فتكون إرادته ذلك محالا فيكون إيمانها محالا إذ الموقوف على المحال محال. وفي الحواشي الشهابية أن ما كانَ إن كان بمعنى ما وجد احتاج إلى تقييد النفس بمن علم أنها تؤمن وإن كان بمعنى ما صح لا يحتاج إليه ولذا ذكره من ذكره وتركه من تركه وفيه خفاء فتأمل وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ أي الكفر كما في قوله تعالى: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التوبة: ١٢٥] بقرينة ما قبله، وأصله الشيء الفاسد المستقذر وعبر عنه بذلك لكونه علما في الفساد والاستقذار، وقيل: المراد به العذاب وعبر عنه بذلك لاشتراكهما في الاستكراه والتنفر، وإن إرادة الكفر منه باعتبار أنه نقل أولا عن المستقذر إلى العذاب للاشتراك فيما ذكر ثم أطلق على الكفر لأنه سببه فيكون مجازا في المرتبة الثانية، واختار الإمام التفسير الأول تحاشيا مما في إطلاق المستقذر على عذاب الله تعالى من الاستقذار وبعض الثاني لما أن كلمة عَلَى في قوله تعالى: عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ أي لا يستعملون عقولهم بالنظر في الحجج والآيات أو لا يعقلون دلائله وأحكامه لما على قلوبهم من الطبع تأبى الأول. وتعقب بأن المعنى يقدره عليهم فلا إباء، ويفسر الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ بما يكون به تأسيسا كما سمعت في تفسيره، ومنه تعلم أن الفعل منزل منزلة اللازم أو له مفعول مقدر، وقد يفرق بين التفسيرين بأنهم على الأول لم يسلبوا قوة النظر لكنهم لم يوفقوا لذلك وعلى الثاني بخلافه والأمر الآتي ظاهر في الأول، والجملة معطوفة على مقدر كأنه قيل: فيأذن لهم الإيمان ويجعل إلخ أو فيأذن لبعضهم بذلك ويجعل إلخ. وقرىء «الرجز» بالزاي وقرأ حماد ويحيى عن أبي بكر «ونجعل» بالنون قُلِ انْظُرُوا خطاب لسيد المخاطبين ﷺ أن يأمر الكفرة الذين هو ﵊ بين ظهرانيهم بالتفكر في ملكوت السموات والأرض وما فيهما من عجائب الآيات الآفاقية والأنفسية ليتضح له ﷺ أنهم من الذين لا يعقلون وكأنه متعلق بما عنده، وتعليقه بقوله سبحانه: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ إلخ على معنى لا تكره الناس على الإيمان ولكن اؤمرهم بما يتوصل به إليه عادة من النظر لا يخلو عن النظر، وقيل: إنه تعالى لما أفاد فيما تقدم
{ وَما كانَ لِنَفْسٍ } “Hiçbir nefis için mümkün değildir”; küllî devranın meşîet etrafında döndüğünün beyanından sonra, Allah Teâlâ'nın iman edeceğini bildiği nefislerin imanının da varlık ve yokluk bakımından Allah Teâlâ'nın meşîetine tâbi olduğunun beyanıdır. Önceki kelamın delalet ettiği meşîetin hilafının imkânsız olduğu hususunu takrir ettiği de söylenmiştir; yani Allah Teâlâ'nın iman edeceğini bildiği nefislerden hiçbir nefis için { أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın iman etmesi” yani Sübhânehu'nun meşîeti ve iradesi olmaksızın iman etmesi sahih ve mümkün olmamıştır. Bir şeye izin vermenin aslı, onun caiz görüldüğünü, onda ruhsat bulunduğunu bildirmek ve üzerindeki yasağı kaldırmaktır; bazılarının tefsirinde zikrettiği kolaylaştırma gibi zikredilen hususu da onun gereklerinden kılmışlardır. Nefis mezkûr sıfatla tahsis edilmiş ve Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir nefis Allah'ın izni olmaksızın ölmez” [Âl-i İmrân: 145] kavli kabilinden kılınmamıştır. Zira istisnanın en genel hâllerden müferrağ olduğu söylenmiştir; yani hiçbir nefsin hiçbir hâlinde, ancak Sübhânehu'nun izniyle mülâbese hâlinde olması müstesna, iman etmesi mümkün değildir. Dolayısıyla tıpkı ölümün her nefis için kaçınılmaz bir hâl olması gibi, imanın da o nefsin hâlinin varacağı bir durum olması gerekir; bu sebeple zikredilen sıfatla tahsis edilmesi kaçınılmazdır. Çünkü Allah Teâlâ'nın iman etmeyeceğini bildiği nefislerin iman edeceği hiçbir hâli yoktur ki o hâl diğerlerinden istisna edilebilsin; söz bitti. Denilebilir ki: Allah Teâlâ'nın iman etmeyeceğini bildiği nefis dikkate alındığında bu istisna, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “İki kız kardeşi bir arada almanız da [haram kılındı]; ancak geçmişte olanlar müstesna” [en-Nisâ: 23] kavlinde söylenenler kabilinden onun hiçbir şekilde iman etmeyeceğini en mükemmel biçimde ifade eder. Sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın iman etmeyeceğini bildiği bir nefsin, aklın selameti ve bedenin sıhhati gibi hiçbir hâlde iman etmesi mümkün değildir; ancak Allah Teâlâ'nın izni ve iman etmesini irade etmesi hâli müstesnadır ki bu da O'nun bunu bilmesine tâbidir. O'nun bunu bilmesi ise imkânsızdır; çünkü O bunun zıddını bilmiştir. Aksi takdirde ilmin cehle inkılap etmesi gerekir; dolayısıyla O'nun bunu irade etmesi muhaldir, neticede o nefsin imanı da muhal olur; zira muhale bağlı olan şey de muhaldir. Şihâb'ın Hâşiyeleri'nde şöyle denmektedir: Şayet { ما كانَ } 'bulunmadı/vuku bulmadı' manasında ise nefsin, iman edeceği bilinen kimse ile takyit edilmesine ihtiyaç duyar; şayet 'sahih/mümkün olmadı' manasında ise buna ihtiyaç duymaz; bu sebeple zikreden zikretmiş, terk eden de terk etmiştir; bunda bir kapalılık vardır, iyi düşün. { وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ } “Ve pisliği/azabı kılar” yani önceki ifadenin karinesiyle, Allah Teâlâ'nın: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların pisliklerine pislik katmıştır” [et-Tevbe: 125] kavlinde olduğu gibi küfrü [kılar]. Aslı fasit ve iğrenç şeydir; fesat ve iğrençlikte bir alem (belirgin) olması sebebiyle küfür bundan böyle ifade edilmiştir. Ondan muradın azap olduğu ve her ikisinin de nefret edilen ve tiksinilen şeyler olmasındaki ortaklıktan ötürü böyle ifade edildiği de söylenmiştir. Ondan küfrün kastedilmesi ise; zikredilen ortaklıktan ötürü önce iğrenç şeyden azaba nakledilip sonra sebebi olması hasebiyle küfre ıtlak edilmesi itibarıyladır; dolayısıyla ikinci mertebede mecaz olur. İmam [Râzî], Allah Teâlâ'nın azabına iğrenç denilmesindeki yakışıksızlıktan sakınmak için birinci tefsiri tercih etmiş; bazısı ise Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ } “Akıllarını kullanmayanların üzerine”; yani hüccet ve ayetleri tefekkür ederek akıllarını kullanmayan yahut kalplerindeki mühür sebebiyle O'nun delillerini ve hükümlerini akletmeyenlerin üzerine kavlindeki 'alâ' harf-i cerinin birinci manaya engel olması sebebiyle ikinci tefsiri tercih etmiştir. Buna, mananın 'küfrü onların üzerine takdir eder' şeklinde olduğu ve dolayısıyla bir engelin bulunmadığı söylenerek cevap verilmiştir. { الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ } ifadesi de tefsirinde işittiğin üzere te'sis (yeni bir mana) olacak şekilde açıklanır. Buradan fiilin lâzım menzilesine indirildiğini veya mukadder bir mef'ûlü olduğunu anlarsın. İki tefsir arası şöyle de ayrılabilir: Birinciye göre onlar tefekkür gücünden soyutlanmamışlardır fakat buna muvaffak kılınmamışlardır; ikinciye göre ise durum bunun aksinedir. Gelecek olan emir de birincisinde açıktır. Cümle takdir edilmiş bir ifadeye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlara imana izin verir ve kılar...' yahut 'Onların bazısına buna izin verir ve kılar...'. Ze ile «er-Ricze» şeklinde de okunmuştur; Hammâd ve Yahyâ Ebû Bekir'den nun ile «Ve nec'alü» şeklinde okumuşlardır. { قُلِ انْظُرُوا } “De ki: Bakın!”; muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem, aralarında bulunduğu kâfirlere, akletmeyenlerden oldukları kendisi için sallallâhu aleyhi ve sellem açıklığa kavuşsun diye göklerin ve yerin melekûtundaki, oradaki âfâkî ve enfüsî ayetlerin harikalarındaki hususları tefekkür etmelerini emretmesine yönelik bir hitaptır; sanki bu hitap kendi katında bulunanla irtibatlıdır. Bunun Sübhânehu'nun: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ } kavline; 'insanları imana zorlama fakat onlara âdeten imana ulaştıran tefekkürü emret' manasında bağlanması ise incelemeye muhtaçtır. Denildi ki: Allah Teâlâ daha önce
أن الإيمان بخلقه سبحانه وأنه لا يؤمن إلا من بعد إذنه وأن الذين حقت عليهم الكلمة لا يؤمنون أمر نبيه ﵊ أن يأمر بالنظر لئلا يزهد فيه بعد تلك الإفادة، وأرى الأول أولى، وجاء ضم لام قل وكسرها وهما قراءتان سبعيتان، وقوله سبحانه: ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ في محل نصب بإسقاط الخافض
imanın Kendi yaratmasıyla olduğunu, ancak O'nun izninden sonra iman edileceğini ve haklarında kelime sabit olanların iman etmeyeceğini bildirince, bu bildirimden sonra tefekkürden yüz çevrilmesin diye Peygamberine aleyhisselâm tefekkürü emretmesini emretmiştir. Bana göre birinci izah daha evladır. 'Kul' kelimesinin lamının dammesi ve kesresi ile rivayet edilmiştir ki ikisi de yedi kıraattendir. Sübhânehu'nun: { ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, cer edatının düşürülmesiyle nasb mahallindedir;
لأن الفعل قبله معلق بالاستفهام لأن ما استفهامية وهي مبتدأ وذا بمعنى الذي والظرف صلته وهو خبر المبتدأ، ويجوز أن يكون ماذا كله اسم استفهام مبتدأ والظرف خبره أي أي شيء بديع في السموات والأرض من عجائب صنعته تعالى الدالة على وحدته وكمال قدرته جل شأنه.
