وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ أي بئس الورد الذي يردونه النار لأن الورد إنما يورد لتسكين العطش وتبريد الأكباد وفي النار تقطع الأكباد واشتعالها كذا قيل، فالورد على هذا بمعنى النصيب من الماء والْمَوْرُودُ صفته، والمخصوص بالذم محذوف وهو النار، وتعقب بأنه لا بد من تصادق فاعل بِئْسَ ومخصوصها ولا تصادق على هذا، وأيضا في جواز وصف فاعل- نعم. وبئس- خلاف، وابن السراج والفارسي على عدم الجواز.
{ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } “Varılan o yer ne kötü bir varış yeridir!” Yani vardıkları o varış yeri olan cehennem ateşi ne kötüdür! Zira vird (varış yeri/su kaynağı), susuzluğu gidermek ve ciğerleri serinletmek için varılan yerdir; ateşte ise ciğerlerin parçalanması ve alev alması söz konusudur. İşte böyle denilmiştir. Buna göre vird kelimesi sudan alınan pay/suya varılan yer manasındadır, { الْمَوْرُودُ } onun sıfatıdır ve yergiye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'z-zemm) hazfedilmiş olup o da ateştir. Ancak buna karşı; { بِئْسَ } fiilinin fâili ile yergiye tahsis edilen ögenin birbiriyle örtüşmesi (tesâduk) gerektiği, bu takdirde ise bir örtüşmenin gerçekleşmediği ileri sürülmüştür. Ayrıca { نِعْمَ } ve { بِئْسَ } fiillerinin fâilinin sıfat almasının caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf vardır; İbnü's-Serrâc ve Fârisî bunun caiz olmadığı görüşündedirler.
وجوز ابن عطية كون الْمَوْرُودُ صفة والمخصوص النار إلا أنه جعل الكلام على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه، فالتصادق حاصل في الحقيقة أي- بئس مكان الورود المورود النار- ومنهم من يجعل الْمَوْرُودُ هو المخصوص بالذم، والمراد به النار، ويقدر المضاف ليحصل التصادق أيضا أي- بئس مكان الورد النار- ومن يجعل الورد فاعل بِئْسَ ويفسره بالجمع الوارد. والْمَوْرُودُ صفة لهم والمخصوص بالذم ضميرهم المحذوف أي- بئس القوم المورود بهم هم- فيكون ذما للواردين لا لموضع الورود وَأُتْبِعُوا أي الملأ الذين اتبعوا أمر فرعون، وقيل: القوم مطلقا فِي هذِهِ أي في الدنيا لَعْنَةً عظيمة حيث يلعنهم من بعدهم من الأمم وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أيضا حيث يلعنهم أهل الموقف قاطبة فهي تابعة لهم حيثما ساروا ودائرة أينما داروا فكما اتبعوا أمر فرعون اتبعتهم اللعنة في الدارين جزاء وفاقا.
İbn Atıyye, { الْمَوْرُودُ } kelimesinin sıfat ve yergiye tahsis edilenin de ateş olduğunu caiz görmüş, ancak sözün muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesi esasına dayandığını belirtmiştir; dolayısıyla hakikatte örtüşme gerçekleşmiş olur; yani 'Vardıkları varış yeri olan ateş ne kötüdür!' demektir. Bazıları ise { الْمَوْرُودُ } kelimesini bizzat yergiye tahsis edilen öge yapıp bununla ateşin kastedildiğini söyler ve örtüşmenin sağlanması için yine muzaf takdir eder; yani 'Vardıkları yer olan ateş ne kötüdür!' takdirindedir. Kimi de 'el-vird' kelimesini { بِئْسَ } fiilinin fâili kılıp onu 'suya varan topluluk' ile tefsir eder; { الْمَوْرُودُ } ise onların sıfatı olur, yergiye tahsis edilen de onların hazfedilmiş zamiridir; yani 'Kendilerine varılan o kavim ne kötüdür!' manasındadır. Böylece yergi varış yerine değil, varanlara yönelmiş olur. { وَأُتْبِعُوا } “Ve arkalarına takıldı”; yani Firavun'un emrine uyan ileri gelenler; kavmin tamamı olduğu da söylenmiştir. { فِي هذِهِ } “bu [dünyada]”; yani dünyada, { لَعْنَةً } büyük bir lanet; zira kendilerinden sonra gelen ümmetler onlara lanet ederler. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde de”; nitekim mahşer halkı da toptan onlara lanet edecektir. Dolayısıyla bu lanet nereye gitseler peşlerinden gelir ve nereye dönerlerse çevrelerinde döner. Firavun'un emrine uydukları gibi, tam bir karşılık olarak (cezâen vifâkâ) her iki yurtta da lanet onların peşine takılmıştır.
وقال الكلبي: اللعنة في الدنيا من المؤمنين أو بالغرق، ويوم القيامة من الملائكة أو بالنار. بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ أي بئس العون المعان كما نقل عن أبي عبيدة، والمخصوص بالذم محذوف أي رفدهم، ويكون الرِّفْدُ بمعنى العطية كما يكون بمعنى العون.
Kelbî şöyle demiştir: Dünyadaki lanet müminlerden veya suda boğulmak suretiyledir; kıyamet günündeki ise meleklerden yahut ateşle [azap edilmek suretiyle]dir. { بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } “Verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!” Yani Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre 'verilen o yardım ne kötü bir yardımdır!' Yergiye tahsis edilen öge hazfedilmiştir; yani onların bağışıdır. Rıfd (الرِّفْدُ) kelimesi 'yardım' anlamına geldiği gibi 'bağış/ihsan' manasına da gelir.
قال أبو حيان: يقال: رفد الرجل يرفده رفدا ورفدا إذا أعطاه وأعانه من رفد الحائط دعمه، وعن الأصمعي الرفد بالفتح القدح والرفد بالكسر ما فيه من الشراب، وقال الليث: أصل الرفد العطاء والمعونة، ومنه رفادة قريش وهي معاونتهم للحاج بشيء يخرجونه للفقراء، ويقال رفده رفدا ورفدا بكسر الراء وفتحها، ويقال: بالكسر الاسم وبالفتح المصدر، وفسره هنا بالعطاء غير واحد.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bir kimse birine ihsanda bulunup yardım ettiğinde 'refede'r-raculü yerfidühû refden ve rifden' denilir; bu da 'duvarı destekledi' anlamındaki 'refede'l-hâita' ifadesindendir. Asmaî'den nakledildiğine göre fetha ile 'er-refd' kadeh, kesre ile 'er-rifd' ise içindeki içecektir. Leys şöyle demiştir: Rıfdın aslı bağış ve yardımdır; Kureyş'in 'rifâde'si de bundandır ki o, fakirlere vermek üzere çıkardıkları bir şeyle hacılara yardım etmeleridir. 'Refedehû refden ve rifden' denilerek râ harfi hem kesreli hem fethalı okunur. Kesre ile olanın isim, fetha ile olanın ise masdar olduğu da söylenmiştir. Burada birden fazla âlim bunu bağış ile tefsir etmiştir.
وزعم أن المقام لا يلائمه ليس بشيء نعم تفسيره بالعون جاء في صحيح البخاري، والمراد به على التفسيرين
Makamın buna uygun olmadığını iddia etmek kayda değer bir görüş değildir. Evet, bunun yardım ile tefsiri Sahîh-i Buhârî'de yer almıştır. Her iki tefsire göre de bununla kastedilen,
اللعنة وتسميتها عونا على التفسير الأول من باب الاستعارة التهكمية، وأما كونها معانا فلأنها أرفدت في الآخرة بلعنة أخرى لتكونا هاديتين إلى صراط الجحيم، وكان القياس أن يسند المرفود إليهم لأن اللعنة في الدنيا تتبعهم وكذا في الآخرة لقوله سبحانه: وَأُتْبِعُوا إلخ، ولكن أسند إلى الرفد الذي هو اللعنة على الإسناد المجازي نحو جدّ جدّه وجنونك مجنون، وكذا يعتبر الاستعارة والمجاز المذكوران على التفسير الثاني كذا قيل.
lanettir. Birinci tefsire göre lanetin yardım olarak isimlendirilmesi alay yollu istiâre (istiâre-i tehekkümiyye) kabilindendir. Yardım edilen (merfûd) olmasına gelince; çünkü ahirette, cehennem yoluna ileten iki kılavuz olsunlar diye dünyadaki lanete bir başka lanet daha eklenmiştir. Kıyasa uygun olan, merfûd sıfatının onlara isnat edilmesiydi; zira dünyadaki lanet onların peşine takılmaktadır, ahiretteki de böyledir; nitekim Allah Teâlâ { وَأُتْبِعُوا } “arkalarına takıldı” vb. buyurmuştur. Fakat 'ciddü ciddihî' (çabası çabaladı) ve 'cünûnüke mecnûn' (deliliğin delirdi) örneklerindeki gibi mecaz-ı aklî yoluyla bizzat lanet olan rıfda isnat edilmiştir. İkinci tefsire göre de zikredilen istiâre ve mecaz aynı şekilde kabul edilir; böyle denilmiştir.
