وقيل: التقدير إلّا قليلا ممن أنجينا منهم نهوا عن الفساد وَاتَّبَعَ الَّذِينَ إلخ، وأن تكون استئنافا يترتب على قوله سبحانه: إِلَّا قَلِيلًا أي إلّا قليلا ممن أنجينا منهم نهوا عن الفساد وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا من مباشري الفساد وتاركي النهي عنه، وجعل الإظهار على هذا مقتضى الظاهر، وعلى الأول لإدراج المباشرين مع التاركين في الحكم والتسجيل عليهم بالظلم وللإشعار بعلية ذلك لما حاق بهم من العذاب.
Bir görüşe göre takdirî anlam şöyledir: «Kendilerini kurtardığımız az bir kimse müstesna; onlar fesattan alıkoydular, zulmedenler ise uydular...» Cümlenin, Cenâb-ı Hakk'ın { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” buyruğuna dayanan müstakil bir başlangıç cümlesi (istînâf) olması da caizdir. Yani: «Kendilerini kurtardığımız pek az kimse müstesna; onlar fesattan alıkoydular; fesadı bizzat işleyen ve ondan alıkoymayı terk edenlerden { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler ise uydular”.» Bu takdirde açık ismin (izhar) getirilmesi zahir kelamın gereğidir. Birinci takdire göre ise bizzat işleyenleri de terk edenlerle birlikte hükme dâhil etmek, onların zulmünü tescillemek ve başlarına gelen azabın illetinin bu olduğuna dikkat çekmek içindir.
وفي الكشاف ما يقضي ظاهره بأن العطف على نهوا الواقع خبر لكن فيلزم أن يكون المعطوف خبرا أيضا مع خلوه عن الرابط، وأجيب تارة بأنه في تأويل سائرهم أو مقابلوهم وأخرى بأن نهوا جملة مستأنفة استؤنفت بعد اعتبار الخبر فعطف عليها، وفي ذلك ما فيه، وقوله تعالى: وَكانُوا مُجْرِمِينَ عطف على اتَّبَعَ الَّذِينَ إلخ مع المغايرة بينهما، وجوز أن يكون العطف تفسيريا على معنى وَكانُوا مُجْرِمِينَ بذلك الاتباع، وفيه بعد، وأن يكون على أُتْرِفُوا على معنى اتبعوا الأتراف وكونهم مجرمين لأن تابع الشهوات مغمور بالآثام، أو أريد بالإجرام إغفالهم للشكر، وتعقبه صاحب التقريب بقوله: وفيه نظر لأن ما في ما أُتْرِفُوا موصولة لا مصدرية لعود الضمير من فِيهِ إليه، فكيف يقدر كانُوا مصدرا إلّا أن يقال: يرجع الضمير إلى الظلم بدلالة ظَلَمُوا فتكون ما مصدرية وأن تكون الجملة اعتراضا بناء على أنه قد يكون في آخر الكلام عند أهل المعاني.
el-Keşşâf'ta, zahiri itibarıyla atfın «lâkin»in haberi konumunda bulunan { نهوا } fiiline yapıldığını gerektiren bir ifade yer almaktadır; bu durumda matufun da rabıtasız (bağlayıcı zamirsiz) bir haber olması gerekir. Buna bazen onun «onların dışındakiler» veya «onların karşıtları» tevilinde olduğu, bazen de { نهوا } fiilinin haber kabul edildikten sonra müstakil kılınmış bir istînâf cümlesi olup atfın onun üzerine yapıldığı şeklinde cevap verilmiştir ki bu izahta da eleştirilecek yönler vardır. Yüce Allah'ın { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } “ve günahkârlar idiler” buyruğu, aralarındaki anlam farklılığıyla birlikte { اتَّبَعَ الَّذِينَ } ifadesine matuftur. Bu atfın tefsîrî olup «o uymakla günahkâr oldular» manasında olması da caiz görülmüştür fakat bunda uzaklık vardır. Ya da «şımartılmaya ve günahkâr olmaya uydular» manasında { أُتْرِفُوا } fiiline matuf olması da caizdir; çünkü şehvetlere uyan kimse günahlara batmıştır. Yahut cürüm ile onların şükrü ihmal etmeleri kastedilmiştir. Sâhibü't-Takrîb buna şu sözüyle itiraz etmiştir: «Bunda durup düşünmek gerekir; zira { ما أُتْرِفُوا } ifadesindeki «mâ», { فِيهِ } kelimesindeki zamirin kendisine dönmesi sebebiyle masdariyye değil mevsûledir. Dolayısıyla { كانُوا } fiili nasıl masdar olarak takdir edilebilir? Ancak zamirin { ظَلَمُوا } fiilinin delaletiyle zulme döndüğü, dolayısıyla 'mâ'nın masdariyye olduğu söylenirse müstesna.» Ya da meânî âlimlerine göre kelamın sonunda da yer alabileceği esasına dayanılarak bu cümlenin bir itiraz (ara cümle) olması caizdir.
وقرأ أبو جعفر والعلاء بن سيابة وأبو عمرو وفي رواية الجعفي «وأتبع» بضم الهمزة المقطوعة وسكون التاء وكسر الباء على البناء للمفعول من الاتباع، وقيل: ولا بد حينئذ من تقدير مضاف أي اتبعوا جزاء ما أترفوا وما إما مصدرية أو موصولة والواو للحال، وجعلها بعضهم للعطف على لم ينهو المقدر، والمعنى على الأول إِلَّا قَلِيلًا نجيناهم وقد هلك سائرهم، وأما قوله سبحانه: وَكانُوا مُجْرِمِينَ فقد قالوا: إنه لا يحسن جعله قيدا للإنجاء إلا من حيث إنه يجري مجرى العلة لإهلاك السائرين فيكون اعتراضا، أو حالا من الَّذِينَ ظَلَمُوا والحال الأول من مفعول أَنْجَيْنا المقدر، وجوز أن يفسر بذلك القراءة المشهورة، وتقدم الإنجاء للناهين يناسب أن يبين هلاك الذين لم ينهوا، والواو للحال أيضا في القول الشائع كأنه قيل: أَنْجَيْنا القليل وقد اتبع الذين ظلموا جزاءهم فهلكوا، وإذا فسرت المشهورة بذلك فقيل: فاعل- اتبع ما أترفوا- أو الكلام على القلب فتدبر وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى أي ما صح وما استقام بل استحال في الحكمة أن يهلك القرى التي أهلكها وبلغتك أنباؤها أو ما يعمها وغيرها من القرى الظالم أهلها، واللام في مثل ذلك زائدة لتأكيد النفي عند الكوفية، وعند البصرية متعلقة بمحذوف توجه إليه النفي، وقوله سبحانه: بِظُلْمٍ أي ملتبسا به قيل: هو حال من الفاعل أي ظالما لها والتنكير للتفخيم والإيذان بأن إهلاك المصلحين ظلم عظيم، والمراد تنزيه الله تعالى عن ذلك على أبلغ وجه وإلّا فلا ظلم منه تعالى فيما يفعله بعباده كائنا ما كان لما علم من قاعدة أهل السنة، وقوله جلّ وعلا: وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ حال من المفعول والعامل فيه عامله، ولكن لا باعتبار تقييده بالحال السابقة لدلالته على تقييد نفي الإهلاك ظلما بحال كون أهلها مصلحين، وفيه من الفساد على ما قيل ما فيه بل مطلقا عن ذلك، وهذا ما اختاره ابن عطية، ونقل الطبري أن المراد بالظلم الشرك والباء للسببية أي لا يهلك القرى بسبب إشراك أهلها وهم مصلحون في أعمالهم يتعاطون الحق فيما بينهم بل لا بد في إهلاكهم من أن يضموا إلى شركهم فسادا وتباغيا وذلك لفرط رحمته ومسامحته في حقوقه سبحانه، ومن ذلك قدم الفقهاء- عند تزاحم الحقوق- حقوق العباد في الجملة ما لم يمنع منه مانع.