çünkü kendisinden önceki fiil istifham sebebiyle amelden alıkonulmuştur (ta'lîk edilmiştir). Zira 'mâ' istifhamiyyedir ve mübtedadır; 'zâ' ise 'ellezî' manasında olup zarf onun sılasıdır ve mübtedanın haberidir. 'Mâzâ' kelimesinin tamamının mübteda olan bir istifham ismi, zarfın da onun haberi olması caizdir; yani Celle Şânuhu'nun vahdaniyetine ve kudretinin kemaline delalet eden, göklerde ve yerdeki O'nun eşsiz sanatının harikalarından hangi bedî şey vardır? [demektir].
وجوز أن يكون ماذا كله موصولا بمعنى الذي وهو في محل نصب بالفعل قبله، وضعفه السمين بأنه لا يخلو حينئذ من أن يكون النظر قلبيا كما هو الظاهر فيعدى بفي وأن يكون بصريا فيعدى بإلى. وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ أي ما تكفيهم وما تنفعهم. وقرىء بالتذكير، والمراد بالآيات ما أشير إليه بقوله سبحانه:
'Mâzâ' kelimesinin tamamının 'ellezî' manasında mevsûl olması ve kendisinden önceki fiille nasb mahallinde bulunması da caiz görülmüştür. Semîn bunu; o takdirde tefekkürün zâhir olduğu üzere kalbî olup 'fî' ile müteaddî olması ile basarî olup 'ilâ' ile müteaddî olması ihtimallerinden uzak kalamayacağını belirterek zayıf bulmuştur. { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ } “O ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa hiçbir fayda vermez”; yani onlara yetmez ve onlara fayda sağlamaz. Müzekker olarak da okunmuştur. Ayetler ile Sübhânehu'nun şu kavliyle işaret edilenler kastedilmektedir:
ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ففيه إقامة الظاهر مقام المضمر وَالنُّذُرُ جمع نذير بمعنى أي الرسل المنذرون أو بمعنى إنذار إي الإنذارات، وجمع لإرادة الأنواع، وجوز أن يكون النُّذُرُ نفسه مصدرا بمعنى الإنذار، والمراد بهؤلاء القوم المطبوع على قلوبهم أي لا يؤمنون في علم الله تعالى وحكمه وما نافية والجملة اعتراضية، وجوز أن يكون في موضع الحال من ضمير قُلِ وفي القلب من جعلها حالا من ضمير انْظُرُوا شيء فانظروا، ويتعين كونها اعتراضية إذا جعلت ما استفهامية إنكارية، وهي حينئذ في موضع النصب على المصدرية للفعل بعدها أو على أنه مفعول به له، والمفعول على هذا وكذا على احتمال النفي محذوف إن لم ينزل الفعل منزلة اللازم أي ما تغني شيئا فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ أي هؤلاء المأمورون بالنظر من مشركي مكة وأشرافهم إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا أي مثل وقائعهم ونزول بأس الله تعالى بهم إذ لا يستحقون غير ذلك، وجاء استعمال الأيام في الوقائع كقولهم: أيام العرب، وهو مجاز مشهور من التعبير بالزمان عما وقع فيه كما يقال: المغرب للصلاة الواقعة فيه، والمراد بالموصول المشركون من الأمم الماضية مِنْ قَبْلِهِمْ متعلق- بخلوا- جيء به للتأكيد والإيماء بأنهم سيخلون كما خلوا قُلْ تهديدا لهم فَانْتَظِرُوا ذلك إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ إياه فمتعلق الانتظار واحد بالذات وهو الظاهر وجوز أن يكون مختلفا بالذات متحدا بالجنس أي فانتظروا إهلاكي إني معكم من المنتظرين هلاككم ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا بالتشديد، وعن الكسائي، ويعقوب بالتخفيف، وهو عطف على مقدر يدل عليه قوله سبحانه: مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا وما بينهما اعتراض جيء به مسارعة إلى التهديد ومبالغة في تشديد الوعيد كأنه قيل: نهلك الأمم ثم ننجي المرسل إليهم وَالَّذِينَ آمَنُوا بهم، وعبر بالمضارع لحكاية الحال الماضية لتهويل أمرها باستحضار صورها، وتأخير حكاية التنجية عن حكاية الإهلاك على عكس ما جاء في غير موضع ليتصل به قوله سبحانه: كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ أي ننجيهم إنجاء كذلك الإنجاء الذي كان لمن قبلهم على أن الإشارة إلى الإنجاء، والجار المجرور متعلق بمقدر وقع صفة لمصدر محذوف. وجوز أن يكون الكاف في محل نصب بمعنى مثل سادة مسد المفعول المطلق. ويحتمل عند بعض أن يكون في موقع الحال من الإنجاء الذي تضمنه نُنَجِّي بتأويل نفعل الإنجاء حال كونه مثل ذلك الإنجاء وأن يكون في موضع رفع خبر مبتدأ محذوف أي الأمر كذلك، وحَقًّا نصب بفعله المقدر أي حق ذلك حقا، والجملة اعتراض بين العامل والمعمول على تقدير أن يكون كَذلِكَ معمولا للفعل المذكور بعد، وفائدتها الاهتمام بالإنجاء وبيان أنه كائن لا محالة وهو المراد بالحق، ويجوز أن يراد به الواجب، ومعنى كون الإنجاء واجبا أنه كالأمر الواجب عليه تعالى وإلا فلا وجوب حقيقة عليه سبحانه، وقد صرح بأن الجملة
{ ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde neler var...”; dolayısıyla burada zamir makamına zâhir isim ikame edilmiştir. 'Nüzür' ise 'nezîr' kelimesinin çoğuludur; uyaran peygamberler manasındadır yahut 'inzâr' yani uyarılar manasındadır; türlerin kastedilmesi sebebiyle çoğul getirilmiştir. 'Nüzür' kelimesinin bizzat kendisinin inzâr manasında masdar olması da caiz görülmüştür. Bu kavim ile kalpleri mühürlenmiş olanlar kastedilmektedir; yani Allah Teâlâ'nın ilminde ve hükmünde iman etmeyenlerdir. 'Mâ' nâfiyedir ve cümle itirâziyyedir. { قُلِ } fiilinin zamirinden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür; { انْظُرُوا } fiilinin zamirinden hâl kılınması hususunda ise kalpte bir tereddüt vardır, iyi düşünün. 'Mâ' istifham-ı inkârî kılındığında cümlenin itirâziyye olması taayyün eder. Bu takdirde kendisinden sonraki fiilin masdarı olarak nasb mahallindedir yahut onun mef'ûlü bihidır. Mef'ûl, bu takdirde de nefy ihtimalinde de şayet fiil lâzım menzilesine indirilmemişse mahzuftur; yani hiçbir fayda vermez. { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?”; yani bakmakla emrolunan bu Mekke müşrikleri ve onların ileri gelenleri, { إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا } “Kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günlerinin benzerinden başkasını [mı bekliyorlar?]”; yani onların başlarına gelen felaketlerin ve Allah Teâlâ'nın şiddetli azabının onların üzerine inmesinin benzerini; zira onlar bundan başkasına müstahak değillerdir. Nitekim Arapların 'Eyyâmü'l-Arab' (Arapların savaş günleri) sözlerinde olduğu gibi günlerin felaketler ve vakalar için kullanılması vaki olmuştur; bu, içinde vuku bulan namaza akşam denilmesi gibi, içinde vuku bulan şeyin zamanla ifade edildiği meşhur bir mecazdır. İsmi mevsûl ile geçmiş ümmetlerin müşrikleri kastedilmektedir. { مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden önceki” ifadesi 'halev' fiiline müteallıktır; tekit için ve tıpkı öncekilerin geçip gittiği gibi kendilerinin de geçip gideceklerini ima etmek için getirilmiştir. { قُلْ } onlara bir tehdit olarak “De ki:” { فَانْتَظِرُوا } “Öyleyse bekleyin!” onu; { إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” onu. Beklemenin taalluk ettiği şey bizzat birdir ve zâhir olan da budur; bizzat farklı olup cinste birleşmesi de caiz görülmüştür; yani 'benim helakimi bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber sizin helakinizi bekleyenlerdenim' demektir. { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا } “Sonra resullerimizi kurtarırız” şedde ile; Kisâî ve Ya'kûb'dan ise şeddesiz (tahfif ile) rivayet edilmiştir. Bu, Sübhânehu'nun: { مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا } kavlinin delalet ettiği mukadder bir ifadeye matuftur; aralarındaki ifade ise tehdide acele etmek ve azap vaadini pekiştirmede mübalağa göstermek için getirilmiş bir itirâzdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Ümmetleri helak ederiz, sonra kendilerine gönderilen resulleri kurtarırız { وَالَّذِينَ آمَنُوا } ve onlara iman edenleri de.' Tablolarını zihinde canlandırmak suretiyle durumlarının dehşetini hissettirmek için geçmiş hâlin hikayesi olarak muzari fiil ile ifade edilmiştir. Kurtarmanın hikaye edilmesinin helakin hikaye edilmesinden sonraya bırakılması, başka yerlerde gelenin aksine, Sübhânehu'nun: { كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } kavline bitişmesi içindir; yani kendilerinden öncekiler için gerçekleşen o kurtarma gibi bir kurtarmayla onları kurtarırız; işaret kurtarmayadır. Harf-i cer ve mecrûru mahzuf bir masdara sıfat vaki olan mukadder bir kelimeye müteallıktır. Kâf harfinin mef'ûl-i mutlak yerine geçen 'misl' manasında nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür. Bazılarına göre { نُنَجِّي } fiilinin tazammun ettiği kurtarmadan; 'kurtarma işini o kurtarmanın bir benzeri hâlinde yaparız' teviliyle hâl konumunda olması ve mahzuf bir mübtedanın merfû haberi olması da muhtemeldir; yani 'iş böyledir' demektir. { حَقًّا } ifadesi mukadder fiiliyle mansubdur; yani 'bu hakkıyla hak oldu/kesinleşti' demektir. Cümle, { كَذلِكَ } ifadesinin sonradan zikredilen fiilin mamûlü olması takdirinde âmil ile mamûl arasında bir itirâzdır; buradaki faydası kurtarmaya ehemmiyet vermek ve onun kaçınılmaz olarak vuku bulacağını beyan etmektir ki 'hak'tan murat da budur. Vâcip manasının kastedilmesi de caizdir; kurtarmanın vâcip olmasının manası ise Allah Teâlâ üzerine vâcip olan bir emir gibi olmasıdır; yoksa hakikatte Sübhânehu üzerine hiçbir vaciplik yoktur. Cümlenin
اعتراضية غير واحد من المعربين ويستفاد منه أنه لا بأس الجملة الاعتراضية إذا بقي شيء من متعلقاتها، وجوز أن يكون بدلا من الكاف التي هي بمعنى مثل أو من المحذوف الذي نابت عنه.
