Binûn

Hûd Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فلا يبعد أن لَمَّا التي بمعناها زائدة وهو وجه ضعيف مبني على وجه ضعيف في إلا، وعن المازني أن أن المشددة هنا نافية، ولَمَّا بمعنى إلا غير زائدة وهو باطل لأنه لم يعهد تثقيل أن النافية، ولنصب- كل- والنافية لا تنصب، وقال الحوفي: إِنَّ على ظاهرها، ولَمَّا بمعنى إلا كما في قولك: نشدتك بالله إلا فعلت، وضعفه أبو علي بأن لَمَّا هذه لا تفارق القسم قبلها وليس كما ذكر فقد تفارق وإنما يضعف ذلك بل يبطله كما قال أبو حيان: إن الموضع ليس موضع دخول إلا ألا ترى أنك لو قلت: إن زيدا إلا ضربت لم يكن تركيبا عربيا وقيل: إن لَمَّا هذه أصلها لمن ما فهي مركبة من اللام ومن الموصولة أو الموصوفة وما الزائدة فقلبت النون ميما للإدغام فاجتمعت ثلاث ميمات فحذفت الوسطى منها ثم أدغم المثلان، وإلى هذا ذهب المهدوي، وقال الفراء وتبعه جماعة منهم نصر الشيرازي: إن أصلها لمن ما بمن الجارة وما الموصولة أو الموصوفة وهي على الاحتمالين واقعة على من يعقل فعمل بذلك نحو ما عمل على الوجه الذي قبله، وقد جاء هذا الأصل في قوله:

Bu durumda onun anlamında olan { لَمَّا } lafzının zâid olması uzak bir ihtimal değildir; ancak bu, «illâ» hakkındaki zayıf bir görüşe dayanan zayıf bir vecihtir. Mâzinî'den ise buradaki şeddeli «inne»nin nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğu, { لَمَّا } lafzının da zâid olmaksızın «illâ» manasında olduğu rivayet edilmiştir; fakat bu bâtıldır. Çünkü nâfiye olan «in»in şeddeli gelmesi görülmüş şey değildir; ayrıca { كُلًّا } lafzının mansub olması da [bunu geçersiz kılar], zira nâfiye [olan edat] nasb etmez. Havfî ise şöyle demiştir: «İnne» zahiri üzeredir, { لَمَّا } ise 'Senin bana bunu yapmanı Allah adına dilerim' (neşedtüke billâhi illâ fealte) sözünde olduğu gibi «illâ» manasındadır. Ebû Ali ise bu { لَمَّا } lafzının öncesindeki yeminden ayrılmadığı gerekçesiyle bu görüşü zayıf bulmuştur; fakat durum onun belirttiği gibi değildir, zira bazen ayrılabilir. Ancak bunu zayıflatan, hatta Ebû Hayyân'ın dediği gibi büsbütün geçersiz kılan husus şudur: Burası «illâ»nın girebileceği bir yer değildir; görmez misin ki 'Şüphesiz Zeyd'e ancak vurdum' (inne Zeyden illâ darabtü) desen, bu Arapça bir terkip olmaz. Bir görüşe göre de bu { لَمَّا } lafzının aslı «li-men mâ» (لِمَنْ مَا) şeklindedir; lâm, mevsûl veya mevsûf olan «men» ve zâid olan «mâ»dan mürekkeptir. İdgam sebebiyle nûn mîme dönüştürülmüş, böylece üç mîm bir araya gelmiş, ortadaki hazfedilmiş, sonra da iki benzer harf birbirine idgam edilmiştir. Mehdevî bu görüşe meyletmiştir. Ferrâ ve aralarında Nasr eş-Şîrâzî'nin de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: Aslı, cer harfi olan «min» ve mevsûl veya mevsûf olan «mâ» ile «limen mâ» [veya «min men mâ»] şeklindedir; bu iki ihtimale göre de akıl sahipleri için kullanılmıştır ve önceki vecihte yapılan işlemin benzeri yapılmıştır. Bu asıl, şairin şu sözünde de yer almıştır:

وأنا لمن ما تضرب الكبش ضربة ... على رأسه تلقي اللسان من الفم

Ben öyle kimselerdenim ki, bir koçun [reisin] kafasına öyle bir darbe indirirler ki / Dilini ağzından fırlatır atar.

واللام على هذين الوجهين قيل: موطئة للقسم، ونقل عن الفارسي- وهو مخالف لما اشتهر عن النحاة- من أن الموطئة هي الداخلة على شرط مقدم على جواب قسم تقدم لفظا أو تقديرا لتؤذن بأن الجواب له نحو والله لئن أكرمتني لأكرمتك وليس ما دخلت عليه جواب القسم بل ما يأتي بعدها وكان مذهبه كمذهب الأخفش أنه لا يجب دخولها على الشرط، وإنما هي ما دلت على أن ما بعدها صالح لأن يكون جوابا للقسم مطلقا، وقيل: إنها اللام الداخلة في خبر إن، ومن موصولا أو موصوفا على الوجه الأول من الوجهين هو الخبر والقسم وجوابه صلة أو صفة، والمعنى وإن كلا للذين أو الخلق والله ليوفينهم ربّك، ومن ومجرورها على الوجه الثاني في موضع الخبر لأن، والجملة القسمية وجوابها صلة أو صفة أيضا لكن لما، والمعنى وإن كلا لمن الذين أو لمن خلق والله ليوفينهم ربك، قال في البحر: وهذان الوجهان ضعيفان جدا ولم يعهد حذف نون من وكذا حذف نون من الجارة إلا في الشعر إذا لقيت لام التعريف أو شبهها غير المدغمة نحو قولهم: ملمال يريدون من المال، وفي تفسير القاضي وغيره أن الأصل لمن ما بمن الجارة قلبت النون ميما فاجتمعت ثلاث ميمات فحذفت أولاهن، وفيه أيضا ما فيه، ففي المغني أن حذف هذه الميم استثقالا لم يثبت انتهى، وقال الدماميني: كيف يستقيم تعليل الحذف بالاستثقال وقد اجتمعت في قوله تعالى:

Bu iki veche göre lâm harfinin, kaseme hazırlık (müvattıe) lâmı olduğu söylenmiştir. Fârisî'den nakledildiğine göre -ki bu, nahivciler arasında meşhur olan görüşe aykırıdır- müvattıe lâmı, lafzan veya takdiren önce geçmiş bir yeminin cevabından önce gelen şartın başına dahil olan ve cevabın ona ait olduğunu bildiren lâmdır; 'Vallahi bana ikram edersen ben de sana ikram ederim' (vallâhi lein ekremtenî le-ükrimenneke) sözünde olduğu gibi. Üzerine dahil olduğu şey yeminin cevabı değil, ondan sonra gelen şeydir. Onun mezhebi Ahfeş'in mezhebi gibiydi; şartın başına dahil olmasının zorunlu olmadığını, mutlak surette kendisinden sonrasının yemine cevap olmaya elverişli olduğunu gösteren lâm olduğunu savunuyordu. Bunun «inne»nin haberine dahil olan lâm olduğu da söylenmiştir. Bu iki vecihten birincisine göre mevsûl veya mevsûf olan «men», haberdir; yemin ve cevabı ise sıla veya sıfattır. Manası: 'Şüphesiz onların hepsi o kimselerdir / o yaratılmışlardır ki, vallahi Rabbin onlara [amellerini] tastamam verecektir.' İkinci veche göre ise «min» ve mecrûru «inne»nin haberi konumundadır; yemin cümlesi ve cevabı da yine sıla veya sıfattır, ancak «mâ» içindir. Manası: 'Şüphesiz onların hepsi o kimselerdendir / o yaratılmışlardandır ki, vallahi Rabbin onlara [amellerini] tastamam verecektir.' el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Bu iki vecih son derece zayıftır; «men»in nûnunun hazfedilmesi ve aynı şekilde cer harfi olan «min»in nûnunun hazfedilmesi, ancak şiirde harf-i tarifin lâmı veya idgam edilmeyen benzeriyle karşılaştığında görülmüştür; nitekim «minel-mâl» yerine «mille-mâl» demeleri gibi.' Kâdî [Beyzâvî] ve başkalarının tefsirinde, aslının cer harfi olan «min» ile «li-men mâ» olduğu, nûn harfinin mîme dönüştüğü, böylece üç mîm bir araya gelince birincisinin hazfedildiği belirtilmiştir; fakat bu görüşte de eleştirilecek yönler vardır. Nitekim el-Muğnî'de, ağırlıktan dolayı bu mîmin hazfedilmesinin sübut bulmadığı belirtilmiştir. Demâmînî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın şu kavlinde sekiz mîm bir araya gelmişken ağırlık sebebiyle hazif gerekçesi nasıl tutarlı olabilir:

عَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ [هود: ٤٨] ثماني ميمات انتهى، وأنشد الفراء على ما ذهب إليه قول الشاعر:

{ عَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “seninle beraber olan topluluklar üzerine” [Hûd: 48] sekiz mîm bir araya gelmiştir. Ferrâ benimsediği görüşe delil olarak şu şairin beytini inşad etmiştir:

وإني لما أصدر الأمر وجهه ... إذا هو أعيا بالسبيل مصادره

Ben, iş çıkmaza girip çıkış yolları tıkandığında / Onu dosdoğru yönüne çeviren kimseyim.

وزعم بعضهم أن لما بمعنى حين وفي الكلام حذف أي لما عملوا ما عملوا أو نحو ذلك والحذف في الكلام كثير نحو قوله:

Bazıları { لَمَّا } lafzının 'hîn' (zaman/vakit bildiren -dığında) anlamında olduğunu ve kelamda hazif bulunduğunu, yani 'yaptıklarını yaptıkları zaman...' veya benzeri bir takdir olduğunu ileri sürmüşlerdir. Kelamda hazif çokça bulunur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

إذا قلت: سيروا إن ليلى لعلها ... جرى دون ليلى مائل القرن أعضب

'Yürüyün, belki Leylâ...' dediğimde / Leylâ'nın önünden boynuzu kırık ve eğri [bir ceylan] geçiverdi.

أراد لعلها تلقاني أو تصلني أو نحو ذلك وهو كما ترى، وقال أبو حيان بعد أن ذكر أن هذه التخريجات مما

[Şair] 'Belki o bana rastlar veya bana kavuşur' ya da benzeri bir şeyi kastetmiştir; bu da gördüğün gibidir. Ebû Hayyân bu tevcihlerin, tenzilin (Kur'an'ın) yüce makamının

تنزه ساحة التنزيل عن مثلها: كنت قد ظهر لي وجه جار على قواعد العربية عار من التكلف وهو أن لَمَّا هذه هي الجازمة حذف فعلها المجزوم لدلالة المعنى عليه كما حذفوه في قولهم: قاربت المدينة ولما يريدون ولما أدخلها، والتقدير هنا وإن كلّا لما ينقص من جزاء عمله ويدل عليه ليوفينهم ربك أعمالهم، وكنت أعتقد أني ما سبقت إلى ذلك حتى تحققت أن ابن الحاجب وفق لذلك فرأيت في كتاب التحرير نقلا عنه أنه قال: لَمَّا هذه هي الجازمة حذف فعلها للدلالة عليه، وقد ثبت الحذف في قولهم: خرجت ولما، وسافرت ولما ونحوه، وهو سائغ فصيح فيكون التقدير لما يتركوا أو لما يهملوا ويدل عليه تفصيل المجموعين ومجازاتهم، ثم قال: وما أعرف وجها أشبه من هذا وإن كانت النفوس تستبعده من جهة أن مثله لم يقع في القرآن انتهى، ولا يخفى عليك أن الأولى أن يقدر لما يوفوا أعمالهم أي إلى الآن لم يوفوها وسيوفونها، وإلى ذلك ذهب ابن هشام لما يلزم على التقديرات السابقة على ما هو المشهور في معنى لما أنهم سينقصون من جزاء أعمالهم وأنهم سيتركون ويهملون، وذلك بمعزل عن أن يراد وهو ظاهر، وهذا وجه النظر الذي عناه ابن هشام في قوله معترضا على ابن الحاجب: وفي هذا التقدير نظر.

benzerlerinden tenzih edilmesi gereken hususlardan olduğunu belirttikten sonra şöyle demiştir: 'Arapça kurallarına uygun, tekellüften (zorlamadan) uzak bir vecih bana zahir olmuştu: Bu { لَمَّا }, meczûm fiili mananın delaleti sebebiyle hazfedilmiş olan câzime (cezmeden) edattır; nitekim 'Şehre yaklaştım ama henüz [girmedim]' (kârebtü'l-medînete ve lemmâ) sözlerinde 'henüz girmedim' (ve lemmâ edhulhâ) manasını kastederek fiili hazfettikleri gibi. Buradaki takdir de 'Şüphesiz onların hiçbirinin amelinin karşılığından henüz eksiltilmemiştir' şeklindedir ve buna { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ } ifadesi delalet etmektedir. İbnü'l-Hâcib'in buna muvaffak olduğunu öğrenene kadar bu görüşte benden önce kimsenin bulunmadığını zannediyordum. et-Tahrîr kitabında ondan naklen şöyle dediğini gördüm: 'Bu { لَمَّا }, delalet sebebiyle fiili hazfedilmiş olan câzime edattır. 'Çıktım ama henüz [ulaşmadım]' (haractü ve lemmâ), 'Yolculuk ettim ama henüz [varmadım]' (sâfertü ve lemmâ) ve benzeri ifadelerde hazif sabittir ve caiz, fasih bir kullanımdır. Buna göre takdir 'henüz terk edilmediler' veya 'henüz ihmal edilmediler' (lemmâ yütrekû ev lemmâ yühmelû) şeklinde olur; buna da toplananların tafsilatı ve cezalandırılmaları delalet eder.' Sonra şöyle devam etti: 'Nefisler Kur'an'da bir benzerinin bulunmaması sebebiyle bunu uzak görse de bundan daha uygun bir vecih bilmiyorum.' Sana gizli değildir ki, evla olan 'henüz amellerinin karşılığı tastamam verilmedi' (lemmâ yüveffev a'mâlehüm), yani şu ana kadar tastamam verilmedi, ileride tastamam verilecektir şeklinde takdir edilmesidir. İbn Hişâm da bu görüşe gitmiştir; çünkü «lemmâ»nın meşhur anlamına göre önceki takdirlerden, ileride amellerinin karşılığından eksiltileceği veya ileride terk edilip ihmal edilecekleri neticesi çıkar ki bunun kastedilmekten uzak olduğu açıktır. İbn Hişâm'ın İbnü'l-Hâcib'e itiraz ederek: 'Bu takdirde düşünülmesi gereken bir yön vardır' sözüyle kastettiği eleştiri noktası da budur.

وقال الجلبي: وجهه أن الدال على المحذوف سابق عليه بكثير مع أن ذلك المحذوف ليس من لفظ هذا الذي قيل: إنه دال عليه وليس بذاك، ثم المرجح عند كثير من المفسرين ما ذهب إليه الفراء، وقرأ نافع وابن كثير أن ولما بالتخفيف وخرجت هذه القراءة على أن أن عاملة وإن خففت اعتبارا للأصل في العمل وهو شبه الفعل ولا يضر زوال الشبه اللفظي، وإلى ذلك ذهب البصريون، وذكر أبو حيان أن مذهبهم جواز إعمالها إذا خففت لكن على قلة إلا مع المضمر فلا يجوز إلا إن ورد في شعر، ونقل عن سيبويه منهم أنه قال: أخبرني الثقة أنه سمع بعض العرب يقول: إن عمرا لمنطلق.

Çelebi şöyle demiştir: 'Bunun [eleştirinin] sebebi, mahzûfa (düşürülene) delalet eden kısmın ondan çok önce gelmesidir; üstelik bu mahzûf, ona delalet ettiği söylenen lafzın kendi lafzından da değildir.' Fakat bu [itiraz] pek isabetli değildir. Birçok müfessire göre tercih edilen ise Ferrâ'nın benimsediği görüştür. Nâfi‘ ve İbn Kesîr hem «in»i hem de «lemâ»yı muhaffef (şeddesiz) olarak okumuşlardır. Bu kıraat, ameldeki asıl olan fiile benzeme durumu dikkate alınarak «in»in hafifletilse bile âmil olduğu gerekçesiyle açıklanmıştır; lafzi benzerliğin ortadan kalkması buna zarar vermez. Basralılar bu görüşe gitmişlerdir. Ebû Hayyân onların mezhebinin, hafifletildiğinde amel etmesinin az da olsa caiz olduğu yönünde olduğunu, ancak zamirle birlikte olmasının şiirde gelmediği sürece caiz olmadığını belirtmiştir. Onlardan Sîbeveyh'ten şöyle nakledilmiştir: 'Güvenilir bir kimse bana, Araplardan bazılarının «İnne Amran le-muntaligun» (Şüphesiz Amr gitmektedir) dediğini işittiğini haber verdi.'

وزعم بعض من النحويين أن المكسورة إذا خففت لا تعمل، وتأول الآية بجعل كُلًّا منصوبا بفعل مقدر أي إن أرى كلّا مثلا وليس بشيء، وجعل هذا في البحر مذهب الكوفيين، وفي الارتشاف أن الكوفيين لا يجوزون تخفيف المكسورة لا مهملة ولا معملة، وذكر بعضهم مثله وأن ما يعدّها البصريون مخففة يعدها الكوفيون نافية، واستثنى منهم الكسائي فإنه وافق البصريين ومذهبهم في ذلك هو الحق، وكُلًّا اسمها واللام هي الداخلة على خبر إن وما موصولة خبر إن، والجملة القسمية وجوابها صلة، وإلى هذا ذهب الفراء، واختار الطبري في اللام مذهبه، وفي ما كونها نكرة موصوفة، والجملة صفتها أي وإن كلا لخلق أو لفريق موفى عمله، واختار أبو علي في اللام ما اختاراه وجعل الجملة القسمية خبرا وما مزيدة بين اللامين وقد عهدت زيادتها في غير ما موضع، وقرأ أبو بكر عن عاصم بتخفيف إن وتشديد لما، وقرأ الكسائي، وأبو عمرو بعكس ذلك وتخريج القراءتين لا يخفى على من أحاط خبرا في تخريج القراءتين قبل، وقرأ أبي، والحسن بخلاف عنه، وأبان بن تغلب، وأن بالتخفيف كل بالرفع لما بالتشديد، وخرجت على أن إن نافية وكل مبتدأ والجملة القسمية وجوابها خبره، ولَمَّا بمعنى إلّا أي ما كل إلّا أقسم والله ليوفينهم، وأنكر أبو عبيدة مجيء لَمَّا بمعنى إلّا في كلام العرب، وقال الفراء: إن جعلها هنا بمعنى إلّا وجه لا نعرفه، وقد قالت العرب مع اليمين بالله: لما قمت عنا وإلّا قمت عنا، وأما في غير ذلك فلم نسمع مجيئها بمعنى إلّا لا في نثر ولا في شعر ويلزم القائل أن يجوز قام الناس لما زيدا على معنى إلّا زيدا ولا التفات إلى إنكارهما، والقراءة المتواترة في وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ [يس: ٣٢] وإِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ [الطارق: ٤] تثبت ما أنكراه.