Ebû Ca'fer, el-Alâ b. Seyyâbe, Ebû Amr ve el-Cu'fî rivayetinde ise «ittibâ'» kökünden meçhul fiil olarak hemzesi zamme ve kat'lı, tâ'sı sâkin, bâ'sı kesreli şekilde «وُأُتْبِعَ» (ve utbi'a) okunmuştur. Bu durumda muzâfın takdir edilmesi gerektiği söylenmiştir; yani «şımartıldıkları şeylerin cezası arkalarından yetiştirildi» demektir. «Mâ» ya masdariyye ya da mevsûledir, vav ise hâl içindir. Bazıları onu takdir edilen «alıkoymadılar» ifadesine atıf yapmıştır. Birinciye göre mana şöyledir: «Pek azı müstesna, onları kurtardık; geriye kalanlar ise helak olup gitti.» Yüce Allah'ın { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } buyruğuna gelince; âlimler, bunun ancak diğerlerinin helak edilmesinin gerekçesi (illeti) yerine geçmesi yönüyle kurtarılmanın kaydı yapılmasının uygun olacağını, dolayısıyla itiraz (ara cümle) yahut { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinden bir hâl olacağını; birinci hâlin ise { أَنْجَيْنا } fiilinin takdirî mefulünden hâl olacağını söylemişlerdir. Meşhur kıraatin de bu şekilde tefsir edilmesi caiz görülmüştür. Kötülükten alıkoyanların kurtarılmasının öne alınması, alıkoymayanların helak oluşunun beyan edilmesine uygundur. Yaygın görüşe göre vav burada da hâl içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Pek azını kurtardık; zulmedenlerin peşine ise cezaları takıldı da helak oldular.» Meşhur kıraat bu şekilde tefsir edildiğinde şöyle denilmiştir: «İttebea» fiilinin faili «mâ utrifû»dur veya kelam kalb (yer değiştirme) üzeredir; iyi düşün! { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى } “Rabbin o şehirleri helak edecek değildi”; yani helak ettiği ve haberleri sana ulaşan şehirleri yahut bunları ve halkı zalim olan diğer şehirleri de içine alan memleketleri helak etmesi ne doğru ve uygun olmuş ne de hikmet açısından mümkün olmuştur. Kûfelilere göre bu tür yerlerdeki lâm harfi, nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmek için zâiddir. Basralılara göre ise nefyin yöneldiği mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Cenâb-ı Hakk'ın { بِظُلْمٍ } “zulüm ile” yani zulme bulaşmış olarak buyruğu hakkında; failden hâl olduğu, yani «onlara zulmedici olarak» manasına geldiği söylenmiştir. Nekre oluşu tazim (büyütme) ve ıslah edici kimseleri helak etmenin büyük bir zulüm olduğunu bildirmek içindir. Kastedilen, Allah Teâlâ'yı bundan en beliğ şekilde tenzih etmektir; yoksa Ehl-i Sünnet kaidesinden bilindiği üzere, kullarına ne yaparsa yapsın Allah Teâlâ'dan zulüm sâdır olmaz. Yüce Allah'ın { وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “halkı ıslah ediciler iken” buyruğu mefulden hâldir ve onun amili mefulün amilidir. Fakat önceki hâl ile kayıtlanması bakımından değil; zira bu, zulüm ile helak etme nefyinin, halkının ıslah edici olması hâliyle kayıtlanmasına delalet eder ki bunda denildiği üzere birtakım bozukluklar vardır; bilakis bundan mutlak olarak hâldir. İbn Atıyye'nin tercih ettiği görüş de budur. Taberî, zulümden maksadın şirk olduğunu, bâ harfinin de sebebiyet bildirdiğini nakletmiştir; yani: «Aralarında hakkı gözetip amellerinde ıslah edici oldukları müddetçe Allah o memleketleri sırf halkının şirki sebebiyle helak etmez; bilakis helak edilmeleri için şirklerine fesat ve azgınlığı da eklemeleri gerekir.» Bu da Cenâb-ı Hakk'ın engin merhametinden ve kendi haklarındaki müsamahasından ileri gelmektedir. Bu sebepledir ki fakihler —haklar çatıştığında— bir engel bulunmadığı sürece genel olarak kul haklarını öne almışlardır.
قال ابن عطية: وهذا ضعيف، وكأنه ذهب قائله إلى ما قيل: الملك يبقى مع الكفر ولا يبقى مع الظلم والجور، ولعل وجه ضعفه ما ذكره بعض المحققين من أن مقام النهي عن المنكرات التي أقبحها الإشراك بالله تعالى لا يلائمه فإن الشرك داخل في الفساد في الأرض دخولا أوليا ولذلك كان ينهى كل من الرسل ﵈ أمته عنه ثم عن سائر المعاصي، فالوجه كما قال: حمل الظلم على مطلق الفساد الشامل لسائر القبائح والآثام وحمل الإصلاح على إصلاحه، والإقلاع عنه بكون البعض متصديا للنهي، والبعض الآخر متوجها إلى الاتعاظ غير مصر على ما هو عليه من الشرك وغيره من أنواع الفساد انتهى، لكن
İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu zayıf bir görüştür. Sanki bunu söyleyen kimse, 'Mülk küfürle baki kalır fakat zulüm ve haksızlıkla baki kalmaz' sözüne meyletmiştir.» Bu görüşün zayıflık yönü, bazı muhakkiklerin de belirttiği gibi, en çirkini Allah Teâlâ'ya ortak koşmak olan kötülüklerden alıkoyma makamına bu izahın uygun düşmemesidir. Zira şirk, yeryüzünde fesat çıkarmanın içine öncelikli olarak dâhildir; bu yüzdendir ki peygamberlerin (aleyhimusselâm) her biri ümmetini önce şirkten, ardından diğer günahlardan sakındırmıştır. Dolayısıyla doğru olan —onun da dediği gibi— zulmün diğer bütün çirkinlikleri ve günahları kapsayan mutlak fesada, ıslahın ise fesadı düzeltmeye, bir kısmın kötülükten alıkoymaya yönelmesi ve diğer kısmın da öğüt almaya yönelip üzerinde bulunduğu şirk ve diğer fesat türlerinde ısrarcı olmaması suretiyle fesadı terk etmeye hamledilmesidir [sözün sonu]. Ne var ki,
أخرج الطبراني، وابن مردويه وأبو الشيخ والديلمي عن جرير قال: «سمعت رسول الله ﷺ يسأل عن تفسير هذه الآية وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ فقال ﵊: وأهلها ينصف بعضهم بعضا» وأخرجه ابن أبي حاتم. والخرائطي في مساوئ الأخلاق عن جرير موقوفا،
Taberânî, İbn Merdûye, Ebû'ş-Şeyh ve Deylemî, Cerîr'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah ediciler iken Rabbin o şehirleri zulüm ile helak edecek değildi” ayetinin tefsirinden sorulurken işittim; [Aleyhissalâtü vesselâm] şöyle buyurdu: 'Halkı birbirine insafla davrandığı müddetçe.'» Bunu İbn Ebî Hâtim ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta Harâitî de Cerîr'den mevkuf olarak rivayet etmiştir.
وهو ظاهر في المعنى الذي نقله الطبري، ولعله لم يثبت عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وإلّا فالأمر مشكل، وجعل التصدي للنهي من بعض والاتعاظ من بعض آخر من إنصاف البعض البعض كما ترى فافهم وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً مجتمعين على الدين الحق بحيث لا يقع من أحد منهم كفر لكنه لم يشأ سبحانه ذلك فلم يكونوا مجتمعين على الدين الحق، ونظير ذلك قوله سبحانه: وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها [السجدة:
Bu rivayet, Taberî'nin naklettiği manada açıktır. Belki de Resûlullah'tan (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) sabit olmamıştır; aksi takdirde mesele müşkil hale gelir. Bir kısmın kötülükten alıkoymaya yönelmesini ve diğer kısmın da öğüt almasını bazısının bazısına insafla davranması kabilinden saymak ise gördüğün gibi zorlamadır, anla! { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı”; hiç kimseden küfür sâdır olmayacak şekilde hak din üzere toplanmış [yapardı]. Fakat Cenâb-ı Hak bunu dilemedi, dolayısıyla onlar hak din üzere toplanmış olmadılar. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها } “Eğer dileseydik her nefse hidayetini verirdik” [Secde: 13].
١٣] وروي هذا عن ابن عباس وقتادة وروي عن الضحاك أن المراد لو شاء لجمعهم على هدى أو ضلالة وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ بعضهم على الحق وبعضهم على الباطل.
Bu mana İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Dahhâk'tan ise maksadın; dileseydi onları ya hidayet ya da dalalet üzerinde toplardı şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar”; bir kısmı hak, bir kısmı ise bâtıl üzeredir.
أخرج ذلك ابن أبي حاتم عن ابن عباس، ولعل المراد الاختلاف في الحق والباطل من العقائد التي هي أصول
Bunu İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Makamın karinesiyle kastedilen, belki de dinin asılları olan akidelerdeki hak ve bâtıl ayrılığıdır.
الدين بقرينة المقام، وقيل: المراد ما يشمل الاختلاف في العقائد والفروع وغيرهما من أمور الدين لعدم ما يدل على الخصوص في النظم فالاستثناء في قوله سبحانه: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ
Bir görüşe göre ise nazımda tahsise (özelleştirmeye) delalet eden bir karine bulunmadığı için din işlerinden akideler, fıkhi füruat ve diğer konulardaki ihtilafları kapsayan durum kastedilmiştir. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” buyruğundaki istisna,
متصل على الأول وهو الذي اختاره أبو حيان وجماعة وعلى الثاني منقطع حيث لم يخرج من رحمة الله تعالى من المختلفين كأئمة أهل الحق فإنهم أيضا مختلفون فيما سوى أصول الدين من الفروع، وإلى هذا ذهب الحوفي ومن تبعه.
birinci görüşe göre muttasıldır; Ebû Hayyân ve bir grup âlimin tercih ettiği de budur. İkinci görüşe göre ise münkatıdır; zira hak ehlinin imamları gibi ihtilaf eden kimseler Allah Teâlâ'nın rahmetinden çıkmış değillerdir; nitekim onlar da dinin asılları dışındaki füruat meselelerinde ihtilaf etmişlerdir. Havfî ve ona tabi olanlar bu görüşe meyletmiştir.
وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ أي الناس، والإشارة- كما روي عن الحسن، وعطاء- إلى المصدر المفهوم من مُخْتَلِفِينَ ونظيره إذا نهي السفيه جرى إليه كأنه قيل: وللاختلاف خلق الناس على معنى لثمرة الاختلاف من كون فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشورى: ٧] خلقهم، واللام لام العاقبة والصيرورة لأن حكمة خلقهم ليس هذا لقوله سبحانه: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] ولأنه لو خلقهم له لم يعذبهم على ارتكاب الباطل كذا قال غير واحد، وروي عن الإمام مالك ما يقتضيه، وعندي أنه لا ضير في الحمل على الظاهر ولا منافاة بين هذه الآية والآية التي ذكروها لما ستعلمه إن شاء تعالى من تفسيرها في الذاريات، وما يروى فيها من الآثار وأن الخلق من توابع الإرادة التابعة للعلم التابع للمعلوم في نفسه والتعذيب أو الإثابة ليس إلّا لأمر أفيض على المعذب والمثاب بحسب الاستعداد الأصلي، وربما يرجع هذا بالآخرة إلى أن التعذيب والإثابة من توابع ذلك الاستعداد الذي عليه المعذب أو المثاب في نفسه، ومن هنا قالوا: إن المعصية والطاعة أمارتان على الشقاوة والسعادة لا مقتضيتان لهما، وبذلك يندفع قولهم: ولأنه لو خلقهم له لم يعذبهم، ولما قرّرناه شواهد كثيرة من الكتاب والسنة لا تخفى على المستعدين لإدراك الحقائق، وقيل ضمير: خَلَقَهُمْ لمن باعتبار معناه، والإشارة للرحمة المفهومة من رَحِمَ، والتذكير لتأويلها بأن والفعل أو لكونها بمعنى الخير، وروي ذلك عن مجاهد وقتادة وروي عن ابن عباس أن الضمير للناس والإشارة للرحمة والاختلاف أي لاختلاف الجميع ورحمة بعضهم خَلَقَهُمْ، وجاءت الإشارة لاثنين كما في قوله تعالى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [البقرة: ٦٨] واللام على هذا قيل: بمعنى مجازي عام للمعنى الظاهر والصيرورة وعلى ما قبله معناها، وأظهر الأقوال في الإشارة والضمير ما قدمناه، والقولان الآخران دونه، وأما القول بأن الإشارة لما بعد، وفي الكلام تقديم وتأخير أي- وتمت كلمة ربك لأملأن جهنم إلخ أي لملء جهنم خلقهم- فبعيد جدا من تراكيب كلام العرب ومن هذا الطرز ما قيل: إن ذلك إشارة إلى شهود ذلك اليوم المشهود وكذا ما قيل: إنه إشارة إلى قوله تعالى: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ [هود: ١٠٥] أو إلى الشقاوة والسعادة المفهومتين من ذلك، أو إلى أن يكون فريق في الجنة وفريق في السعير، أو إلى النهي المفهوم من قوله سبحانه: يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ، أو إلى الجنة والنار أو إلى العبادة إلى غير ذلك من الأقوال التي يتعجب منها.
{ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “Onları bunun için yarattı”; yani insanları [bunun için yarattı]. İşaret —Hasan ve Atâ'dan rivayet edildiği üzere— { مُخْتَلِفِينَ } kelimesinden anlaşılan masdaradır (ihtilafadır). Bunun benzeri: «Beyinsiz alıkonulduğunda ona doğru koştu» sözüdür. Sanki şöyle denilmiştir: İnsanlar, { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir” [Şûrâ: 7] ayetinde belirtilen ihtilafın semeresi (neticesi) için yaratılmıştır. Lâm harfi akıbet ve sayrûret (sonuç bildiren) lâmdır; çünkü Yüce Allah'ın { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât: 56] buyruğu gereğince onların yaratılış hikmeti bu değildir ve şayet onları bunun için yaratmış olsaydı bâtılı işlemelerinden ötürü onlara azap etmezdi. Pek çok âlim böyle demiştir; İmam Mâlik'ten de bunu gerektiren bir görüş rivayet edilmiştir. Bana göre ise ifadenin zahirine hamledilmesinde bir sakınca yoktur; Zâriyât suresinde inşâallah tefsirinden ve bu konuda rivayet edilen haberlerden öğreneceğin üzere, bu ayet ile zikrettikleri ayet arasında bir çelişki bulunmamaktadır. Zira yaratma, nefsi emrinde maluma tabi olan ilme tabi olan iradenin gereklerindendir. Azap veya mükâfat ise azap gören ve mükâfatlandırılan kimseye asli istidadına göre feyiz yoluyla verilen bir durumdan ibarettir. Nihayetinde bu durum, azap ve mükâfatın bizzat o kimsenin sahip olduğu istidadın bir sonucu olmasına dayanır. Bundan ötürü âlimler şöyle demişlerdir: «İsyan ve itaat, şekavet ve saadeti gerektiren değil, onlara işaret eden iki alamettir.» Böylece onların «Eğer onları bunun için yaratmış olsaydı azap etmezdi» sözü de çürütülmüş olur. Ortaya koyduğumuz bu hususun Kitap ve Sünnet'ten, hakikatleri kavramaya kabiliyeti olanlara gizli kalmayacak pek çok delili vardır. Bir görüşe göre { خَلَقَهُمْ } fiilindeki zamir, manası dikkate alınarak «men» lafzına aittir; işaret ise { رَحِمَ } fiilinden anlaşılan rahmetedir. Müzekker kılınması ise «en» ve fiil tevilinde olması yahut hayır manasında bulunması sebebiyledir. Bu görüş Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise zamirin insanlara, işaretin ise rahmet ve ihtilafa ait olduğu; yani hepsinin ihtilafı ve bir kısmının rahmete ermesi için { خَلَقَهُمْ } onları yarattığı rivayet edilmiştir. { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “Bu ikisi arasında orta” [Bakara: 68] ayetinde olduğu gibi tek bir işaretle iki şeye işaret edilmiştir. Bu durumda lâm harfinin zahir mana ile sayrûret manasını kapsayan genel mecazi bir manada olduğu, önceki görüşe göre ise kendi manasında olduğu söylenmiştir. İşaret ve zamir hususunda görüşlerin en açığı ilk zikrettiğimizdir; diğer iki görüş ise ondan daha aşağı mertebededir. İşaretin sonrasına ait olduğu, sözde bir takdim ve tehir bulunduğu, yani: «Rabbinin 'Cehennemi mutlaka dolduracağım...' sözü tamamlandı; yani onları cehennemi doldurmak için yarattı» şeklindeki görüşe gelince; bu, Arap kelamının yapısından son derece uzaktır. Aynı şekilde «bununla şahit olunan o günün müşahedesine işaret edildiği», «{ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Onlardan kimi şakî, kimi de saîddir” [Hûd: 105] buyruğuna veya bundan anlaşılan şekavet ve saadete işaret edildiği», «bir fırkanın cennette, bir fırkanın cehennemde olmasına işaret edildiği», «Cenâb-ı Hakk'ın { يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde fesattan alıkoyarlar” buyruğundan anlaşılan alıkoymaya işaret edildiği», «cennet ve cehenneme yahut ibadete işaret edildiği» şeklindeki şaşkınlık verici diğer sözler de bu kabildendir.
وذهب بعض المحققين في معنى الآية إلى أن المراد من الوحدة الوحدة في الدين الحق، ومن الاختلاف الاختلاف فيه على معنى المخالفة له كما في قوله تعالى: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ [البقرة: ٢١٣] والمراد- بمن رحم- الذين هداهم الله تعالى ولم يخالفوا الحق، والإشارة للاختلاف بمعنى المخالفة، وضمير خَلَقَهُمْ للذين بقوا بعد الثنيا وهم المختلفون المخالفون، واللام للعاقبة كأنه قيل: ولو شاء ربك لجعل الناس على الحق ودين الإسلام لكنه لم يشأ فلم يجعل، ولا يزالون مخالفين للحق إلّا قوما هداهم سبحانه بفضله فلم يخالفوا الحق، ولما ذكر من الاختلاف خلق المختلفين المخالفين ولا يخفى ما فيه من ارتكاب خلاف الظاهر وإن أخرج ابن جرير وأبو الشيخ عن مجاهد ما يقتضي بعضه.
Bazı muhakkik âlimler ayetin manası hakkında şu görüşe varmışlardır: Birlikten maksat hak dindeki birliktir; ihtilaftan maksat ise Yüce Allah'ın { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, sırf aralarındaki kıskançlıktan ötürü ancak kitap verilenler onda ihtilafa düştüler” [Bakara: 213] buyruğunda olduğu gibi ona muhalefet etmek anlamındaki ayrılıktır. Merhamet edilen kimselerden maksat, Allah Teâlâ'nın hidayet ettiği ve hakka muhalefet etmeyen kimselerdir. İşaret muhalefet anlamındaki ihtilafadır; { خَلَقَهُمْ } fiilindeki zamir ise istisnadan sonra geriye kalan, yani muhalefet edip ayrılığa düşen kimselere aittir. Lâm ise sayrûret (akıbet) içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Rabbin dileseydi insanları hak ve İslam dini üzere kılardı, fakat dilemedi ve kılmadı. Fazlıyla hidayet edip hakka muhalefet etmeyen bir topluluk müstesna, insanlar hakka muhalefet edip durmaktadırlar. İşte zikredilen bu ihtilaf için o muhalifleri ve ayrılığa düşenleri yaratmıştır.» İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bunun bir kısmını gerektiren rivayette bulunmalarına rağmen, bu izahta zahirin hilafına hareket edildiği gizli değildir.