itirâziyye olduğunu irap yapanlardan birden çok kimse açıkça belirtmiştir; bundan, müteallaklarından bir şey geriye kaldığında itirâziyye cümlenin gelmesinde bir sakınca olmadığı anlaşılır. 'Misl' manasındaki kâf harfinden yahut onun yerine geçtiği mahzuftan bedel olması da caiz görülmüştür.
وقيل: إن كَذلِكَ منصوب- بننجي- الأول وحَقًّا منصوب بالثاني وهو خلاف الظاهر، والمراد بالمؤمنين إما الجنس المتناول للرسل ﵈ وأتباعهم فقط، وإما الأتباع فقط وإنما لم يذكر إنجاء الرسل إيذانا بعدم الحاجة إليه، وأيّا ما كان ففيه تنبيه على أن مدار الإنجاء هو الإيمان، وجيء بهذه الجملة تذييلا لما قبلها مقررا لمضمونه قُلْ لجميع من شك في دينك وكفر بك يا أَيُّهَا النَّاسُ أوثر الخطاب باسم الجنس مصدرا بحرف التنبيه تعميما للتبليغ وإظهارا لكمال العناية بشأن ما بلغ إليهم إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي الذي أعبد الله تعالى به وأدعوكم إليه ولم تعلموا ما هو ولا صفته حتى قلتم إنه صبأ.
Denildi ki: { كَذلِكَ } birinci 'nüneccî' ile mansubdur, { حَقًّا } ise ikincisi ile mansubdur; fakat bu zâhire aykırıdır. Müminler ile ya sadece resulleri aleyhimüsselâm ve onların tâbilerini içine alan cins kastedilmektedir ya da sadece tâbiler kastedilmektedir; resullerin kurtarılmasının zikredilmemesi ise buna ihtiyaç duyulmadığını bildirmek içindir. Her ne olursa olsun bunda, kurtuluşun ekseninin iman olduğuna dair bir uyarı vardır. Bu cümle, kendisinden öncekinin içeriğini takrir eden bir tezyîl olarak getirilmiştir. Dininden şüphe eden ve seni inkâr eden herkese “De ki:” { يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!”; tebliğin umumî kılınması ve kendilerine tebliğ edilen şeyin şanına gösterilen tam ihtimamın açığa vurulması için hitap, tenbih harfiyle başlayan cins ismiyle tercih edilmiştir; { إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي } “Eğer benim dinimden şüphede iseniz”; kendisiyle Allah Teâlâ'ya kulluk ettiğim ve sizi kendisine davet ettiğim dinimden, onun ne olduğunu ve sıfatını bilmeyip nihayet 'o dinden çıktı' dediğiniz dinimden [şüphede iseniz],
فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ في وقت من الأوقات وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ ثم يفعل بكم ما يفعل من فنون العذاب، وجعل هذه الجملة باعتبار مضمونها جوابا بتأويل الأخبار وإلا فلا ترتب لها على الشرط بحسب الظاهر، فالمعنى إن كنتم في شك من ذلك فأخبركم أنه تخصيص العبادة به تعالى ورفض عبادة ما سواه من الأصنام وغيرها مما تعبدونه جهلا، وقد كثر جعل الأخبار بمفهوم الجملة جزاء نحو إن أكرمتني اليوم فقد أكرمتك أمس، وعلى هذا الطراز قوله تعالى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النحل: ٥٣] فإن استقرار النعمة ليس سببا لحصولها من الله تعالى بل الأمر بالعكس، وإنما سبب للإخبار بحصولها منه تعالى كما قرره ابن الحاجب.
{ فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ben sizin Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem” hiçbir vakitte kulluk etmem, { وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “Fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim”; sonra size türlü azaplardan yapacağını yapar. Bu cümlenin muhtevası itibarıyla bir haber teviliyle cevap kılınması gerekir; aksi takdirde zâhire göre şart cümlesi üzerine bir terettübü (bağlantısı) yoktur. Buna göre mana: 'Eğer bundan şüphede iseniz, size bildiririm ki o din; ibadeti Allah Teâlâ'ya tahsis etmek ve cahillikle taptığınız putlar ve diğer şeyleri terk etmektir' şeklindedir. Cümlenin mefhumuyla haber verilmesinin ceza (şartın cevabı) kılınması pek çok vaki olmuştur; nitekim 'Bugün bana ikram edersen dün sana ikram etmiştim' sözü böyledir. Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizdeki her nimet Allah'tandır” [en-Nahl: 53] kavli de bu tarzdadır; zira nimetin sizde yerleşmesi onun Allah Teâlâ'dan hasıl olmasının sebebi değildir, bilakis durum bunun aksinedir; ancak İbnü'l-Hâcib'in takrir ettiği üzere onun Allah Teâlâ'dan hasıl olduğunu haber vermenin sebebidir.
وقد يكون المعنى إن كنتم في شك من صحة ديني وسداد فأخبركم أن خلاصته العبادة لإله هذا شأنه دون ما تعبدونه مما هو بمعزل عن ذلك الشأن فاعرضوا ذلك على عقولكم وأجيلوا فيه أفكاركم وانظروا بعين الإنصاف لتعلموا صحته وحقيته، وذكر بعضهم أنه لا يحتاج على هذا إلى جعل المسبب الإخبار والإعلام بل يعتبر الجزاء الأمر بعرض ما ذكر على عقولهم والتفكر فيه، والأظهر اعتبار كون الأخبار جزاء كما في المعنى الأول، والتعبير عما هم عليه بالشك مع كونهم قاطعين بعدم الصحة للإيذان بأن أقصى ما يمكن عروضه للعاقل في هذا الباب هو الشك في الصحة وأما القطع بعدمها فما لا سبيل إليه، وقيل: لا نسلم أنهم كانوا قاطعين بل كانوا في شك واضطراب عند رؤية المعجزات، وجيء- بأن- للإشارة إلا أنه مما لا ينبغي أن يكون لوجود ما يزيله.
Mananın şöyle olması da mümkündür: Eğer dinimin sıhhatinden ve doğruluğundan şüphede iseniz, size bildiririm ki onun özü; o yüce şandan tamamen uzak olan taptıklarınıza değil, işte bu yüce şana sahip olan ilaha kulluk etmektir. O hâlde bunu akıllarınıza arz edin, onda fikirlerinizi dolaştırın ve onun sıhhatini ve hakikatini bilmek için insaf gözüyle bakın. Bazıları, buna göre sebebin haber verme ve bildirme kılınmasına ihtiyaç olmadığını, bilakis zikredilen şeyin akıllara arz edilip tefekkür edilmesini emretmenin ceza sayılacağını zikretmiştir. Birinci manada olduğu gibi haber vermenin ceza sayılması daha açıktır. Sıhhatin bulunmadığından kesin emin olmalarına rağmen onların içinde bulundukları durumun şüphe ile ifade edilmesi; akıllı bir kimse için bu konuda ortaya çıkabilecek en ileri durumun sıhhatte şüphe etmek olduğunu, sıhhatin bulunmadığına kesin hükmetmeye ise hiçbir yol olmadığını bildirmek içindir. Denildi ki: Onların kesin bilgi sahibi olduklarını kabul etmiyoruz; bilakis mucizeleri gördüklerinde şüphe ve ıstırap içinde idiler. 'İn' edatı ise onu giderecek şeyin bulunması sebebiyle olmaması gereken bir hususa işaret etmek için getirilmiştir.