Nahivcilerden bazıları kesreli olan [inne] hafifletildiğinde amel etmeyeceğini iddia etmiş ve ayeti, { كُلًّا } kelimesini takdiri bir fiille mansub kılarak -mesela 'Şüphesiz herkesi görürüm' (in era külle...) şeklinde- tevil etmişlerdir ki bu bir değer taşımaz. el-Bahr'da bunun Kûfelilerin mezhebi olduğu belirtilmiştir. el-İrtişâf'ta ise Kûfelilerin kesreli olanın hafifletilmesini ne mühmel (amelsiz) ne de mu'mel (âmil) olarak caiz görmedikleri yazılıdır. Bazıları da benzerini zikrederek Basralıların muhaffefe saydığı edatı Kûfelilerin nâfiye saydıklarını belirtmişlerdir; ancak Kisâî bundan müstesnadır, zira o Basralılara muvafakat etmiştir ve bu hususta hak olan onların mezhebidir. { كُلًّا } onun ismidir, lâm «inne»nin haberine dahil olan lâmdır, «mâ» mevsûl olup «inne»nin haberidir; yemin cümlesi ve cevabı ise sıladır. Ferrâ bu görüşe gitmiştir. Taberî lâm hakkında onun mezhebini seçmiş, «mâ»nın ise nekire-i mevsûfe, cümlenin de onun sıfatı olduğunu tercih etmiştir; yani 'Şüphesiz onların hepsi, ameli tastamam verilecek bir mahlûkat / bir fırkadır.' Ebû Ali de lâm hakkında onların seçtiğini tercih etmiş, yemin cümlesini haber, «mâ»yı ise iki lâm arasında zâid kılmıştır; nitekim onun zâid kılınması birden çok yerde görülmüştür. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr «in»in tahfifi ve «lemmâ»nın teşdidi ile okumuştur. Kisâî ve Ebû Amr ise bunun aksine okumuşlardır. Bu iki kıraatin vechi, önceki iki kıraatin vechini etraflıca bilen kimseye gizli değildir. Übeyy, kendisinden gelen farklı bir rivayetle Hasan ve Ebân b. Tağlib; «in»i tahfifle, «küllün» lafzını ref ile ve «lemmâ»yı teşdid ile okumuşlardır. Bu kıraat; «in»in nâfiye, «küllün» lafzının mübteda, yemin cümlesi ve cevabının onun haberi ve { لَمَّا } lafzının da «illâ» manasında olduğu şeklinde açıklanmıştır; yani 'Herkes mutlaka -Allah'a yemin ederim ki- [amelleri] tastamam verilecek olandan başkası değildir.' Ebû Ubeyde, Arap kelamında { لَمَّا } lafzının «illâ» manasına gelişini inkâr etmiştir. Ferrâ da şöyle demiştir: 'Bunun burada «illâ» manasına kılınması bilmediğimiz bir vecihtir. Araplar Allah'a yemin ile birlikte «lemmâ kumte annâ» ve «illâ kumte annâ» (başımızdan kalkıp gitmenden başka bir şey istemem) demişlerdir; fakat bunun dışında ne nesirde ne de şiirde «illâ» manasında geldiğini işitmedik. Bunu söyleyen kimsenin «Zeyd hariç insanlar ayağa kalktı» anlamında «kâme'n-nâsü lemmâ Zeyden» demeyi caiz görmesi gerekir.' Ancak bu ikisinin inkârına itibar edilmez; zira { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “Onların hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” [Yâsîn: 32] ve { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ } “Hiçbir nefis yoktur ki üzerinde bir gözetleyici bulunmasın” [Târık: 4] ayetlerindeki mütevatir kıraat, onların inkâr ettiği hususu ispat etmektedir.

وقد نص الخليل، وسيبويه، والكسائي على مجيء ذلك، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، وكون العرب

Halîl, Sîbeveyh ve Kisâî bunun bu şekilde geldiğini açıkça belirtmişlerdir; ezberinde [bilgisinde] olan kimse, bilmeyene karşı hüccettir. Arapların

خصصت مجيئها كذلك ببعض التراكيب لا يضر شيئا فكم من شيء خص بتركيب دون ما أشبهه.

bunun bu şekilde gelişini bazı terkiplere has kılmış olması hiçbir şeye zarar vermez; zira nice şey benzerlerine değil de belirli bir terkibe has kılınmıştır.

وقرأ الزهري، وسليمان بن أرقم وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا بتشديد الميم والتنوين ولم يتعرضوا في النقل عنهما لتشديد أن ولا لتخفيفها، وهي في هذه القراءة مصدر من قولهم: لممت الشيء إذا جمعته كما مرّ ونصبها على الحالية من ضمير المفعول في لَيُوَفِّيَنَّهُمْ عند أبي البقاء وضعفه.

Zührî ve Süleymân b. Erkam { وَإِنَّ كُلًّا لَمًّا } şeklinde mîmin şeddesi ve tenvin ile okumuşlardır; onlardan gelen nakilde «inne»nin şeddeli mi yoksa muhaffef mi olduğuna değinilmemiştir. Bu kıraatte o, daha önce geçtiği üzere 'bir şeyi topladığında' söylediğin «lememtü'ş-şey'e» sözünden bir mastardır; Ebü'l-Bekâ'ya göre { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } lafzındaki mef'ûl zamirinden hâl olarak mansubdur, ancak kendisi bunu zayıf görmüştür.

وقال أبو علي: إنها صفة لكل ويقدر مضافا إلى نكرة ليصح وصفه بالنكرة، وكان المصدر حينئذ بمعنى اسم المفعول، وذكر الزمخشري في معنى الآية على هذه القراءة أنه وإن كلّا ملمومين بمعنى مجموعين كأنه قيل: وإن كلّا جميعا كقوله تعالى: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الحجر: ٣٠، ص: ٧٣] وجعل ذلك الطيبي منه ميلا إلى القول بالتأكيد.

Ebû Ali şöyle demiştir: O, «küll» kelimesinin sıfatıdır; nekire ile nitelenmesinin sahih olması için nekireye muzaf olduğu takdir edilir ve mastar bu durumda ism-i mef'ûl manasında olur. Zemahşerî bu kıraate göre ayetin anlamı hakkında; şüphesiz hepsinin «melmûmîn» yani 'toplanmış kimseler olarak' manasında olduğunu, sanki Allah Teâlâ'nın: { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr: 30, Sâd: 73] kavli gibi 'Şüphesiz onların hepsi toptan' denilmiş olduğunu zikretmiştir. Tîbî, bunu Zemahşerî'nin tekit görüşüne meyli olarak değerlendirmiştir.

وقال ابن جني: إنها منصوبة- بليوفينهم- على حد قولهم: قياما لا أقومن، والتقدير توفية جامعة لأعمالهم لَيُوَفِّيَنَّهُمْ وخبر إِنَّ في ذلك جملة القسم وجوابه، وروى أبو حاتم أن في مصحف أبي وإن من كل إلّا ليوفينهم وخرج على أن إن نافية ومن زائدة.

İbn Cinnî şöyle demiştir: O, 'Elbette ayağa kalkarak kalkacağım' (kıyâmen le-ekûmenne) sözlerinde olduğu gibi { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } fiiliyle mansubdur. Takdiri de: 'Amellerini toplayıcı bir tastamam verişle onlara mutlaka tastamam verecektir' şeklindedir; bu durumda «inne»nin haberi yemin cümlesi ve cevabıdır. Ebû Hâtim, Übeyy'in mushafında [ayetin] «ve in min küllin illâ le-yüveffiyennehüm» şeklinde olduğunu rivayet etmiş ve bu, «in»in nâfiye, «min»in ise zâid olduğu şeklinde açıklanmıştır.

وقرأ الأعمش نحو ذلك إلّا أنه أسقط من وهو حرف ابن مسعود رضي الله تعالى عنه والوجه ظاهر، قيل: وقد تضمنت هذه الجملة عدة مؤكدات من أن واللام وما إذا كانت زائدة والقسم ونون التأكيد وذلك للمبالغة في وعد الطائعين ووعيد العاصين إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ أي أنه سبحانه بما يعمله كل فرد من المختلفين من الخير والشر عليم على أتم وجه بحيث لا يخفى عليه شيء من جلائله ودقائقه، والجملة قيل: توكيد للوعد والوعيد فإنه سبحانه لما كان عالما بجميع المعلومات كان عالما بمقادير الطاعات والمعاصي وما يقتضيه كل فرد منها من الجزاء بمقتضى الحكمة وحينئذ تأتي توفية كل ذي حق حقه إن خيرا فخير وإن شرا فشر.

A'meş de «min» harfini düşürmesi dışında buna benzer şekilde okumuştur ki bu, İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'ın kıraatidir ve vechi açıktır. Denilmiştir ki: Bu cümle; itaatkârlara olan vaadi ve isyankârlara olan tehdidi pekiştirmek (mübalağa) amacıyla «inne», lâm, zâid olduğunda «mâ», yemin ve tekit nûnu gibi birçok tekit edatını içermiştir. { إِنَّهُ بِما يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şüphesiz O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır”; yani Sübhânehu ve Teâlâ, ihtilaf edenlerden her bir ferdin işlediği hayır ve şerden en mükemmel şekilde haberdardır; öyle ki onların büyük küçük hiçbir şeyi O'na gizli kalmaz. Bu cümlenin vaad ve vaîdi (tehdidi) tekit ettiği söylenmiştir; zira Sübhânehu ve Teâlâ bilinen her şeyi bildiği için, taatlerin ve masiyetlerin miktarlarını ve hikmet gereği bunlardan her bir ferdin gerektirdiği karşılığı da hakkıyla bilmektedir; dolayısıyla hak sahibine hakkının tastamam verilmesi gerçekleşir: hayırsa hayır, şerse şer.

وقرأ ابن هرمز «تعملون» على الالتفات من الغيبة إلى الخطاب فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ لما بين أمر المختلفين في التوحيد والنبوة، وأطنب سبحانه في شرح الوعد والوعيد أمر رسوله ﷺ بالاستقامة مثل الاستقامة التي أمر بها وهذا يقتضي أمره ﷺ بوحي آخر ولو غير متلو كما قاله غير واحد، والظاهر أن هذا أمر بالدوام على الاستقامة وهي لزوم المنهج المستقيم وهو المتوسط بين الإفراط والتفريط وهي كلمة جامعة لكل ما يتعلق بالعلم والعمل وسائر الأخلاق فتشمل العقائد والأعمال المشتركة بينه ﷺ وبين سائر المؤمنين والأمور الخاصة به ﵊ من تبليغ الأحكام والقيام بوظائف النبوة وتحمل أعباء الرسالة وغير ذلك، وقد قالوا: إن التوسط بين الإفراط والتفريط بحيث لا يكون ميل إلى أحد الجانبين قيد عرض شعرة مما لا يحصل إلّا بالافتقار إلى الله تعالى ونفي الحول والقوة بالكلية، ومثلوا الأمر المتوسط بين ذينك الطرفين بخط يكون بين الشمس والظل ليس بشمس ولا ظل بل هو أمر فاصل بينهما ولعمري إن ذلك لدقيق، ولهذا قالوا: لا يطيق الاستقامة إلّا من أيد بالمشاهدات القوية والأنوار السنية ثم عصم بالتشبث بالحق وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا [الإسراء: ٧٤] وجعل بعض العارفين الصراط الذي هو أدق من الشعرة وأحد من السيف إشارة إلى هذا المنهج المتوسط، ومما يدل على شدة هذا الأمر ما

İbn Hürmüz, gaybden hitaba iltifat yoluyla «ta'melûn» şeklinde okumuştur. { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol”; [Allah Teâlâ] tevhid ve peygamberlik konusunda ihtilaf edenlerin durumunu açıklayıp vaad ve tehdidi etraflıca beyan edince, Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem emredildiği istikamet gibi dosdoğru olmayı emretti. Bu da pek çok âlimin belirttiği gibi, metluv olmasa bile başka bir vahiy ile kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem emredilmiş olmasını iktiza eder. Zahir olan odur ki bu, istikamet üzere devam etme emridir. İstikamet ise dosdoğru yola sımsıkı sarılmaktır ki bu da ifrat ile tefrit arasındaki orta yoldur. O; ilim, amel ve diğer bütün ahlakla ilgili hususları kendisinde toplayan kapsamlı bir kelimedir; dolayısıyla kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem ile diğer müminler arasında ortak olan inançları ve amelleri, ayrıca hükümlerin tebliği, peygamberlik vazifelerini yerine getirme, risalet yükünü taşıma gibi bizzat kendisine aleyhisselâm mahsus olan işleri kapsar. Âlimler şöyle demişlerdir: İki taraftan birine bir kıl payı bile meyil olmaksızın ifrat ve tefrit arasında orta yolu tutturmak, ancak Allah Teâlâ'ya muhtaç olduğunu bilmekle ve güç ve kuvveti tamamen nefyetmekle hasıl olur. Bu iki uç arasındaki orta yolu, güneş ile gölge arasında bulunan, ne tam güneş ne tam gölge olan, bilakis ikisi arasında ayırıcı bir çizgiye benzetmişlerdir. Ömrüme yemin olsun ki bu pek ince bir meseledir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir: Güçlü müşahedeler ve yüce nurlarla desteklenip ardından Hakk'a tutunarak masum kılınan kimseden başkası istikamete güç yetiremez: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا } “Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin” [İsrâ: 74]. Bazı arifler, kıldan ince kılıçtan keskin olan sıratı bu orta yola bir işaret kılmışlardır. Bu işin çetinliğini gösteren hususlardan biri de şudur:

أخرج ابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن الحسن أنه قال: لما نزلت هذه الآية قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «شمروا شمروا» وما رئي بعدها ضاحكا.

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Kolları sıvayın, kolları sıvayın [gayret gösterin]!» buyurdu ve bundan sonra gülerken görülmedi.

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما نزلت على رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم آية أشد من هذه الآية ولا أشق، واستدل بعض المفسرين على عسر الاستقامة بما شاع من

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e bu ayetten daha şiddetli ve daha ağır hiçbir ayet inmemiştir. Bazı müfessirler istikametin zorluğuna, yaygın olarak bilinen şu hadisle delil getirmişlerdir:

قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «شيبتني

[Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: «Beni ihtiyarlattı...

هود» ،

...Hûd [suresi]!»

وأنت تعلم أن الأخبار متضافرة بضم سور أخرى إليها وإن اختلفت في تعيين المضموم كما مرّ أول السورة، وحينئذ لا يخفى ما في الاستدلال من الخفاء، ومن هنا قال صاحب الكشف: التخصيص بهود لهذه الآية غير لائح إذ ليس في الأخوات ذكر الاستقامة.

Bilirsin ki, sûrenin başında geçtiği üzere eklenen diğer surelerin tayininde ihtilaf edilmiş olsa da başka surelerin buna katıldığına dair rivayetler birbirini desteklemektedir. Bu durumda bu hadisle delil getirmedeki kapalılık gizli kalmaz. Nitekim el-Keşf sahibi bundan dolayı şöyle demiştir: 'Bu ayet sebebiyle sadece Hûd suresine tahsis etmek açık değildir; çünkü onun benzeri olan [diğer] surelerde istikametten bahsedilmemektedir.'

وذكر في قوت القلوب أنه لما كان القريب الحبيب صلى الله تعالى عليه وسلم شيبه ذكر البعد وأهله ثم قال:

Kūtü'l-Kulûb'da zikredildiğine göre, o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem [Allah'a] yakın bir sevgili olduğu için onu uzaklığın ve uzaklık ehlinin anılması ihtiyarlatmıştır; sonra şöyle demiştir:

ولعل الأظهر أنه ﵊ شيبه ذكر أهوال القيامة، وكأنه- بأبي هو وأمي- شاهد منه يوما يجعل الوالدان شيبا انتهى.

Belki de daha zahir olanı, onu aleyhisselâm kıyamet dehşetlerinin anılmasının ihtiyarlatmış olmasıdır; sanki o -anam babam ona feda olsun- çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren o günden bir manzaraya bizzat şahit olmuştur.

وبعضهم استدل للتخصيص برؤيا أبي علي الشتري السابقة وفيه بعد تسليم صحة الرواية إن رؤيا النبي ﷺ وإن كانت حقا حيث إن الشيطان لا يتمثل به ﵊ إلّا أنه من أين يجزم بضبط الرائي وتحقيقه ما رأى على أن مما يوهن أمر هذه الرؤيا ويقوي ظن عدم ثبوتها ما

Bazıları [Hûd suresine yapılan] tahsise, daha önce geçen Ebû Ali eş-Şetterî'nin rüyası ile delil getirmişlerdir. Rivayetin sıhhati kabul edilse bile bunda şöyle bir durum vardır: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rüyada görülmesi -şeytan onun aleyhisselâm suretine giremeyeceği için- hak olsa da, rüyayı görenin gördüğü şeyi tam zaptettiği ve tahkik ettiği nereden kesin olarak bilinecektir? Kaldı ki bu rüyanın durumunu zayıflatan ve sübut bulmadığı zannını kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur:

أخرجه ابن عساكر عن جعفر بن محمد عن أبيه أن رسول الله ﷺ قال: «شيبتني هود وأخواتها وما فعل بالأمم قبلي»

İbn Asâkir'in Ca'fer b. Muhammed'den, onun da babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Beni Hûd, benzeri [sureler] ve benden önceki ümmetlere yapılanlar ihtiyarlattı.»