وقال بعض المدققين: إن في قول الزمخشري في بيان الآية على المعنى الأول المنقول عن أبي عبيدة وذلك أن اللعنة في الدنيا رفد للعذاب ومدد له، وقد رفدت باللعنة في الآخرة ما يشعر بأنه ليس من الاستعارة التهكمية في شيء إذ لو كان رفدا للمعذبين لكان من ذلك القبيل، ثم قال: وجعله من باب جد جده أبعد وأبعد لأنه ذكر أنه رفد أعين برفد أما لو فسر بالتفسير الثاني ففيه الأول لا الثاني لأنه ليس مصدرا وإنما العطاء بمعنى ما يعطي فكثيرا ما يطلق عليه انتهى وفيه نظر لا يخفى، ثم إن القول بأن هناك لعنتين رفدت إحداهما بالأخرى هو المروي عن مجاهد وغيره فيوم معطوف على محل في الدنيا.
Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Zemahşerî'nin, Ebû Ubeyde'den nakledilen birinci mana üzere ayeti açıklarken söylediği; 'Dünyadaki lanet azap için bir destek ve katkıdır, ahirette de buna bir lanet daha eklenmiştir' sözünde, bunun alay yollu istiâre kabilinden olmadığına dair bir hissettirme vardır. Zira şayet azap görenlere bir destek olsaydı o kabilinden olurdu. Sonra şöyle dedi: Bunu 'ciddü ciddihî' kabilinden saymak ise çok daha uzaktır; zira o, bir desteğin başka bir destekle takviye edildiğini zikretmiştir. İkinci tefsire göre açıklanırsa, birincisi bulunur ama ikincisi bulunmaz; zira o bir masdar değildir, aksine bağış verilen şey manasındadır ve çokça bu anlamda kullanılır. [Muhakkikin sözü] bitti. Bunda gizli olmayan bir nazar (eleştiriye açık yön) vardır. Öte yandan birbiri ardına eklenen iki lanet olduğu görüşü Mücâhid ve başkalarından rivayet edilmiştir; bu takdirde { يَوْمَ } kelimesi { فِي هذِهِ } ifadesinin mahalline matuftur.
وذهب قوم إلى أن التقسيم هو أن لهم في الدنيا لعنة ويوم القيامة بئس ما يرفدون به فهي لعنة واحدة أولا وقبح إرفاد آخرا انتهى، وتعقبه في البحر بأن هذا لا يصح لأنه يدل على أن يَوْمَ معمول بِئْسَ وهي لا تتصرف فلا يتقدم معمولها عليها، ولو كان يَوْمَ متأخرا صح ذلك كما قال الشاعر:
Bir topluluk ise taksimin şöyle olduğu görüşüne varmıştır: Onlar için dünyada bir lanet vardır, kıyamet gününde de kendilerine bağışlanan şey ne kötüdür! Dolayısıyla bu, ilk başta tek bir lanettir, sonda ise bağışın çirkinliğidir. [Sözün sonu]. el-Bahr'da bu görüş şöyle eleştirilmiştir: Bu doğru olamaz; zira bu, { يَوْمَ } kelimesinin { بِئْسَ } fiilinin ma'mûlü olduğunu gösterir; halbuki { بِئْسَ } gayr-ı mutasarrıf bir fiildir ve ma'mûlü onun önüne geçemez. Şayet { يَوْمَ } sonra gelseydi, şairin şu sözünde olduğu gibi bu caiz olurdu:
ولنعم حشو الدرع أنت إذا ... دعيت نزال ولج في الذعر
Zırhın doldurduğu ne güzel kimsesin sen, hani / 'İn aşağı!' diye çağrıldığında ve dehşet kapladığında.
وهو كلام وجيه، والآية ظاهرة في سوء حال فرعون يوم القيامة لأنه إذا كان حال الاتباع ما قص الله سبحانه فما ظنك بحال من أغواهم وألقاهم في هذا الضلال البعيد؟ وهذا يعكر على من ذهب إلى أنه قبض طاهرا مطهرا بل قال بعضهم: إنها نص في رد ذلك لأنه تعالى سلب عنه فيها الرشاد بعد موته والمؤمن الطاهر المطهر لا يسلب عنه الرشاد بعد الموت، ولعل من ذهب إلى ذلك يقول: باب التأويل واسع وباب الرحمة أوسع منه.
Bu yerinde bir sözdür. Ayet, kıyamet gününde Firavun'un durumunun kötülüğü hususunda açıktır; çünkü tabi olanların durumu Allah Teâlâ'nın anlattığı gibi olunca, onları saptıran ve bu derin sapıklığa düşüren kimsenin halinin nasıl olacağını var sen düşün! Bu durum, onun tertemiz ve arınmış olarak ruhunu teslim ettiği görüşüne varan kimsenin aleyhine bir nakizedir. Hatta bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, o iddiayı reddetme konusunda nass niteliğindedir; zira Allah Teâlâ ölümünden sonra ondan doğru yolda olmayı (reşâd) nefyetmiştir, tertemiz ve pak olan bir müminden ise ölümden sonra doğruluk nefyedilmez. Belki de bu görüşe varan kimse şöyle der: Tevil kapısı geniştir, rahmet kapısı ise ondan daha geniştir.
ذلِكَ إشارة إلى ما قص من أنباء الأمم وبعده باعتبار تقضيه أو باعتبار ما قيل في غير موضع، والخطاب لرسول الله ﷺ وهو مبتدأ خبره مِنْ أَنْباءِ الْقُرى المهلكة بما جنته أيدي أهلها فأل فيها للعهد السابق تقديرا بذكر أربابها نَقُصُّهُ عَلَيْكَ خبر بعد خبر أي ذلك النبأ بعض أنباء القرى مقصوص عليك وجوز أن يكون مِنْ أَنْباءِ في موضع الحال وهذا هو الخبر، وجوز أيضا عكس ذلك مِنْها أي من تلك القرى قائِمٌ وَحَصِيدٌ أي ومنها حصيد، فالعطف من عطف الجملة على الجملة وهو الذي يقتضيه المعنى كما لا يخفى، وقد شبه ما بقي منها بالزرع القائم على ساقه وما عفا وبطل بالحصيد، فالمعنى منها باق ومنها عاف، وهو المروي عن قتادة، ونحوه ما روي عن الضحاك قائِمٌ لم يخسف وَحَصِيدٌ قد خسف، وقيل: وَحَصِيدٌ الزرع جاء في كلامهم بمعنى الفناء كما في قوله:
{ ذلِكَ } “İşte bu”; ümmetlerin haberlerinden anlatılanlara işarettir. Uzaklık bildiren işaret ismi kullanılması, vaktin geçmiş olması yahut başka bir yerde söylenenler itibarıyladır. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; o mübtedadır, haberi ise { مِنْ أَنْباءِ الْقُرى } “o kasabaların haberlerindendir” ifadesidir; yani ahalisinin kendi elleriyle işledikleri sebebiyle helak edilmiş kasabaların. Buradaki harf-i tarif (el-), sahiplerinin zikredilmesiyle takdiri olan ahd-i sâbık içindir. { نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } “sana anlattığımız” ise haberden sonra gelen ikinci haberdir; yani bu haber sana anlatılan kasaba haberlerinin bir kısmıdır. { مِنْ أَنْباءِ } ifadesinin hâl konumunda, bunun ise haber olması da caiz görülmüştür; tersi de caizdir. { مِنْها } “Onlardan”; yani o kasabalardan, { قائِمٌ } “ayakta duranı da vardır”, { وَحَصِيدٌ } “biçilmiş olanı da”; yani onlardan biçilmiş olan da vardır. Dolayısıyla atıf cümlenin cümleye atfıdır ve gizli olmadığı üzere anlamın gerektirdiği de budur. Kasabalardan geriye kalanlar sapı üzerinde dik duran ekine, silinip yok olanlar ise biçilmiş ekine benzetilmiştir. Anlam: 'Onlardan ayakta kalan da vardır, yok olup giden de vardır' şeklindedir; Katâde'den rivayet edilen budur. Dahhâk'tan rivayet edilen de buna benzer: 'Kâim, yere batırılmamış olandır; hasîd ise yere batırılmış olandır.' Denildi ki: Ekin için kullanılan 'hasîd' kelimesi onların dilinde yok olmak manasında gelmiştir; nitekim şair şöyle der:
والناس في قسم المنية بينهم ... كالزرع منه قائم وحصيد
İnsanlar aralarındaki ecel taksiminde / Kimi ayakta duran kimi biçilmiş ekin gibidir.