وجوز أن يكون المعنى إن كنتم في شك من ديني ومما أنا عليه أأثبت عليه أم أتركه وأوافقكم فلا تحدثوا أنفسكم بالمحال ولا تشكوا في أمري واقطعوا عني أطماعكم واعملوا أني لا أعبد الذين تعبدون من دون الله ولا أختار الضلالة على الهدى كقوله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ [الكافرون: ١، ٢] ولا يخفى أن ما قبل أوفق بالمقام، وتقديم ترك عبادة غير الله تعالى على عبادته سبحانه لتقدم التخلية على التحلية كما في كلمة التوحيد والإيذان بالمخالفة من أول الأمر، وتخصيص التوفي من بين سائر صفات الأفعال بالذكر متعلقا بهم للتخويف فإنه لا شيء أشد عليهم من الموت، وقيل: المراد أعبد الله الذي خلقكم ثم يتوفاكم ثم يعيدكم وفيه إيماء إلى الحشر الذي ينكرونه وهو من أمهات أصول الدين ثم حذف الطرفان وأبقى الوسط ليدل عليهما فإنهما قد كثر اقترانهما به في القرآن وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أي أوجب الله تعالى على ذلك فوجوب الإيمان بالله تعالى شرعي كسائر
Şöyle bir mananın verilmesi de caiz görülmüştür: "Eğer dinimden ve üzerinde bulunduğum hâlden; onun üzerinde sebat mı edeceğim, yoksa onu bırakıp size uyacak mıyım diye şüphe içindeyseniz, boşuna imkânsız hayallere kapılmayın, benim durumum hakkında şüpheye düşmeyin, benden ümidinizi kesin ve bilin ki ben Allah'tan başka taptıklarınıza asla kulluk etmem ve hidayete karşı sapıklığı tercih etmem." Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ } “De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam” [Kâfirûn 109/1-2]. Gizli değildir ki önceki [vecih] makama daha uygundur. Allah Teâlâ'dan başkasına kulluğu terk etmenin O Sübhânehu'ya kulluktan önce zikredilmesi, kelime-i tevhitte olduğu gibi tahliyenin (kötülüklerden arınmanın) tahliyeden (faziletlerle donanmaktan) önce gelmesi ve işin başından itibaren muhalefetin bildirilmesi içindir. Bütün fiilî sıfatlar arasından can almanın (vefat ettirmenin) onlarla irtibatlandırılarak özellikle zikredilmesi korkutmak içindir; zira onlar için ölümden daha şiddetli hiçbir şey yoktur. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, "Sizi yaratan, sonra canınızı alan, sonra da sizi tekrar diriltecek olan Allah'a kulluk ederim" demektir. Bunda onların inkâr etmekte olduğu ve dinin ana esaslarından biri sayılan haşre (yeniden dirilişe) bir işaret vardır; ardından [yaratma ve iade şeklindeki] iki taraf hazfedilmiş, bu ikisine delalet etmesi için ortadaki [vefat] baki bırakılmıştır; zira Kur'an'da bu iki durumun vefat ile birlikte zikredilmesi pek çoktur. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve bana müminlerden olmam emredildi” yani Allah Teâlâ bunu bana farz kıldı. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya imanın farz oluşu, diğer...
الواجبات، وذكر المولى صدر الشريعة أن للشرعي معنيين ما يتوقف علي الشرع كوجوب الصلاة والصوم، وما ورد به الشرع ولا يتوقف على الشرع كوجوب الإيمان بالله سبحانه ووجوب تصديقه ﷺ فإنه لا يتوقف على الشرع فهو ليس بشرعي بالمعنى الأول، وذلك لأن ثبوت الشرع موقوف على الإيمان بوجود الباري تعالى وعلمه وقدرته وكلامه وعلى التصديق بنبوة النبي ﵊ بدلالة معجزاته فلو توقف شيء من هذه الأحكام على الشرع لزم الدور، ولقائل أن يمنع توقف الشرع على وجوب الإيمان ونحوه سواء أريد بالشرع خطاب الله تعالى أو شريعة النبي ﷺ وتوقف التصديق بثبوت شرع النبي ﷺ على الإيمان بالله تعالى وصفاته وعلى التصديق بنبوة النبي ﷺ ودلالة معجزاته لا يقتضي توقفه على وجوب الإيمان والتصديق ولا على العلم بوجوبهما غايته أنه يتوقف على نفس الإيمان والتصديق وهو غير مفيد لتوقفه على وجوب الإيمان والتصديق ولا مناف لتوقف وجوب الإيمان ونحوه على الشرع كما هو المذهب عندهم من أن لا وجوب إلا بالسمع، وقول الزمخشري هنا: إنه ﵊ أمر بالعقل والوحي لا يخلو عن نزغة اعتزالية كما هو دأبه في كثير من المواضع، ومن قال من المفسرين منا: إنه وجب على ذلك بالعقل والسمع أراد بالعقل التابع لما سمع بالشرع فلا تبعية، والكلام على حذف الجار أي أمرت بأن أكون، وحذفه من أن وأن مطرد وإن وقع النظر عن ذلك فالحذف بعد أمر مسموع عن العرب كقوله:
farzlar gibi şer'îdir. Mevlâ Sadrüşşerîa şer'î kavramının iki manası olduğunu zikretmiştir: Namaz ve orucun farziyeti gibi şeriata dayanan hususlar; bir de Allah Sübhânehu'ya imanın ve O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmenin farziyeti gibi şeriatın getirdiği fakat şeriata dayanmayan hususlar. Zira bu ikincisi şeriata dayanmaz, dolayısıyla birinci manada şer'î değildir. Çünkü şeriatın sübûtu; Bârî Teâlâ'nın varlığına, ilmine, kudretine ve kelamına iman etmeye ve mucizelerinin delaletiyle Nebî'nin aleyhisselâm nübüvvetini tasdik etmeye bağlıdır. Şayet bu hükümlerden herhangi biri şeriata dayansaydı devir (kısır döngü) gerekirdi. Bir kimse, ister şeriatla Allah Teâlâ'nın hitabı ister Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatı kastedilsin, şeriatın imanın ve benzerinin farziyetine dayanmasını reddedebilir. Zira Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatının sübûtunu tasdik etmenin Allah Teâlâ'ya ve sıfatlarına imana, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini ve mucizelerinin delaletini tasdike dayanması; imanın ve tasdikin farziyetine dayanmasını veya bu ikisinin farziyetini bilmeye dayanmasını gerektirmez. En fazla gerektireceği şey, imanın ve tasdikin bizzat kendisine dayanmasıdır ki bu da imanın ve tasdikin farziyetine dayanmayı ifade etmez; 'nakil/sem' olmaksızın hiçbir vücûbiyet yoktur' şeklindeki mezheplerinde olduğu gibi imanın ve benzerinin farziyetinin şeriata dayanmasına da mani değildir. Zemahşerî'nin buradaki: 'Ona aleyhisselâm akıl ve vahiy ile emredildi' sözü ise birçok yerde âdeti olduğu üzere Mutezilî bir temayülden uzak değildir. Bizden müfessirlerden: 'Bu ona akıl ve nakil ile farz oldu' diyen kimse ise, şeriatla işitilene tâbi olan aklı kastetmiştir, dolayısıyla bir teb'iyyet yoktur. Kelam harf-i cerin hazfi üzeredir; yani 'bi-en ekûne' demektir; 'en' ve 'enne'den harf-i cerin hazfedilmesi kurallı bir durumdur. Buna bakılmasa dahi emir fiilinden sonra harf-i cerin hazfi Araplardan şu beyitte olduğu gibi işitilmiştir:
أمرتك الخير فافعل ما أمرت به ... فقد تركتك ذا مال وذا نشب
«Sana hayrı emrettim, emrolunduğun şeyi yap! Seni mal ve mülk sahibi olarak bıraktım.»
وأدخل بعضهم هذه الجملة في الجزاء وليس بمتعين وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ عطف كما قال غير واحد على أَنْ أَكُونَ واعترض بأن إِنْ في المعطوف عليه مصدرية بلا كلام لعملها النصب والتي في جانب المعطوف لا يصح أن تكون كذلك لوقوع الأمر بعدها، وكذا لا يصح أن تكون مفسرة لعطفها على المصدرية ولأنه يلزم دخول الباء المقدرة عليها والمفسرة لا يدخل عليها ذلك، ودفع ذلك باختيار كونها مصدرية ووقوع الأمر بعدها لا يضر في ذلك، فقد نقل عن سيبويه أنه يجوز وصلها به، ولا فرق في صلة الموصول الحرفي بين الطلب والخبر لأنه إنما منع في الموصول الاسمي لأنه وضع للتوصل به إلى وصف المعارف بالجمل والجمل الطلبية لا تكون صفة، والمقصود من أن هذه يذكر بعدها ما يدل على المصدر الذي تأول به وهو يحصل بكل فعل، وكون تأويله يزيل معنى الأمر المقصود منه مدفوع بأنه يؤول كما أشرنا إليه فيما مر بالأمر بالإقامة إذ كما يؤخذ المصدر من المادة قد يؤخذ من الصيغة مع أنه لا حاجة إليه هنا لدلالة قوله تعالى: أُمِرْتُ عليه، وفي الفرائد أنه يجوز أن يقدر وأوحى إلي أن أقم، وتعقبه الطيبي بأن هذا سائغ إعرابا إلا أن في ذلك العطف فائدة معنوية وهي أن وَأَنْ أَقِمْ إلخ كالتفسير- لأن أكون- إلخ على أسلوب- أعجبني زيد وكرمه- داخل معه في حكم المأمور فلو قدر ذلك فات غرض التفسير وتكون الجملة مستقلة معطوفة على مثلها، وفيه تأمل لجواز أن تكون هذه الجملة مفسرة للجملة المعطوفة هي عيها، وقدر أبو حيان ذلك وزعم أن أَنْ حينئذ يجوز أن تكون مصدرية وأن تكون مفسرة لأن في الفعل المقدر معنى القول دون حروفه وأنه على ذلك يزول قلق العطف ويكون الخطاب في وَجْهَكَ في محله، ورد بأن الجملة المفسرة لا يجوز حذفها، وأما صحة وقوع المصدرية فاعلا أو مفعولا فليس بلازم ولا قلق في العطف الذي عناه، وأمر الخطاب سهل لأنه لملاحظة المحكي والأمر المذكور معه.