وذكر الشهاب ما يقوي اعتراض صاحب الكشف من أنه ليس في الطرق المروية في هذا الباب الاقتصار على هود بل ذكر معها أخواتها وليس فيها الأمر المذكور مع أنه وقع في غيرها من آل حميم، ثم ذكر أنه لاح له ما يدفع الاشكال وذلك أن مبنى هذه السورة الكريمة على إرشاده تعالى شأنه نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم إلى كيفية الدعوة من مفتتحها إلى مختتمها وإلى ما يعتري من تصدى لهذه المرتبة السنية من الشدائد واحتماله لما يترتب عليه من الفوائد لا على التسلية إذ لا يطابق المقام حسبما تقدم لك عن صاحب الكشف، ولما كانت هذه السورة جامعة لإرشاده من أول أمره إلى آخره وهذه الآية فذلكة لها فحينما نزلت هذه السورة هاله ما فيها من الشدائد وخاف من عدم القيام بأعبائها حتى إذا لقي الله تعالى في يوم الجزاء ربما مسه نصب من السؤال عنها فذكر القيامة في تلك السور يخوفه هولها لاحتمال تفريطه فيما أرشده الله تعالى له في هذه، وهذا لا ينافي عصمته ﵊ وقربه لكونه الأعلم بالله تعالى والأخوف منه، فالخوف منها يذكره بما تضمنته هذه السورة فكأنها هي المشيبة له ﷺ من بينها ولذا بدأ بها في جميع الروايات، ولما كانت تلك الآية فذلكة لها كانت هي المشيبة في الحقيقة فلا منافاة بين نسبة التشييب لتلك السور ولا لهذه السورة وحدها كما فعله من فعله ولا لتلك الآية كما وقع في تلك الرؤيا انتهى، وسيأتي إن شاء الله تعالى وجه آخر لنسبة التشييب لهذه السورة فليتأمل، وذهب بعض المحققين إلى كون الكاف في كَما بمعنى على كما في قولهم: كن كما أنت عليه أي على ما أنت عليه، ومن هنا قال ابن عطية وجماعة: المعنى استقم على القرآن، وقال مقاتل: امض على التوحيد،

Şihâb, el-Keşf sahibinin itirazını kuvvetlendiren şu hususu zikretmiştir: Bu babda rivayet edilen yollarda sadece Hûd suresiyle yetinilmemiş, onunla birlikte benzerleri de zikredilmiştir; halbuki bu benzer surelerde mezkûr emir yer almamaktadır; üstelik Hâ-mîm sureleri gibi diğer surelerde bu emir yer almıştır. Ardından işkâli gideren şu açıklamanın kendisine zahir olduğunu belirtmiştir: Bu yüce surenin esası, şânı yüce olan Allah'ın, başından sonuna kadar peygamberine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tebliğin keyfiyetini, bu yüce mertebeye talip olan kimsenin karşılaşacağı zorlukları ve bunlara katlanmanın getireceği faydaları göstermesi üzerine kuruludur; yoksa teselli üzerine kurulu değildir, zira el-Keşf sahibinden sana daha önce aktarıldığı üzere bu makama uygun düşmez. Bu sure başından sonuna kadar onun için yol göstericiliği topladığı ve bu ayet de surenin bir hülasası olduğu için, bu sure indiğinde içindeki zorluklar onu dehşete düşürdü ve bunların yükünü gereğince taşıyamamaktan korktu; öyle ki ceza gününde Allah Teâlâ'ya kavuştuğunda belki bundan hesaba çekilmekten dolayı bir yorgunluk dokunur diye endişelendi. İşte o diğer surelerde kıyametin zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın bu surede kendisine gösterdiği hususlarda bir kusur etme ihtimalinden dolayı onun dehşetinden korkutmaktadır. Bu durum, onun aleyhisselâm ismet sıfatına ve yakınlığına aykırı değildir; çünkü o Allah Teâlâ'yı en iyi bilen ve O'ndan en çok korkandır. Dolayısıyla o diğer surelerdeki korku, ona bu surenin ihtiva ettiği şeyleri hatırlatır; sanki aralarında onu sallallâhu aleyhi ve sellem ihtiyarlatan asıl sure bu suredir ve bu sebeple bütün rivayetlerde önce bu sure ile başlanmıştır. Mezkûr ayet de bu surenin hülasası olduğuna göre, gerçekte ihtiyarlatan bu ayettir. Dolayısıyla ihtiyarlatmanın o surelere nispet edilmesiyle, sadece bu sureye nispet edilmesi (bazılarının yaptığı gibi) veya o rüyada geçtiği gibi bu ayete nispet edilmesi arasında bir çelişki yoktur. Allah Teâlâ dilerse bu sureye ihtiyarlatmanın nispet edilmesine dair başka bir vecih ileride gelecektir, üzerinde düşünülsün. Bazı muhakkikler { كَما } lafzındaki kâf harfinin, 'olduğun hal üzere ol' (kün kemâ ente aleyh) yani 'olduğun hal üzere' (alâ mâ ente aleyh) sözünde olduğu gibi «alâ» manasında olduğunu benimsemişlerdir. Buradan hareketle İbn Atiyye ve bir grup: 'Mana, Kur'an üzere dosdoğru ol demektir' demiş; Mukâtil: 'Tevhid üzere devam et' demiştir;

وقال جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه: استقم على الأخبار عن الله تعالى بصحة العزم،

Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh ise: 'Sağlam bir azimle Allah Teâlâ'dan gelen haberler üzere dosdoğru ol' demiştir.

والأظهر إبقاء ما على العموم أي استقم على جميع ما أمرت به، والكلام في حذف مثل هذا الضمير أمر شائع، وقد مرّ التنبيه عليه، ومال بعضهم إلى كون الكاف للتشبيه حسبما هو الظاهر منها إلّا أنه قال: إنها في حكم مثل في قولهم: مثلك لا يبخل فكأنه قيل: استقم الاستقامة التي أمرت بها فرارا من تشبيه الشيء بنفسه ولا يخفى أنه ليس بلازم، ومن الغريب ما نقل عن أبي حيان أنه قال في تذكرته: فإن قلت: كيف جاء هذا التشبيه للاستقامة بالأمر؟ قلت: هو على حذف مضاف تقديره مثل مطلوب الأمر أي مدلوله، فإن قلت: الاستقامة المأمور بها هي مطلوب الأمر فكيف يكون مثلا لها؟ قلت: مطلوب الأمر كلي والمأمور جزئي فحصلت المغايرة وصح التشبيه كقولك: صل ركعتين كما أمرت، وأبعد بعضهم فجعل الكاف بمعنى على واستفعل للطلب كاستغفر الله تعالى أي اطلب الغفران منه، وقال: المعنى اطلب الإقامة على الدين.

Zahir olan ise «mâ» lafzının umumiliği üzere bırakılmasıdır; yani 'Emrolunduğun şeylerin tamamı üzere dosdoğru ol.' Böyle bir zamirin hazfedilmesi hususunda kelam yaygın bir kullanımdır ve buna daha önce dikkat çekilmişti. Bazıları ise zahirine uygun olarak kâf harfinin teşbih için olduğuna meyletmiş; ancak bir şeyin kendisine benzetilmesinden kaçınmak için, 'senin gibisi cimrilik etmez' (mislüke lâ yebhalu) sözündeki «misl» hükmünde olduğunu, sanki 'Emrolunduğun istikamet gibi dosdoğru ol' denildiğini söylemişlerdir; fakat bunun zorunlu olmadığı gizli değildir. Garip olan hususlardan biri de Ebû Hayyân'dan nakledilen şu sözdür; o Tezkire'sinde şöyle demiştir: 'Eğer: İstikametin emir ile teşbihi nasıl olmuştur? dersen, derim ki: Bir muzafın hazfi üzeredir; takdiri 'emrin matlubu/medlûlü gibi' şeklindedir. Eğer: Emrolunan istikamet zaten emrin matlubudur, nasıl onun misli olur? dersen, derim ki: Emrin matlubu küllîdir, emredilen ise cüz'îdir; böylece başkalık hasıl olur ve 'Emrolunduğun gibi iki rekat namaz kıl' (salli rek'ateyni kemâ ümirte) sözünde olduğu gibi teşbih sahih olur.' Bazıları ise çok uzaklaşarak kâf harfini «alâ» manasında kılmış, «istef'ale» babını da «estağfirullâh» (Allah'tan mağfiret dilerim) sözünde olduğu gibi talep manasında alıp: 'Mana, din üzere ikamet etmeyi [sebatı] talep et demektir' demiştir.

وَمَنْ تابَ مَعَكَ أي تاب من الشرك وآمن معك فالمعية باعتبار اللازم من غير نظر إلى ما تقدمه وغيره، وقد

{ وَمَنْ تابَ مَعَكَ } “seninle beraber tövbe edenler de”; yani şirkten tövbe edip seninle beraber iman edenler. Buradaki beraberlik (maiyyet), öncesine ve başkasına bakılmaksızın lazım olan durum itibariyledir. Şöyle de

يقال: يكفي الاشتراك في التوبة والمعية فيها مع قطع النظر عن المثوب عنه،

denilebilir: Tövbe edilen günahtan sarfınazar edilerek tövbede ortaklık ve onda beraberlik yeterlidir.

وقد كان صلى الله تعالى عليه وسلم يستغفر الله تعالى في اليوم أكثر من سبعين مرة،

Nitekim o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem günde yetmiş defadan fazla Allah Teâlâ'dan bağışlanma dilerdi.

واستظهر ذلك الجلبي، ومَنْ على ما اختاره أبو حيان، وجماعة عطف على الضمير المستكن في فَاسْتَقِمْ وأغنى الفصل بالجار والمجرور عن تأكيده بضمير منفصل لحصول الغرض به، وفي الكلام تغليب لحكم الخطاب على الغيبة في لفظ الأمر، واختار كثير أنه فاعل لفعل محذوف أي وليستقم من إلخ لأن الأمر لا يرفع الظاهر، وحينئذ فالجملة معطوفة على الجملة الأولى، ومن ذهب إلى الأول رجحه بعدم احتياجه إلى التقدير ودفع المحذور بأنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في المتبوع.

Çelebi bu görüşü zahir (kuvvetli) bulmuştur. Ebû Hayyân ve bir grubun tercihine göre { مَنْ }, { فَاسْتَقِمْ } fiilindeki müstetir (gizli) zamire matuftur; car ve mecrûr ile araya fasıla girmesi, maksat hasıl olduğu için onu munfasıl bir zamirle tekit etmekten müstağni kılmıştır. Sözde, emir lafzında hitap hükmünün gayba tağlibi vardır. Birçok âlim ise bunun mahzûf bir fiilin faili olduğunu tercih etmiştir; yani 've tövbe eden kimse de dosdoğru olsun...' şeklindedir; çünkü emir zahir ismi ref etmez. Bu durumda cümle birinci cümleye matuftur. Birinci görüşe gidenler, takdire ihtiyaç duymaması gerekçesiyle bunu tercih etmiş ve [zahiri ref etme] sakıncasını 'tâbide caiz görülen şey metbûda caiz görülmez' kuralıyla bertaraf etmişlerdir.

وجوز أبو البقاء كونه منصوبا على أنه مفعول معه، والمعنى استقم مصاحبا لمن تاب، قيل: وهو في المعنى أتم وإن كان في اللفظ نوع نبوة عنه.

Ebü'l-Bekâ bunun mef'ûlün meah olarak mansub olmasını da caiz görmüştür; mana: 'Tövbe eden kimseyle beraber dosdoğru ol' şeklindedir. Lafızda bundan bir tür uzaklık bulunsa da mana bakımından daha tam olduğu söylenmiştir.

وقيل: إنه مبتدأ والخبر محذوف أي فليستقم، وجوز كون الخبر مَعَكَ وَلا تَطْغَوْا أي لا تنحرفوا عما حدّ لكم بإفراط أو تفريط فإن كلا طرفي قصد الأمور ذميم، وسمي ذلك طغيانا وهو مجاوزة الحدّ تغليظا أو تغليبا لحال سائر المؤمنين على حاله صلى الله تعالى عليه وسلم، وعن ابن عباس أن المعنى لا تطغوا في القرآن فتحلوا وتحرموا ما لم تؤمروا به.

Bunun mübteda olup haberinin hazfedildiği, yani 'o da dosdoğru olsun' (felyestakim) takdirinde olduğu da söylenmiştir; { مَعَكَ } ifadesinin haber olması da caiz görülmüştür. { وَلا تَطْغَوْا } “ve haddi aşmayın”; yani ifrat veya tefritle sizin için çizilen sınırdan sapmayın; zira orta yolun iki ucu da yerilmiştir. Bu durum, meseleyi şiddetlendirmek veya diğer müminlerin halini onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem haline galip kılmak suretiyle haddi aşmak olan 'tuğyan' olarak isimlendirilmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre mana: 'Kur'an konusunda haddi aşmayın; emrolunmadığınız şeyleri helal veya haram kılmayın' demektir.

وقال ابن زيد: لا تعصوا ربكم، وقال مقاتل: لا تخلطوا التوحيد بالشرك، ولعل الأول أولى.

İbn Zeyd: 'Rabbinize isyan etmeyin' demiş; Mukâtil: 'Tevhide şirki karıştırmayın' demiştir. Muhtemelen birinci görüş daha evladır.

إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فيجازيكم على ذلك وهو تعليل للأمر والنهي السابقين كأنه قيل: استقيموا ولا تطغوا لأن الله تعالى ناظر لأعمالكم فيجازيكم عليها، وقيل: إنه تتميم للأمر بالاستقامة، والأول أحسن وأتم فائدة، وقرأ الحسن، والأعمش- يعملون- بياء الغيبة، وروي ذلك عن عيسى الثقفي أيضا، وفي الآية- على ما قال غير واحد- دليل على وجوب اتباع المنصوص عليه من غير انحراف بمجرد التشهي وإعمال العقل الصرف فإن ذلك طغيان وضلال، وأما العمل بمقتضى الاجتهاد التابع لعلل النصوص فذلك من باب الاستقامة كما أمر على موجب النصوص الآمرة بالاجتهاد، وقال الإمام: وعندي لا يجوز تخصيص النص بالقياس لأنه لما دلّ عموم النص على حكم وجب الحكم بمقتضاه لقوله تعالى: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ والعمل بالقياس انحراف عنه، ولذا لما ورد القرآن بالأمر بالوضوء وجيء بالأعضاء مرتبة في اللفظ وجب الترتيب فيها، ولما ورد الأمر في الزكاة بأداء الإبل من الإبل، والبقر من البقر وجب اعتبارها، وكذا القول في كل ما ورد أمر الله تعالى به كل ذلك للأمر بالاستقامة كما أمر انتهى.

{ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla size bunun karşılığını verecektir. Bu, önceki emir ve nehyin gerekçesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'İstikamet üzere olun ve haddi aşmayın; çünkü Allah Teâlâ amellerinizi görmektedir ve size bunların karşılığını verecektir.' Bunun istikamet emrini tamamlayıcı bir ifade olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi daha güzeldir ve faydası daha tamdır. Hasan ve A'meş gayb yâ'sı ile «ya'melûn» şeklinde okumuşlardır; bu İsa es-Sekafî'den de rivayet edilmiştir. Birden çok âlimin belirttiğine göre bu ayette; sadece nefsin hevasına ve sırf aklın işletilmesine dayanarak sapmaksızın nass ile sabit olana uymanın vacip olduğuna delil vardır; zira bundan sapmak bir tuğyan ve sapıklıktır. Nassların illetlerine tâbi olan ictihadın gereğiyle amel etmeye gelince bu, ictihadı emreden nassların gereğince 'emrolunduğu gibi dosdoğru olma' kabilindendir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Bana göre nassın kıyasla tahsis edilmesi caiz değildir; çünkü nassın umumiyeti bir hükme delalet ettiğinde, Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol” kavli gereğince o nassın muktezasıyla hükmetmek vacip olur; kıyasla amel etmek ise ondan sapmaktır. Bu sebeple Kur'an'da abdest emri gelip uzuvlar lafızda sırasıyla zikredilince onlarda tertip vacip olmuştur. Zekatta devenin deveden, sığırın sığırdan verilmesi emri geldiğinde buna riayet etmek vacip olmuştur. Allah Teâlâ'nın emrettiği her husustaki hüküm de böyledir; bütün bunlar emrolunduğu gibi istikamet üzere olma emrinden dolayıdır.'