ومن الغريب ما روي عن الحسن أن المراد من الاختلاف الاختلاف في الأرزاق والأحوال وتسخير بعضهم بعضا، وقال ابن بحر: المراد أن بعضهم يخلف بعضا فيكون الآتي خلفا للماضي، ومنه ما اختلف الجديدان أي ما
Hasan'dan rivayet edilen garip görüşlerden biri de şudur: İhtilaftan maksat rızıklardaki, hallerdeki farklılık ve bazısının bazısına boyun eğdirilmesidir. İbn Bahr ise şöyle demiştir: Kastedilen, bazısının bazısının ardınca gelmesi, böylece gelenin geçmişin halefi olmasıdır. «Gece ile gündüz birbiri ardınca geldiğinde» ifadesi de bundandır; yani
خلف أحدهما صاحبه، وإلى هذا ذهب أبو مسلم إلّا أنه قال: يخلف بعضهم بعضا في الكفر تقليدا، وفي ذلك ما فيه، وأيا ما كان فالظاهر من الناس العموم وليتأمل هذه الآية مع قوله تعالى: وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً [هود: ١٩] وليراجع تفسير ذلك.
biri diğerinin ardınca gelip yerini aldı demektir. Ebû Müslim de şu farkla bu görüşe meyletmiştir: Taklit yoluyla küfürde birbirinin ardınca gelirler. Bu izahta da eleştirilecek yönler vardır. Her ne olursa olsun, insanlardan kastedilenin umumi olduğu açıktır. Bu ayet Yüce Allah'ın { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar ancak tek bir ümmet idi” [Hûd: 19] ayetiyle birlikte etraflıca düşünülmeli ve oradaki tefsire müracaat edilmelidir.
وقال الفاضل الجلبي: ليس في هذه الآية ما يدل على عموم الناس حتى تخالف وَما كانَ النَّاسُ إلخ، وفيه نظر، والجار والمجرور أعني لذلك متعلق- بخلق- بعده، والظاهر أن الحصر المستفاد من التقديم إذا قلنا: إن التقديم له إضافي والمضاف هو إليه مختلف حسب اختلاف الأقوال في تعيين المشار إليه، وهو على الأول الاتفاق وعلى ما عداه يظهر أيضا بأدنى التفات، هذا واستدل بالآية على أن الأمر غير الإرادة وأنه تعالى لم يرد الإيمان من كل وإن ما أراده سبحانه يجب وقوعه.
Fâzıl Çelebi şöyle demiştir: «Bu ayette, { وَما كانَ النَّاسُ } ayetine aykırı düşecek şekilde insanların umumi olduğunu gösteren bir delil yoktur.» Fakat bu görüşte durup düşünmek gerekir. Câr ve mecrûr, yani «lizâlike» ifadesi, kendisinden sonraki «halaka» fiiline müteallıktır. Zahir olan şudur ki, öne geçirilmenin ona ait olduğunu söylersek öne almaktan anlaşılan hasr izafîdir; işaret edilenin belirlenmesindeki görüşlerin farklılığına göre kendisine muzâf kılınan da farklılık arz eder. Bu, birinci görüşe göre ittifaktır; diğer görüşlere göre de az bir dikkatle açığa çıkar. Bununla birlikte bu ayetle, emrin iradeden farklı olduğuna, Allah Teâlâ'nın herkesten imanı irade etmediğine ve Cenâb-ı Hakk'ın irade ettiği şeyin vuku bulmasının vacip olduğuna delil getirilmiştir.
وذكر بعض العارفين أن منشأ تشييب سورة هود له الله صلى تعالى عليه وسلم اشتمالها على أمره ﵊ بالاستقامة على الدعوة مع إخباره أنه سبحانه إنما خلق الناس للاختلاف وأنه لا يشاء اجتماعهم على الدين الحق وهو كما ترى وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أي نفذ قضاؤه وحق أمره، وقد تفسر الكلمة بالوعيد مجازا، وقد يراد منها الكلام الملقى على الملائكة ﵈ والأول أولى، والجملة متضمنة معنى القسم، ولذا جيء باللام في قوله سبحانه: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ والجنة والجن بمعنى واحد، وفي تفسير ابن عطية أن الهاء في الجنة للمبالغة وإن كان الجن يقع على الواحد، فالجنة جمعه انتهى، فيكون من الجموع التي يفرق بينها وبين مفردها بالهاء ككمء وكمأة على ما ذكرناه في تعليقاتنا على الألفية، وفي الآية سؤال مشهور وهو أنها تقتضي بظاهرها دخول جميع الفريقين في جهنم والمعلوم من الآيات والأخبار خلافه، وأجاب عن ذلك القاضي بما حاصله أن المراد- بالجنة والناس- إما عصاتهما على أن التعريف للعهد والقرينة عقلية لما علم من الشرع أن العذاب مخصوص بهم وأن الوعيد ليس إلّا لهم، وفي معنى ذلك ما قيل: المراد- بالجنة والناس- أتباع إبليس لقوله سبحانه في [الأعراف: ١٨] و [ص:
Ariflerden bazıları, Hûd suresinin Resûlullah'ı (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ihtiyarlatmasının sebebinin, Allah Teâlâ'nın insanları ancak ihtilaf için yarattığını ve onların hak din üzere toplanmalarını dilemediğini haber vermesiyle birlikte Resûl'e (aleyhisselâm) davette istikamet emrini ihtiva etmesi olduğunu belirtmişlerdir ki bu da gördüğün gibidir. { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin sözü tamamlandı”; yani kazası infaz edildi ve emri hak oldu. Kelime bazen mecaz yoluyla tehdit olarak tefsir edilir; bazen de meleklerin (aleyhimusselâm) üzerine bırakılan söz kastedilir. Birincisi daha evladır. Bu cümle yemin manasını tazammun etmektedir; bu sebepledir ki Yüce Allah'ın şu buyruğunda lâm harfi getirilmiştir: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım!” «el-Cinneh» ile «el-Cinn» aynı anlamdadır. İbn Atıyye'nin tefsirinde, cin tekil için kullanıldığında cinneh kelimesindeki hâ harfinin mübalağa için olduğu, bu durumda cinneh'in onun çoğulu olduğu belirtilmektedir [sözün sonu]. Buna göre elfiyye şerhimizdeki ta'likâtımızda zikrettiğimiz üzere, tekili ile çoğulu arası hâ harfi ile ayrılan «kem'» ve «kem'e» (mantar) gibi çoğullardan olur. Ayette meşhur bir soru vardır: Ayet zahiri itibarıyla her iki zümrenin tamamının cehenneme girmesini gerektirmektedir; hâlbuki ayet ve hadislerden bilinen husus bunun aksinedir. Kâdî buna özetle şöyle cevap vermiştir: «el-Cinneh ve'n-nâs» ile kastedilen, ahd için belirlilik takısıyla onların asileridir; şeriattan azabın sadece onlara mahsus olduğu ve tehdidin yalnızca onlar için bulunduğu bilindiği için karine aklîdir. Aynı manada şu da söylenmiştir: «el-Cinneh ve'n-nâs» ile kastedilen İblis'in tabileridir; zira Cenâb-ı Hak [A'râf: 18] ve [Sâd:
٨٥] لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ فاللازم دخول جميع تابعيه في جهنم ولا محذور فيه، والقرآن يفسر بعضه بعضا، ولا حاجة الى تقدير عصاة مضافا الى الفريقين كما قيل فأجمعين لاستغراق الأفراد المرادة حسبما علمت وأما ما يتبادر منهما ويراد من التأكيد بيان أن ملء جهنم من الصنفين لا من أحدهما فقط وهذا لا يقتضي شمول أفراد كلا الفريقين ويكون الداخلوها منهما مسكوتا عنه موكولا إلى شيء آخر، واعترض الأخير بأنه مبني على وقوع أَجْمَعِينَ تأكيدا للمثنى وهو خلاف ما صرحوا به، وفيه أن ذلك إذا كان لمثنى حقيقي لا إذا كان كل فرد منه جمعا فإنه حينئذ تأكيد للجمع في الحقيقة فلا ورود لما ذكر.