وصيغة فعيل بمعنى مفعول أي محصود كما قال الأخفش، وجمعه حصدى وحصاد مثل مرضى ومراض، وجملة مِنْها قائِمٌ إلخ مستأنفة استئنافا نحويا للتحريض على النظر في ذلك والاعتبار به، أو بيانيا كأنه سئل لما ذكرت ما حالها؟ فأجيب بذلك، وقال أبو البقاء: هي في موضع الحال من الهاء في نقصه، وجوز الطيبي كونها حالا من القرى، وادعى صاحب الكشف أن جعلها حالا من ضمير نقصه فاسد لفظا ومعنى، ومن القرى كذلك، وفي الحواشي الشهابية أراد بالفساد اللفظي في الأول خلو الجملة من الواو والضمير. وفي الثاني مجيء الحال من المضاف إليه في غير
Fasîl veznindeki 'faîl' sîgası, Ahfeş'in belirttiği gibi mef'ûl yani mahsûd (biçilmiş) anlamındadır; çoğulu 'merdâ' ve 'mırâd' gibi 'hasdâ' ve 'hısâd'dır. { مِنْها قائِمٌ } vb. cümlesi, buna bakıp ibret almaya teşvik etmek için nahiv açısından bir istînâf cümlesidir; yahut 'Onların durumu zikredildiğinde halleri ne oldu?' diye sorulmuş da böyle cevap verilmiş gibi istînâf-ı beyânîdir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: Bu cümle, { نَقُصُّهُ } fiilindeki hü zamirinden hâl konumundadır. Tîbî ise { الْقُرى } kelimesinden hâl olmasını caiz görmüştür. el-Keşşâf sahibi, bu cümlenin { نَقُصُّهُ } fiilinin zamirinden hâl kılınmasının hem lafzan hem manen fasit olduğunu, { الْقُرى } kelimesinden de aynı şekilde olduğunu iddia etmiştir. Şihâb hâşiyesinde şöyle denmiştir: Birincisindeki lafzî fesattan kastı, cümlenin vâv ve zamirden yoksun olmasıdır. İkincisinde ise hâlin muzafun ileyhten alışılageldik biçimlerin dışında gelmesidir.
الصور المعهودة، وبالفساد المعنوي أنه يقتضي أنه ليس من المقصوص بل هو حال خارجة عنها وليس بمراد، ولا يسوغ جعل ما بعده ابتداء المقصوص، وفيه فساد لفظي أيضا.
Manevî fesattan kastı ise, bunun anlatılan şeylerden olmadığını, aksine onlardan hariç bir hâl olduğunu gerektirmesidir ki bu murat değildir. Ondan sonrasını anlatılanın başlangıcı kılmak da caiz değildir ve bunda lafzî bir fesat da vardır.
وزعم بعض أنه أراد بالفساد الأول في الأول ما ذكر. وفي الثاني وقوع الجملة الاسمية حالا بالضمير وحده وبالضمير تخصيص كونها مقصوصة بتلك الحالة فإن المقصوصية ثابتة لها وللنبأ وقت قيام بعضها أيضا، وقد أصاب بعضا وأخطأ بعضا، ووجه الجلبي الخلو عن الواو والضمير بأن المقصود من الضمير الربط وهو حاصل لارتباط ذلك بمتعلق ذي الحال وهي القرى، فالمعنى نقص عليك بعض أنباء القرى وهي على هذه الحالة تشاهدون فعل الله تعالى بها، وتعقب بأن الاكتفاء في الربط بما ذكر مع خفائه مذهب تفرد به الأخفش ولم يذكره في الحال وإنما ذكره في خبر المبتدأ، وقول أبي حيان: إن الحال أبلغ في التخويف وضرب المثل للحاضرين مع ما سمعت نفعا والحق أنه لا وجه لما ذكره أبو البقاء يعول عليه إلا الذهول وَما ظَلَمْناهُمْ قيل: الضمير للقرى مرادا بها أهلها وقد أريد منها أولا حقيقتها، ففي الكلام استخدام، وقيل: الضمير لأهل القرى لأن هناك مضافا مقدرا أي ذلك من أنباء أهل القرى والضمائر منها ما يعود إلى المضاف، ومنها ما يعود إلى المضاف إليه، ومتى وضح الأمر جاز مثل ذلك.
Bazıları, birincisindeki birinci fesatla zikredilen şeyi kastettiğini; ikincisinde ise isim cümlesinin yalnızca zamirle hâl olmasını ve zamirle onun anlatılmasının o hâle tahsis edilmesini kastettiğini ileri sürmüştür; zira anlatılmış olma durumu, bazısının ayakta olduğu vakitte hem o kasabalar hem de haber için sabittir. Bazı hususlarda isabet etmiş, bazılarında ise yanılmıştır. Çelebi, vâv ve zamirden yoksun oluşu şöyle gerekçelendirmiştir: Zamirden maksat rabttır (bağdır); bu da hâl sahibinin taalluk ettiği şeyle yani kasabalarla olan irtibatı sebebiyle mevcuttur. Mana: 'Kasabaların bazı haberlerini, onlar bu haldeyken ve siz Allah Teâlâ'nın onlara yaptığını müşahede ederken sana anlatıyoruz' şeklindedir. Buna karşı; bu irtibatta kapalılığı ile birlikte zikredilenle yetinmenin Ahfeş'in tek kaldığı bir mezhep olduğu ve bunu hâlde değil, mübtedanın haberinde zikrettiği söylenerek itiraz edilmiştir. Ebû Hayyân'ın, hâl olmasının hazır bulunanları korkutma ve onlara misal verme açısından daha beliğ olduğu yönündeki sözü, işittiğin şeyle birlikte bir fayda sağlamaz. Hak olan şudur ki, Ebû'l-Bekâ'nın zikrettiği şeyin bir dalgınlıktan başka dayanılacak hiçbir gerekçesi yoktur. { وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik”; denildi ki zamir, ahalisi kastedilerek kasabalara aittir; başlangıçta ise hakiki manası kastedilmişti, dolayısıyla sözde istihdam sanatı vardır. Kimi de zamirin kasaba ahalisine ait olduğunu söylemiştir; zira orada takdiri bir muzaf vardır, yani 'İşte bu, kasaba ahalisinin haberlerindendir' demektir. Zamirlerin bir kısmı muzafa, bir kısmı ise muzafun ileyhe döner; mesele açık olduğunda bu tür kullanımlar caizdir.
وقيل: القرى على ظاهرها وإسناد الأنباء إليها مجاز، وضمير مِنْها لها وضمير ظَلَمْناهُمْ للأهل المفهوم منها، وقيل: الْقُرى مجاز عن أهلها، والضميران راجعان إليها بذلك الاعتبار، أو يقدر المضاف والضميران له أيضا، وعلى هذا خرج ما حكي عن بعضهم من أن معنى مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ منها باق نسله، ومنها منقطع نسله، وأيا ما كان ففي الكلام إيذان بإهلاك الأهل فيكون المعنى هنا وما ظلمناهم بإهلاكنا إياهم وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ حيث اقترفوا بسوء استعدادهم ما يترتب عليه ذلك بمقتضى الحكمة فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ أي ما نفعتهم ولا دفعت بأس الله تعالى عنهم آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ أي يعبدونها مِنْ دُونِ اللَّهِ أوثر صيغة المضارع لحكاية الحال الماضية أو للدلالة على استمرار عبادتهم لها مِنْ شَيْءٍ أي شيئا من الإغناء أو شيئا من الأشياء- فما- نافية لا استفهامية- وإن جوّزه السمين- وتعلق عن بما عنده لما فيه من معنى الدفع، ومِنْ الأخيرة صلة ومجرورها مفعول مطلق أو مفعول به للدفع، وقوله سبحانه: لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ أي حين مجيء عذابه منصوب- بأغنت- وهذا- على ما في البحر- بناء على خلاف مذهب سيبويه لأن مذهبه أن لَمَّا حرف وجوب لوجوب.