وأنت تعلم أن إيجاب الترتيب في الوضوء لذلك ليس بشيء ويلزمه أن يوجب الترتيب في الأوامر المتعاطفة بالواو مثل أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: ٤٣ وغيرها] وكذا في نحو وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [البقرة:

Bilirsin ki, bundan dolayı abdestte tertibi vacip kılmak tutarlı bir şey değildir; zira bu mantıkla, abdest konusunda zikredilen gerekçenin aynısıyla { أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” [Bakara: 43 ve diğer yerler] ve aynı şekilde { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [Bakara:

٤٥] بعين ما ذكر في الوضوء وهو كما ترى، وكأنه عفا الله تعالى عنه يجزم بأن الحنفية الذين لا يوجبون الترتيب في أعمال الوضوء طاغون خارجون عما حدّ الله تعالى لا احتمال للقول بأنهم مستقيمون وهو من الظلم بمكان وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أي لا تميلوا إليهم أدنى ميل، والمراد بهم المشركون كما روى ذلك ابن جرير، وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وفسر الميل بميل القلب إليهم بالمحبة، وقد يفسر بما هو أعم من ذلك كما يفسر الَّذِينَ ظَلَمُوا بمن وجد منه ما يسمى ظلما مطلقا، قيل: ولإرادة ذلك لم يقل إلى الظالمين ويشمل النهي حينئذ مداهنتهم وترك التغيير عليهم مع القدرة والتزيي بزيهم وتعظيم ذكرهم ومجالستهم من غير داع شرعي، وكذا القيام لهم ونحو ذلك، ومدار النهي على الظلم والجمع باعتبار جمعية المخاطبين، وقيل: إن ذلك للمبالغة في النهي

45] gibi vav harfiyle birbirine atfedilen emirlerde de tertibi vacip kılması gerekir ki bu da gördüğün gibidir. Sanki o -Allah Teâlâ onu affetsin- abdest amellerinde tertibi vacip görmeyen Hanefîlerin haddi aşan (tâğî), Allah Teâlâ'nın çizdiği sınırın dışına çıkan kimseler olduğunu ve onların istikamet üzere olduğunu söyleme ihtimalinin bulunmadığını kesin bir dille iddia etmektedir ki bu son derece büyük bir haksızlıktır. { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin”; yani onlara en ufak bir meyil bile göstermeyin. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere bunlardan murad müşriklerdir. Meyil; kalbin onlara sevgiyle meyletmesi olarak tefsir edilmiştir. Bundan daha genel bir anlamla tefsir edildiği gibi, { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesi de kendisinden mutlak manada zulüm diye isimlendirilen şey sadır olan kimseler olarak tefsir edilir. Bu kastedildiği için 'zalimlere' (ilâ'z-zâlimîn) denilmediği söylenmiştir. Bu durumda yasak; onlara dalkavukluk etmeyi, güç yettiği halde onları [kötülükten] men etmeyi terk etmeyi, onların kılık kıyafetine bürünmeyi, şanlarını yüceltmeyi, meşru bir sebep olmaksızın onlarla bir arada oturmayı, aynı şekilde onlar için ayağa kalkmayı ve benzeri şeyleri kapsar. Nehyin mihveri zulümdür; çoğul gelmesi ise muhatapların çoğul olması itibariyledir. Bunun nehyi mübalağalı kılmak için olduğu da söylenmiştir;

من حيث إن كونهم جماعة مظنة الرخصة في مداهنتهم مثلا، وتعقب بأنه إنما يتم أن لو كان المراد النهي عن الركون إليهم من حيث إنهم جماعة وليس فليس فَتَمَسَّكُمُ أي فتصيبكم بسبب ذلك كما تؤذن به الفاء الواقعة في جواب النهي النَّارُ وهي نار جهنم، وإلى التفسير الثاني- وما أصعبه على الناس اليوم بل في غالب الأعاصير من تفسير- ذهب أكثر المفسرين، قالوا: وإذا كان حال الميل في الجملة إلى من وجد منه ظلم ما في الإفضاء إلى مساس الناس النار فما ظنك بمن يميل إلى الراسخين في الظلم كل الميل. ويتهالك على مصاحبتهم ومنادمتهم، ويتعب قلبه وقالبه في إدخال السرور عليهم، ويستنهض الرجل والخيل في جلب المنافع إليهم، ويبتهج بالتزيي بزيهم والمشاركة لهم في غيهم. ويمد عينيه إلى ما متعوا به من زهرة الدنيا الفانية، ويغبطهم بما أوتوا من القطوف الدانية غافلا عن حقيقة ذلك ذاهلا عن منتهى ما هنالك! وينبغي أن يعد مثل ذلك من الذين ظلموا لا من الراكنين إليهم بناء على ما روي أن رجلا قال لسفيان: إني أخيط للظلمة فهل أعدّ من أعوانهم، فقال له: لا أنت منهم والذي يبيعك الإبرة من أعوانهم، وما أحسن ما كتبه بعض الناصحين للزهري حين خالط السلاطين، وهو- عافانا الله تعالى وإياك- أبا بكر من الفتن فقد أصبحت بحال ينبغي لمن عرفك أن يدعو لك الله تعالى ويرحمك أصبحت شيخا كبيرا وقد أثقلتك نعم الله تعالى بما فهمك من كتابه وعلمك من سنة نبيك صلى الله تعالى عليه وسلم وليس كذلك أخذ الله تعالى الميثاق على العلماء، قال سبحانه: لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ [آل عمران: ١٨٧] واعلم أن أيسر ما ارتكبت وأخف ما احتملت أنك آنست وحشة الظالم وسهلت سبيل الغي بدنوك ممن لم يؤد حقا ولم يترك باطلا حين أدناك اتخذوك قطبا تدور عليك رحى باطلهم وجسرا يعبرون عليك إلى بلائهم وسلما يصعدون فيك إلى ضلالهم يدخلون الشك بك على العلماء ويقتادون بك قلوب الجهلاء فما أيسر ما عمروا لك في جنب ما خربوا عليك وما أكثر ما أخذوا منك فيما أفسدوا عليك من دينك فما يؤمنك أن تكون ممن قال الله تعالى فيهم: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا [مريم: ٥٩] فإنك تعامل من لا يجهل ويحفظ عليك من لا يغفل فداو دينك فقد دخله سقم وهيىء زادك فقد حضر السفر البعيد، وما يخفى على الله من شيء في الأرض ولا في السماء والسلام.

zira onların bir topluluk olması, mesela onlara dalkavukluk etme hususunda bir ruhsat zannı doğurabilir. Ancak bu görüş, bir topluluk olmaları hasebiyle onlara meyletmenin nehyedilmesi kastedilmiş olsaydı tamam olurdu; halbuki durum böyle değildir, dolayısıyla bu geçerli değildir. { فَتَمَسَّكُمُ } “Yoksa size dokunur”; yani nehyin cevabında gelen fâ harfinin bildirdiği üzere bu sebeple size isabet eder; { النَّارُ } “ateş”, o da cehennem ateşidir. İkinci tefsire -ki bugün insanlara, hatta çoğu asırlarda ne kadar da zor gelen bir tefsirdir!- müfessirlerin çoğu gitmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Herhangi bir zulüm sadır olan kimseye şöyle böyle meyletmenin neticesi insanlara ateşin dokunması olunca, zulümde kökleşmiş olanlara büsbütün meyleden; onlarla arkadaşlık ve nedimlik etmeye can atan; onları sevindirmek için kalbini ve bedenini yoran; onlara menfaat sağlamak için yaya ve atlı kuvvetleri harekete geçiren; onların kılığına bürünmekten ve onların azgınlıklarına ortak olmaktan sevinç duyan; onların fani dünyanın süsünden faydalandırıldıkları şeylere gözünü diken ve bu işin hakikatinden gafil, varacağı akıbetten habersiz olarak onlara verilen zahiri nimetlere imrenen kimsenin durumunu sen var kıyas eyle! Böyle bir kimsenin, zalimlere meyledenlerden değil, bizzat zulmedenlerin kendilerinden sayılması gerekir. Nitekim bir adamın Süfyân'a: 'Ben zalimlere elbise dikiyorum, onların yardımcılarından sayılır mıyım?' diye sorması üzerine Süfyân'ın ona: 'Hayır, sen bizzat onlardansın; sana iğne satan kimse ise onların yardımcılarındandır' dediği rivayet edilmiştir. Nasihatçilerden birinin, sultanlarla içli dışlı olduğunda Zührî'ye yazdığı şu mektup ne kadar da güzeldir: 'Allah Teâlâ bizi de seni de -ey Ebû Bekr- fitnelerden muhafaza eylesin! Öyle bir hale geldin ki seni tanıyan birinin senin için Allah Teâlâ'ya dua etmesi ve sana merhamet etmesi gerekir. Yaşlı bir pir oldun; Allah'ın kitabından sana kavrattığı ve Nebiyyinin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sünnetinden sana öğrettiği şeylerle Allah Teâlâ'nın nimetleri senin omuzlarına ağır bir yük yüklemiştir. Allah Teâlâ âlimlerden böyle bir söz almamıştır; Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, onu gizlemeyeceksiniz” [Âl-i İmrân: 187]. Bilmiş ol ki işlediğin şeylerin en basiti ve yüklendiğin şeylerin en hafifi; hiçbir hakkı yerine getirmeyen ve hiçbir bâtılı terk etmeyen kimselere yaklaşmak suretiyle zalimin yalnızlığını giderip ünsiyet vermiş ve sapıklık yolunu kolaylaştırmış olmandır. Seni kendilerine yaklaştırdıklarında, bâtıllarının değirmeni etrafında döndüğü bir kutup, belalarına üzerinden geçtikleri bir köprü ve sapıklıklarına üzerinden tırmandıkları bir merdiven kıldılar; senin vasıtanla âlimlerin içine şüphe düşürüyor ve cahillerin kalplerini seninle peşlerinden sürüklüyorlar. Senin dünyanı ne kadar da az imar ettiler, buna karşılık senin ahiretini ne kadar da çok yıktılar! Dininden ifsat ettikleri şey karşılığında senden ne kadar çok şey aldılar! Allah Teâlâ'nın haklarında şöyle buyurduğu kimselerden olmaktan seni ne koruyabilir: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlardan sonra öyle bir nesil geldi ki, namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar cehennemdeki Gayyâ vadisini boylayacaklardır” [Meryem: 59]. Şüphesiz sen bilgisiz olmayan [her şeyi bilen] bir zât ile muamele etmektesin ve gafil olmayan bir zât amellerini kaydetmektedir. Dinini tedavi et, zira ona bir hastalık girmiştir; azığını hazırla, zira uzak yolculuk yaklaşmıştır. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. Ve's-selâm.'

وعن الأوزاعي ما من شيء أبغض إلى الله تعالى من عالم يزور عاملا، وعن محمد بن سلمة: الذباب على العذرة أحسن من قارئ على باب هؤلاء، وفي الخبر من دعا لظالم بالبقاء فقد أحب أن يعصي الله تعالى في أرضه، ولعمري إن الآية أبلغ شيء في التحذير عن الظلمة والظلم، ولذا قال الحسن: جمع الدين في لاءين يعني- لا تطغوا، ولا تركنوا- ويحكى أن الموفق أبا أحمد طلحة العباسي صلّى خلف الإمام فقرأ هذه الآية فغشي عليه فلما أفاق قيل له، فقال:

Evzâî'den rivayet edildiğine göre: 'Allah Teâlâ'ya, bir âmili (idareciyi) ziyaret eden âlimden daha sevimsiz hiçbir şey yoktur.' Muhammed b. Seleme'den rivayetle: 'Pislik üzerindeki sinek, bunların kapısındaki kurrâdan (âlimden) daha sevimlidir.' Hadiste ise şöyle buyrulmuştur: 'Kim bir zalime uzun ömür dilerse, şüphesiz yeryüzünde Allah Teâlâ'ya isyan edilmesini sevmiş olur.' Ömrüme yemin olsun ki bu ayet, zalimlerden ve zulümden sakındırma konusunda en beliğ ifadedir. Bundan dolayı Hasan şöyle demiştir: 'Din iki «lâ»da (yasakta) toplanmıştır; yani { لا تَطْغَوْا } “haddi aşmayın” ve { وَلا تَرْكَنُوا } “meyletmeyin”.' Rivayet edilir ki el-Muvaffak Ebû Ahmed Talha el-Abbâsî imamın arkasında namaz kılarken imam bu ayeti okuyunca bayıldı; ayıldığında kendisine sebebi sorulunca şöyle dedi:

هذا فيمن ركن إلى من ظلم فكيف الظالم.

'Bu tehdit zulmedene meyleden hakkındadır, ya bizzat zalimin hali nasıl olur!'

هذا وخطاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ومن معه من المؤمنين بهذين النهيين بعد الأمر بالاستقامة للتثبيت عليها، وقد تجعل تأكيدا لذلك إذا كان المراد به الدوام والثبات، وعن أبي عمرو أنه قرأ «تركنوا» بكسر التاء على لغة تميم.

İstikamet emrinden sonra Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminlere bu iki nehiy ile hitap edilmesi, istikamet üzere sebat kılmak içindir; eğer bundan murad devam ve sebat ise bu emrin tekiti de kılınabilir. Ebû Amr'dan rivayet edildiğine göre o, Temîm lügatine göre tâ'nın kesresiyle «terkenû» şeklinde okumuştur.

وقرأ قتادة، وطلحة، والأشهب، ورويت عن أبي عمرو «تركنوا» بضم الكاف مضارع ركن بفتحها وهي على ما في البحر لغة قيس، وتميم.

Katâde, Talha, el-Eşheb ve Ebû Amr'dan yapılan bir rivayette; mâzîsi fetha olan «rakane» fiilinin muzârii olarak kâfın zammesiyle «terkünû» şeklinde okunmuştur ki el-Bahr'da belirtildiğine göre bu, Kays ve Temîm kabilesinin lügatidir.

وقال الكسائي: إنها لغة أهل نجد وشذ- تركن- بالفتح مضارع ركن كذلك، وقرأ ابن أبي عبلة «ولا تركنوا» مبنيا للمفعول من أركنه إذا أماله، وقراءة الجمهور «تركنوا» بفتح الكاف، والماضي- ركن- بكسرها وهي لغة قريش، وهي الفصحى- على ما قال الأزهري- وقرأ ابن وثاب، وعلقمة، والأعمش، وابن مصرف، وحمزة فيما يروى عنه

Kisâî bunun Necid ehlinin lügati olduğunu söylemiştir. Yine aynı şekilde mâzîsi fetha olan «rakane» fiilinin muzâriinin fetha ile «terkane» gelmesi şâzzdır. İbn Ebî Able meçhul sîgasıyla, birini meylettirdiğinde kullanılan «erkenehû» fiilinden «ve lâ türkenû» şeklinde okumuştur. Cumhûrun kıraati ise kâfın fethasıyla «terkenû» şeklindedir; mâzîsi ise kâfın kesresiyle «rekine» olup Kureyş lügatidir ve Ezherî'nin belirttiğine göre en fasih olanıdır. İbn Vessâb, Alkame, A'meş, İbn Musarrif ve kendisinden rivayet edildiğine göre Hamza;

«فتمسكم» بكسر التاء على لغة تميم أيضا وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ من أنصار يمنعون العذاب عنكم، والمراد نفي أن يكون لكل نصير، والمقام قرينة على ذلك، والجملة في موضع الحال من ضمير فَتَمَسَّكُمُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ من جهته تعالى إذ قد سبق في حكمه تعالى أن يعذبكم بركونكم إليهم ولا يبقى عليكم، وثُمَّ قيل: لاستبعاد نصره سبحانه إياهم وقد أوعدهم العذاب على ذلك، وأوجبه لهم وتعقب بأن أثر الحرف إنما هو في مدخوله ومدخول ثُمَّ عدم النصرة وليس بمستبعد، وإنما المستبعد نصر الله تعالى لهم، فالظاهر أنها للتراخي في الرتبة لأن عدم نصر الله أشد وأفظع من عدم نصرة غيره، وأجيب بما لا يخلو عن تكلف، وأيا ما كان فالمقام مقام الواو إلّا أنه عدل عنها لما ذكر.

yine Temîm lügatine göre tâ'nın kesresiyle «fe-temesseküm» şeklinde okumuşlardır. { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } “Sizin Allah'tan başka hiçbir dostunuz yoktur”; yani azabı sizden savacak hiçbir yardımcınız yoktur. Murad, hiç kimsenin bir yardımcısı bulunmadığını nefyetmektir ve makam buna karinedir. Cümle, { فَتَمَسَّكُمُ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır. { ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ } “sonra size yardım da edilmez”; yani Allah Teâlâ tarafından [yardım edilmez]; zira O'nun hükmünde zalimlere meyletmeniz sebebiyle size azap edeceği ve sizi esirgemeyeceği önceden takdir edilmiştir. { ثُمَّ } edatının; Allah Teâlâ'nın bundan dolayı onlara azap vadetmiş ve azabı onlara vacip kılmışken O'nun onlara yardım etmesini uzak görmek (istib'âd) için olduğu söylenmiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Harfin tesiri ancak üzerine dahil olduğu şeydedir; { ثُمَّ } edatının dahil olduğu şey ise yardım edilmemesidir ve bu uzak bir ihtimal değildir; uzak olan ise Allah Teâlâ'nın onlara yardım etmesidir. Dolayısıyla zahir olan, rütbece tedricîlik (terâhî fi'r-rütbe) için olmasıdır; çünkü Allah'ın yardım etmemesi, başkasının yardım etmemesinden daha şiddetli ve daha korkunçtur. Buna tekellüften uzak olmayan cevaplar verilmiştir. Her halükarda makam vav harfinin makamıdır; ancak zikredilen sebepten ötürü ondan dönülmüştür.

وجوز القاضي أن تكون منزلة منزلة الفاء بمعنى الاستبعاد فإنه سبحانه لما بين أنه معذبهم وأن أحدا لا يقدر على نصرهم أنتج ذلك أنهم لا ينصرون أصلا، ووجه ذلك بأنه كان الظاهر أن يؤتى بالفاء التفريعية المقارنة للنتائج إذ المعنى أن الله تعالى أوجب عليكم عقابه ولا مانع لكم منه فإذن أنتم لا تنصرون فعدل عنه إلى العطف- بثم- الاستبعادية إلى الوجه الذي ذكره، واستبعاد الوقوع يقتضي النفي، والعدم الحاصل الآن فهو مناسب لمعنى تسبب النفي، ودفع بذلك ما قيل عليه: إن الداخل على النتائج هي الفاء السببية لا الاستبعادية ولا يخفى قوة الاعتراض، وفرق بين وجهي الاستبعاد السابق والتنزيل المذكور بأن المنفي على الأول نصرة الله تعالى لهم، وعلى الثاني مطلق النصرة وَأَقِمِ الصَّلاةَ أي المكتوبة، ومعنى إقامتها أداؤها على تمامها.

Kâdî [Beyzâvî], bunun istib'âd manasıyla fâ harfi yerine konulmuş olmasını caiz görmüştür; zira Sübhânehu ve Teâlâ onlara azap edeceğini ve hiç kimsenin onlara yardım etmeye güç yetiremeyeceğini beyan edince, bu durum onların asla yardım görmeyecekleri neticesini doğurmuştur. Bunun gerekçesi şudur: Zahir olan, neticelerle birlikte gelen tefrî' fâ'sının getirilmesiydi; zira mana: 'Allah Teâlâ size azabını vacip kılmıştır ve O'na engel olacak kimse yoktur, dolayısıyla size asla yardım edilmez' şeklindedir; ancak bundan vazgeçilerek zikrettiği veche binaen istib'âd bildiren «sümme» ile atfa dönülmüştür. Vuku bulmanın uzak görülmesi, nefyi ve şu an hasıl olan yokluğu iktiza eder; bu da nefiy sebebiyetinin manasına uygundur. Böylece kendisine yöneltilen 'Neticelerin başına giren fâ harfi istib'âd fâ'sı değil, sebebiyet fâ'sıdır' şeklindeki itirazı bertaraf etmiştir; fakat itirazın gücü gizli değildir. Önceki istib'âd vechi ile mezkûr tenzil (yerine koyma) vechi arasındaki fark şudur: Birincisinde nefyedilen şey Allah Teâlâ'nın onlara yardımıdır; ikincisinde ise mutlak yardımdır. { وَأَقِمِ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kıl”; yani farz namazı [kıl]. Namazın ikame edilmesinin manası, eksiksiz olarak hakkıyla yerine getirilmesidir.

وقيل: المداومة عليها، وقيل: فعلها في أول وقتها طَرَفَيِ النَّهارِ أي أوله وآخره وانتصابه على الظرفية- لأقم- ويضعف كونه ظرفا للصلاة ووجه انتصابه على ذلك إضافته إلى الظرف وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ أي ساعات منه قريبة من النهار فإنه من أزلفه إذا قربه.