85]'te şöyle buyurmuştur: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi mutlaka senden ve onlardan sana uyanların hepsinden dolduracağım!” Dolayısıyla gereken şey, ona uyanların tamamının cehenneme girmesidir ve bunda bir sakınca yoktur. Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir eder. Denildiği gibi her iki fırkaya bir de «asiler» kelimesini muzâf olarak takdir etmeye ihtiyaç yoktur; zira bildiğin üzere «ecmaîn» lafzı kastedilen fertleri bütünüyle kuşatmak (istiğrak) içindir. Onlardan ilk akla gelen manaya ve tekitten maksadın cehennemin sadece bir gruptan değil her iki sınıftan doldurulacağını beyan etmek olduğuna gelince; bu, her iki fırkanın bütün fertlerinin kapsanmasını gerektirmez ve onlardan cehenneme girecek olanlar sükût geçilip başka bir şeye havale edilmiş olur. Bu son izaha, «ecmaîn» lafzının tesniyeye (ikile) tekit yapılması esasına dayandığı, bunun ise âlimlerin açıkça belirttiklerine aykırı olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna karşılık şöyle denir: Bu kural, hakiki tesniye olduğu zamandır; tesniyenin her bir ferdi bir cemaat olduğunda ise bu durum gerçekte çoğulun tekididir, dolayısıyla zikredilen itiraz vârid olmaz.
نعم يرد على الشق الأول أن التأكيد يقتضي دخول جميع العصاة في النار والمعلوم من النصوص خلافه اللهم إلّا أن يقال: المراد العصاة الذين قدر الله تعالى أن يدخلوها، وأجاب بعضهم بأن ذلك لا يقتضي دخول الكل بل قدر ما يملأ جهنم كما إذا قيل: ملأت الكيس من الدراهم لا يقتضي دخول جميع الدراهم في الكيس، ورده الجلال الدواني بأنه نظير أن يقال: ملأت الكيس من جميع الدراهم وهو بظاهره يقتضي دخول جميع الدراهم فيه، والسؤال عليه كما في الآية باق بحاله، ثم قال: والحق في الجواب أن يقال: المراد بلفظ أَجْمَعِينَ تعميم الأصناف، وذلك لا يقتضي دخول جميع الأفراد كما إذا قلت: ملأت الجراب من جميع أصناف الطعام لا يقتضي ذلك إلّا أن يكون فيه شيء من كل صنف من الأصناف لا أن يكون فيه جميع أفراد الطعام، وكقولك: امتلأ المجلس من جميع أصناف الناس فإنه لا يقتضي أن يكون في المجلس جميع أفراد الناس بل أن يكون فيه من كل صنف فرد وهو ظاهر، وعلى هذا يظهر فائدة لفظ أَجْمَعِينَ إذ فيه رد على اليهود وغيرهم ممن زعم أنهم لا يدخلون النار انتهى، وتعقبه ابن الصدر بقوله: فيه
Evet, birinci şıkka şu itiraz gelir: Tekit, bütün asilerin cehenneme girmesini gerektirir; oysa naslardan bilinen bunun aksinedir. Ancak şöyle denilirse müstesna: Kastedilen, Allah Teâlâ'nın oraya girmesini takdir ettiği asilerdir. Bazıları da bunun tamamının girmesini değil, «Kese dirhemlerle doldu» denildiğinde bütün dirhemlerin keseye girmesini gerektirmediği gibi cehennemi dolduracak miktarı gerektirdiğini söyleyerek cevap vermiştir. Celâl ed-Devvânî bunu, bu durumun «Keseyi bütün dirhemlerden doldurdum» sözüne benzediğini, bunun ise zahiriyle bütün dirhemlerin ona girmesini gerektirdiğini ve ayetteki sorunun aynı şekilde geçerliliğini koruduğunu belirterek reddetmiştir. Ardından şöyle demiştir: Doğru cevap şöyle denilmesidir: { أَجْمَعِينَ } lafzıyla kastedilen sınıfları genellemektir. Bu ise «Torbanın içini bütün yiyecek çeşitlerinden doldurdum» dediğinde bütün yiyecek fertlerinin onda bulunmasını değil, ancak her çeşitten bir şeyin bulunmasını gerektirdiği ve «Meclis her sınıftan insanla doldu» sözünün mecliste bütün insanların bulunmasını değil, her sınıftan bir ferdin bulunmasını gerektirdiği gibi bütün fertlerin girmesini gerektirmez; bu da gayet açıktır. Buna göre { أَجْمَعِينَ } lafzının faydası ortaya çıkar; zira bunda cehenneme girmeyeceklerini iddia eden Yahudilere ve diğerlerine bir reddiye vardır [sözün sonu]. İbnu's-Sadr ise buna şu sözüyle itiraz etmiştir: «Bunda
بحث لأنهم صرحوا بأن فائدة التأكيد بكل وأجمعين- دفع توهم عدم الشمول والإحاطة بجميع الأفراد، وما ذكره من المثالين فإنما نشأ شمول الأصناف فيه من إضافة لفظ الجميع إلى الأصناف كيف ولو قيل: ملأت الجراب من جميع الطعام بإسقاط لفظ الأصناف كان الكلام فيه كالكلام فيما نحن فيه، وأيضا ما ذكره من أن في ذلك ردا على اليهود إلخ غير صحيح لأن اليهود قالوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [البقرة: ٨٠] فكيف يزعمون أنهم لا يدخلونها أصلا فتدبر ذاك والله سبحانه يتولى هداك.
durup düşünmek gerekir; zira âlimler, 'küll' ve 'ecmaîn' ile yapılan tekidin faydasının, bütün fertleri kapsayıp kuşatmama zannını defetmek olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Zikrettiği iki misalde sınıfların genellenmesi, 'cemî'' lafzının 'esnâf' (sınıflar) kelimesine muzâf kılınmasından ileri gelmiştir. Nitekim 'esnâf' lafzı düşürülüp 'Torbanın içini bütün yiyecekten doldurdum' denilseydi buradaki söz de konumuzdaki söz gibi olurdu. Ayrıca bunda Yahudilere bir reddiye olduğuna dair zikrettiği husus da sahih değildir; zira Yahudiler { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Bize ateş ancak sayılı birkaç gün dokunacaktır” [Bakara: 80] demişlerdir. Dolayısıyla cehenneme hiç girmeyeceklerini nasıl iddia etmiş olabilirler?» Bunu iyi düşün; Allah Teâlâ seni doğru yola ulaştırsın.
وأجاب بعضهم بمنزع صوفي وهو أن المراد من الجنة والنار الذين بقوا في مرتبة الجنية والإنسية حيث انغمسوا في ظلمات الطبيعة وانتكبوا في مقر الأجرام العنصرية ولم يرفعوا إلى العالم الأعلى واطمأنوا بالحياة الدنيا ورضوا بها وانسلخوا عن عالم المجردات وهم المشركون الذين قيل في حقهم: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ [التوبة: ٢٨] إلخ فإنهم لا يستأهلون دار الله تعالى وقربه، ثم قال: ولهذا ترى الله تعالى شأنه يذم الإنسان ويدعو عليه في غير ما موضع وَكُلًّا أي وكل نبأ فالتنوين للتعويض عن المضاف إليه المحذوف، ونصب- كل- على أنه مفعول به لقوله سبحانه: نَقُصُّ عَلَيْكَ أي نخبرك به، وقوله تعالى: مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ صفة لذلك المحذوف لا- لكلا- لأنها لا توصف في الفصيح كما في إيضاح المفصل، ومِنْ تبعيضية، وقيل: بيانية، وقوله ﷿: ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ قيل: عطف بيان- لكلا- بناء على عدم اشتراط توافق البيان والمبين تعريفا وتنكيرا، المعنى هو ما نثبت إلخ.
Bazıları ise tasavvufi bir yaklaşımla şöyle cevap vermiştir: Cin ve insanlardan maksat, tabiatın karanlıklarına dalıp unsuri cisimler aleminde takılıp kalan, yüce aleme yükseltilmeyen, dünya hayatıyla tatmin olup ona razı olan ve mücerredat aleminden sıyrılan cinlik ve insanlık mertebesinde kalmış kimselerdir. Bunlar haklarında: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Müşrikler ancak bir pisliktir; artık Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar” [Tevbe: 28] buyrulan müşriklerdir; zira onlar Allah Teâlâ'nın diyarına ve yakınlığına ehil değillerdir. Ardından şöyle demiştir: Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şanının pek çok yerde insanı yerdiğini ve aleyhine dua ettiğini görürsün. { وَكُلًّا } “Ve hepsini”; yani her haberi [sana anlatıyoruz]. Tenvin, hazfedilen muzâfun ileyhin yerini tutan ıvaz tenvinidir. «Küll» lafzının mansub oluşu, Yüce Allah'ın { نَقُصُّ عَلَيْكَ } “sana anlatıyoruz” yani sana haber veriyoruz buyruğunun mefulü bihi olması sebebiyledir. Cenâb-ı Hakk'ın { مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ } “peygamberlerin haberlerinden” buyruğu ise İyzâhu'l-Mufassal'da belirtildiği üzere fasih kelamda vasıflanmayacağı için «küll»e değil, o hazfedilen kelimeye sıfattır. «Min» harfi teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); beyâniyye olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın { ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } “onunla kalbini pekiştirdiğimiz” buyruğunun; atf-ı beyân ile mübeyyenin marifelik ve nekrelikte uyumu şart koşulmadığı esasına dayanılarak «küll» lafzının atf-ı beyânı olduğu söylenmiştir. Mana: «O, kalbini pekiştirdiğimiz şeylerdir...» demektir.