Bazıları bu cümleyi ceza kısmına dahil etmiştir fakat bu taayyün etmiş değildir. { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } “Ve yüzünü dine çevir [diye emredildi]”; birden çok kimsenin belirttiği üzere { أَنْ أَكُونَ } üzerine matuftur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Matûfun aleyhteki 'en', nasb amelini yapması sebebiyle tartışmasız masdariyyedir; matûf tarafındaki ise ardından emir sığası gelmesi sebebiyle böyle olamaz. Aynı şekilde masdariyyeye atfedilmesi ve üzerine takdir edilen 'bâ' harf-i cerinin girmesinin gerekmesi sebebiyle müfessire de olamaz; zira müfessireye harf-i cer girmez. Buna, onun masdariyye olmasının tercih edilmesiyle ve ardından emrin gelmesinin buna zarar vermeyeceği belirtilerek cevap verilmiştir. Nitekim Sîbeveyh'ten masdariyye edatının emre sıla olmasının caiz olduğu nakledilmiştir. Harfî mevsûlün sılasında talep ile haber arasında bir fark yoktur; zira bu durum ismî mevsûlde menedilmiştir, çünkü o marifeleri cümlelerle nitelemeye vasıta kılınmak için konulmuştur ve talep cümleleri sıfat olamaz. Bu 'en'den maksat ise, kendisinden sonra tevil edildiği masdara delalet eden şeyin zikredilmesidir ki bu da her fiille hasıl olur. Tevil edilmesinin, kendisinden kastedilen emir manasını ortadan kaldırması ise daha önce işaret ettiğimiz üzere ikame etme emriyle tevil edilmesiyle savuşturulur; zira masdar kökten alındığı gibi sığadan da alınabilir. Kaldı ki Allah Teâlâ'nın: { أُمِرْتُ } kavlinin ona delaleti sebebiyle burada buna da ihtiyaç yoktur. el-Ferâid'de 'Ve bana yüzünü doğrult diye vahyedildi' şeklinde takdir edilmesinin caiz olduğu belirtilmiştir. Tîbî buna; bunun irap bakımından caiz olduğunu, ancak bu atıfta manevî bir fayda bulunduğunu, onun da { وَأَنْ أَقِمْ } ifadesinin 'Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti' üslubunda olduğu gibi { أَنْ أَكُونَ } ifadesinin tefsiri mesabesinde olup onunla birlikte emredilenin hükmüne dahil olduğunu; şayet bu takdir yapılırsa tefsir gayesinin ortadan kalkacağını ve cümlenin benzerine matuf müstakil bir cümle olacağını belirterek itiraz etmiştir. Bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır; zira bu cümlenin üzerine matuf olduğu cümleyi tefsir edici olması caizdir. Ebû Hayyân bunu takdir etmiş ve 'en' edatının bu takdirde masdariyye de müfessire de olmasının caiz olduğunu iddia etmiştir; çünkü takdir edilen fiilde lafızları olmaksızın söz manası vardır ve buna göre atıftaki pürüz ortadan kalkar, { وَجْهَكَ } ifadesindeki hitap da yerli yerinde olur. Buna, müfessire cümlenin hazfedilmesinin caiz olmadığı söylenerek reddiye verilmiştir. Masdariyyenin fail veya mef'ûl olarak vaki olmasının sıhhati ise şart değildir; onun kastettiği atıfta da hiçbir pürüz yoktur. Hitap meselesi ise kolaydır, çünkü aktarılanı ve onunla birlikte zikredilen emri gözetmek içindir.
وإقامة الوجه للدين كناية عن توجيه النفس بالكلية إلى عبادته تعالى والإعراض عمن سواه، فإن من أراد أن ينظر إلى شيء نظر استقصاء يقيم وجهه في مقابلته بحيث لا يلتفت يمينا ولا شمالا إذ لو التفت بطلت المقابلة، والظاهر أن الوجه على هذا ظاهره ويجوز أن يراد به الذات، والمراد اصرف ذاتك وكليتك للدين واجتهد بأداء الفرائض والانتهاء
Yüzü dine çevirmek; nefsi tamamen Allah Teâlâ'ya ibadete yöneltmekten ve O'ndan başkasından yüz çevirmekten kinayedir. Zira bir şeye dikkatle ve derinlemesine bakmak isteyen kimse, sağa veya sola bakmayacak şekilde yüzünü onun karşısına diker; çünkü başka tarafa baksa karşılama hali bozulur. Zâhir olan, buna göre yüzün kendi zâhir anlamında olmasıdır; onunla zâtın kastedilmiş olması da caizdir. Murat ise zâtını ve bütün varlığını dine yönelt, farzları eda etmeye ve çirkin şeylerden
عن القبائح، فاللام صلة أَقِمْ وقيل: الوجه على ظاهره وإقامته توجيهه للقبلة أي استقبل القبلة ولا تلتفت إلى اليمين أو الشمال، فاللام للتعليل وليس بذاك، ومثله القول بأن ذلك كناية عن صرف العقل بالكلية إلى طلب الدين حَنِيفاً أي مائلا عن الأديان الباطلة، وهو حال إما من الوجه أو من الدين، وعلى الأول تكون حالا مؤكدة لأن إقامة الوجه تضمنت التوجه إلى الحق والإعراض عن الباطل، وعلى الثاني قيل تكون حالا منتقلة وفيه نظر، ويجوز أن يكون حالا من الضمير في أَقِمْ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عطف على أَقِمْ داخل تحت الأمر وفيه تأكيد له أي لا تكونن منهم اعتقادا ولا عملا وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ استقلالا ولا اشتراكا ما لا يَنْفَعُكَ بنفسه إذا دعوته بدفع مكروه أو جلب محبوب وَلا يَضُرُّكَ إذا تركته بسلب المحبوب دفعا أو رفعا أو بإيقاع المكروه، والجملة قيل معطوفة على جملة النهي قبلها، واختار بعض المحققين عطفها على قوله سبحانه: قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ فهي غير داخلة تحت الأمر لأن ما بعدها من الجمل إلى آخر الآيتين متسقة لا يمكن فصل بعضها عن بعض ولا وجه لإدراج الكل تحت الأمر. وأنت تعلم أنه لو قدر فعل الإيحاء في وَأَنْ أَقِمْ كما فعل أبو حيان وصاحب الفرائد لا مانع من العطف كما هو الظاهر على جملة النهي المعطوفة على الجملة الأولى وإدراج جميع المتسقات تحت الإيحاء، وقد يرجح ذلك التقدير بأنه لا يحتاج معه إلى ارتكاب خلاف الظاهر من العطف على البعيد، وقيل: لا حاجة إلى تقدير الإيحاء والعطف كما قيل والأمر السابق بمعنى الوحي كأنه قيل: وأوحى إلي أن أكون إلخ والاندراج حينئذ مما لا بأس به وهو كما ترى ولا أظنك تقبله فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ أي معدودا في عدادهم، والفعل كناية عن الدعاء كأنه قيل: فإن دعوت ما لا ينفع ولا يضر، وكني عن ذلك على ما قيل تنويها لشأنه ﵊ وتنبيها على رفعة مكانه ﷺ من أن ينسب إليه عبادة غير الله تعالى ولو في ضمن الجملة الشرطية.
kaçınmaya gayret et demektir. Dolayısıyla lam harfi { أَقِمْ } fiilinin sılasıdır. Denildi ki: Yüz kendi zâhir anlamındadır ve onun ikame edilmesi kıbleye yöneltilmesidir; yani kıbleye yönel, sağa veya sola bakma demektir. Buna göre lam ta'lîl (gerekçe) içindir fakat bu pek isabetli değildir. Bunun aklı tamamen dini talep etmeye sarf etmekten kinaye olduğu sözü de böyledir. { حَنِيفاً } “Muvahhid/dosdoğru olarak”; yani batıl dinlerden meyletmiş/yüz çevirmiş olarak. Bu, ya yüzden ya da dinden hâldir. Birinciye göre tekid edici bir hâl olur; çünkü yüzü dikmek hakka yönelmeyi ve batıldan yüz çevirmeyi tazammun etmiştir. İkinciye göre ise intikal eden (geçici) bir hâl olduğu söylenmiştir ki bunda tereddüt vardır. { أَقِمْ } fiilindeki zamirden hâl olması da caizdir. { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve sakın müşriklerden olma!”; { أَقِمْ } üzerine matuftur, emrin altına dahildir ve onun için bir tekittir; yani ne itikat ne de amel bakımından sakın onlardan olma! { وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve Allah'ı bırakıp da... dua etme/yalvarma!”; ne müstakil olarak ne de ortak koşarak, { ما لا يَنْفَعُكَ } “Sana fayda vermeyecek olan şeylere”; kendisine dua ettiğin zaman hoşlanmadığın bir şeyi savarak veya sevdiğin bir şeyi celbederek bizzat sana fayda vermeyecek olan şeylere, { وَلا يَضُرُّكَ } “Ve sana zarar vermeyecek olan şeylere”; onu terk ettiğin zaman sevilen bir şeyi engelleyip kaldırarak veya hoşlanılmayan bir şeyi başına getirerek zarar veremeyecek olan şeylere [dua etme]. Cümlenin kendisinden önceki nehiy cümlesine matuf olduğu söylenmiştir. Bazı muhakkikler ise onun Sübhânehu'nun: { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ } kavline matuf olduğunu tercih etmişlerdir; dolayısıyla emrin altına dahil değildir; çünkü kendisinden sonraki iki ayetin sonuna kadar gelen cümleler birbiriyle irtibatlıdır, bazısını bazısından ayırmak mümkün değildir ve hepsini emrin altına sokmanın da hiçbir vechi yoktur. Bilirsin ki Ebû Hayyân ve el-Ferâid sahibinin yaptığı gibi { وَأَنْ أَقِمْ } ifadesinde vahiy fiili takdir edilirse, zâhir olduğu üzere birinci cümleye matuf olan nehiy cümlesine atfetmeye ve birbiri ardınca gelen bütün cümleleri vahyin altına sokmaya hiçbir mani yoktur. Bu takdir, onunla birlikte uzak yere atfetmekten ibaret olan zâhire aykırı durumu işlemeye ihtiyaç kalmaması sebebiyle tercih de edilebilir. Denildi ki: Vahyin takdir edilmesine ve söylendiği şekildeki atfa ihtiyaç yoktur; önceki emir vahiy manasındadır; sanki 'bana müminlerden olmam vahyedildi...' denilmiştir ve dahil olma bu takdirde bir sakınca barındırmaz. Bu görüş gördüğün gibidir ve onu kabul edeceğini sanmıyorum. { فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ } “Eğer bunu yaparsan, o takdirde şüphesiz sen zalimlerden olursun”; yani onların sayısına dahil edilmiş olursun. Fiil duadan kinayedir; sanki 'eğer fayda ve zarar vermeyen şeylere dua edersen' denilmiştir. Söylendiğine göre şart cümlesi içinde dahi olsa Allah'tan başkasına ibadetin ona nispet edilmesinden onun aleyhisselâm şanını yüceltmek ve makamının sallallâhu aleyhi ve sellem yüceliğini bildirmek için bu şekilde kinaye yapılmıştır.