Denildi ki: Kasabalar zahiri üzeredir ve haberlerin ona isnat edilmesi mecazdır; { مِنْها } zamiri ona, { ظَلَمْناهُمْ } zamiri ise ondan anlaşılan ahalisine aittir. Kimi de { الْقُرى } kelimesinin ahalisinden mecaz olduğunu, iki zamirin de bu itibar ile ona döndüğünü söylemiştir; yahut muzaf takdir edilir ve iki zamir de ona ait olur. Bazılarından nakledilen, { مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ } ayetinin 'onlardan nesli devam eden de vardır, nesli kesilen de vardır' manasına geldiği şeklindeki açıklama da bu esasa göre yorumlanmıştır. Her halükarda sözde ahalinin helak edildiğine dair bir bildirim vardır; dolayısıyla buradaki mana: 'Onları helak etmemizle biz onlara zulmetmedik' olur. { وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Fakat onlar kendilerine zulmettiler”; zira kötü istidatları sebebiyle hikmetin gereği olarak bu sonucun doğmasına yol açan fiilleri işlediler. { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ } “Onlara hiçbir fayda sağlamadı”; yani onlara yaramadı ve Allah Teâlâ'nın azabını onlardan savamadı. { آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ } “yalvardıkları ilahları”; yani taptıkları [ilahları], { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp”. Geçmiş halin hikaye edilmesi veya onların bu ilahlara tapmaya devam ettiklerini göstermek için muzari sîgası tercih edilmiştir. { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi”; yani savuşturma namına hiçbir şeyi yahut nesnelerden hiçbir şeyi. Semîn caiz görse de buradaki { ما } istifhamiyye değil, nâfiyedir. 'An' harf-i ceri, defetme manası taşıdığı için mevcuttaki fiile taalluk eder. Sonuncu { مِنْ } harf-i ceri sıladır (zâidedir), mecrûru ise mef'ûl-i mutlak yahut defetme fiilinin mef'ûlün bihididir. Allah Teâlâ'nın { لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Rabbinin emri geldiği zaman” yani azabı geldiği vakit buyruğu, { أَغْنَتْ } fiili ile mensuptur; bu da el-Bahr'da belirtildiği üzere Sîbeveyh'in mezhebine muhalif bir görüşe dayanır; zira onun mezhebine göre { لَمَّا } bir şeyin vücubu sebebiyle diğerinin vücubunu bildiren bir edattır.
وقرىء- آلهتهم اللاتي- و «يدعون» بالبناء للمفعول وهو وصف للآلهة كالتي في المشهورة، وفيه مطابقة للموصوف ليست في الَّتِي لكن قيل- كما في جمع الجوامع للجلال السيوطي- إن التي في جمع غير عالم أكثر من اللاتي، نعم إن الآلهة قد عوملت في الآية معاملة العقلاء لأن عبدتها نزلوها منزلة العقلاء في اعتقادهم فيها أنها تنفع وتضر، فقيل: وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ ومن هنا قيل: إن اللاتي في تلك القراءة واقع موقع الألي أو الذين، والتتبيب- على ما في البحر التخسير، يقال: تب خسر وتببه خسره.
Bir kıraatte meçhul sîgasıyla 'âlihetühümü'l-lâtî yüd'avne' şeklinde okunmuştur; bu da meşhur kıraatteki { الَّتِي } gibi ilahların sıfatıdır. Bunda mevsufa bir uyum vardır ki bu { الَّتِي } kelimesinde yoktur; ancak Celâl es-Süyûtî'nin Cem'u'l-Cevâmi'inde belirtildiği üzere gayr-ı âkıl çoğulunda { الَّتِي } kullanımı 'el-lâtî'den daha yaygındır. Evet, ilahlar ayette akıllılar muamelesi görmüştür; çünkü onlara tapanlar, fayda ve zarar verdikleri inancıyla onları akıllılar mertebesine koymuşlardır. Bu sebeple { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar” buyrulmuştur. Buradan hareketle o kıraatteki 'el-lâtî' kelimesinin 'el-ülâ' veya 'ellezîne' yerine geçtiği söylenmiştir. Tetbîb (التَّتْبِيب) -el-Bahr'da geçtiği üzere- hüsrana uğratmak demektir; 'tebbe' hüsrana uğradı, 'tebbebehû' ise onu hüsrana uğrattı denir.
وذكر الجوهري أن التب الخسران والهلاك والتتبيب الإهلاك وفي القاموس التب والتبب والتباب والتتبيب النقص والخسار.
Cevherî, 'et-tebb' kelimesinin hüsran ve helak, 'et-tetbîb'in ise helak etmek olduğunu zikretmiştir. el-Kâmûs'ta ise tebb, tebeb, tebâb ve tetbîb kelimelerinin eksilme ve hüsran olduğu belirtilmiştir.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن عمر ومجاهد تفسير ذلك بالتخسير وكذا أخرج الطستي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إلا أنه استشهد عليه بقول بشر بن أبي خازم:
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer ve Mücâhid'den bunu hüsrana uğratmak olarak tefsir ettiklerini rivayet etmişlerdir. et-Tastî de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunu rivayet etmiş, ancak Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözünü buna şahit getirmiştir:
هم جدعوا الأنوف فأذهبوها ... وهم تركوا بني سعد تبابا
Onlar burunları kestiler de yok ettiler / Sa'doğullarını da helak olmuş bir halde bıraktılar.
وحينئذ فالمعنى فما زادوهم غير تخسير أو خسارة لنفوسهم حيث استحقوا العذاب الأليم الدائم على عبادتهم لها نسأل الله تعالى العفو والعافية.
Bu durumda mana: 'Onlara tapmaları sebebiyle sürekli ve elem verici azabı hak ettiklerinden, nefisleri için hüsrandan veya ziyandan başka bir şey artırmadılar' şeklinde olur. Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz.
وَكَذلِكَ أي مثل ذلك الأخذ والإهلاك الذي مر بيانه، وهو على ما قال السمين: خبر مقدم، وقوله سبحانه:
{ وَكَذلِكَ } “İşte böyledir”; yani açıklaması geçen o yakalama ve helak etme gibidir. Semîn'in belirttiğine göre bu mukaddem haberdir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:
أَخْذُ رَبِّكَ مبتدأ مؤخر، وقيل: بالعكس، والكاف يحتمل أن تكون اسمية وأن تكون حرفية وقد يجعل المشار إليه الأخذ المذكور بعد كما تحقق قبل، وفي قراءة عبد الله كذلك بغير واو.
{ أَخْذُ رَبِّكَ } “Rabbinin yakalaması” muahhar mübtedadır; tersi de söylenmiştir. Kâf harfinin isim veya harf olması muhtemeldir; daha önce gerçekleştiği üzere işaret edilen şeyin sonradan zikredilen yakalama kılınması da mümkündür. Abdullah'ın kıraatinde vâv harfi olmaksızın 'kezâlike' şeklindedir.
إِذا أَخَذَ الْقُرى أي أهلها وإنما أسند إليها للإشعار بسريان أثره، وقرأ الجحدري وأبو رجاء وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ على أن أَخْذُ رَبِّكَ فعل وفاعل، والظرف لما مضى، وهو إخبار عما جرت به عادة الله تعالى في إهلاك من تقدم من الأمم وكذلك على هذا ساد مسد المصدر النوعي ولا مانع من تقدمه على الفعل والقرى متنازع للمصدر والفعل، وقوله سبحانه: وَهِيَ ظالِمَةٌ في موضع الحال من الْقُرى ولذا أنث الضمير وظالِمَةٌ إلا أن وصف القرى بالظلم مجاز وهو في الحقيقة صفة أهلها وجعله حالا من المضاف المقدر أولا وتأنيثه مكتسب من المضاف إليه تكلف، وفائدة هذه الحال الإشعار بأن أخذهم بسبب ظلمهم، وفي ذلك من إنذار الظالم ما لا يخفى، والمراد بالظلم إما الكفر أو ما هو أعم، وظاهر صنيع بعضهم أخذا من إطلاقه أنه شامل لظلم المرء نفسه. وغيره إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ وجيع شَدِيدٌ لا يرجى منه الخلاص وهذا مبالغة في التهديد والتحذير.