Buna devam etmek olduğu da söylenmiştir; ilk vaktinde kılmak olduğu da söylenmiştir. { طَرَفَيِ النَّهارِ } “gündüzün iki tarafında”; yani başında ve sonunda. Bunun nasbı, { أَقِمِ } fiiline zarf olması sebebiyledir; namazın zarfı olması ise zayıftır. Buna göre mansub olmasının vechi, zarfa muzaf kılınmış olmasıdır. { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde”; yani gündüze yakın olan saatlerinde; zira bu, bir şeyi yaklaştırdığında söylenen «ezlefehû» fiilindendir.

وقال الليث: هي طائفة من أول الليل، وكذا قال ثعلب، وقال أبو عبيدة، والأخفش، وابن قتيبة: هي مطلق ساعاته وآناؤه وكل ساعة زلفة، وأنشدوا للعجاج:

Leys şöyle demiştir: O, gecenin ilk vaktinden bir parçadır. Sa'leb de böyle demiştir. Ebû Ubeyde, Ahfeş ve İbn Kuteybe ise: 'Gecenin mutlak saatleri ve anlarıdır; her bir saat bir zülfedir' demişler ve Accâc'ın şu beytini inşad etmişlerdir:

ناج طواه الأين مما وجفا ... طي الليالي زلفا فزلفا

Hızlı koşan [bir deve] ki yorgunluk ve meşakkat onu inceltip bükmüştür, gecelerin saat saat [hilali] büküp incelttiği gibi,

سماوة الهلال حتى احقوقفا وهو عطف على طَرَفَيِ النَّهارِ، ومِنَ اللَّيْلِ في موضع الصفة له، والمراد بصلاة الطرفين قيل: صلاة الصبح والعصر، وروي ذلك عن الحسن، وقتادة، والضحاك، واستظهر ذلك أبو حيان بناء على أن طرف الشيء يقتضي أن يكون من الشيء، والتزم أن أول النهار من الفجر، وقد يطلق طرف الشيء على الملاصق لأوله وآخره مجازا فيمكن اعتبار النهار من طلوع الشمس مع صحة ما ذكروه في صلاة الطرف الأول بجعل التثنية هنا مثلها في قولهم: القلم أحد اللسانين إلّا أنه قيل بشذوذ ذلك.

Hilalin gökte yükselip nihayet eğrilmesi gibi. Bu, { طَرَفَيِ النَّهارِ } “gündüzün iki tarafında” ifadesine matuftur; { مِنَ اللَّيْلِ } “geceden” ise onun sıfatı konumundadır. İki tarafın namazından kastedilenin sabah ve ikindi namazı olduğu söylenmiştir. Bu görüş Hasan, Katâde ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Ebû Hayyân, bir şeyin tarafının o şeyin bir parçası olmasını iktiza ettiği esasına dayanarak bunu zahir görmüş ve gündüzün başlangıcının fecir vaktinden itibaren olduğunu kabul etmiştir. Bir şeyin tarafı, mecaz yoluyla onun evveline ve ahirine bitişik olan şeyler için de kullanılabilir; dolayısıyla birinci tarafın namazı hakkında zikrettikleri görüşün sıhhatiyle birlikte, gündüzün başlangıcı güneşin doğuşundan itibaren de kabul edilebilir. Bu da buradaki tesniyenin (ikil kullanımın), onların: «Kalem iki dilden biridir» sözündeki tesniye gibi kılınmasıyla olur; ne var ki bunun şâz olduğu söylenmiştir.

وروي عن ابن عباس- واختاره الطبري- أن المراد صلاة الصبح والمغرب فإن كان النهار من أول الفجر إلى غروب الشمس فالمغرب طرف مجازا وهو حقيقة طرف الليل، وإن كان من طلوع الشمس إلى غروبها فالصبح كالمغرب طرف مجازي، وقال مجاهد، ومحمد بن كعب القرظي: الطرف الأول الصبح، والثاني الظهر، والعصر، واختار ذلك ابن عطية، وأنت تعلم أن في جعل الظهر من الطرف الثاني خفاء وإنما الظهر نصف النهار والنصف لا يسمى ظرفا إلّا بمجاز بعيد، والمراد بصلاة الزلف عند الأكثر صلاة المغرب والعشاء.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine —ve Taberî'nin tercih ettiğine— göre bundan murat sabah ve akşam namazıdır. Eğer gündüz fecrin başlangıcından güneşin batışına kadar ise, akşam namazı mecazen bir taraf olur; hakikatte ise o gecenin tarafıdır. Şayet gündüz güneşin doğuşundan batışına kadar ise, sabah namazı da akşam namazı gibi mecazi bir taraf olur. Mücâhid ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: Birinci taraf sabah namazıdır, ikinci taraf ise öğle ve ikindidir. İbn Atiyye de bunu tercih etmiştir. Sen de bilirsin ki öğle namazını ikinci taraftan saymakta bir kapalılık vardır; zira öğle vakti gündüzün tam ortasıdır, yarısı ise ancak uzak bir mecazla taraf olarak isimlendirilebilir. Çoğunluğa göre zülef (gecenin yakın saatlerindeki) namazından murat akşam ve yatsı namazıdır.

وروى الحسن في ذلك خبرا مرفوعا، وعن ابن عباس أنه فسر صلاة الزلف بصلاة العتمة وهي ثلث الليل الأول

Hasan bu hususta merfû bir rivayet nakletmiştir. İbn Abbâs'tan ise zülef namazını atame namazı (yatsı namazı) olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir ki bu da gecenin ilk üçte biridir,

بعد غيبوبة الشفق وقد تطلق على وقت صلاة العشاء الآخرة، وأغرب من قال: صلاة الطرفين صلاة الظهر والعصر، وصلاة الزلف صلاة المغرب، والعشاء، والصبح، وقيل: معنى زُلَفاً قربا، وحقه على هذا- كما في الكشاف- أن يعطف على الصلاة أي أقم الصلاة طرفي النهار وأقم زلفا من الليل أي صلوات تتقرب بها إلى الله ﷿ انتهى، قيل:

şafağın kaybolmasından sonraki vakittir; bazen de ahir yatsı namazının vaktine ıtlak olunur. «İki tarafın namazı öğle ve ikindi namazıdır; zülef namazı ise akşam, yatsı ve sabah namazıdır» diyen kimse ise çok garip bir görüş ileri sürmüştür. { زُلَفاً } kelimesinin manasının kurbetler (yakınlık vesilesi ameller) olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde —el-Keşşâf'ta geçtiği üzere— bunun hakkı «namaz» kelimesine matuf olmasıdır; yani 'Gündüzün iki tarafında namazı kıl ve geceden birtakım zülefleri ikame et', yani kendileriyle Allah Azze ve Celle'ye yakınlaşacağın namazları kıl demektir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Şöyle denilmiştir:

والمراد بها على هذا صلاة العشاء والتهجد وقد كان واجبا عليه ﵊، أو العشاء، والوتر على ما ذهب إليه أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه، أو المجموع كما يقتضيه ظاهر الجمع، وقد تفسر بصلاة المغرب والعشاء- واختاره البعض- وقد جاء إطلاق الجمع على الاثنين فلا حاجة إلى التزام أن ذلك باعتبار أن كل ركعة قربة فتحقق قرب فوق الثلاث فيما ذكر.

Buna göre bundan murat yatsı ve teheccüd namazıdır ki [teheccüd] Peygamber aleyhisselâm'a farz idi; yahut Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın benimsediği görüş doğrultusunda yatsı ve vitir namazıdır; yahut çoğul lafzın zahirinin iktiza ettiği üzere hepsidir. Bu kelime akşam ve yatsı namazı olarak da tefsir edilmiştir —ki bir kısım âlim bunu tercih etmiştir—. Çoğul lafzın ikiye ıtlak edilmesi [Arap dilinde] varit olmuştur; dolayısıyla bunun her rekâtın bir kurbet (yakınlık) sayılması ve böylece zikredilenlerde üçten fazla kurbetin gerçekleşmesi itibarıyla olduğunu kabullenmeye ihtiyaç yoktur.

وقرأ طلحة، وابن أبي إسحاق، وأبو جعفر «زلفا» بضم اللام إما على أنه جمع زلفة أيضا ولكن ضمت عينه اتباعا لفائه. أو على أنه اسم مفرد كعنق، أو جمع زليف بمعنى زلفة كرغيف ورغف، وقرأ مجاهد، وابن محيصن بإسكان اللام كبسر بالضم والسكون في بسرة، وهو على هذا- على ما في البحر- اسم جنس، وفي رواية عنهما أنهما قرآ- زلفى- كحبلى وهو بمعنى زلفة فإن تاء التأنيث وألفه قد يتعاقبان نحو قربى وقربة، وجوز أن تكون هذه الألف بدلا من التنوين إجراء للوصل مجرى الوقف إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ أي يكفرنها ويذهبن المؤاخذة عليها وإلّا فنفس السيئات أعراض وجدت فانعدمت، وقيل: يمحينها من صحائف الأعمال، ويشهد له بعض الآثار، وقيل: يمنعن من اقترافها كقوله تعالى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [العنكبوت: ٤٥] وهو مع بعده في نفسه مخالف للمأثور عن الصحابة، والتابعين رضي الله تعالى عنهم فلا ينبغي أن يعول عليه.

Talha, İbn Ebî İshâk ve Ebû Ca'fer «zülfen» (زُلُفًا) kelimesini lâm harfinin ötresiyle okumuşlardır; bu okuyuş ya bu kelimenin yine «zülfe» kelimesinin çoğulu olması ve aynel-fiilinin fâel-fiiline tabi kılınarak ötreli yapılması sebebiyledir ya da «unuk» gibi tekil bir isimdir yahut «rağîf-ruğuf» gibi «zülfe» manasında olan «zelîf» kelimesinin çoğuludur. Mücâhid ve İbn Muheysın ise «büsra»nın çoğulu olan «büsr» kelimesindeki ötre ve sükûn gibi lâm harfinin sükûnuyla [zülfen (زُلْفًا)] okumuşlardır. el-Bahr'da belirtildiğine göre bu takdirde o bir cins ismidir. İkisinden gelen bir rivayette ise «hublâ» gibi «zülfâ» (زُلْفَى) şeklinde okudukları nakledilmiştir ki bu da «zülfe» manasındadır; zira kurbâ ve kurbe kelimelerinde olduğu gibi müenneslik tâ'sı ile elifi birbirinin yerine geçebilir. Vaslın (geçişin) vakıf (durma) yerine konulması suretiyle bu elifin tenvinden bedel olması da caiz görülmüştür. { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”; yani onları örter ve onlardan dolayı hesaba çekilmeyi ortadan kaldırır. Aksi takdirde kötülüklerin bizzat kendileri var olup ardından yok olmuş arazlardır. Bir görüşe göre: Onları amel defterlerinden siler ki bazı rivayetler de buna şahitlik etmektedir. Bir diğer görüşe göre ise: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [el-Ankebût 45] ayetinde olduğu gibi kötülüklerin işlenmesine engel olur; fakat bu görüş bizzat kendi içinde uzak olmakla birlikte, sahâbe ve tâbiîn radıyallâhu teâlâ anhüm'den nakledilen rivayetlere de aykırıdır, bu sebeple ona itimat edilmemelidir.

والظاهر أن المراد من الحسنات ما يعم الصلوات المفروضة وغيرها من الطاعات المفروضة وغيرها، وقيل:

Zahir olan, hasenât (iyilikler) ile hem farz namazları hem de farz olsun olmasın diğer taatleri kapsayan amellerin kastedilmiş olmasıdır. Bir görüşe göre ise:

المراد الفرائض فقط

Kastedilen yalnızca farzlardır;

لرواية «الصلوات الخمس والجمعة إلى الجمعة ورمضان الى رمضان مكفرات ما بينهن»

«Beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana, aralarında işlenen günahlara kefarettir» rivayeti sebebiyle.

وفيه أنه

Buna karşılık şu vardır ki:

قد صح من حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: «إذا أمّن الإمام فأمّنوا فإن الملائكة تؤمن فمن وافق تأمينه تأمين الملائكة غفر له ما تقدم من ذنبه» وفي رواية تفرد بها يحيى بن نصير- وهو من الثقات- بزيادة «وما تأخر»

Ebû Hureyre radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen hadis sahih olmuştur; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İmam âmin dediğinde siz de âmin deyiniz; zira melekler de âmin derler. Kimin âmin demesi meleklerin âmin demesine denk gelirse, geçmiş günahları bağışlanır.» Güvenilir râvilerden olan Yahyâ b. Nusayr'ın tek kaldığı bir rivayette ise «ve gelecek günahları» fazlalığı yer almaktadır.

وصح أن صيام يوم عرفة تكفر السنة الماضية والمستقبلة،

Arefe günü orucunun geçmiş ve gelecek bir yılı kefaretle örttüğü de sahih olarak sabit olmuştur.

وأخرج أبو داود في السنن بإسناد حسن عن سهل بن معاذ بن أنس عن أبيه أن رسول الله ﷺ قال: «من أكل طعاما ثم قال الحمد لله الذي أطعمني هذا الطعام ورزقنيه من غير حول مني ولا قوة غفر له ما تقدم من ذنبه، ومن لبس ثوبا وقال: الحمد لله الذي كساني هذا ورزقنيه من غير حول مني ولا قوة غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأخر»

Ebû Dâvûd es-Sünen'de Sehl b. Muâz b. Enes'ten, o da babasından hasen bir senetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim bir yemek yer de ardından: Benden hiçbir güç ve kuvvet olmaksızın bu yemeği bana yediren ve beni bununla rızıklandıran Allah'a hamdolsun derse, geçmiş günahları bağışlanır. Kim de bir elbise giyer ve: Benden hiçbir güç ve kuvvet olmaksızın bunu bana giydiren ve beni bununla rızıklandıran Allah'a hamdolsun derse, geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır.»

إلى غير ذلك من الأخبار الواردة في تكفير أفعال ليست بمفروضة ذنوبا كثيرة، وقيل: المراد بها الصلوات المفروضة لما

Farz olmayan amellerin pek çok günahı örttüğüne dair gelen diğer rivayetler de bu kabildendir. Bununla farz namazların kastedildiği de söylenmiştir; zira

في بعض طرق خبر سبب النزول من أن أبا اليسر من الأنصار قبل امرأة ثم ندم فأتى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأخبره بما فعل فقال ﵊: «أنتظر أمر ربي فلما صلى صلاة قال صلى الله تعالى عليه وسلم: نعم اذهب بها فإنها كفارة لما عملت»

Nüzul sebebi haberinin bazı tariklerinde şöyle geçmektedir: Ensardan Ebü'l-Yusr bir kadını öpmüş, sonra pişman olarak Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip yaptığını haber vermiştir. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «Rabbimin emrini bekliyorum» buyurmuştur. Namaz kılınınca Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Evet, git; şüphesiz bu, yaptığın şeye kefarettir» buyurmuştur.

وروي هذا القول عن ابن عباس، وابن مسعود، وابن المسيب، والظاهر أن ذلك منهم اقتصار على بعض مهم من أفراد ذلك العام، وسبب النزول لا يأبى العموم كما لا يخفى، وفي رواية عن مجاهد أنها قول: سبحان الله والحمد لله ولا إله إلّا الله والله أكبر ولا حول ولا قوة إلّا بالله العلي العظيم، وفيه ما فيه، والمراد بالسيئات عند الأكثرين الصغائر لأن الكبائر لا يكفرها على ما قالوا: إلّا التوبة، واستدلوا لذلك بما

Bu görüş İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet edilmiştir. Zahir olan, onların bu sözünün mezkûr genel ifadenin önemli bir ferdiyle yetinmelerinden ibaret olduğudur; gizli olmadığı üzere nüzul sebebi de umumiliğe mâni değildir. Mücâhid'den gelen bir rivayette ise bunun «Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm» sözü olduğu nakledilmiştir; fakat bu rivayette eleştirilecek yönler vardır. Çoğunluğa göre kötülüklerden murat küçük günahlardır; çünkü onların belirttiklerine göre büyük günahları ancak tevbe siler. Buna delil olarak

رواه مسلم من رواية العلاء «الصلوات الخمس كفارة لما بينها ما اجتنبت الكبائر»

Müslim'in Alâ rivayetiyle tahric ettiği: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe beş vakit namaz aralarındaki günahlara kefarettir» hadisini getirmişlerdir.

واستشكل بأن الصغائر مكفرة باجتناب الكبائر بنص إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ [النساء: ٣١] فما الذي تكفره الصلوات الخمس؟ وأجاب البلقيني بأن ذلك غير وارد لأن المراد بالآية أن تجتنبوا في جميع العمر ومعناه الموافاة على هذه الحالة من وقت الإيمان أو التكليف إلى الموت، والذي

Buna karşı şöyle bir müşkül ileri sürülmüştür: Küçük günahlar { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kötülüklerinizi örteriz” [en-Nisâ 31] ayetinin açık nassı gereğince büyük günahlardan kaçınmakla zaten bağışlanmaktadır; o halde beş vakit namaz neyi örtmektedir? Bulkînî buna şöyle cevap vermiştir: Bu itiraz varit değildir; çünkü ayetten murat bütün bir ömür boyunca kaçınmanızdır; bunun manası ise iman veya mükellefiyet vaktinden ölüme kadar bu hal üzere vefat etmektir.

في

Halbuki

الحديث «إن الصلوات تكفر ما بينها»

hadiste yer alan: «Şüphesiz namazlar aralarındaki günahlara kefarettir» ifadesi,

أي في يومها إذا اجتنبت الكبائر في ذلك اليوم فلا تعارض، وتعقبه السمهودي بقوله: ولك أن تقول: لا يتحقق اجتناب الكبائر في جميع العمر إلّا مع الإتيان بالصلوات الخمس فيه كل يوم فالتكفير حاصل بما تضمنه الحديث فما فائدة الاجتناب المذكور في الآية ثم قال: ولك أن تجيب بأن ذلك من باب فعل شيئين كل منهما مكفر، وقد قال بعض العلماء: إنه إذا اجتمعت مكفرات فحكمها أنها إذا ترتبت فالمكفر السابق وإن وقعت معا فالمكفر واحد منها يشاؤه الله تعالى، وأما البقية فثوابها باق له وذلك الثواب على كل منها يكون بحيث يعدل تكفير الصغائر لو وجدت، وكذا إذا فعل واحدا من الأمور المكفرة ولم يكن قد ارتكب ذنبا.

yani o günün içinde, o gün büyük günahlardan kaçınıldığı takdirdedir; dolayısıyla bir tezat yoktur. Semhûdî buna şu sözleriyle itiraz etmiştir: Şöyle diyebilirsin: Bütün bir ömürde büyük günahlardan kaçınmak, ancak o ömürde her gün beş vakit namazı eda etmekle gerçekleşir; dolayısıyla günahların kefaretle örtülmesi hadisin ihtiva ettiği şeyle zaten hasıl olmaktadır, o halde ayette zikredilen kaçınmanın faydası nedir? Ardından şöyle demiştir: Buna cevaben şöyle diyebilirsin: Bu durum, her biri kefaret olan iki şeyi birden işlemek kabilindendir. Nitekim bazı âlimler şöyle demiştir: Birden fazla kefaret edici amel bir araya geldiğinde bunların hükmü şudur: Eğer sırayla meydana gelirlerse kefaret olan önceki ameldir; şayet birlikte meydana gelirlerse kefaret olanı Allah Teâlâ'nın dilediği bir tanesidir. Geri kalanların ise ecri o kimse için baki kalır ve onlardan her birinin sevabı, şayet mevcut olsaydı küçük günahların kefaretine denk gelecek ölçüde olur. Aynı şekilde bir kimse kefaret edici amellerden birini işlediğinde henüz hiç günah işlememiş olsa da hüküm böyledir.