والكلام في فائدة نحو النهي المذكور قد مر آنفا، وجواب الشرط على ما في النهي جملة فَإِنَّكَ وخبرها أعني مِنَ الظَّالِمِينَ وتوسطت إِذاً بين الاسم والخبر مع أن رتبتها بعد الخبر رعاية للفاصلة. وفي الكشاف أن إِذاً جزاء للشرط وجواب لسؤال مقدر كأن سائلا سأل عن تبعة عبادة الأوثان فجعل من الظالمين لأنه لا ظلم أعظم من الشرك إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣] وهذه عبارة النحويين، وفسرت كما قال الشهاب: بأن المراد أنها تلد على أن ما بعدها مسبب عن شرط محقق أو مقدر وجواب عن كلام محقق أو مقدر. وقد ذكر الجلال السيوطي عليه الرحمة في جمع الجوامع- بعد أن بين أن- إذا- الظرفية قد يحذف جزء الجملة التي أضيفت هي إليها أو كلها فيعوض عنه التنوين وتكسر للساكنين لا للإعراب خلافا للأخفش وقد تفتح- إن شيخه الكافيجي ألحق بها إذن، ثم قال في شرحه همع الهوامع: وقد أشرت بقولي: وألحق شيخنا بها في ذلك إذن إلى مسألة غريبة قل من تعرض لها وذلك أني سمعت شيخنا عليه الرحمة يقول في قوله تعالى: وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ [المؤمنون: ٣٤] ليست إذن هذه الكلمة المعهودة وإنما هي إذا الشرطية حذفت جملتها التي يضاف إليها وعوض عنها التنوين كما في يومئذ وكنت أستحسن هذا جدا وأظن أن الشيخ لا سلف له في ذلك حتى رأيت بعض المتأخرين جنح إلى ما جنح إليه الشيخ، وقد أوسعت الكلام في ذلك في حاشية المغني انتهى.
Zikredilen nehiy benzerinin faydasına dair kelam az önce geçmişti. Nehiydeki duruma göre şartın cevabı { فَإِنَّكَ } cümlesi ve onun haberi olan { مِنَ الظَّالِمِينَ } ifadesidir. { إِذاً } edatı, fasılaya riayet etmek için rütbesi haberden sonra olduğu hâlde isim ile haber arasına girmiştir. el-Keşşâf'ta; { إِذاً } edatının şartın cezası ve putlara tapmanın sonucunu soran mukadder bir sorunun cevabı olduğu, şirkten daha büyük bir zulüm bulunmadığı için zalimlerden kılındığı belirtilmiştir; nitekim { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13] buyrulmuştur. Bu nahivcilerin ifadesidir ve Şihâb'ın belirttiği üzere şöyle tefsir edilmiştir: Bundan murat, kendisinden sonrakinin muhakkak veya mukadder bir şartın neticesi ve muhakkak veya mukadder bir kelamın cevabı olduğuna delalet etmesidir. Celâleddîn es-Süyûtî -aleyhirrahme- Cem'u'l-Cevâmi'de; zarf olan 'izâ'nın kendisine izafe edildiği cümlenin bir kısmının veya tamamının hazfedilip yerine tenvin getirileceğini, Ahfeş'in aksine irap için değil iki sakinin karşılaşması sebebiyle kesralandığını ve fethalanabileceğini açıkladıktan sonra, hocası el-Kâfiyecî'nin 'izen' edatını da ona dahil ettiğini zikretmiş; sonra şerhi Hem'u'l-Hevâmi'de şöyle demiştir: «'Hocamız onda izen'i de ona dahil etti' sözümle çok az kimsenin temas ettiği garip bir meseleye işaret ettim. Zira hocamızın -aleyhirrahme- Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Ve eğer kendiniz gibi bir beşere itaat ederseniz, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursunuz” [el-Mü'minûn: 34] kavli hakkında şöyle dediğini işittim: 'Buradaki izen bildiğimiz kelime değildir; bilakis kendisine izafe edildiği cümlesi hazfedilip 'yevmeizin' kelimesinde olduğu gibi yerine tenvin getirilen şart 'izâ'sıdır.' Ben bunu pek güzel buluyor ve müteahhirînden birinin hocanın meylettiği görüşe meylettiğini görene kadar hocanın bu konuda bir selefi olmadığını sanıyordum; bu meseledeki kelamı Hâşiyetü'l-Mugnî'de genişçe açıkladım; söz bitti.»
وأنت تعلم أن الآية التي ذكرها كالآية التي نحن فيها وما ذكره مما يميل إليه القلب ولا أرى فيه بأسا ولعله أولى مما قاله صاحب الكشاف ومتبعوه فليحمل ما في الآية عليه، وكان كثيرا ما يخطر لي ذلك إلا أني لم أكد أقدم على إثباته حتى رأيته لغيري ممن لا ينكر فضله فأثبته حامدا لله تعالى وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ تقرير لما أورد في حيز الصلة من سلب النفع من المعبودات الباطلة وتصوير لاختصاصه به سبحانه أي وإن يصبك بسوء ما فَلا كاشِفَ لَهُ
Bilirsin ki onun zikrettiği ayet bizim içinde bulunduğumuz ayet gibidir; onun zikrettiği şey ise kalbin meylettiği bir husustur, onda bir sakınca görmüyorum ve el-Keşşâf sahibinin ve ona tâbi olanların söylediğinden daha evladır; dolayısıyla ayetteki ifade buna hamledilmelidir. Bu husus zihnime çokça gelirdi fakat fazileti inkâr olunmayan bir başkasında görene kadar bunu kaydetmeye pek cesaret edememiştim; Allah Teâlâ'ya hamdederek bunu kaydettim. { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa”; sıla cümlesinde batıl ilahlardan menfaat vasfının nefyedilmesine dair zikredilen hususu takrir etmekte ve menfaatin sadece Sübhânehu'ya mahsus olduğunu tasvir etmektedir; yani eğer sana herhangi bir kötülük isabet ettirirse, { فَلا كاشِفَ لَهُ } “Onu kaldıracak hiçbir kimse/şey yoktur”
عنك كائنا من كان وما كان إِلَّا هُوَ وحده فثبت عدم كشف الأصنام بالطريق البرهاني، وهو بيان لعدم النفع برفع المكروه المستلزم لعدم النفع بجلب المحبوب استلزاما ظاهرا، فإن رفع المكروه أدنى مراتب النفع فإذا انتفى انتفى النفع بالكلية وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ تحقيق لسلب الضرر الوارد في حيز الصلة أي إن يرد أن يصيبك بخير فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ الذي من جملته ما أرادك به من الخير، فهو دليل على جواب الشرط لا نفس الجواب، وفيه إيذان بأن فيضان الخير منه تعالى بطريق التفضل والكرم من غير استحقاق عليه سبحانه أي لا أحد يقدر على رده كائنا من كان فيدخل فيه الأصنام دخولا أوليا، وهو بيان لعدم ضرها بدفع المحبوب قبل وقوعه المستلزم لعدم ضرها برفعه أو بإيقاع المكروه استلزاما جليا ولعل ذكره الإرادة مع الخير والمس مع الضر مع تلازم الأمرين لأن ما يريده سبحانه يصيب وما يصيب لا يكون إلا بإرادته تعالى للإيذان بأن الخير مقصود لله تعالى بالذات والضر إنما يقع جزاء على الأعمال وليس مقصودا بالذات، ويحتمل أنه أريد معنى الفعلين في كل من الخير والضر لاقتضاء المقام تأكيد كل من الترغيب والترهيب إلا أنه قصد الإيجاز في الكلام فذكر في أحدهما المس وفي الآخر الإرادة ليدل بما ذكر في كل جانب على ما ترك في الجانب الآخر، ففي الآية نوع من البديع يسمى احتباكا وقد تقدم في غير آية، ولم يستثن سبحانه في جانب الخير إظهارا لكمال العناية به وينبىء عن ذلك قوله تعالى: يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ حيث صرح جل شأنه بالإصابة بالفضل المنتظم لما أراد من الخير، وقيل: إنما لم يستثن جل وعلا في ذلك لأنه قد فرض فيه أن تعلق الخير به واقع بإرادته تعالى وصحة الاستثناء تكون بإرادة ضده في ذلك الوقت وهو محال، وهذا بخلاف مس الضر فإن إرادة كشفه لا تستلزم المحال وهو تعلق الإرادتين بالضدين في وقت واحد، وفي العدول عن يرد بك الخير إلى ما في النظم الجليل إيماء كما قيل إلى أن المقصود هو الإنسان وسائر الخيرات مخلوقة لأجله، وما أشرنا إليه من رجوع ضمير بِهِ إلى الفضل هو الظاهر المناسب، وجوز رجوعه لما ذكر وليس بذاك، وحمل الفضل على العموم أولا وآخرا حسبما علمت هو الذي ذهب إليه بعض المحققين رادا على من جعله عبارة عن ذلك الخير بعينه على أن يكون الإتيان به أولا ظاهرا من باب وضع المظهر موضع المضمر إظهارا لما ذكره من الفائدة بأن قوله سبحانه: مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ يأبى ذلك لأنه ينادي بالعموم، ويجوز عندي أن يكون الكلام من باب- عندي درهم ونصف، وقوله سبحانه: وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ تذييل لقوله تعالى: يُصِيبُ بِهِ إلخ مقرر لمضمونه والكل تذييل للشرطية الأخيرة مقرر لمضمونها. وذكر الإمام في هذه الآيات أن قوله تعالى: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لا يمكن أن يكون نهيا عن عبادة الأوثان لأن ذلك مذكور في قوله سبحانه أول الآية: فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فلا بد من حمل هذا الكلام على ما فيه فائدة زائدة وهي أن من عرف مولاه لو التفت بعد ذلك إلى غيره كان ذلك شركا وهو الذي يسميه أصحاب القلوب بالشرك الخفي، ويجعل قوله سبحانه: وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ إشارة إلى مقام هو آخر درجات العارفين لأن ما سوى الحق ممكن لذاته موجود بإيجاده والممكن لذاته معدوم بالنظر إلى ذاته وموجود بإيجاد الحق وحينئذ فلا نافع إلا الحق ولا ضار إلا هو وكل شيء هالك إلا وجهه وإذا كان كذلك فلا رجوع إلا إليه عز شأنه في الدارين.