{ إِذا أَخَذَ الْقُرى } “kasabaları yakaladığı zaman”; yani ahalisini. Eserinin sirayet ettiğini hissettirmek için yakalama kasabalara isnat edilmiştir. Cahderî ve Ebû Recâ, { أَخْذُ رَبِّكَ } ifadesinin fiil ve fâil, zarfın ise geçmiş zaman için olması üzere 've kezâlike ehaze Rabbüke izâ ehaze' şeklinde okumuşlardır; bu da Allah Teâlâ'nın geçmiş ümmetleri helak etme hususundaki carî adetini haber vermektedir. Buna göre 'kezâlike' nevi masdarının yerine geçmiştir ve fiilin önüne geçmesine bir engel yoktur; kasabalar kelimesi ise masdar ile fiil arasında tenâzua konu olmuştur. Allah Teâlâ'nın { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “onlar zulmederken” buyruğu, { الْقُرى } kelimesinden hâl konumundadır; bu sebeple zamir ve { ظالِمَةٌ } lafzı müennes kılınmıştır. Ancak kasabaların zulümle nitelenmesi mecazdır, hakikatte ise ahalisinin sıfatıdır; bunu başlangıçta takdir edilen muzaftan hâl kılıp müennesliğini muzafun ileyhten kazandığını söylemek ise tekellüflüdür. Bu hâlin faydası, onların yakalanmalarının zulümleri sebebiyle olduğunu hissettirmektir; bunda zalim için ne büyük bir uyarı bulunduğu ise gizli değildir. Zulümden murat ya küfür ya da daha genel olanıdır. Bazılarının mutlak kullanımından hareketle sergilediği zahiri tutum, bunun kişinin hem kendine hem de başkasına zulmünü kapsadığı yönündedir. { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ } “Şüphesiz O'nun yakalaması çok acıklıdır”, can yakıcıdır; { شَدِيدٌ } “pek çetindir”, ondan kurtuluş umulmaz. Bu, tehdit ve uyarıda mübalağadır.
أخرج الشيخان في صحيحيهما والترمذي والنسائي وابن ماجة وآخرون عن أبي موسى الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله تعالى ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته، ثم قرأ وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إلى قوله تعالى: إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ»
İki Şeyh [Buhârî ve Müslim] Sahîh'lerinde, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve başkaları Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Teâlâ zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman ise artık kaçırmaz.» Sonra: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ } ayetinden Allah Teâlâ'nın { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Şüphesiz O'nun yakalaması çok acıklı ve pek çetindir” buyruğuna kadar okudu.
إِنَّ فِي ذلِكَ أي أخذه سبحانه للأمم المهلكة أو فيما قص من أخبارهم لَآيَةً أي لعلامة، وفسرها بعضهم بالعبرة لما أنها تلزمها وهو حسن والتنوين للتعظيم أي لعبرة عظيمة لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ فإنه إذا رأى ما وقع في الدنيا بالمجرمين من العذاب الأليم اعتبر به حال العذاب الموعود فإنه عصا من عصية وقليل من كثير، وانزجر بذلك عن المعاصي التي يترتب عليها العذاب وأكب على التقوى والخشية من الله تعالى، وقد أقيم من خاف إلخ مقام من صدق بذلك لما بينهما من اللزوم ولأن الاعتبار إنما ينشأ من الخوف، وذكر هذا القيد لأن من أنكر الآخرة وأحال فناء هذا العالم أسند الحوادث إلى أسباب فلكية وأوضاع مخصوصة فلم يعتبر بذلك أصلا ولم ينزجر عن الضلالة قطعا، وقال: إن ما وقع إنما وقع لهاتيك الأسباب والأوضاع لا للمعاصي التي اقترفتها الأمم المهلكة.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”; yani helak edilen ümmetleri O'nun yakalamasında yahut haberlerinden anlatılan şeylerde, { لَآيَةً } “elbette bir ibret vardır”; yani bir işaret vardır. Bazıları onu gerektirdiği şey dolayısıyla ibret ile tefsir etmiştir ki bu güzeldir. Tenvin tazim içindir; yani büyük bir ibret vardır, { لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ } “ahiret azabından korkan kimse için”. Zira o, dünyada suçluların başına gelen elem verici azabı gördüğünde, vaad edilen azabın halini buna kıyas ederek ibret alır; zira bu, o büyük azaptan küçük bir parça ve çoktan bir azdır. Böylece azabı gerektiren günahlardan sakınır ve takvaya, Allah Teâlâ korkusuna sarılır. Aralarındaki lüzum sebebiyle ve ibret almanın ancak korkudan doğması dolayısıyla 'korkan kimse' ifadesi 'bunu tasdik eden kimse' yerine geçirilmiştir. Bu kaydın zikredilmesi şundandır: Ahireti inkar edip bu alemin yok olmasını imkansız gören kimse, hadiseleri felekî sebeplere ve özel durumlara bağlar; dolayısıyla bundan asla ibret almaz ve sapıklıktan kesinlikle vazgeçmez. O kimse şöyle der: 'Meydana gelenler helak edilen ümmetlerin işledikleri günahlar sebebiyle değil, ancak bu sebepler ve durumlardan ötürü meydana gelmiştir.'
وقيل: المراد أن فيما ذكر دليلا على عذاب المجرمين في الآخرة لأنهم إذا عذبوا في الدنيا لإجرامهم- وهي دار العمل- فلأن يعذبوا في الآخرة عليه- وهي دار الجزاء- أولى، وقيل: المراد أن فيه دليلا على البعث والجزاء، وذلك أن الأنبياء ﵈ قد أخبروا باستئصال من كذبهم وأشرك بالله ووقع ما أخبروا به وفق إخبارهم، وذلك أحد الشواهد على صدقهم فيكونون صادقين فيما يخبرون به من البعث والجزاء فلا بد أن يقع لا محالة، والتقييد بما ذكر هنا كالتقييد في قوله سبحانه: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] وهو كما ترى ذلِكَ إشارة إلى يوم القيامة المدلول عليه بذكر الآخرة يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ أي يجمع له الناس للمحاسبة والجزاء، فالناس نائب فاعل مجموع.
Denildi ki: Murad edilen, zikredilen şeylerde ahirette suçluların azap göreceğine dair bir delil bulunmasıdır; çünkü amel yurdu olan dünyada cürümleri sebebiyle azap edildiklerine göre, ceza yurdu olan ahirette bunun için azap edilmeleri evleviyetle gerekir. Kimi de şöyle demiştir: Murad edilen, bunda yeniden dirilişe ve cezaya dair bir delil bulunmasıdır; zira peygamberler -aleyhimüsselâm- kendilerini yalanlayanların ve Allah'a ortak koşanların kökünün kazınacağını haber vermiş ve haber verdikleri şey bildirdikleri doğrultuda gerçekleşmiştir. Bu da onların doğruluğunun şahitlerinden biridir; dolayısıyla diriliş ve ceza hakkında haber verdikleri şeylerde de doğrudurlar ve bu mutlaka vaki olacaktır. Burada zikredilen kayıtla kayıtlanması, Allah Teâlâ'nın { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için bir hidayettir” [Bakara 2] buyruğundaki kayıt gibidir; bu da gördüğün üzeredir. { ذلِكَ } “İşte o”; ahiretin zikredilmesiyle delalet edilen kıyamet gününe işarettir. { يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } “insanların kendisi için toplanacağı bir gündür”; yani insanların hesap ve ceza için kendisinde toplanacağı gündür. İnsanlar (en-nâs) kelimesi 'mecmû'' ism-i mef'ûlünün nâib-i fâilidir.