وفي شرح مسلم للنووي نحو ذلك غير أنه ذكر أنه لو صادف فعل المكفر كبيرة أو كبائر ولم يصادف صغيرة رجونا أن يخفف من الكبائر، ويرد على قوله: إن المراد إِنْ تَجْتَنِبُوا في جميع العمر منع ظاهر، والظاهر أن المراد من ذلك أن ثواب اجتناب الكبائر في كل وقت يكفر الصغائر الواقعة فيه، وفي تفسير القاضي ما يؤيده، وكذا ما ذكره الإمام حجة الإسلام في الكلام على التوبة من أن حكم الكبيرة أن الصلوات الخمس لا تكفرها وأن اجتناب الكبائر يكفر الصغائر بموجب قوله سبحانه: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما إلخ، ولكن اجتناب الكبيرة إنما يكفر الصغيرة إذا اجتنبها مع القدرة والإرادة كمن يتمكن من امرأة ومن مواقعتها فكيف نفسه عن الوقوع ويقتصر على النظر واللمس فإن مجاهدته نفسه في الكف عن الوقاع أشد تأثيرا في تنوير قلبه من إقدامه على النظر في إظلامه فهذا معنى تكفيره فإن كان عنينا ولم يكن امتناعه إلّا بالضرورة للعجز أو كان قادرا ولكن امتنع لخوف من آخر فهذا لا يصلح للتكفير أصلا فكل من لا يشتهي الخمر بطبعه ولو أبيح له ما شربه فاجتنابه لا يكفر عنه الصغائر التي هي من مقدماته كسماع الملاهي والأوتار وهذا ظاهر يدل عليه أن الحسنات يذهبن السيئات، ولا شك أن اجتناب الكبائر إذا قارن القصد حسنة وإنما قيدنا بذلك وإن كان الخروج عن عهدة النهي لا يتوقف عليه لأنه لا يثاب على الاجتناب بدون ذلك، فالأولى في الجواب عن الإشكال أن يقال:

Nevevî'nin Şerhu Müslim'inde de buna benzer bir açıklama yer almaktadır; ancak o, kefaret edici ameli işlemenin bir büyük günaha veya büyük günahlara rast gelip küçük günaha rast gelmemesi halinde, büyük günahları hafifletmesini umduğumuzu zikretmiştir. Onun 'murat bütün ömür boyunca kaçınmanızdır' sözüne açık bir itiraz yöneltilir; zira zahir olan, her vakitte büyük günahlardan kaçınmanın sevabının, o vakitte meydana gelen küçük günahları örtmesidir. Kâdî'nin tefsirinde de bunu destekleyen hususlar vardır. Aynı şekilde Hüccetülislâm İmam Gazâlî'nin tevbe konusunu ele alırken zikrettiği şu açıklamalar da bunu teyit eder: Büyük günahın hükmü, beş vakit namazın onu örtmemesidir; büyük günahlardan kaçınmak ise Allah Sübhânehu'nun: «Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız...» buyruğu gereğince küçük günahları örter. Ne var ki büyük günahtan kaçınmak, ancak güç yetirme ve arzu etme durumunda kaçınılırsa küçük günahı örter; tıpkı bir kadına ve onunla cinsel ilişkide bulunmaya imkânı varken nefsini bundan alıkoyup sadece bakmak ve dokunmakla yetinen kimse gibi. Zira onun nefsini ilişkiden alıkoyma mücahedesinin kalbini nurlandırmadaki tesiri, bakmaya cüret etmesinin kalbi karartmasındaki tesirinden daha güçlüdür; işte kefaret olmasının manası budur. Şayet kişi iktidarsız olup kaçınması ancak acziyetten ötürü zorunlu ise veya güç yetirdiği halde bir başkasından korktuğu için kaçınmışsa, bu durum asla kefaret olmaya elverişli değildir. Tabiatı gereği içkiyi arzulamayan, kendisine helal kılınsa bile içmeyecek olan kimsenin ondan kaçınması, çalgı aletleri dinlemek gibi onun öncülleri olan küçük günahları örtmez. Bu durum gayet açıktır ve iyiliklerin kötülükleri gidereceğine delalet eder. Şüphe yok ki büyük günahlardan kaçınma kasıtla birlikte olduğunda bir hasenedir (iyiliktir). Yasağın sorumluluğundan kurtulmak buna bağlı olmasa bile bizim bunu şart koşmamız, böyle bir kasıt olmaksızın kaçınmaya sevap verilmeyeceğinden ötürüdür. Dolayısıyla bu müşkile verilecek cevapta en uygun olan şöyle denilmesidir:

«ما اجتنبت الكبائر»

«Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe»

في الخبر ليس قيدا لأصل التكفير بل لشمول التكفير سائر الذنوب التي بين الصلوات الخمس فهو بمثابة استثناء الكبائر من الذنوب، وكأنه قيل: الصلوات الخمس كفارة لجميع الذنوب التي بينها وتكفيرها للجميع في المدة التي اجتنبت فيها الكبائر أو مقيد باجتناب الكبائر وإلّا فليست الصلوات كفارة لجميع الذنوب بل للصغائر فقط، وهذا وإن كان خلاف الظاهر من عود القيد لأصل التكفير لكن قرينة الآية دعت للعدول عنه إلى ذلك جمعا بين الأدلة، ولا بدّ في هذا من اعتبار ما قالوا في اجتماع الأمور المكفرة للصغائر، وذكر الحافظ ابن حجر بعد نقله لكلام البلقيني ما لفظه: وعلى تقدير ورود السؤال فالتخلص عنه سهل وذلك لأنه لا يتم اجتناب الكبائر إلّا بفعل الصلوات الخمس فمن لم يفعلها لم يعد مجتنبا للكبائر لأن تركها من الكبائر فيتوقف التكفير على فعلها انتهى ولا يخلو عن بحث، وممن صرح بأن ما اجتنبت إلخ بمعنى الاستثناء نقلا عن بعضهم المحب الطبري، فقد قال في أحكامه: اختلف العلماء في أمر تكفير الصغائر بالعبادات هل هو مشروط باجتناب الكبائر؟ على قولين: أحدهما نعم وهو ظاهر

hadisteki bu kayıt, kefaretin aslına yönelik bir kayıt olmayıp, bilakis kefaretin beş vakit namaz arasındaki diğer tüm günahları kapsamasına yöneliktir; dolayısıyla büyük günahların diğer günahlardan istisna edilmesi mesabesindedir. Sanki şöyle denilmiştir: Beş vakit namaz aralarındaki bütün günahlara kefarettir ve bu günahların tamamını kefaretle örtmesi ancak büyük günahlardan kaçınılan süre zarfındadır; yahut büyük günahlardan kaçınmakla kayıtlıdır, aksi takdirde namazlar bütün günahlara değil, sadece küçük günahlara kefarettir. Bu durum, kaydın kefaretin aslına dönmesi şeklindeki zahire aykırı olsa da, ayetin karinesi delilleri cem etmek amacıyla bundan mezkûr anlama dönmeyi gerektirmiştir. Bu hususta küçük günahları kefaretle örten durumların bir araya gelmesi hakkında âlimlerin söylediklerini de hesaba katmak kaçınılmazdır. Hâfız İbn Hacer, Bulkînî'nin sözünü naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: «Soru varit kabul edilse bile ondan kurtulmak kolaydır; çünkü büyük günahlardan kaçınmak ancak beş vakit namazı eda etmekle tamamlanır. Namazları kılmayan kimse büyük günahlardan kaçınmış sayılmaz, zira namazı terk etmek büyük günahlardandır; dolayısıyla kefaret namazların edasına bağlıdır.» [İbn Hacer'in sözü] bitti; fakat bu izahta da tartışılacak yönler vardır. «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe...» ifadesinin istisna manasında olduğunu bazılarından naklen açıkça belirtenlerden biri de el-Muhibb et-Taberî'dir. O, el-Ahkâm adlı eserinde şöyle demiştir: Âlimler ibadetler sebebiyle küçük günahların bağışlanmasının büyük günahlardan kaçınma şartına bağlı olup olmadığı hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi evet, [şarttır;] bu da zahir olanıdır

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ما اجتنبت الكبائر»

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe» buyruğunun;

فإن ظاهره الشرطية كما يقتضيه

zira bunun zahiri şartlılıktır; nitekim

«إذا اجتنبت»

«kaçınıldığı takdirde»

الآتي في بعض الروايات، فإذا اجتنبت الكبائر كانت مكفرة لها وإلّا فلا، وإليه ذهب الجمهور على ما ذكره ابن عطية، وقال بعضهم: لا يشترط، والشرط في الحديث بمعنى الاستثناء والتقدير مكفرات لما بينها إلّا الكبائر وهو الأظهر.

bazı rivayetlerde gelen bu ifade de bunu iktiza eder. Dolayısıyla büyük günahlardan kaçınıldığında ibadetler küçük günahlara kefaret olur, aksi halde olmaz. İbn Atiyye'nin zikrettiğine göre cumhur bu görüşe meyletmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Şart değildir; hadisteki şart istisna manasındadır ve takdiri: 'Büyük günahlar hariç, aralarındaki günahlara kefarettir' şeklindedir ki daha zahir olan da budur.

هذا وقد ذكر الزركشي أنهم اختلفوا في أن التكفير هل يشترط فيه التوبة أم لا؟ فذهب إلى الاشتراط طائفة وإلى عدمه أخرى، وفي البحر أن الاشتراط نص حذاق الأصوليين، ولعل الخلاف مبني على الخلاف في اشتراط الاجتناب وعدمه فمن جعل اجتناب الكبائر شرطا في تكفير الصغائر لم يشترط التوبة وجعل هذه خصوصية لمجتنب الكبائر ولم

Bununla birlikte Zerkeşî, kefarette tevbenin şart olup olmadığı konusunda ihtilaf ettiklerini zikretmiştir: Bir taife şart olduğu, diğer bir taife ise şart olmadığı görüşüne varmıştır. el-Bahr'da şart koşmanın mahir usulcülerin açık nassı olduğu belirtilir. Muhtemelen bu ihtilaf, kaçınmanın şart olup olmadığı konusundaki ihtilafa dayanmaktadır; zira büyük günahlardan kaçınmayı küçük günahların bağışlanmasında şart kılanlar tevbeyi şart koşmamış ve bunu büyük günahlardan kaçınanlara mahsus bir lütuf kılmışlardır; tevbeyi

يشترطه إلّا من اشترطها، ويدل عليه خبر أبي اليسر فإن الروايات متضافرة على أنه جاء نادما والندم توبة، وأن إخباره صلى الله تعالى عليه وسلم له بأن صلاة العصر كفرت عنه ما فعل إنما وقع بعد ندمه لكن ظاهر إطلاق الحديث يقتضي أن التكفير كان بنفس الصلاة فإن التوبة بمجردها تجب ما قبلها فلو اشترطناها مع العبادات لم تكن العبادات مكفرة، وقد ثبت أنها مكفرات فيسقط اعتبار التوبة معها انتهى ملخصا مع زيادة، ولا يخفى أن هذا يحتاج إلى التزام القول بأن ندم أبي اليسر لم يكن توبة صحيحة وإلّا لكان التكفير به لأنه السابق، وبعض التزم القول بكونه توبة صحيحة إلّا أنه توبة لم تقبل ولم تكفر الذنب، وأنت تعلم أن في عدم تكفير التوبة الذنب مقالا، والمنقول عن السبكي أنه قال: إن قبول التوبة عن الكفر مقطوع به تفضلا، وفي القطع بقبول توبة العاصي قولان لأهل السنة، والمختار عند إمام الحرمين أن تكفير التوبة للذنب مظنون، وادعى النووي أنه الأصح، وفي شرح البرهان: الصحيح عندنا القطع بالتكفير، وقال الحليمي: لا يجب على الله تعالى قبول التوبة لكنه لما أخبر عن نفسه أنه يقبل التوبة عن عباده ولم يجز أن يخلف وعده علمنا أنه ﷾ لا يرد التوبة الصحيحة فضلا منه تعالى، ومثل هذا الخلاف في التكفير باجتناب الكبائر ونحوه هل هو قطعي أو ظني، وفي كلام العلامة نجم الدين النسفي، وصدر الشريعة، وغيرهما أن العقاب على الصغائر جائز الوقوع سواء اجتنبت مرتكبها الكبائر أم لا لدخولها تحت قوله تعالى: فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ [آل عمران: ١٢٩، المائدة: ١٨] ولقوله تعالى: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الكهف: ٤٩] والإحصاء إنما يكون للسؤال والمجازاة إلى غير ذلك من الآيات والأحاديث، وخالفت المعتزلة في ذلك فلم يجيزوا وقوع التعذيب إذا اجتنبت الكبائر واستدلوا بآية إِنْ تَجْتَنِبُوا إلخ، ويجاب بأن المراد بالكبائر الكفر والجمع لتعدد أنواعه أو تعدد من اتصف به، ومعنى الآية إن تجتنبوا الكفر نجعلكم صالحين لتكفير سيئاتكم، ولا يخفى ما في استدلالهم من الوهن، وجوابهم عن استدلال المعتزلة لعمري أوهن منه.

ancak kaçınmayı şart koşanlar şart koşmuştur. Buna Ebü'l-Yusr hadisi de delalet etmektedir; zira rivayetler onun pişman olarak geldiği hususunda birbirini desteklemektedir, pişmanlık ise tevbedir. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ikindi namazının onun yaptığını bağışladığını haber vermesi de ancak onun pişmanlığından sonra vuku bulmuştur; fakat hadisin mutlak lafzının zahiri, kefaretin bizzat namaz ile olduğunu iktiza eder. Zira tevbe tek başına önceki günahları kesip atar; şayet onu ibadetlerle birlikte şart koşsaydık ibadetler kefaret edici olmazdı, oysa bunların kefaret olduğu sabit olmuştur, dolayısıyla ibadetlerle birlikte tevbenin itibar edilmesi düşer. [Zerkeşî'nin sözü] bazı ilavelerle özet olarak bitti. Gizli değildir ki bu durum, Ebü'l-Yusr'un pişmanlığının sahih bir tevbe olmadığını kabullenmeyi gerektirir; aksi takdirde önce gerçekleştiği için kefaret onunla hasıl olurdu. Bazıları ise onun sahih bir tevbe olduğunu, ancak kabul edilmediğini ve günahı örtmediğini kabullenmiştir. Sen de bilirsin ki tevbenin günahı örtmemesi görüşünde itiraz edilecek hususlar vardır. Sübkî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Küfürden tevbenin kabul edilmesi bir lütuf olarak kesindir; günahkârın tevbesinin kabul edilmesinin kesinliği hususunda ise Ehl-i Sünnet'in iki görüşü vardır. İmâmü'l-Haremeyn'e göre tercih edilen görüş, tevbenin günahı örtmesinin zannî olduğudur; Nevevî ise en sahih görüşün bu olduğunu iddia etmiştir. Şerhu'l-Bürhân'da: 'Bize göre sahih olan, kefaretin kesinliğidir' denilmiştir. Halîmî ise şöyle demiştir: Tevbeyi kabul etmek Allah Teâlâ'ya vacip değildir; ancak O, kullarından tevbeyi kabul edeceğini haber verdiği ve vaadinden dönmesi caiz olmadığı için bildik ki O Azze ve Celle, kendi fazlından bir lütuf olarak sahih tevbeyi geri çevirmez. Büyük günahlardan kaçınmakla vuku bulan kefaretin kesin mi yoksa zannî mi olduğu hususunda da benzer bir ihtilaf vardır. Allâme Necmüddin en-Nesefî, Sadruşşerîa ve diğerlerinin kelamında geçtiği üzere küçük günahlara azap edilmesi —onları işleyen büyük günahlardan kaçınsın veya kaçınmasın— vuku bulması caiz olan bir durumdur; zira bunlar { فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” [Âl-i İmrân 129, el-Mâide 18] ayetinin ve { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın hepsini sayıp dökmüş” [el-Kehf 49] ayetinin kapsamına girmektedir; sayıp dökmek ise ancak sorgu ve ceza içindir; diğer ayet ve hadisler de böyledir. Mutezile ise bu konuda muhalefet etmiş ve büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde azabın vuku bulmasını caiz görmeyerek { إِنْ تَجْتَنِبُوا } “Eğer kaçınırsanız...” ayetini delil getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilir: Büyük günahlardan murat küfürdür; çoğul getirilmesi ise türlerinin veya küfürle nitelenenlerin çokluğundandır. Ayetin manası şudur: 'Eğer küfürden kaçınırsanız, sizi kötülüklerinizin bağışlanmasına elverişli kılarız.' Onların bu istidlalindeki zayıflık gizli değildir; Mutezile'nin istiklaline verdikleri cevap ise ömrüme andolsun ki ondan daha da zayıftır.