وجوز أن يكون بدلا منه بدل كل أو بعض، وفائدة ذلك التنبيه على أن المقصود من الاقتصاص زيادة يقينه صلى الله تعالى عليه وسلم وطمأنينة قلبه وثبات نفسه على أداء الرسالة واحتمال أذى الكفار، وجوز أيضا أن يكون مفعول نَقُصُّ وَكُلًّا حينئذ منصوب إما على المصدرية أي كل نوع من أنواع الاقتصاص نَقُصُّ عَلَيْكَ الذي نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ من أنباء الرسل، وإما على الحالية من ما أو من الضمير المجرور في بِهِ على مذهب من يرى جواز تقديم حال المجرور بالحرف عليه، وهو حينئذ نكرة بمعنى جميعا أي نقص عليك من أنباء الرسل الأشياء التي نثبت بها فؤادك جميعا.
Ondan bedel-i küll veya bedel-i ba'z olması da caiz görülmüştür. Bunun faydası, anlatılan kıssalardan maksadın Resûlullah'ın (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) yakînini, kalbinin mutmainliğini, risaleti tebliğ etme ve kâfirlerin eziyetlerine katlanma hususundaki nefsinin sebatını artırmak olduğuna dikkat çekmektir. Ayrıca { نَقُصُّ } fiilinin mefulü olması da caizdir. Bu durumda { وَكُلًّا } lafzı ya masdariyet üzere mansuptur; yani: «Peygamberlerin haberlerinden kalbini pekiştirdiğimiz her bir anlatış türünü sana anlatıyoruz» demektir; ya da harf-i cer ile mecrur olan kelimenin hâlinin onun önüne geçmesini caiz görenlerin mezhebine göre «mâ»dan veya { بِهِ } ifadesindeki mecrur zamirden hâldir. Bu durumda «cemîan» (hepsi) manasında nekre olur; yani: «Peygamberlerin haberlerinden kalbini pekiştirdiğimiz şeylerin hepsini sana anlatıyoruz» demektir.
واستظهر أبو حيان كون كُلًّا مفعولا به لنقص، ومِنْ أَنْباءِ في موضع الصفة له وهو مضاف في التقدير إلى نكرة، وما صلة كما هي في قوله تعالى: قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ [الأعراف: ٣] ولا يخفي ما فيه.
Ebû Hayyân ise { كُلًّا } lafzının «nakussu» fiilinin mefulü bih, { مِنْ أَنْباءِ } ifadesinin ise onun sıfatı konumunda olmasını zahir görmüştür; bu da takdirde nekre bir kelimeye muzâftır. «Mâ» ise Yüce Allah'ın { قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” [A'râf: 3] buyruğunda olduğu gibi zâiddir (sıladır). Bunda olan zorlama ise gizli değildir.
وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ أي الأمر الثابت المطابق للواقع، والإشارة بهذه إلى السورة كما جاء ذلك من عدة طرق عن ابن عباس وأبي موسى الأشعري وقتادة وابن جبير.
{ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ } “Bunda sana hak geldi”; yani gerçeğe uygun, sabit olan gerçek geldi. «Bunda» ifadesiyle yapılan işaret, İbn Abbâs, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Katâde ve İbn Cübeyr'den çeşitli yollarla geldiği üzere bu sureyedir.
وقيل: الإشارة إليها مع نظائرها وليس بذاك ككونها إشارة إلى دار الدنيا، وإن جاء في رواية عن الحسن، وقيل:
Bir görüşe göre ise benzerleriyle birlikte bu sureye işaret edilmiştir. Hasan'dan gelen bir rivayette yer alsa da dünya yurduna işaret olması gibi bu da pek isabetli değildir. Bir görüşe göre ise,
إلى الأنباء المقتصة وهو مما لا بأس به وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ عطف على الْحَقُّ أي جاءك الجامع المتصف حقا في نفسه وكونه موعظة وذكرى للمؤمنين، ولعل تحلية الوصف الأول باللام دون الأخيرين لما قيل: من أن الأول حال للشيء في نفسه والأخيران وصفان له بالقياس إلى غيره.
anlatılan haberlere işaret edilmiştir ki bu da fena sayılmaz. { وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminler için bir öğüt ve bir hatırlatma [geldi]” ifadesi { الْحَقُّ } lafzına matuftur; yani: «Sana, bizzat kendisinde hak vasfını taşıyan, aynı zamanda müminler için bir öğüt ve hatırlatma olma vasfını da kendisinde toplayan [şey] geldi.» Birinci vasfın harf-i tarifle süslenip son iki vasfın süslenmemesi, denildiğine göre birincisinin bizzat o şeyin kendi hâli, son ikisinin ise başkasına kıyasla onun vasıfları olması sebebiyledir.
وقال الشهاب: الظاهر أن يقال إنما عرف الأول لأن المراد منه ما يختص بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم من إرشاده الى الدعوة وتسليته بما هو معروف معهود عنده، وأما الموعظة والتذكير فأمر عام لم ينظر فيه لخصوصية، ففرق بين الوصفين للفرق بين الموصوفين، وفي التخصيص بهذه السورة ما يشهد له لأن مبناها على إرشاده صلى الله تعالى عليه وسلم على ما سمعت عن صاحب الكشف، وتقديم الظرف على الفاعل ليتمكن المؤخر عنه وروده أفضل تمكن ولأن في المؤخر نوع طول يخل تقديمه بتجاوب النظم الكريم.
Şihâb şöyle demiştir: Doğru olan şöyle denilmesidir: Birincisi marife kılındı; çünkü ondan kastedilen, davete irşad edilmesi ve katında bilinen, alışılagelen hususlarla teselli bulması gibi Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) has olan hususlardır. Öğüt ve hatırlatma ise herhangi bir hususiyet gözetilmeyen umumi bir durumdur; dolayısıyla mevsûfların farklılığından ötürü iki vasıf birbirinden farklı kılınmıştır. Bu sureye tahsis edilmesinde buna şahitlik eden bir yön vardır; çünkü el-Keşf sahibinden duyduğun üzere surenin temeli Resûlullah'ın (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) irşad edilmesine dayanmaktadır. Zarfın (fi hâzihi) failin önüne geçirilmesi ise sonraya bırakılanın zihne en mükemmel şekilde yerleşmesi ve sonraya bırakılan ifadede bir tür uzunluk bulunup öne geçirilmesinin yüce nazmın ahengini bozacak olması sebebiyledir.
وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أي جهتكم وحالكم التي أنتم عليها إِنَّا عامِلُونَ على جهتنا وحالنا التي نحن عليها وَانْتَظِرُوا بنا الدوائر إِنَّا مُنْتَظِرُونَ أن ينزل بكم نحو ما نزل بأمثالكم من الكفرة، وصيغة الأمر في الموضعين للتهديد والوعيد، والآيتان محكمتان.
{ وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “İman etmeyenlere de de ki: Elinizden geleni yapın!”; yani bulunduğunuz yön ve hâl üzere çalışın! { إِنَّا عامِلُونَ } “Şüphesiz biz de çalışıcılarız”; yani bulunduğumuz yön ve hâl üzere çalışmaktayız. { وَانْتَظِرُوا } “Ve bekleyin”; başımıza felaketlerin gelmesini bekleyin! { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Şüphesiz biz de beklemekteyiz”; sizin gibi kâfirlerin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza inmesini [beklemekteyiz]. Her iki yerdeki emir sîgası da tehdit ve korkutma içindir; bu iki ayet de muhkemdir.
وقيل: المراد الموادعة فهما منسوختان وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي أنه سبحانه يعلم كل ما غاب في السماوات والأرض ولا يعلم ذلك أحد سواه جلّ وعلا وَإِلَيْهِ لا إلى غيره عزّ شأنه يُرْجَعُ الْأَمْرُ أي الشأن كُلُّهُ فيرجع لا محالة أمرك وأمرهم إليه، وقرأ أكثر السبعة «يرجع» بالبناء للفاعل من رجع رجوعا فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ فإنه سبحانه كافيك، والفاء لترتيب الأمر بالعبادة والتوكل على كون مرجع الأمور كلها إليه، وقيل: على ذلك، وكونه تعالى عالما بكل غيب أيضا، وفي تأخير الأمر بالتوكل عن الأمر بالعبادة تنبيه على أن التوكل لا ينفع دونها وذلك لأن تقدمه في الذكر يشعر بتقدمه في الرتبة أو الوقوع.
Bir görüşe göre ise mütareke (kendi haline bırakma) kastedilmiştir; dolayısıyla her ikisi de mensuhtur. { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir”; yani göklerde ve yerde gizli olan her şeyi Allah bilir; O'ndan (celle ve alâ) başka hiç kimse bunu bilemez. { وَإِلَيْهِ } O'na, şanı yüce olan Allah'tan başkasına değil, { يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } “bütün işler O'na döndürülür”; yani senin işin de onların işi de muhakkak O'na dönecektir. Yedi kıraat imamının çoğu «rücû'» kökünden malum fiil olarak «yercîu» şeklinde okumuştur. { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!”; zira O sana kâfidir. Fâ harfi, ibadet ve tevekkül emrinin bütün işlerin merciinin O olması esasına bağlanması içindir. Bir görüşe göre bununla birlikte Allah Teâlâ'nın her gaybı bilmesi esasına da bağlanmıştır. Tevekkül emrinin ibadet emrinden sonraya bırakılmasında, ibadet olmaksızın tevekkülün fayda vermeyeceğine bir dikkat çekme vardır; zira zikirde öne geçmesi, mertebede veya vuku bulmada öne geçtiğini hissettirir.