وأجاز ابن عطية أن يكون مبتدأ ومَجْمُوعٌ خبره، وفيه بعد إذ الظاهر حينئذ أن يكون مجموعا وعدل عن الفعل- وكان الظاهر- ليدل الكلام على ثبوت معنى الجمع وتحقق وقوعه لا محالة وأن الناس لا ينفكون عنه فهو أبلغ من قوله تعالى: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ [التغابن: ٩] وإيضاحه أن في هذا دلالة على لزوم الوصف ولزوم
İbn Atıyye onun mübteda, { مَجْمُوعٌ } kelimesinin ise haberi olmasını caiz görmüştür; ancak bunda bir uzaklık vardır, zira bu takdirde mecmûan olması zahir olurdu. Fiilden -ki zahir olan oydu- dönülüp [ism-i mef'ûl kullanılması], sözün toplanma manasının sübutuna, mutlaka ve şüphesiz vaki olacağına ve insanların bundan ayrılamayacağına delalet etmesi içindir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } “Toplanma günü için sizi toplayacağı gün” [Teğâbün 9] buyruğundan daha beliğdir. Bunun izahı şudur: Bu ifadede vasfın ve
الإسناد، وفي ذلك على حدوث تعلق الجمع بالمخاطبين واختصاصه باليوم ولهذا استدركه بقوله: الجمع فأضاف اليوم إليه ليدل على لزومه له وإنما الحادث جمع الأولين والآخرين دفعة وَذلِكَ أي يوم القيامة مع ملاحظة عنوان جمع الناس له يَوْمٌ مَشْهُودٌ أي مشهود فيه فاتسع في الجار والمجرور ووصل الفعل إلى الضمير إجراء له مجرى المفعول به كما في قوله:
isnadın lüzumuna delalet vardır; diğerinde ise toplanmanın muhataplara taallukunun sonradan olmasına ve güne tahsisine delalet vardır; bu yüzden onu 'el-Cem'' sözüyle telafi edip günü ona izafe etmiştir ki onun kendisine lüzumuna delalet etsin. Sonradan olan şey ise öncekilerin ve sonrakilerin bir defada toplanmasıdır. { وَذلِكَ } “Ve işte o”; yani insanların kendisi için toplanması vasfı gözetilerek kıyamet günü, { يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “görülecek/şahit olunacak bir gündür”; yani içinde şahit olunacak bir gündür. Câr ve mecrûrda genişlik yapılmış ve şairin şu sözünde olduğu gibi mef'ûlün bih konumuna konularak fiil zamire ulaştırılmıştır:
ويوما شهدناه سليما وعامرا ... قليل سوى طعن الدراك نوافله
Süleym ve Âmir kabileleriyle bizzat şahit olduğumuz bir gün vardır ki / Peş peşe saplanan mızraklardan başka ganimeti azdır.
أي يشهد فيه الخلائق الموقف لا يغيب عنه أحد وإنما لم يجعل نفس اليوم مشهودا بل جعله مشهودا فيه ولم يذكر المشهود تهويلا وتعظيما أن يجري على اللسان وذهابا إلى أن لا مجال لالتفات الذهن إلى غيره، وقد يقال:
Yani bütün yaratılmışlar o mahşere şahit olur, ondan hiç kimse geri kalmaz. Bizzat günün kendisinin meşhûd kılınmayıp 'içinde şahit olunan' kılınması ve dile getirilmekten sakınılacak derecede dehşet vermek ve yüceltmek, zihnin ondan başkasına yönelmesine imkan bulunmadığını belirtmek maksadıyla neye şahit olunacağının zikredilmemesi sebebiyledir. Şöyle de denilebilir:
المشهود هو الذي كثر شاهدوه، ومنه قولهم: لفلان مجلس مشهود وطعام محضور، ولأم قيس الضبية:
Meşhûd, şahitleri/katılanları çok olan şeydir; nitekim onların: 'Falancanın meşhûd bir meclisi ve mahdûr bir yemeği vardır' sözü bundandır. Ümmü Kays ed-Dabbiyye de şöyle demiştir:
ومشهد قد كفيت الناطقين به ... في محفل من نواصي الناس مشهود
Nice meclis vardır ki konuşanlarına bedel kafi gelmişimdir / İnsanların ileri gelenlerinden oluşan şahit olunmuş büyük bir toplulukta.
واعتبروا كثرة شاهديه نظرا إلى أنه الذي يستحق أن يطلق اسم المشهود على الإطلاق عليه، ولو جعل اليوم نفسه مشهودا من غير هذا الاعتبار لم يحصل الغرض من تعظيم اليوم وتمييزه فإن سائر الأيام كذلك لكن جاء الامتياز من ذلك لما أضيف إليه من الكثرة المهولة المميزة، وبما ذكر يعلم سقوط ما قيل: الشهود الحضور واجتماع الناس حضورهم فمشهود بعد مجموع مكرر وَما نُؤَخِّرُهُ أي ذلك اليوم الملحوظ بعنوان الجمع والشهود، ونقل الحوفي رجوع الضمير للجزاء، وقرأ الأعمش ويعقوب- يؤخره- بالياء.
Şahitlerinin çokluğunu, mutlak anlamda meşhûd ismini almaya hak kazanan şeyin o olduğu düşüncesiyle dikkate almışlardır. Şayet günün kendisi bu itibar olmaksızın meşhûd kılınsaydı, günü yüceltme ve onu diğerlerinden ayırt etme gayesi gerçekleşmezdi; zira diğer günler de böyledir. Fakat imtiyaz, ona izafe edilen dehşet verici ve ayırt edici çokluktan ileri gelmiştir. Zikredilen bu açıklamayla; 'Şühûd hazır bulunmaktır, insanların toplanması da hazır bulunmalarıdır; dolayısıyla meşhûd kelimesi mecmû'dan sonra bir tekrardır' şeklindeki iddia çürütülmüş olur. { وَما نُؤَخِّرُهُ } “Biz onu ertelemeyiz”; yani toplanma ve şahit olunma vasfıyla mülahaza edilen o günü. Hûfî, zamirin cezaya döndüğünü nakletmiştir. A'meş ve Ya'kûb yâ harfi ile 'yüehhiruhû' şeklinde okumuşlardır.
إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ أي لانتهاء مدة قليلة، فالعد كناية عن القلة، وقد يجعل كناية عن التناهي، والأجل عبارة عن جميع المدة المعينة للشيء، وقد يطلق على نهايتها، ومنع إرادة ذلك هنا لأنه لا يوصف بالعد في كلامهم بوجه، وجوزها بعضهم بناء على أن الكناية لا يشترط فيها إمكان المعنى الأصلي، وتعقب بأنه عدول عن الظاهر، وتقدير المضاف أسهل منه واللام للتوقيت، وفي المجمع أنها تدل على الغرض وأن الحكمة اقتضت التأخير ولذا عدل عن إلى إليها وفي الآية رد على الدهرية، والفلاسفة الزاعمين أنه لا انقضاء لمدة الدنيا، وهو بحث مفروغ منه يَوْمَ يَأْتِ أي ذلك اليوم المؤخر بانقضاء أجله المضروب حسبما تقتضيه الحكمة وهو المروي عن ابن جريج، وقيل:
{ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } “ancak sayılı bir süre için”; yani az bir sürenin son bulması için. Sayılmak azlıktan kinayedir; sonlu olmaktan kinaye de yapılabilir. Ecel, bir şey için tayin edilen sürenin tamamından ibarettir; bazen onun sonu için de kullanılır. Burada sonu anlamının kastedilmesi engellenmiştir; zira onların kelamında ecelin sonu hiçbir şekilde sayılmakla nitelenmez. Bazıları ise kinayede asıl mananın imkanının şart koşulmadığı esasına dayanarak bunu caiz görmüştür. Ancak bunun zahirden sapma olduğu ve muzaf takdir etmenin bundan daha kolay olduğu söylenerek eleştirilmiştir. Lâm harfi vakit bildirmek içindir; Mecma'da ise gaye bildirdiği ve tehir etmeyi hikmetin iktiza ettiği, bu sebeple 'ilâ' edatından 'lâm'a dönüldüğü belirtilmiştir. Ayette, dünya süresinin son bulmayacağını iddia eden Dehrîlere ve felsefecilere bir reddiye vardır; bu ise tamamlanmış bir bahistir. { يَوْمَ يَأْتِ } “O gün geldiğinde”; yani hikmetin gerektirdiği şekilde tayin edilmiş eceli sona ererek ertelenmiş olan o gün geldiğinde. Bu, İbn Cüreyc'den rivayet edilendir. Denildi ki:
الضمير للجزاء أيضا، وقيل: لله تعالى، وفيه من تفخيم شأن اليوم ما لا يخفى، ويعضده قراءة- وما يؤخره- بالياء، ونسبة الإتيان ونحوه إليه سبحانه أتت في غير ما آية، واعترض الأول بأن التقدير عليه يوم إتيان ذلك اليوم ولا يصح لأن تعرف اليوم بالإتيان يأبى تعرف الإتيان به، ولأن إتيان اليوم لا ينفك عن يوم الإتيان فيكفي الإسناد وتلغو الإضافة، ونقل العلامة الطيبي نصا على عدم جوازه كما لا تقول: جئتك يوم بسرك، وأجيب أن كل زمان له شأن يعتبر تجدده كالعيد والنيروز والساعة مثلا، يجري مجرى الزماني وإن كان في نفسه زمانا فباعتبار تغاير الجهتين صحت الإضافة والإسناد كما يصح أن يقال: يوم تقوم الساعة ويوم يأتي العيد والعيد في يوم كذا، فالأول زمان وضميره أعني فاعل الفعل زماني، وإذا حسن مثل قوله:
Zamir aynı şekilde cezaya aittir; Allah Teâlâ'ya ait olduğu da söylenmiştir ki bunda günün şanını yüceltme manası bulunduğu açıktır. 'Ve mâ yüehhiruhû' kıraatindeki yâ harfi de bunu destekler. Gelmenin ve benzeri fiillerin O'na isnadı birçok ayette geçmiştir. Birinci görüşe; takdirin 'o günün geldiği gün' şeklinde olacağı, günün gelmekle bilinmesinin gelmenin o günle bilinmesine engel teşkil etmesi ve günün gelmesinin o gelme gününden ayrılmaması sebebiyle bunun sahih olmayacağı, dolayısıyla isnadın yetip izafetin lağv olacağı söylenerek itiraz edilmiştir. Allâme Tîbî, 'Sana seni sevindiren gün geldim' denilemeyeceği gibi bunun da caiz olmadığına dair kesin nass nakletmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bayram, Nevruz ve kıyamet vakti gibi yenilenmesi itibar edilen önemli her zaman, kendisi bizzat zaman olsa bile zamanî (zamana bağlı bir hadise) hükmündedir; dolayısıyla iki yönün farklılığı itibarıyla, 'kıyametin kopacağı gün', 'bayramın geleceği gün' ve 'bayram falan gündedir' denilmesinin caiz olduğu gibi izafet ve isnat da sahih olur. Zira birincisi zamandır, onun zamiri yani fiilin fâili ise zamanîdir. Şairin şu sözü gibi kullanımlar güzel olduğuna göre:
فسقي الغضى والساكنيه وإن هم ... شبوه بين جوانحي وضلوعي
Gadâ ağacına ve sakinlerine rahmet yağsın; onlar / Bağrımda ve kaburgalarım arasında ateşi tutuşturmuş olsalar da.