وذهب صاحب الذخائر إلى أن من الحسنات ما يكفر الصغائر والكبائر إذ قد صح في عدة أخبار من فعل كذا غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأخر، وفي بعضها خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه، ومتى حملت الحسنات في الآية على الاستغراق فالمناسب حمل السيئات عليه أيضا، والتخصيص خلاف الظاهر وفضل الله تعالى واسع، وإلى هذا مال ابن المنذر، وحكاه ابن عبد البر عن بعض المعاصرين له وعني به فيما قيل: أبا محمد المحدث لكن ردّ عليه، فقال بعضهم. يقول: إن الكبائر والصغائر تكفرها الطهارة والصلاة لظاهر الأحاديث وهو جهل بين وموافقة للمرجئة في قولهم، ولو كان كما زعم لم يكن للأمر بالتوبة معنى، وقد أجمع المسلمون على أنها فرض،

Sahibü'z-Zehâir, iyiliklerden bazılarının hem küçük hem de büyük günahlara kefaret olduğu görüşüne varmıştır; zira birçok hadiste 'Kim şöyle yaparsa geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır', bazılarında ise 'Anasından doğduğu günkü gibi günahlarından arınır' şeklinde sahih olarak varit olmuştur. Ayetteki «el-hasenât» (iyilikler) istiğraka (tüm fertleri kapsamaya) hamledildiğinde, «es-seyyiât»ın (kötülüklerin) da istiğraka hamledilmesi uygun düşer; tahsis ise zahire aykırıdır ve Allah Teâlâ'nın fazlı geniştir. İbnü'l-Münzir de bu görüşe meyletmiş, İbn Abdilberr ise bunu kendi çağdaşı olan bazılarından nakletmiştir ki bununla muhaddis Ebû Muhammed'i kastettiği söylenmiştir. Ancak ona reddiye yapılmış ve bazısı şöyle demiştir: 'Hadislerin zahirine dayanarak temizliğin ve namazın hem büyük hem de küçük günahlara kefaret olduğunu söylüyor ki bu apaçık bir cehalettir ve Mürcie'nin sözüne muvafakattir. Eğer iddia ettiği gibi olsaydı tevbe emrinin bir manası kalmazdı; halbuki Müslümanlar tevbenin farz olduğu hususunda icma etmişlerdir.'

وقد صح أيضا من حديث أبي هريرة «الصلوات كفارات لما بينهن ما اجتنبت الكبائر»

Nitekim Ebû Hureyre hadisinden de «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe namazlar aralarındaki günahlara kefarettir» şeklinde sahih olarak rivayet edilmiştir.

انتهى.

[İbn Abdilberr'in sözü] bitti.

وفيه أن دعوى أن ذلك جهل لا يخلو عن الإفراط إذ الفرق بين القول بعموم التكفير ومذهب المرجئة في غاية الوضوح، ولو صح أن ذلك ذهاب إلى قولهم للزمه مثله بالنسبة إلى التوبة فإنه يسلم أنها تكفر الصغائر والكبائر وهي من جملة أعمال العبد فكما جاز أن يجعل الله سبحانه هذا العمل سببا لتكفير الجميع يجوز أن يجعل غيره من الأعمال كذلك، وقوله: ولو كان كما زعم إلخ مردود لأنه لا يلزم من تكفير الذنوب الحاصلة عدم الأمر بالتوبة وكونها فرضا إذ تركها من الذنوب المتجددة التي لا يشملها التكفير السابق بفعل الوضوء مثلا ألا ترى أن التوبة من الصغائر واجبة على ما نقل عن الأشعري، وحكى إمام الحرمين وتلميذه الأنصاري الإجماع عليه ومع ذلك فجميع الصغائر مكفرة بنص الشارع وإن لم يتب على ما سمعت من الخلاف، وتحقيق ذلك أن التوبة واجبة في نفسها على الفور ومن أخرها تكرر عصيانه بتكرر الأزمنة كما صرح به الشيخ عز الدين بن عبد السلام، ولا يلزم من تكفير الله تعالى ذنوب عبده سقوط

Buna karşılık denilir ki: Bunun bir cehalet olduğunu iddia etmek aşırılıktan uzak değildir; zira genel kefaret görüşü ile Mürcie mezhebi arasındaki fark son derece açıktır. Eğer bunun onların görüşüne gitmek olduğu doğru olsaydı, aynı durum tevbe hususunda da kendisi için bağlayıcı olurdu; zira o da tevbenin küçük ve büyük günahları örttüğünü kabul etmektedir ve tevbe de kulun amelleri cümlesindendir. Allah Sübhânehu'nun bu ameli hepsine kefaret kılması caiz olduğu gibi, diğer amelleri de bu şekilde kılması caizdir. Onun 'Eğer iddia ettiği gibi olsaydı...' şeklindeki sözü de merduttur; zira meydana gelmiş günahların bağışlanmasından tevbe emrinin ortadan kalkması ve onun farz olmaması gerekmez. Çünkü tevbeyi terk etmek, mesela abdest alma eylemiyle gerçekleşen önceki kefaretin kapsamadığı, sonradan yenilenen günahlardandır. Görmez misin ki Eş'arî'den nakledildiğine göre küçük günahlardan tevbe etmek vaciptir; İmâmü'l-Haremeyn ve talebesi el-Ensârî de bu hususta icma nakletmişlerdir; bununla birlikte Şâri'in açık nassı gereğince —işittiğin ihtilaf doğrultusunda— kişi tevbe etmese bile bütün küçük günahlar kefaretle silinir. Bu meselenin tahkiki şudur: Tevbe bizzat kendisi itibarıyla derhal yerine getirilmesi gereken bir farzdır; onu erteleyen kimsenin isyanı, Şeyh İzzeddin b. Abdisselâm'ın açıkça belirttiği gibi zamanın tekrar etmesiyle tekrarlanır. Allah Teâlâ'nın kulunun günahlarını bağışlamasından,

التكليف بالتوبة التي كلف بها تكليفا مستمرا، وقريب من هذا ارتفاع الإثم عن النائم إذا أخرج الصلاة عن وقتها مع الأمر بقضائها، وما روي من حديث أبي هريرة إنما ورد في أمر خاص فلا يتعداه إذ الأصل بقاء ما عداه على عمومه وهذا مما لا مجال للقياس فيه حتى يخص بالقياس على ذلك فلا يليق نسبة ذلك القائل إلى الجهل، والرجاء بالله تعالى شأنه قوي كذا قيل، وفي المقام بعد أبحاث تركنا ذكرها خوف الإملال فإن أردتها فعليك بالنظر في الكتب المفصلة في علم الحديث.

sürekli bir mükellefiyet olarak sorumlu tutulduğu tevbe teklifinin düşmesi gerekmez. Namazı vaktinden sonraya bırakan uyuyan kimseden günahın kalkmasıyla birlikte namazı kaza etmekle emrolunması da buna yakındır. Ebû Hureyre hadisinden nakledilen rivayet ise özel bir hususta varit olmuştur, dolayısıyla onu aşmaz; zira asıl olan, onun dışındakilerin umumiliği üzere kalmasıdır. Bu da kıyasa yer olmayan hususlardandır ki ona kıyas edilerek tahsis edilsin; bu sebeple o sözü söyleyen kimseyi cehaletle itham etmek uygun düşmez. Şanı yüce olan Allah Teâlâ'ya hüsnüzan ve ümit ise kuvvetlidir; böyle denilmiştir. Bu makamda usanç vermemek adına zikrini terk ettiğimiz daha başka incelemeler de vardır; şayet bunları istersen hadis ilmindeki tafsilatlı kitaplara bakmalısın.

ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ أي عظة للمتعظين، وخصهم بالذكر لأنهم المنتفعون بها، والإشارة إلى ما تقدم من الوصية بالاستقامة والنهي عن الطغيان والركون إلى الذين ظلموا وإقامة الصلوات في تلك الأوقات بتأويل المذكور.

{ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } “İşte bu, düşünenler için bir öğüttür”; yani ibret alanlar için bir vaazdır. Onların özellikle zikredilmesi, bu öğütten faydalanacak olanların onlar olmasındandır. İşaret ismi; dosdoğru olma, taşkınlık yapmama, zulmedenlere meyletmeme ve zikredilen teville mezkûr vakitlerde namazları kılma şeklindeki önceki tavsiyelere işaret etmektedir.

وإلى هذا ذهب الزمخشري واستظهر أبو حيان كون ذلك إشارة إلى إقامة الصلاة وأمر التذكير سهل، وقيل: هي إشارة إلى الإخبار بأن الحسنات يذهبن السيئات، وقال الطبري: إشارة إلى الأوامر والنواهي في هذه السورة، وقيل: إلى القرآن، وبعض من جعل الإشارة إلى الإقامة فسر الذكرى بالتوبة وَاصْبِرْ أي على مشاق امتثال ما كلفت به، في الكشاف أن هذا كرور منه تعالى إلى التذكير بالصبر بعد ما جاء بما هو خاتمة للتذكير لفضل خصوصية ومزية وتنبيه على مكان الصبر ومحله كأنه قال: وعليك بما هو أهم مما ذكرت به وأحق بالتوصية وهو الصبر على امتثال ما أمرت به والانتهاء عما نهيت عنه فلا يتم شيء منه إلّا به انتهى.

Zemahşerî bu görüşe varmıştır. Ebû Hayyân ise bunun namazı ikame etmeye işaret olduğunu zahir görmüştür; tezkir (müzekker zamir kullanımı) meselesi ise kolaydır. Bunun, iyiliklerin kötülükleri giderdiğinin haber verilmesine bir işaret olduğu da söylenmiştir. Taberî şöyle demiştir: Bu sûredeki emir ve yasaklara işarettir. Kur'an'a işaret olduğu da söylenmiştir. İşareti namazı ikame etmeye hamledenlerin bir kısmı zikrayı tevbe olarak tefsir etmiştir. { وَاصْبِرْ } “Ve sabret”; yani sana yüklenen mükellefiyetleri yerine getirmenin meşakkatlerine [sabret]. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bu, öğüdün hatimesi olan hususu getirdikten sonra, sabrın özel bir fazileti ve meziyeti sebebiyle ve onun kıymet ve mertebesine dikkat çekmek üzere Allah Teâlâ'nın sabrı hatırlatmaya bir dönüşüdür. Sanki şöyle buyurmuştur: Sana hatırlatılan şeylerin en mühimi ve tavsiye edilmeye en layık olanı üzerine düş; o da emrolunduğun şeyleri yapmaya ve nehyedildiğin şeylerden kaçınmaya sabretmektir; zira bu hususlardan hiçbir şey sabırsız tamamlanamaz. [Zemahşerî'nin sözü] bitti.

ووجه كونه كريرا إلى ما ذكر بأن الأمر بالاستقامة أمر بالثبات قولا وفعلا وعقدا وهو الصبر على طاعة الله تعالى ويتضمن الصبر عن معصيته ضرورة على أن ما ذكره سبحانه كله لا يتم إلّا بالصبر ففي ضمن الأمر به أمر بالصبر، واعترض اعتبار الانتهاء عما نهى عنه من متعلقات الصبر إذ لا مشقة في ذلك، واعتذر عن ذلك بأنه يمكن أن يراد بما نهى عنه من الطغيان والركون ما لا يمكن عادة خلو البشر عنه من أدنى ميل بحكم الطبيعة من الاستقامة المأمور بها ومن يسير ميل بحكم البشرية إلى من وجد منه ظلم فإن في الاحتراز عن أمثاله من المشقة ما لا يخفى، وتعقب بأن ما هو من توابع الطبيعة لا يكون من متعلقات النهي، ولهذا ذكروا أن حب المسلم لولده الكافر مثلا لا إثم فيه، فالأولى أن يقال: إن وجود المشقة في امتثال مجموع ما كلف به يكفي في الغرض، وقيل: المراد من الصبر المأمور به المداومة على الصلاة كأنه قيل: أقم الصلاة أي أدّها تامة ودوام عليها نظير قوله تعالى: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها [طه: ١٣٢] فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ أي يوفيهم ثواب أعمالهم من غير بخس أصلا، وعبر عن ذلك بنفي الإضاعة بيانا لكمال نزاهته تعالى عن حرمانهم شيئا من ثوابهم، وعدل عن الضمير ليكون كالبرهان على المقصود مع إفادة فائدة عامة لكل من يتصف بذلك وهو تعليل للأمر بالصبر، وفيه إيماء إلى أن الصبر على ما ذكر من باب الإحسان، وعن مقاتل أنه فسر الإحسان هنا بالإخلاص.

Bunun zikredilen hususa bir dönüş olmasının vechi şudur: İstikamet (dosdoğru olma) emri; söz, fiil ve inanç bakımından sebat gösterme emridir ki bu da Allah Teâlâ'ya itaatte sabretmektir ve zorunlu olarak O'na isyandan kaçınmada sabrı da ihtiva eder. Üstelik Sübhânehu'nun zikrettiği hususların hiçbiri ancak sabırla tamamlanabilir; dolayısıyla onun emredilmesinin zımnında sabır da emredilmiştir. Nehyedilen şeylerden kaçınmanın sabrın taalluk ettiği hususlardan sayılmasına, bunda bir meşakkat bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle bir mazeret getirilmiştir: Nehyedilen taşkınlık ve meyil ile; emredilen istikametten tabiat icabı en ufak bir sapma ve insanlık icabı kendisinden zulüm sadır olan kimseye azıcık bir meyil gibi beşerin normal şartlarda kendisinden hali kalamayacağı durumların kastedilmiş olması mümkündür. Zira bunların benzerlerinden sakınmaktaki meşakkat gizli değildir. Buna karşılık şöyle itiraz edilmiştir: Tabiatın gereklerinden olan hususlar nehyin taalluk ettiği şeyler olamaz; nitekim Müslümanın mesela kâfir olan çocuğunu sevmesinde bir günah olmadığını zikretmişlerdir. Dolayısıyla en uygun olanı şöyle denilmesidir: Mükellef kılındığı şeylerin tamamını yerine getirmede meşakkatin bulunması maksat için yeterlidir. Emredilen sabırdan muradın namaza devam etmek olduğu da söylenmiştir; sanki: «Namazı dosdoğru kıl, yani onu eksiksiz eda et ve ona devam et» denilmiş gibidir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et” [Tâhâ 132] kavli gibidir. { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Çünkü Allah, güzel davrananların mükâfatını zayi etmez”; yani onların amellerinin mükâfatını hiçbir eksiltme yapmaksızın tastamam verir. Bunun zayi etmeyi nefyetmekle ifade edilmesi, Allah Teâlâ'nın onları mükâfatlarından herhangi bir şeyden mahrum bırakmaktan kemal derecede münezzeh olduğunu beyan etmek içindir. Zamir yerine açık isim kullanılması, bu vasfı taşıyan herkesi kapsayan genel bir fayda sağlamakla birlikte maksada bir delil kabilinden olması içindir; bu da sabır emrinin bir gerekçesidir. Bunda, zikredilen hususlara sabretmenin ihsan kabilinden olduğuna bir ima vardır. Mukâtil'den ise buradaki ihsanı ihlas olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir.

وعن ابن عباس أنه قال: المحسنون المصلون وكأنه نظر إلى سياق الكلام، هذا ومن البلاغة القرآنية أن الأوامر بأفعال الخير أفردت للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم وإن كانت عامة في المعنى، والمناهي جمعت للأمة، وما أعظم شأن الرسول ﵊ عند ربه جلّ وعلا فَلَوْلا كانَ تحضيض فيه معنى التفجع مجازا أي فهلا كان مِنَ الْقُرُونِ أي الأقوام المقترنة في زمان واحد مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ أي ذوو خصلة باقية من الرأي والعقل أو ذوو فضل على أن يكون- البقية- اسما للفضل والهاء للنقل، وأطلق عليه ذلك على سبيل الاستعارة من البقية التي يصطفيها المرء لنفسه ويدخرها مما ينفعه، ومن هنا يقال: فلان من بقية القوم أي من خيارهم، وبذلك فسر بيت الحماسة:

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: İyilik edenler namaz kılanlardır; sanki o, sözün akışına bakmıştır. Kur'an belagatinin inceliklerindendir ki hayır işleme emirleri —manaca genel olsalar da— Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e tekil olarak yöneltilmiş, yasaklar ise ümmet için çoğul kılınmıştır. Yüce ve ulu olan Rabbi katında Resûl aleyhisselâm'ın şânı ne kadar da büyüktür! { فَلَوْلا كانَ } “Olsaydı ya”; mecazen acınma ve eseflenme manası taşıyan bir teşviktir; yani ne olurdu olsaydı! { مِنَ الْقُرُونِ } “nesillerden”; yani aynı çağda bir arada yaşamış topluluklardan, { مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önceki”, { أُولُوا بَقِيَّةٍ } “akıl ve basiret sahipleri”; yani görüş ve akıldan arta kalan kalıcı bir haslete sahip kimseler yahut fazilet sahipleri. Bu, «el-bakıyye» kelimesinin fazilet ismi olması ve sonundaki tâ'nın nakil için bulunması esasına göredir. İnsanın kendisi için seçip ayırdığı ve faydalanacağı şeylerden sakladığı 'arta kalan/seçkin parça'dan (bakıyye) istiare yoluyla bu kelime fazilet için kullanılmıştır. Buradan hareketle: «Filan kimse kavmin bakiyyesindendir», yani onların en hayırlılarındandır denir. Hamâse beyti de bununla tefsir edilmiştir:

إن تذنبوا ثم يأتيني بقيتكم ... فما علي بذنب عندكم فوت

Siz bir günah işlerseniz de sonra bana sizin seçkinleriniz gelirse ... Sizin katınızdaki bir suçtan dolayı bana hiçbir şey kaçmış olmaz.

ومنه قولهم: في الزوايا خبايا وفي الرجال بقايا، وجوز أن تكون البقية بمعنى البقوى كالتقية بمعنى التقوى أي فهلا كان منهم ذوو إبقاء لأنفسهم وصيانة لها عما يوجب سخط الله تعالى وعقابه، والظاهر أنها على هذا مصدر، وقيل: اسم مصدر، ويؤيد المصدرية أنه قرىء «بقية» بزنة المرة وهو مصدر بقاه يبقيه كرماه يرميه بمعنى انتظره وراقبه.

«Köşelerde gizli hazineler, insanlarda da seçkin faziletler vardır» sözleri de bundandır. «el-Bakıyye» kelimesinin, takvâ manasındaki tekyâ gibi bakvâ (kendini koruma) manasında olması da caiz görülmüştür; yani 'Onlardan nefislerini koruyan ve onları Allah Teâlâ'nın gazabını ve azabını gerektiren şeylerden muhafaza eden kimseler bulunsaydı ya!' demektir. Zahir olan, bu takdirde onun bir masdar olduğudur; isim-masdar olduğu da söylenmiştir. Bunun masdar olduğunu teyit eden hususlardan biri de bir defalık yapmayı bildiren merre vezninde «bakye» (بَقْيَة) şeklinde okunmuş olmasıdır; bu da ramâ-yermî gibi 'bekledi, gözetledi' manasında olan bakā-yebkī fiilinin masdarıdır.

وفي الحديث عن معاذ بن جبل قال: «بقينا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وقد تأخر عن صلاة العشاء حتى ظن الظان أنه ليس بخارج» الخبر

Hadiste Muâz b. Cebel'den şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i bekledik; yatsı namazına gecikmişti, öyle ki zanneden kimse onun çıkmayacağını zannetti...»