وقيل: التقديم والتأخير لأن المراد من العبادة امتثال سائر الأوامر من الإرشاد والتبليغ وغير ذلك ومن التوكل التوكل فيه كأنه قيل: امتثل ما أمرت به وداوم على الدعوة والتبليغ وتوكل عليه في ذلك ولا تبال بالذين لا يؤمنون ولا يضق صدرك منهم وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ بتاء الخطاب على تغليب المخاطب، وبذلك قرأ نافع، وأبو عامر وحفص وقتادة والأعرج وشيبة وأبو جعفر والجحدري أي وما ربك بغافل عما تعمل أنت وما يعملون هم فيجازي كلا منك ومنهم بموجب الاستحقاق، وقرأ الباقون من السبعة بالياء على الغيبة وذلك ظاهر، هذا وفي زوائد الزهد لعبد الله ابن أحمد بن حنبل وفضائل القرآن لابن الضريس عن كعب أن فاتحة التوراة فاتحة الأنعام وخاتمتها حاتمة هود وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إلى آخر السورة، والله تعالى أعلم.
Bir görüşe göre öne alma ve sonraya bırakma şundandır: İbadetten maksat irşad, tebliğ ve diğer bütün emirlere uymaktır; tevekkülden maksat ise bu hususta tevekkül etmektir. Sanki şöyle denilmiştir: Sana emredilen şeylere uy, davet ve tebliğe devam et ve bu hususta O'na tevekkül et; iman etmeyenlere aldırma, onlardan ötürü de göğsün daralmasın! { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir”; muhatabın gâlip kılınmasıyla hitap «tâ»sı ile okunmuştur. Nâfi', Ebû Âmir, Hafs, Katâde, A'rec, Şeybe, Ebû Ca'fer ve Cahderî böyle okumuştur; yani: Rabbin senin yaptıklarından da onların yaptıklarından da gafil değildir; böylece hem seni hem de onları hak ettiklerine göre cezalandırıp mükâfatlandıracaktır. Yedi imamın geri kalanı ise gâib sîgasıyla «yâ» ile okumuşlardır; bunun manası da açıktır. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel'in Zevâidü'z-Zühd'ünde ve İbnü'd-Durays'ın Fedâilü'l-Kur'ân'ında Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre: Tevrat'ın başlangıcı En'âm suresinin başlangıcı, sonu ise Hûd suresinin sonu olan { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ayetinden surenin sonuna kadarki kısımdır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومن باب الإشارة في الآيات يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ كامل الشقاوة ومنهم سعيد كامل السعادة فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ أي نار الحرمان عن المراد وآلام ما اكتسبوه من الآثام وهو عذاب النفس خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ فيخرجون من ذلك إلى ما هو أشد منه من نيران القلب وذلك بالسخط والإذلال ونيران الروح وذلك بالحجب واللعن والقهر إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ لا حجر عليه سبحانه وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ أي جنة حصول المرادات واللذات وهي جنة النفس خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ فيخرجون من ذلك إلى ما هو أعلى وأعلى من جنات القلب في مقام تجليات الصفات وجنات الروح في مقام الشهود وهناك ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وقد يحمل التنوين على النوعية ويؤول الاستثناء بخروج الشقي من النار بالترقي من مقامه إلى الجنة بزكاء نفسه عما حال بينه وبينها فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ أي في القيام بحقوق الحق والخلق وذلك بالمحافظة على حقوقه تعالى والتعظيم لأمره والتسديد لخلقه مع شهود الكثرة في الوحدة والوحدة في الكثرة من غير إخلال ما بشرط من شرائط التعظيم وَمَنْ تابَ عن إنيته وذنب وجوده معك من المؤمنين الموحدين إلى مقام البقاء بعد الفناء، وقيل: إن الاستقامة المأمور بها صلى الله تعالى عليه وسلم فوق الاستقامة المأمور بها من معه ﵊ والعطف لا يقتضي أكثر من المشاركة في مطلق الفعل كما يرشد إليه قوله تعالى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ على قول، ومن هنا قال الجنيد قدس سره: الاستقامة مع الخوف والرجاء حال العابدين والاستقامة مع الهيبة والرجاء حال المقربين، والاستقامة مع الغيبة عن رؤية الاستقامة حال العارفين وَلا تَطْغَوْا ولا تخرجوا عما حدّ لكم من الشريعة فإن الخروج عنها زندقة وَلا تَرْكَنُوا أي لا تميلوا أدنى ميل إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا
Ayetlerdeki işarî mana cihetinden: { يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ } “O gün geldiğinde hiçbir nefis O'nun izni olmadan konuşamaz. Onlardan kimi şakîdir”; yani tam bir şekavet içindedir, { وَسَعِيدٌ } “kimi de saîddir”; yani tam bir saadet içindedir. { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ } “Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler”; yani murattan mahrum kalma ateşinde ve işledikleri günahların acılarındadırlar ki bu nefsin azabıdır. { خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır”; böylece oradan daha şiddetli olan kalp ateşlerine (gazap ve zillete) ve ruh ateşlerine (perdeler, lanet ve kahra) çıkarlar. { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır”; Cenâb-ı Hakk'a hiçbir engel yoktur. { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ } “Saîd olanlara gelince, onlar cennettedirler”; yani muratların ve lezzetlerin elde edildiği cennettedirler ki bu nefsin cennetidir. { خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır”; böylece oradan daha yüce olan sıfatların tecellisi makamındaki kalp cennetlerine ve şühûd makamındaki ruh cennetlerine yükselirler. Orada hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen nimetler vardır. Bazen tenvin nevil bildirmeye (tenvî-i tenvî') hamledilir ve istisna, şakî kimsenin nefsinin kendisiyle cennet arasına giren engellerden arınmasıyla makamından cennete yükselerek ateşten çıkması şeklinde tevil edilir. { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol!”; yani Hak ve halkın haklarını yerine getirme hususunda ta'zim şartlarından hiçbir şartı ihlal etmeksizin çoklukta vahdeti, vahdette çokluğu müşahede ederek Allah Teâlâ'nın haklarını korumak, emrini yüceltmek ve yaratıklarını doğru yola iletmekle [dosdoğru ol]! { وَمَنْ تابَ } “ve tevbe edenler de”; fenâdan sonraki bekâ makamına ulaşmak için benliğinden ve varlık günahından tevbe eden, seninle beraber bulunan muvahhid müminler de [dosdoğru olsun]! Bir görüşe göre Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) emredilen istikamet, bir görüşe dayalı olarak { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } “Allah, melekler ve ilim sahipleri O'ndan başka ilah olmadığına şehadet etti” ayetinin işaret ettiği üzere mutlak fiilde ortaklıktan fazlasını gerektirmeyen atıf sebebiyle beraberindekilere (aleyhimusselâm) emredilen istikametin üzerindedir. Bundan dolayı Cüneyd (kuddise sirruh) şöyle demiştir: «Korku ve ümitle birlikte olan istikamet abidlerin halidir; heybet ve ümitle birlikte olan istikamet mukarrebûnun halidir; istikameti görmekten fâni olmakla birlikte olan istikamet ise ariflerin halidir.» { وَلا تَطْغَوْا } “Ve azgınlık etmeyin!”; şeriatın sizin için çizdiği sınırların dışına çıkmayın; zira onun dışına çıkmak zındıklıktır. { وَلا تَرْكَنُوا } “Ve meyletmeyin!”; en ufak bir meyil dahi göstermeyin, { إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenlere”;
وهي النفوس المظلمة المائلة إلى الشرور في أصل الخلقة كما قيل:
bunlar, denildiği üzere yaratılışın aslında kötülüklere meyilli olan karanlık nefislerdir:
الظلم من شيم النفوس فإن تجد ... ذا عفة فلعلة لم يظلم
«Zulüm nefislerin tabiatındandır; şayet bir iffet sahibi bulursan, bil ki bir sebepten ötürü zulmetmemiştir.»
وروي ذلك عن علي بن موسى الرضا عن أبيه عن جعفر رضي الله تعالى عنهم،
Bu mana Ali b. Mûsâ er-Rızâ'dan, o da babasından, o da Ca'fer'den (radıyallâhu teâlâ anhüm) rivayet edilmiştir.
وقيل: المعنى لا تقتدوا بالمرائين والجاهلين وقرناء السوء، وقيل: لا تصحبوا الأشرار ولا تجالسوا أهل البدع وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ أمر بإقامة الصلاة المفروضة على ما علمت،
Bir görüşe göre mana: Riyakârlara, cahillere ve kötü arkadaşlara uymayın demektir. Bir görüşe göre de: Kötülerle arkadaşlık etmeyin ve bidat ehliyle oturup kalkmayın demektir. { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı dosdoğru kıl!”; bildiğin üzere farz namazları ikâme etmekle emrolunmuştur.