فهذا أحسن، وقرأ النحويان ونافع «يأتي» بإثبات الياء وصلا وحذفها وقفا، وابن كثير بإثباتها وصلا ووقفا وهي ثابتة في مصحف أبي، وقرأ باقي السبعة بحذفها وصلا ووقفا، وسقطت في مصحف عثمان رضي الله تعالى عنه، وإثباتها وصلا ووقفا هو الوجه، ووجه حذفها في الوقت التشبيه بالفواصل، ووصلا ووقفا التخفيف كما قالوا: لا أدر ولا أبال، وذكر الزمخشري أن الاجتزاء بالكسرة عن الياء كثير في لغة هذيل، ومن ذلك قوله:
bu haydi haydi güzeldir. İki nahivci [Ebû Amr ve Kisâî] ile Nâfi', 'ye'tî' kelimesini vasl halinde yâ'nın sübutu, vakıf halinde ise hazfi ile okumuşlardır; İbn Kesîr ise hem vasl hem vakıf halinde sübutu ile okumuştur ve bu Übeyy'in mushafında sabittir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise hem vasl hem vakıf halinde yâ'nın hazfi ile okumuştur; Hz. Osman radıyallâhu anh'ın mushafında da düşmüştür. Hem vasl hem vakıf halinde sübutu fasih olan vecihtir. Vakıf halinde hazfedilmesinin vechi fasılalara benzetilmesidir; vasl ve vakıf halinde hazfedilmesi ise 'lâ edri' yerine 'lâ edr' ve 'lâ übâlî' yerine 'lâ übâl' demeleri gibi tahfif içindir. Zemahşerî, Hüzeyl lehçesinde yâ yerine kesre ile yetinmenin çok yaygın olduğunu zikretmiştir; şu beyit de bundandır:
كفاك كف ما تليق درهما ... جودا وأخرى تعط بالسيف الدما
Sana yeten iki elinden biri cömertlikten bir dirhem bile tutmaz / Diğeri ise kılıçla kan döker.
وقرأ الأعمش- «يوم يأتون» - بواو الجمع، وكذا في مصحف عبد الله أي يوم يأتي الناس أو أهل الموقف لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ أي لا تتكلم بما ينفع وينجي من جواب أو شفاعة، وهذا الفعل على الأظهر هو الناصب للظرف السابق.
A'meş çoğul vâvı ile 'yevme ye'tûne' şeklinde okumuştur; Abdullah'ın mushafında da böyledir; yani insanların veya mahşer ehlinin geleceği gün demektir. { لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ } “hiçbir nefis konuşamaz”; yani cevap veya şefaat türünden fayda verecek ve kurtaracak bir söz söyleyemez. En açık görüşe göre önceki zarfı nasbeden bu fiildir.
وجوز أن يكون منصوبا بالانتهاء المضاف إلى الأجل وأن يكون مفعولا به- لا ذكر- محذوفا، وهذه الجملة في موضع الحال من ضمير اليوم، وأجاز الحوفي وابن عطية كونها نعتا ليوم، وتعقب بأنه يقتضي أن إضافته لا تفيده تعريفا وهو ممنوع ولعل من يدعي ذلك يقول: إن الجمل بمنزلة النكرات حتى أطلقوا عليها ذلك فالإضافة إليها كالإضافة إليها إِلَّا بِإِذْنِهِ أي إلا بإذن الله تعالى شأنه وعز سلطانه في التكلم كقوله سبحانه: لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ [النبأ: ٣٨] وهذا في موقف من مواقف ذلك اليوم، وقوله ﵎: هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [المرسلات: ٣٥، ٣٦] في موقف آخر من مواقفه كما أن قوله تعالى: يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها [النحل: ١١١] في آخر منها، وروي هذا عن الحسن.
Ecele muzaf olan nihayete erme (intihâ) manasıyla mensup olması da hazfedilmiş bir 'lâ tezkür'ün mef'ûlün bihi olması da caiz görülmüştür. Bu cümle, günün zamirinden hâl konumundadır; Hûfî ve İbn Atıyye ise onun gün kelimesine sıfat olmasını caiz görmüşlerdir. Ancak buna, onun izafetinin bir marifelik kazandırmayacağını gerektirdiği söylenerek itiraz edilmiştir ki bu kabul edilemez. Belki de bunu iddia eden kimse şöyle der: Cümleler nekre hükmündedir, hatta açıkça böyle isimlendirilmişlerdir; dolayısıyla ona izafet nekreye izafet gibidir. { إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın”; yani şanı yüce ve saltanatı aziz olan Allah Teâlâ'nın konuşma hususundaki izni olmaksızın. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } “Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” [Nebe 38]. Bu, o günün duraklarından bir duraktadır. Allah Azze ve Celle'nin: { هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Bu, konuşamayacakları bir gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler” [Mürselât 35-36] buyruğu ise duraklarından başka bir duraktadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “O gün herkes kendi nefsi için mücadele ederek gelir” [Nahl 111] buyruğu da bir başka duraktadır; bu Hasan-ı Basrî'den rivayet edilmiştir.