her kim ve her ne olursa olsun senden [onu kaldıracak yoktur], { إِلَّا هُوَ } “Yalnız O'ndan başka”; böylece putların o zararı kaldıramayacağı bürhânî yolla sabit olmuştur. Bu; sevilen şeyin celbedilmesinden fayda temin edilemeyeceğini açık bir gereklilikle gerektiren, hoşlanılmayan şeyin kaldırılmasıyla bir fayda sağlanamayacağının beyanıdır. Zira hoşlanılmayan şeyin kaldırılması menfaatin en alt mertebesidir; o kalktığında menfaat bütünüyle kalkmış olur. { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ } “Eğer senin için bir hayır dilerse”; sıla cümlesinde geçen zarar vasfının nefyedilmesini tahkiktir; yani eğer sana bir hayır isabet ettirmeyi dilerse, { فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } “O'nun lütfunu geri çevirecek hiçbir kimse yoktur”; senin için dilediği hayır da bu lütfun cümlesindendir. Bu ifade şartın cevabının delilidir, bizzat cevabın kendisi değildir. Bunda, Allah Teâlâ'dan hayrın taşmasının, Sübhânehu üzerine hiçbir hak bulunmaksızın sırf lütuf ve kerem yoluyla olduğuna dair bir bildirim vardır; yani kim olursa olsun hiç kimse onu geri çevirmeye güç yetiremez; dolayısıyla putlar buna öncelikle dahildir. Bu; sevilen şeyin vuku bulmasından önce engellenmesiyle zarar verilemeyeceğinin beyanıdır ki bu da onun kaldırılmasıyla veya hoşlanılmayan şeyin isabet ettirilmesiyle zarar verilemeyeceğini apaçık bir gereklilikle gerektirir. Her iki durumun birbirini gerektirmesiyle birlikte -çünkü Sübhânehu'nun dilediği şey isabet eder ve isabet eden şey ancak Allah Teâlâ'nın iradesiyle olur- hayır ile iradenin, zarar ile de dokunmanın zikredilmesi; hayrın Allah Teâlâ katında bizzat maksut olduğunu, zararın ise ancak amellere bir ceza olarak vuku bulup bizzat maksut olmadığını bildirmek içindir. Makamın hem rağbeti hem de korkuyu pekiştirmeyi iktiza etmesi sebebiyle hem hayırda hem de zararda her iki fiilin manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; ancak sözde icaz (kısalık) kastedilmiş, bu yüzden birinde dokunma, diğerinde ise irade zikredilmiştir ki her bir tarafta zikredilen şeyle diğer tarafta terk edilen şeye delalet edilsin. Dolayısıyla ayette 'ihtibâk' adı verilen bir bedî sanatı türü vardır ve birden çok ayette daha önce geçmiştir. Hayır tarafına gösterilen tam ihtimamı açığa vurmak için Sübhânehu hayır tarafında istisna yapmamıştır; Allah Teâlâ'nın: { يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Bunu kullarından dilediğine nasip eder” kavli de bunu haber vermektedir; zira Celle Şânuhu dilediği hayrı kapsayan lütfun isabet edeceğini açıkça belirtmiştir. Denildi ki: Celle ve Alâ'nın bu hususta istisna yapmaması, onda hayrın o kula taalluk etmesinin Allah Teâlâ'nın iradesiyle vuku bulduğunun farz kılınmasındandır; istisnanın sıhhati ise o anda onun zıddının irade edilmesiyle mümkündür ki bu da muhaldir. Zararın dokunması ise böyle değildir; zira onun kaldırılmasını irade etmek muhal olan bir şeyi, yani iki iradenin aynı anda iki zıt şeye taalluk etmesini gerektirmez. 'Yerüddü bike'l-hayra' ifadesinden yüce nazımdaki ifadeye dönülmesinde, söylendiğine göre asıl maksadın insan olduğuna ve diğer bütün hayırların onun için yaratıldığına dair bir ima vardır. { بِهِ } ifadesindeki zamirin lütfa raci olduğuna dair işaret ettiğimiz husus zâhir ve münasip olandır; zikredilen hayra raci olması da caiz görülmüştür fakat bu pek isabetli değildir. Bildiğin üzere lütfun baştan sona umuma hamledilmesi; bazılarının { مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } kavlinin buna engel olduğunu, çünkü umum ifade ettiğini belirterek zikrettiği faydayı açığa vurmak için önce zâhir olarak getirilmesini zamir makamına zâhir ismin ikame edilmesi kabilinden sayıp bizzat o hayırdan ibaret kılan kimseye reddiye olarak bir kısım muhakkiklerin benimsediği görüştür. Bana göre kelamın 'Yanımda bir dirhem ve yarısı var' kabilinden olması caizdir. Sübhânehu'nun: { وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Ve O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli, Allah Teâlâ'nın: { يُصِيبُ بِهِ } vb. kavlinin muhtevasını takrir eden bir tezyîlidir; hepsi birden ise son şart cümlesinin muhtevasını takrir eden bir tezyîldir. İmam [Râzî] bu ayetlerde; Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavlinin putlara tapmaktan bir nehiy olmasının mümkün olmadığını, çünkü bunun ayetin başında Sübhânehu'nun: { فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinde zaten zikredildiğini belirtmiştir. Dolayısıyla bu kelamı fazla bir fayda taşıyan şu manaya hamletmek gerekir: Mevlâsını tanıyan kimse bundan sonra başkasına iltifat etse bu şirk olur ki kalp ehlinin 'gizli şirk' dediği şey işte budur. Sübhânehu'nun: { وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ } kavlini ise âriflerin en son dereceleri olan bir makama işaret kılar; çünkü Hakk'ın dışındaki her şey zâtı gereği mümkindir ve O'nun var etmesiyle mevcuttur. Zâtı gereği mümkin olan ise kendi zâtına nispetle madum, Hakk'ın var etmesiyle mevcuttur. Bu durumda Hak'tan başka fayda veren yoktur, O'ndan başka zarar veren de yoktur ve O'nun vechi (zâtı) müstesna her şey helak olucudur. Durum böyle olunca her iki cihanda da O'ndan azze şânuhu başkasına rücû yoktur.
ومعنى فَإِنْ فَعَلْتَ إلخ فإن اشتغلت بطلب المنفعة والمضرة من غير الله تعالى فأنت من الظالمين أي الواضعين للشيء في غير موضعه إذا ما سوى الله تعالى معزول عن التصرف فإضافة التصرف إليه وضع للشيء في غير موضعه وهو الظلم، وطلب الانتفاع بالأشياء التي خلقها الله تعالى للانتفاع بها من الطعام والشراب ونحوهما لا ينافي الرجوع بالكلية إلى الله تعالى بشرط أن يكون بصر العقل عند التوجه إلى شيء من ذلك مشاهدا لقدرة الله تعالى
{ فَإِنْ فَعَلْتَ } [kavlinin] vb. anlamı: Şayet Allah Teâlâ'dan başkasından fayda ve zarar talebiyle meşgul olursan, o takdirde sen zâlimlerden, yani bir şeyi yerinden başka bir yere koyanlardan olursun. Çünkü Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey tasarruftan azledilmiştir; dolayısıyla tasarrufu ona nispet etmek bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır ki bu da zulümdür. Allah Teâlâ'nın yiyecek, içecek ve benzeri faydalanılmak üzere yarattığı şeylerden faydalanmayı talep etmek; bunlardan bir şeye yönelindiğinde aklın basiretinin, Allah Teâlâ'nın kudretini,
وجوده وإحسانه في إيجاد تلك الموجودات وإيداع تلك المنافع فيها مع الجزم بأنها في أنفسها وذواتها معدومة وهالكة ولا وجود لها ولا بقاء ولا تأثير إلا بإيجاد الله تعالى وإبقائه وإفاضة ما فيها من الخواص عليها بجوده وإحسانه، وقوله ﵎: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ إلخ تقرير لأن جميع الممكنات مستندة إليه ﷾ وأنه لا معول إلا عليه عز شأنه، وهو كلام حسن بيد أن زعمه أن قوله تعالى: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لا يمكن أن يكون نهيا عن عبادة الأوثان إلخ لا يخفى ما فيه. وقد ذكر نحو هذا الكلام في الآيات ساداتنا الصوفية، ففي أسرار القرآن أنه سبحانه خوف نبيه ﷺ من الالتفات إلى غيره في إقباله عليه سبحانه بقوله: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أي من الطالبين غيري والمؤثرين على جمال مشاهدتي ما لا يليق من الحدثان، وقد ذكروا أن إقامة الملة الحنيفية بتصحيح المعرفة وهو لا يكون إلا بترك النظر إلى ما سوى الحق ﷻ، ثم إنه تعالى زاد تأكيدا للإقبال عليه والإعراض عما سواه بقوله جل شأنه: وَلا تَدْعُ إلخ حيث أشار فيه إلى أن من طلب النفع أو الضر من غيره تعالى فهو ظالم أي واضع للربوبية في غير موضعها. ومن هنا قال شقيق البلخي: الظالم من طلب نفعه ممن لا يملك نفع نفسه واستدفع الضر ممن لا يملك الدفاع عن نفسه ومن عجز ذلك إقامة نفسه كيف يقيم غيره، وقرر ذلك بقوله تعالى: وإن يمسسك إلخ.