وقد ذكروا أن الصلاة معراج المؤمن،
Âlimler namazın müminin miracı olduğunu belirtmişlerdir.
وفي الأخبار ما يدل على علو شأنها والأمر غني عن البيان إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ قال الواسطي: أنوار الطاعات تذهب بظلم المعاصي.
Hadislerde onun şanının yüceliğine delalet eden hususlar mevcuttur ve bu mesele açıklamadan müstağnidir. { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”; Vâsıtî şöyle demiştir: «İtaatlerin nurları günahların karanlığını giderir.»
وقال يحيى بن معاذ: إن الله سبحانه لم يرض للمؤمن بالذنب حتى ستر ولم يرض بالستر حتى غفر ولم يرض بالغفران حتى بدل فقال سبحانه: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ وقال تعالى: فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ ذلك الذي ذكر من إقامة الصلاة في الأوقات المشار إليها وإذهاب الحسنات السيئات ذكرى للذاكرين تذكير لمن يذكر حاله عند الحضور مع الله تعالى في الصفاء والجمعية والأنس والذوق وَاصْبِرْ بالله سبحانه في الاستقامة ومع الله تعالى بالحضور في الصلاة وعدم الركون إلى الغير فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ الذين يشاهدونه في حال القيام بالحقوق فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ فيه حض على الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ قيل: القرى فيه إشارة إلى القلوب وَأَهْلُها إشارة إلى القوى وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً متساوية في الاستعداد متفقة على دين التوحيد وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ في الوجهة والاستعداد إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ بهدايته إلى التوحيد وتوفيقه للكمال فإنهم متفقون في المذهب والمقصد متوافقون في السيرة والطريقة قبلتهم الحق ودينهم التوحيد والمحبة وإن اختلفت عباراتهم كما قيل:
Yahyâ b. Muâz şöyle demiştir: «Allah Teâlâ mümin için günaha razı olmayıp onu örttü; örtmekle yetinmeyip bağışladı; bağışlamakla yetinmeyip iyiliğe tebdil etti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”; yine Cenâb-ı Hak şöyle buyurdu: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir”.» İşaret edilen vakitlerde namaz kılmak ve iyiliklerin kötülükleri gidermesi şeklinde zikredilen { ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “bu, düşünenler için bir hatırlatmadır”; duruluk, huzur, ünsiyet ve zevk içinde Allah Teâlâ ile beraberlik ânındaki halini hatırlayan kimse için bir öğüttür. { وَاصْبِرْ } “Ve sabret!”; istikamette Allah Teâlâ'nın yardımıyla, namazdaki huzurda ve başkasına meyletmeme hususunda Allah Teâlâ ile beraber olarak sabret! { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, güzel davrananların mükâfatını zayi etmez”; hakları yerine getirme anında O'nu müşahede edenlerin [mükâfatını zayi etmez]. { فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde fesattan alıkoyacak akıl ve fazilet sahipleri bulunsaydı ya!” buyruğunda emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker'e teşvik vardır. { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah ediciler iken Rabbin o şehirleri zulüm ile helak edecek değildi”; şehirlerin kalplere, halkının ise kuvvelere işaret olduğu söylenmiştir. { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı”; istidatta eşit, tevhid dini üzere ittifak etmiş [yapardı]. { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar”; yöneliş ve istidatta [ihtilaf edip durmaktadırlar]. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna”; onları tevhide ileterek ve kemâle erdirerek [merhamet ettikleri müstesna]. Zira onlar mezhep ve gayede müttefiktirler; gidişat ve yolda uyumludurlar; kıbleleri Hak, dinleri ise tevhid ve muhabbettir; ifadeleri farklı olsa da denildiği gibidir:
عباراتنا شتى وحسنك واحد ... وكل إلى ذاك الجمال يشير
«İfadelerimiz çeşit çeşittir, senin güzelliğin ise birdir... Ve hepsi de o güzelliğe işaret eder.»
وَلِذلِكَ الاختلاف خَلَقَهُمْ وذلك ليكونوا مظاهر جماله وجلاله ولطفه وقهره، وقيل: ليتم نظام العالم ويحصل قوام الحياة الدنيا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أي أحكمت وأبرمت لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لأن جهنم رتبة من مراتب الوجود لا يجوز في الحكمة تعطيلها وإبقاؤها في كتم العدم مع إمكانها وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ لما اشتملت عليه من مقاساتهم الشدائد من أممهم مع ثباتهم وصبرهم وإهلاك أعدائهم وَجاءَكَ فِي هذِهِ السورة الْحَقُّ الذي لا ينبغي المحيد عنه وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ وتخصيص هذه السورة بالذكر لما أشرنا إليه، وقيل: للتشريف، وإلّا فالقرآن كله كذلك، والكل يغرف من بحره على ما يوافق مشربه، ومن هنا قيل: العموم متعلقون بظاهره، والخصوص هائمون بباطنه، وخصوص الخصوص مستغرقون في تجلي الحق سبحانه فيه وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ على اختلاف معانيها وَالْأَرْضِ كذلك وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ أي كل شأن من الشؤون فإن الكل منه فَاعْبُدْهُ أسقط عنك حظوظ نفسك وقف مع الأمر بشرط الأدب وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ لا تهتم بما قد كفيته واهتم بما ندبت إليه وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فيجازي كلا حسبما تقتضيه الحكمة والله تعالى ولي التوفيق وبيده أزمة التحقيق لا رب غيره ولا يرجى إلّا خيره.
{ وَلِذلِكَ } “Ve bunun için”; yani bu ihtilaf için { خَلَقَهُمْ } “onları yarattı”; bu da O'nun cemâl, celâl, lütuf ve kahrının mazharları olmaları içindir. Âlemin nizamının tamamlanması ve dünya hayatının düzeninin sağlanması için yaratıldıkları da söylenmiştir. { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin sözü tamamlandı”; yani pekiştirildi ve kesinleşti: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım!” Zira cehennem, varlık mertebelerinden bir mertebedir; imkânı varken hikmet gereğince onun işlevsiz bırakılması ve yokluk perdesinde tutulması caiz değildir. { وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz”; çünkü bu haberler peygamberlerin sebat ve sabırlarıyla ümmetlerinden gördükleri sıkıntılara göğüs germelerini ve düşmanlarının helak edilişini ihtiva etmektedir. { وَجاءَكَ فِي هذِهِ } “Ve bunda sana geldi”; yani bu surede, { الْحَقُّ } “hak”; kendisinden sapılmaması gereken gerçek, { وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminler için bir öğüt ve bir hatırlatma [geldi]”. Bu surenin zikirle tahsis edilmesi işaret ettiğimiz sebeptendir; şereflendirme için olduğu da söylenmiştir; aksi takdirde Kur'an'ın tamamı böyledir. Herkes onun denizinden kendi meşrebine uygun olanı alır. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Avam onun zahirine bağlıdır; havas onun batınında hayrandır; hassü'l-havas ise Allah Teâlâ'nın onda tecelli edişinde müstağraktır. { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ } “Göklerin gaybı Allah'a aittir”; manalarının farklılığıyla birlikte, { وَالْأَرْضِ } “ve yerin de [gaybı O'na aittir]”; aynı şekilde. { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } “Bütün işler O'na döndürülür”; yani işlerden her bir iş O'na döner, zira her şey O'ndandır. { فَاعْبُدْهُ } “Öyleyse O'na kulluk et!”; nefsinin paylarını üzerinden at ve edep şartıyla emir doğrultusunda dur! { وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “Ve O'na tevekkül et!”; sana yetilen şeyleri dert etme, davet edildiğin şeye ehemmiyet ver! { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir”; böylece hikmetin gerektirdiği şekilde herkese karşılığını verecektir. Tevfikin sahibi Allah Teâlâ'dır; hakikatin dizginleri O'nun elindedir; O'ndan başka rab yoktur ve yalnız O'nun hayrı umulur.
انتهى ما وفقنا له من تفسير سورة هود بمنّ من بيده الكرم والجود، ونسأله سبحانه أن ييسر لنا إتمام ما قصدناه، ويوفقنا لفهم معاني كلامه على ما يحبه ويرضاه، والحمد لله حق حمده، والصلاة والسلام على من لا نبي من بعده، وعلى آله وصحبه وجنده وحزبه، ما غردت الأقلام في رياض التحرير، ووردت الأفهام من حياض التفسير.
Kerem ve cömertlik elinde olan Zât'ın lütfuyla Hûd suresinin tefsirinden muvaffak kılındığımız kısım sona erdi. Yüce Zât'ından, kastettiğimiz şeyi tamamlamayı bize kolaylaştırmasını ve kelamının manalarını sevip razı olacağı şekilde anlamaya bizi muvaffak kılmasını niyaz ederiz. Hak ettiği şekilde Allah'a hamdolsun; kalemler tahrir bahçelerinde şakıdıkça ve anlayışlar tefsir havuzlarına vardıkça kendisinden sonra peygamber gelmeyecek olan Zât'a, âline, ashabına, ordusuna ve cemaatine salât ve selâm olsun.