أراد معاذ انتظرناه، وأما الذي من البقاء ضد الفناء ففعله بقي يبقى كرضي يرضى، والمعنى على هذه القراءة فهلا كان منهم ذوو مراقبة لخشية الله تعالى وانتقامه، وقرىء «بقية» بتخفيف الياء اسم فاعل من بقي نحو شجيت فهي شجية» .

Muâz: 'Onu bekledik' manasını kastetmiştir. Yok olmanın zıddı olan bekâ (varlığını sürdürme) kökünden gelen fiil ise radıye-yerdâ gibi bakiye-yebkā şeklindedir. Bu kıraate göre mana: 'Onlardan Allah Teâlâ'nın korkusunu ve intikamını gözeten kimseler olsaydı ya!' demektir. Yâ harfinin şeddesiz haliyle «bâkıye» (باقِيَة) kabilinden bakiye kökünden «şeciyetün fe-hiye şeciye» gibi ism-i fâil olarak «bakıye» şeklinde de okunmuştur.

وقرأ أبو جعفر وشيبة «بقية» بضم الباء وسكون القاف يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ الواقع فيما بينهم حسبما ذكر في قصصهم، وفسر الفساد في البحر بالكفر وما اقترن به من المعاصي إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ استثناء منقطع أي ولكن قليلا منهم أنجيناهم لكونهم كانوا ينهون، وقيل أي: ولكن قليلا ممن أنجينا من القرون نهوا عن الفساد وسائرهم تاركون للنهي، ومِنَ الأولى بيانية لا تبعيضية لأن النجاة إنما هي للناهين وحدهم بدليل قوله سبحانه: أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا [الأعراف: ١٦٥] وإلى ذلك ذهب الزمخشري، ومنع اتصال الاستثناء على ما عليه ظاهر الكلام لاستلزامه فساد المعنى لأنه يكون تحضيضا- لأولي البقية- على النهي عن الفساد إلّا للقليل من الناجين منهم، ثم قال: وإن قلت: في تحضيضهم على النهي عن الفساد معنى نفيه عنهم فكأنه قيل: ما كان من القرون أولو بقية إلّا قليلا كان استثناء متصلا ومعنى صحيحا وكان انتصابه على أصل الاستثناء وإن كان الأفصح أن يرفع على البدل، والحاصل أن في الكلام اعتبارين: التحضيض والنفي، فإن اعتبر التحضيض لا يكون الاستثناء متصلا لأن المتصل يسلب ما للمستثنى منه عن المستثنى أو يثبت له ما ليس له، والتحضيض معناه لم ما نهوا، ولا يجوز أن يقال: إلّا قليلا فإنهم لا يقال لهم: لم ما نهوا لفساد المعنى لأن القليل ناهون وإن اعتبر النفي كان متصلا لأنه يفيد أن القليل الناجين ناهون، وأورد على ذلك القطب أن صحة السلب أو الإثبات بحسب اللفظ لازم في الخبر وأما في الطلب فيكون بحسب المعنى فإنك إذا قلت: اضرب القوم إلّا زيدا فليس المعنى على أنه ليس اضرب بل على أن القوم مأمور بضربهم إلّا زيدا فإنه غير مأمور به فكذا هنا يجوز أن يقال: أُولُوا بَقِيَّةٍ محضوضون على النهي إِلَّا قَلِيلًا فإنهم ليسوا محضوضين عليه لأنهم نهوا فالاستثناء متصل قطعا كما ذهب إليه بعض السلف، وقد يدفع ما أورده بأن مقتضى الاستثناء أنهم غير محضوضين، وذلك إما لكونهم نهوا أو لكونهم لا يحضون عليه لعدم توقعه منهم، فإما أن يكون قد جعل احتمال الفساد إفسادا أو ادّعى أنه هو المفهوم من السياق، ثم إن المدقق صاحب الكشف قال: إن ظاهر تقرير كلام الزمخشري يشعر بأن يَنْهَوْنَ خبر كانَ جعل مِنَ الْقُرُونِ خبرا آخر أو حالا قدمت لأن تحضيض- أولي البقية- على النهي على ذلك التقدير حتى لو جعل صفة، ومِنَ الْقُرُونِ خبرا كان المعنى تنديم أهل القرون على أن لم يكن فيهم أولو بقية ناهون وإذا جعل خبرا لا يكون معنى الاستثناء ما كان من القرون أولو بقية إلّا قليلا بل كان ما كان منهم أولو بقية ناهين إلّا قليلا فإنهم نهوا وهو فاسد، والانقطاع على ما آثره الزمخشري أيضا يفسد لما يلزم منه أن يكون أولو بقية غير ناهين لأن في التحضيض والتنديم دلالة على نفيه عنهم، فالوجه أن يؤوّل بأن المقصود من ذكر الاسم الخبر وهو كالتمهيد له كأنه قيل: فلولا كان من القرون من قبلكم ناهون إلّا قليلا، وفي كلامه إشارة إلى أنه لا يختلف نفي الناهي، وأولو البقية، وإنما عدل إلى المنزل مبالغة لأن أصحاب

Ebû Ca'fer ve Şeybe bâ harfinin ötresi ve kâf harfinin sükûnuyla «bükye» (بُقْيَة) şeklinde okumuşlardır. { يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyan”; kıssalarında zikredildiği üzere aralarında vuku bulan [bozgunculuktan alıkoyan]. el-Bahr'da fesat, küfür ve onunla birlikte işlenen günahlar olarak tefsir edilmiştir. { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ } “kurtardığımız pek azı müstesna”; munkatı' bir istisnadır; yani: 'Fakat kötülükten alıkoydukları için kendilerini kurtardığımız pek az kimse müstesnadır.' Şöyle de denilmiştir: 'Fakat o nesillerden kurtardığımız pek az kimse fesattan alıkoymuştur, geri kalanları ise alıkoymayı terk etmişlerdir.' Birinci { مِنَ } teb'îz (kısım bildirme) için değil, beyan içindir; zira kurtuluş ancak kötülükten alıkoyanlara mahsustur; nitekim Allah Sübhânehu: { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Kötülükten alıkoyanları kurtardık, zulmedenleri ise yakaladık” [el-A'râf 165] buyurmuştur. Zemahşerî bu görüşe varmıştır. O, sözün zahirinin iktiza ettiği üzere istisnanın muttasıl olmasını menederek bunun mananın bozulmasını gerektireceğini belirtmiştir; çünkü o takdirde içlerinden kurtarılan pek azı hariç tutularak fazilet sahiplerine fesattan alıkoymaları teşvik edilmiş olur. Ardından şöyle demiştir: Eğer 'Onların fesattan alıkoymaya teşvik edilmelerinde, bu eylemin onlardan nefyedilmesi manası vardır; sanki: O nesillerden pek azı müstesna hiçbir fazilet sahibi kimse çıkmadı denilmiş gibidir' dersen, istisna muttasıl ve mana da sahih olur; her ne kadar daha fasih olanı bedel olarak merfû kılınması olsa da mansub oluşu asıl istisna üzere gerçekleşir. Hâsılı, bu sözde iki itibar vardır: Teşvik ve nefiy. Eğer teşvik kabul edilirse istisna muttasıl olmaz; çünkü muttasıl istisna, müstesnâ minh'te bulunanı müstesnâdan kaldırır yahut onda olmayanı ona isnat eder. Teşvikin manası ise 'Niçin alıkoymadılar?' demektir. 'Pek azı müstesna' denilmesi ise caiz olmaz; zira mananın bozulması sebebiyle onlara 'Niçin alıkoymadılar?' denilemez; çünkü o pek az kimse zaten alıkoymaktadır. Şayet nefiy kabul edilirse istisna muttasıl olur; çünkü o kurtarılan azınlığın kötülükten alıkoyanlar olduğunu ifade eder. Kutbüddin buna şöyle bir itiraz yöneltmiştir: Lafız itibarıyla nefyin veya ispatın sahih olması haber cümlelerinde lazımdır; talep cümlelerinde ise bu durum mana itibarıyla olur. Zira sen: «Zeyd hariç kavmi döv» dediğinde mana «dövme» demek değildir; bilakis «Zeyd hariç kavmin dövülmesi emredilmiştir, Zeyd ise emredilmemiştir» demektir. İşte burada da şöyle denilmesi caizdir: { أُولُوا بَقِيَّةٍ } fazilet sahipleri kötülükten alıkoymaya teşvik edilmişlerdir, { إِلَّا قَلِيلًا } pek azı müstesna; zira onlar zaten alıkoydukları için buna teşvik edilmemişlerdir; dolayısıyla seleften bazılarının benimsediği gibi istisna kesinlikle muttasıldır. Onun yönelttiği bu itiraz şöyle bertaraf edilebilir: İstisnanın gereği onların teşvik edilmemiş olmalarıdır; bu da ya zaten kötülükten alıkoymuş olmalarından ya da kendilerinden beklenmediği için buna teşvik edilmemelerindendir. Dolayısıyla o ya fesat ihtimalini ifsat saymış ya da bağlamdan anlaşılanın bu olduğunu iddia etmiştir. Sonra el-Keşf sahibi muhakkik şöyle demiştir: Zemahşerî'nin sözünün zahiri takriri { يَنْهَوْنَ } fiilinin { كانَ }'nin haberi olduğunu hissettirmektedir; { مِنَ الْقُرُونِ } ifadesi ise diğer bir haber yahut öne geçmiş bir hal kılınmıştır; zira fazilet sahiplerinin kötülükten alıkoymaya teşviki bu takdire göredir. Hatta şayet o sıfat, { مِنَ الْقُرُونِ } ise haber kılınsaydı, mana o nesil ehlini içlerinde kötülükten alıkoyan fazilet sahipleri bulunmadığı için kınamak ve pişman etmek olurdu. O haber kılındığında ise istisnanın manası 'O nesillerden pek azı müstesna hiçbir fazilet sahibi çıkmadı' şeklinde olmaz; bilakis 'Onlardan kötülükten alıkoyan hiçbir fazilet sahibi çıkmadı, ancak pek azı müstesna; çünkü onlar alıkoydular' şeklinde olur ki bu da bozuktur. Zemahşerî'nin tercih ettiği üzere munkatı' kılınması da bozulur; zira bundan fazilet sahiplerinin kötülükten alıkoymayan kimseler olması gerekir; çünkü teşvikte ve kınamada bunun onlardan nefyedildiğine dair bir delalet vardır. O halde doğru vecih şudur: İsimden maksadın haber olduğu ve ismin ona bir hazırlık kabilinden bulunduğu tevil edilmelidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Sizden önceki nesillerden kötülükten alıkoyan kimseler olsaydı ya, pek azı müstesna!' Onun bu sözünde kötülükten alıkoyan ile fazilet sahibinin nefyedilmesinin birbirinden farksız olduğuna işaret vardır; isim yerine bu sıfata dönülmesi mübalağa içindir; zira

فضلهم وبقاياهم إذا حضضوا على النهي وندموا على الترك فهم أولى بالتحضيض والتنديم، وفيه مع ذلك الدلالة على خلوهم عن الاسم لخلوهم عن الخبر لأن ذا البقية لا يكون إلّا ناهيا فإذا انتفى اللازم انتفى الملزوم وهو من باب ولا ترى الضب بها ينجحر وقولك: ما كان شجعانهم يحمون عن الحقائق في معرض الذم تريد أن لا شجاع ولا حماية لكن بالغت في الذم حتى خيلت أنه لو كان لهم شجاع كان كالعدم فهذا هو الوجه الكريم والمطابق لبلاغة القرآن العظيم انتهى، وهو تحقيق دقيق أنيق.

onların fazilet ve seçkinlik sahipleri kötülükten alıkoymaya teşvik edilip bunu terk ettikleri için kınandıklarına göre, [diğerleri] teşvik edilmeye ve kınanmaya daha layıktır. Bununla birlikte haberden yoksun olmaları sebebiyle isimden de yoksun olduklarına bir delalet vardır; zira fazilet sahibi kimse ancak kötülükten alıkoyan kimsedir; lazım ortadan kalkınca melzûm da ortadan kalkar. Bu durum: «Orada kelerin deliğe girdiğini görmezsin» sözü ile yerme makamında: «Onların yiğitleri mukaddesatlarını korumazdı» demen kabilindendir; bununla ne yiğidin ne de korumanın bulunduğunu kastedersin, ancak yermede o kadar mübalağa edersin ki sanki onların bir yiğidi olsa bile yok hükmündeymiş gibi hayal ettirirsin. İşte yüce ve Yüce Kur'an'ın belagatine mutabık olan vecih budur. [Sözü] bitti. Bu, son derece dakik ve zarif bir tahkiktir.

وادعى بعضهم أن الظاهر أن كانَ تامة، وأُولُوا بَقِيَّةٍ فاعلها، وجملة يَنْهَوْنَ صفته، ومِنَ الْقُرُونِ حال متقدمة عليه، ومِنَ تبعيضية، ومِنْ قَبْلِكُمْ حال من الْقُرُونِ، ويجوز أن يكون صفة لها أي الكائنة بناء على رأي من جوز حذف الموصول مع بعض صلته، واعترض بأنه يلزم منه كون التحضيض على وجود أولئك فيهم وكذا يلزم كون المنفي ذلك وليس بذاك بل المدار على النهي تحضيضا ونفيا، والتزام توجه الأمرين إليه لكون الصفة قيدا في الكلام والاستعمال الشائع توجه نحو ما ذكر إلى القيد كما قيل زيادة نغمة في الطنبور من غير طرب، ومثله يعد من النصب وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وهم تاركو النهي عن الفساد.

Bazıları zahir olanın { كانَ } fiilinin tam fiil, { أُولُوا بَقِيَّةٍ } lafzının onun faili, { يَنْهَوْنَ } cümlesinin onun sıfatı, { مِنَ الْقُرُونِ } ifadesinin onun önüne geçmiş bir hal —ve { مِنَ } edatının teb'îz için— olduğunu, { مِنْ قَبْلِكُمْ } ifadesinin ise { الْقُرُونِ } lafzından hal olduğunu iddia etmişlerdir; sıla cümlesinin bir kısmıyla birlikte ism-i mevsûlün hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne binaen «kâine» (var olan) manasında onun sıfatı olması da caizdir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bundan, teşvikin onların aralarında bulunmasına yönelik olması gerekir, aynı şekilde nefyedilen şeyin de bu olması gerekir; halbuki durum öyle değildir, bilakis asıl mihver hem teşvik hem de nefiy bakımından kötülükten alıkoymaktır. Sıfatın sözde bir kayıt olması ve yaygın kullanımın zikredilen hususun kayda yönelmesi sebebiyle her iki emrin de ona yöneldiğini kabul etmek —denildiği üzere— neşe vermeyen fazladan bir tambur nağmesidir; böylesi külfetli tevil sayılır. { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler ise uydular”; bunlar fesattan alıkoymayı terk eden kimselerdir.

ما أُتْرِفُوا فِيهِ ما أنعموا فيه من الثروة والعيش الهنيء والشهوات الدنيوية، وأصل الترف التوسع في النعمة.

{ ما أُتْرِفُوا فِيهِ } “içinde şımartıldıkları refaha”; kendilerine nimet olarak verilen servete, tatlı hayata ve dünyevi arzulara [uydular]. Teref kelimesinin aslı nimette genişlik ve bolluk içinde olmaktır.

وعن الفراء معنى أترف عود الترفة وهي النعمة، وقيل: أُتْرِفُوا أي طغوا من أترفته النعم إذا أطغته- ففي- إما سببية أو ظرفية مجازية، وتعقب بأن هذا المعنى خلاف المشهور وإن صح هنا ومعنى اتباع ذلك الاهتمام به وترك غيره أي اهتموا بذلك وَكانُوا مُجْرِمِينَ أي مرتكبي جرائم غير ذلك، أو كافرين متصفين بما هو أعظم الإجرام، ولكل من التفسيرين ذهب بعض، وحمل بعضهم الَّذِينَ ظَلَمُوا على ما يعم تاركي النهي عن الفساد والمباشرين له، ثم قال: وأنت خبير بأنه يلزم من التحضيض بالأولين عدم دخول مباشري الفساد في الظلم والإجرام عبارة، ولعل الأمر في ذلك هين فلا تغفل، والجملة عند أبي حيان مستأنفة للإخبار عن حال هؤلاء الَّذِينَ ظَلَمُوا وبيان أنهم مع كونهم تاركي النهي عن الفساد كانوا ذوي جرائم غير ذلك.

Ferrâ'dan nakledildiğine göre «utrifû» fiilinin manası, terfe yani nimetin alışkanlık haline gelmesidir. Bir görüşe göre: { أُتْرِفُوا } azgınlaştılar demektir; bu da nimetler bir kimseyi azdırdığında söylenen «etrefethü'n-niamu» ifadesindendir. { فِيهِ } kelimesindeki «fî» edatı ya sebebiyet ya da mecazi zarfiyet içindir. Bu mananın —burada sahih olsa bile— meşhur olana aykırı olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Buna uymanın manası ise ona ehemmiyet verip diğer şeyleri terk etmektir; yani ona ehemmiyet verdiler. { وَكانُوا مُجْرِمِينَ } “ve günahkârlar oldular”; yani bundan başka cürümleri de irtikâp eden kimseler yahut en büyük cürüm olan vasıfla nitelenen kâfirler oldular. Bu iki tefsirden her birini bazı âlimler benimsemiştir. Bazıları ise { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler” ifadesini hem fesattan alıkoymayı terk edenleri hem de bizzat fesadı işleyenleri kapsayacak şekilde hamletmiş, ardından şöyle demiştir: Sen de bilirsin ki teşvikin öncekilere yönelmesinden, bizzat fesat işleyenlerin lafız bakımından zulüm ve cürüm içine girmemesi gerekir; fakat bu husustaki durum kolaydır, gafil olma. Bu cümle Ebû Hayyân'a göre bu zulmedenlerin durumunu haber vermek ve onların fesattan alıkoymayı terk etmelerinin yanı sıra bundan başka cürümlerin de sahipleri olduklarını beyan etmek üzere müstânefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir).

وجوز بعض المحققين أن تكون عطفا على مقدر دلّ عليه الكلام أي لم ينهوا وَاتَّبَعَ إلخ.

Bazı muhakkik âlimler ise bu cümlenin sözün delalet ettiği takdirî bir ifadeye matuf olmasını caiz görmüşlerdir; yani 'alıkoymadılar { وَاتَّبَعَ } ve uydular...' demektir.