bu mevcudatı var etmedeki ve bu faydaları onlara tevdi etmedeki cömertliğini ve ihsanını müşahede etmesi, aynı zamanda bunların kendi nefislerinde ve zâtlarında madum ve helak olucu olduklarını, Allah Teâlâ'nın var etmesi, baki kılması ve cömertliği ile ihsanı sayesinde içlerindeki özellikleri üzerlerine akıtması haricinde hiçbir varlıkları, bekaları ve tesirleri bulunmadığını kesin olarak bilmesi şartıyla tamamen Allah Teâlâ'ya rücû etmeye aykırı değildir. [Celle Celâluhû]'nun: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ } vb. kavli, bütün mümkinatın O'na [Azze ve Celle] dayandığını ve O'ndan azze şânuhu başkasına güvenilmeyeceğini takrir etmektir. Bu güzel bir kelamdır; fakat [İmam Râzî'nin] Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavlinin putlara tapmaktan bir nehiy olmasının mümkün olmadığı vb. şeklindeki iddiasının durumu gizli değildir. Tasavvuf büyüklerimiz de bu ayetler hakkında bu söze benzer açıklamalarda bulunmuşlardır. Nitekim Esrâru'l-Kur'ân'da belirtildiğine göre; Sübhânehu, Nebisi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem Kendisi'ne yöneldiği esnada başkasına iltifat etmekten { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavliyle, yani 'Benden başkasını talep edenlerden ve müşâhedemin cemâline mahlûkattan yakışık almayan şeyleri tercih edenlerden olma' diyerek korkutmuştur. Onlar Hanif dininin ikamesinin marifeti tashih etmekle olduğunu, bunun da ancak Hakk'ın [Celle Celâluhû] dışındakilere nazar etmeyi terk etmekle gerçekleşeceğini zikretmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ, şânı yüce olan: { وَلا تَدْعُ } vb. kavliyle Kendisi'ne yönelmeyi ve Kendisi'nden başkasından yüz çevirmeyi daha da pekiştirmiştir; zira burada Allah Teâlâ'dan başkasından fayda veya zarar talep eden kimsenin zâlim, yani rubûbiyyeti yerinden başka bir yere koyan biri olduğuna işaret etmiştir. Bundan dolayı Şakîk el-Belhî şöyle demiştir: 'Zâlim; kendi nefsine dahi fayda sağlamaya mâlik olamayan kimseden fayda talep eden, kendi nefsini dahi savunmaya mâlik olamayan kimseden zararı savmasını isteyen kimsedir. Kendi nefsini ayakta tutmaktan âciz olan kimse başkasını nasıl ayakta tutabilir!' [Allah Teâlâ] bunu: { وإن يمسسك } vb. kavliyle takrir etmiştir.
ومن ذلك قال ابن عطاء: إنه تعالى قطع على عباده الرهبة والرغبة إلا منه وإليه بإعلامه أنه الضار النافع وقد يكون الضر إشارة إلى الحجاب والخير إشارة إلى كشف الجمال أي إن يمسسك الله بضر الحجاب فلا كاشف لضرك إلا هو بظهور أنوار وصاله وإن يردك بكشف جماله فلا راد لفضل وصاله من سبب وعلة فإن المختص في الأزل بالوصال لا يحتجب بشيء من الأشياء لأنه في الفضل السابق مصون من جريان القهر هذا ولعله مغن عن الكلام من باب الإشارة في الآيات حسبما هو العادة في الكتاب قُلْ يا أيها الرسول مخاطبا لأولئك الكفرة بعد ما بلغتهم ما أوحي إليك أو للمكلفين مطلقا كما قال الطبرسي يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ وهو القرآن العظيم الظاهر الدلالة المشتمل على محاسن الأحكام التي من جملتها ما مر آنفا من أصول الدين واطلعتم على ما في تضاعيفه من البينات والهدى ولم يبق لكم عذر، وقيل: المراد من الحق النبي ﷺ وفيه من المبالغة ما لا يخفى. وأخرج أبو الشيخ عن مجاهد أن الْحَقُّ هو ما دل عليه قوله تعالى: وَإِنْ يَمْسَسْكَ إلخ وهو كما ترى فَمَنِ اهْتَدى بالإيمان والمتابعة فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ أي منفعة اهتدائه لها وَمَنْ ضَلَّ بالكفر والإعراض فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها أي فوبال ضلاله عليها، وقيل: والمراد تنزيه ساحة الرسالة عن شائبة غرض عائد إليه ﵊ من جلب نفع ودفع ضر، ويلوح إليه إسناد المجيء إلى الحق من غير إشعار بكون ذلك بواسطته ﷺ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ أي بحفيظ موكول إلى أمركم وإنما أنا بشير ونذير، وفي الآية إشارة إلى أنه ﵊ لا يجبرهم على الإيمان ولا يكرههم عليه وإنما عليه البلاغ، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها منسوخة بآية السيف وَاتَّبِعْ في جميع شؤونك من الاعتقاد والعمل والتبليغ ما يُوحى إِلَيْكَ على نهج التجدد والاستمرار، والتعبير عن بلوغ الحق المفسر بالقرآن إليهم بالمجيء وإليه ﷺ بالوحي تنبيه على ما بين المرتبتين من التنافي، وإذا أريد من الحق ما قيل فالأمر ظاهر جدا وَاصْبِرْ على ما يعتريك من مشاق التبليغ وأذى من ضل حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بالنصرة عليه أو بالأمر بالقتال وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ إذ لا يمكن الخطأ في حكمه تعالى لاطلاعه على السرائر كاطلاعه على الظواهر، وغيره جل شأنه من الحاكمين إنما يطلع على الظواهر فيقع الخطأ في حكمه، ولا يخفى ما في هذه الآيات من الموعظة الحسنة وتسلية النبي ﷺ ووعد المؤمنين والوعيد للكافرين والحمد لله تعالى رب العالمين والصلاة والسلام على سيد المرسلين الذي يؤنس ذكره قلوب الموحدين وعلى آله وصحبه أجمعين.
Bu kabilden olmak üzere İbn Atâ şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ zarar verenin de fayda verenin de Kendisi olduğunu bildirerek kullarının korku ve ümidini sadece Kendisinden ve Kendisine kılmıştır.' Zarar (durr) hicaba, hayır ise cemâlin keşfine işaret olabilir; yani şayet Allah seni hicap zararıyla müptela kılarsa, vuslat nurlarının zuhuruyla senin bu zararını O'ndan başka giderecek yoktur; şayet senin için cemâlinin keşfini murat ederse, hiçbir sebep ve illet O'nun vuslat lütfunu geri çeviremez. Çünkü ezelde vuslata tahsis edilen kimse hiçbir şeyle perdelenmez; zira o, ezelî lütuf sayesinde kahrın cereyanından korunmuştur. Bu [açıklama], kitapta âdet olduğu üzere ayetlerdeki işârî yorumlar bahsinden söz söylemeye belki de ihtiyaç bırakmaz. { قُلْ } “De ki:” Ey Resul! Sana vahyedilenleri kendilerine tebliğ ettikten sonra o kâfirlere hitaben veya Tabersî'nin dediği gibi mutlak olarak mükelleflere hitaben [şöyle de]: { يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Muhakkak ki Rabbinizden size hak gelmiştir.” O [hak], delaleti açık olan, bir kısmı az önce geçen dinin asılları kabilinden olan güzel hükümleri ihtiva eden yüce Kur'an'dır; sizler onun satır aralarındaki açık delillere ve hidayete muttali oldunuz, artık sizin için hiçbir mazeret kalmamıştır. Hak'tan muradın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir ki bunda [bulunan] mübalağa gizli değildir. Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { الْحَقُّ } kelimesinin Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ } vb. kavlinin delalet ettiği husus olduğunu rivayet etmiştir ki bu[nun durumu da] gördüğün gibidir. { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim hidayete ererse” iman ve tâbi olmakla, { فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “şüphesiz o kendi nefsi için hidayete ermiş olur;” yani hidayetinin faydası kendi lehinedir. { وَمَنْ ضَلَّ } “Kim de saparsa” küfür ve yüz çevirmekle, { فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “ancak kendi aleyhine sapmış olur;” yani dalaletinin vebali kendi aleyhinedir. [Buradaki] muradın, risalet makamını fayda celbi ve zarar def'i gibi O'na [aleyhisselâm] dönecek bir maksat şaibesinden tenzih etmek olduğu da söylenmiştir. Gelme fiilinin, bunun O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla olduğuna dair bir hissettirme olmaksızın Hakk'a isnat edilmesi de buna işaret etmektedir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “Ben sizin üzerinize bir vekil değilim;” yani işiniz kendisine havale edilmiş bir koruyucu değilim, ben ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcıyım. Ayette, O'nun [aleyhisselâm] onları imana zorlamayacağına ve onları buna mecbur etmeyeceğine, O'nun üzerine düşenin sadece tebliğ olduğuna işaret vardır. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği rivayet edilmiştir. { وَاتَّبِعْ } “Ve tâbi ol” itikat, amel ve tebliğ hususundaki bütün işlerinde { ما يُوحى إِلَيْكَ } “sana vahyolunana” teceddüt ve istimrar (sürekli yenilenme) üzere. Kur'an ile tefsir edilen Hakk'ın onlara ulaşmasının 'gelme' lafzıyla, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşmasının ise 'vahiy' lafzıyla ifade edilmesi, iki mertebe arasındaki farklılığa bir tenbihtir. Eğer Hak'tan murat [diğer] söylenen ise bu durum son derece açıktır. { وَاصْبِرْ } “Ve sabret” tebliğ meşakkatlerinden ve sapanların eziyetlerinden sana isabet eden şeylere, { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ } “Allah hükmedinceye kadar” onlara karşı yardım ile yahut savaş emri ile. { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Ve O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.” Çünkü zâhirleri bildiği gibi sırları da bilmesi hasebiyle Allah Teâlâ'nın hükmünde hata vaki olması mümkün değildir; O'nun şânı yüce olan Zâtı dışındaki hâkimler ise sadece zâhirlere muttali olurlar, dolayısıyla hükümlerinde hata meydana gelir. Bu ayetlerdeki güzel öğüt, Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem teselli, müminlere vaad ve kâfirlere tehdit [unsurları] gizli değildir. Âlemlerin Rabbi olan Allah Teâlâ'ya hamdolsun; zikri muvahhidlerin kalplerine ünsiyet veren peygamberlerin efendisine, âline ve bütün ashabına salât ve selâm olsun.