وقد ذكر غير واحد أن المأذون فيه الأجوبة الحقة والممنوع منه الأعذار بالباطلة، نعم قد يؤذن فيها أيضا لإظهار بطلانها كما في قول الكفرة: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] ونظائره، والقول بأن هذا ليس من قبيل الأعذار وإنما هو إسناد الذنب إلى كبرائهم وأنهم أضلوهم ليس بشيء كما لا يخفى، وفي الدرر والغرر للسيد المرتضى أن بين قوله سبحانه: يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ وقوله سبحانه: هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ وكذا قوله جل وعلا: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصافات: ١٧] اختلافا بحسب الظاهر، وأجاب قوم من المفسرين عن ذلك بأن يوم القيامة يوم طويل ممتد فيجوز أن يمنعوا النطق في بعضه ويؤذن لهم في بعض آخر منه، ويضعف هذا الجواب أن الإشارة إلى يوم القيامة بطوله فكيف يجوز أن تكون الآيات فيه مختلفة، وعلى ما ذكروه يكون معنى هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ هذا يوم لا ينطقون في بعضه وهو خلاف الظاهر، والجواب السديد عن ذلك أن يقال: إنما أريد نفي النطق المسموع المقبول الذي ينتفعون به ويكون لهم في مثله إقامة حجة وخلاص لا نفي النطق مطلقا بحيث يعم ما ليس له هذه الحالة، ويجري هذا المجرى قولهم: خرس فلان عن حجته وحضرنا فلانا يناظر فلانا فلم نره قال شيئا وإن كان الذي وصف بالخرس والذي نفي عنه القول قد تكلم بكلام كثير إلا أنه من حيث لم يكن فيه حجة ولم يتضمن منفعة جاز إطلاق ما حكيناه عليه، ومثله قول الشاعر:
Pek çok âlim, izin verilenin hak cevaplar, yasaklananın ise batıl mazeretler olduğunu zikretmiştir. Evet, kafirlerin { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm 23] sözünde ve benzerlerinde olduğu gibi, batıllığını ortaya çıkarmak için batıl mazeretlere de izin verilebilir. Bunun mazeret beyanı kabilinden olmayıp günahı önderlerine isnat etmek ve onların kendilerini saptırdığını söylemekten ibaret olduğu yönündeki söz ise gizli olmadığı üzere bir değer taşımaz. Seyyid el-Murtadâ'nın ed-Dürer ve'l-Gurer adlı eserinde belirtildiğine göre; Allah Teâlâ'nın { يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } buyruğu ile { هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } buyruğu ve yine Celle ve Alâ'nın { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp soruşurlar” [Sâffât 17] buyruğu arasında zahirde bir çelişki vardır. Müfessirlerden bir grup buna şöyle cevap vermiştir: Kıyamet günü uzun ve geniş bir gündür; bu sebeple bir kısmında konuşmaktan menedilmeleri, bir başka kısmında ise kendilerine izin verilmesi caizdir. Bu cevabı zayıf kılan şudur: İşaret, uzunluğuyla bizzat kıyamet gününedir; öyleyse ayetlerin o gün hakkında farklı olması nasıl caiz olabilir? Onların zikrettiğine göre 'Bu konuşamayacakları bir gündür' ayetinin anlamı 'Bu, bir kısmında konuşamayacakları bir gündür' demek olur ki bu zahire aykırıdır. Buna karşı doğru ve isabetli cevap şöyle denilmesidir: Buradaki maksat, işitilen, kabul gören, kendilerine fayda veren ve benzeri durumlarda lehlerine delil ikame edip kurtuluş sağlayan konuşmanın nefiy edilmesidir; bu niteliği taşımayan durumları kapsayacak şekilde mutlak olarak konuşmanın nefyi değildir. İnsanların: 'Falanca delilini getiremeyip dilsizleşti', 'Falancanın falanca ile münazara ettiğinde hazır bulunduk ama hiçbir şey söylemediğini gördük' sözleri de bu kabildendir. Her ne kadar dilsizlikle nitelenen ve söz söylemediği belirtilen kimse pek çok söz konuşmuş olsa da, onda bir delil bulunmadığı ve bir menfaat içermediği için bu ifadenin ona اطلاkı caiz olmuştur. Şairin şu sözü de böyledir:
أعمى إذا ما جارتي خرجت ... حتى يواري جارتي الخدر
Komşum [kadın] dışarı çıktığında körleşirim / Tâ ki örtüsü komşumu gizleyinceye kadar.
ويصم عما كان بينهما ... سمعي وما بي غيره وقر
Aralarında geçen şeylere karşı kulağım sağırlaşır / Halbuki bende bundan başka bir sağırlık yoktur.
وعلى هذا فلا اختلاف لأن التساؤل والتلاؤم مثلا لا حجة فيه، وأما قوله سبحانه: وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ فقد قيل فيه: إنهم غير مأمورين بالاعتذار فكيف يعتذرون، ويحمل الإذن على الأمر وإنما لم يؤمروا به لأن تلك الحالة لا تكليف فيها والعباد ملجؤون عند مشاهدة الأهوال إلى الاعتراف والإقرار، وأحسن من هذا أن يحمل يُؤْذَنُ لَهُمْ أنه لا يسمع لهم ولا يقبل عذرهم انتهى.
Buna göre ortada bir çelişki yoktur; zira örneğin soruşmak ve kınamak bir hüccet değildir. Allah Teâlâ'nın { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } buyruğuna gelince, onun hakkında şöyle denilmiştir: Onlara özür dilemeleri emredilmemiştir, öyleyse nasıl özür dilesinler? İzin emre hamledilir; kendilerine emredilmemesi ise o halin teklif yeri olmamasından ve kulların dehşetleri gördüklerinde itiraf ve ikrara mecbur kalmalarındandır. Bundan daha güzeli, 'kendilerine izin verilmez' ifadesinin 'onlar dinlenmez ve mazeretleri kabul edilmez' manasına hamledilmesidir. [Murtadâ'nın sözü] bitti.
وأنت تعلم أن تضعيفه لما أجاب به القوم من امتداد يوم القيامة وجواز كون المنع من النطق في بعض منه والإذن في بعض آخر ليس بمرتضى عند ذي الفكر الرضي لظهور صحة وقوع الزمان الممتد ظرفا للنقيضين فيما إذا لم يقتض كل منهما أو أحدهما جميع ذلك الزمان، وقد شاع دفع التناقض بين الكلامين بمثل ما فعلوا ومرجعه إلى القول باختلاف الزمان كما أن مرجع ما روي عن الحسن إلى القول باختلاف المكان، واتحاد الزمان والمكان من شروط
Bilirsin ki onun, müfessirlerin kıyamet gününün uzunluğu ve konuşma yasağının bir kısmında, iznin ise bir başka kısmında olması cevabını zayıf görmesi, selim akıl sahiplerince makbul değildir; çünkü iki zıttan her biri veya biri o zamanın tamamını kapsamadığı müddetçe, uzun bir zamanın birbirine zıt iki duruma zarf olabilmesinin sahihliği açıktır. İki kelam arasındaki çelişkiyi onların yaptığı gibi gidermek yaygındır ve bunun esası zamanın farklılığı görüşüne dayanır; nitekim Hasan-ı Basrî'den rivayet edilenin esası da mekanın farklılığı görüşüne dayanır. Zaman ve mekan birliği ise iki önermenin
تناقض القضيتين وليس هذا الذي فعلوه بأبعد مما فعله المرتضى على أن في كلامه بعد ما لا يخفى.
çelişmesinin şartlarındandır. Onların bu yaptığı, Murtadâ'nın yaptığından daha uzak değildir; kaldı ki onun sözünde gizli olmayan bir uzaklık da vardır.
وقال بعض الفضلاء: لا منافاة بين هذه الآية والآيات التي تدل على التكلم يوم القيامة لأن المراد من يوم يأتي حين يأتي، والقضية المشتملة على ذلك وقتية حكم فيها بسلب المحمول عن جميع أفراد الموضوع في وقت معين وهذا لا ينافي ثبوت المحمول للموضوع في غير ذلك الوقت، وقال ابن عطية: لا بد من أحد أمرين: إما أن يقال: إن ما جاء في الآيات من التلاوم والتساؤل والتجادل ونحو ذلك مما هو صريح في التكلم كان عن إذن، وإما أن يحمل التكلم هنا على تكلم شفاعة أو إقامة حجة وكلا القولين كما ترى، والاستثناء قيل: من أعم الأسباب أي لا تكلم نفس بسبب من الأسباب إلا بسبب إذنه تعالى وهو متصل، وجوز أن يكون منقطعا ويقدر ما لا يتناول المستثنى أي لا تكلم نفس باقتدار من عندها إلا بإذنه تعالى، ولا يخفى أن هذا استثناء مفرغ، وقد طرق سمعك ما هو الأصح فيه، وقرىء كما في المصاحف لابن الأنباري- يوم يأتون لا تكلم دابة إلا بإذنه- فَمِنْهُمْ أي أهل الموقف المدلول عليه بقوله سبحانه: لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ أو الجميع الذي تضمنه نَفْسٌ إذ هو اسم جنس أريد به الجميع على ما نقله أبو حيان عن ابن عطية، أو الناس المذكور في قوله سبحانه: مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ ونقل ابن الأنباري أن الضمير لأمة محمد ﷺ وهو من الغرابة بمكان وكأنه قصد هذا القائل بذلك تمهيدا لتوجيه الاستثناء الآتي وهو ولله الحمد غني عن ذلك، والظاهر أن من للتبعيض والجار والمجرور خبر مقدم، وقوله سبحانه: شَقِيٌّ مبتدأ، وقوله تعالى: وَسَعِيدٌ بتقدير ومنهم سعيد، وحذف منهم لدلالة الأول عليه، والسعادة على ما قال الراغب: معاونة الأمور الإلهية للإنسان على نيل الخير ويضادها الشقاوة، وفسر في البحر الشقاوة بنكد العيش وسوئه، ثم قال: والسعادة ضدها، وفي القاموس ما يقرب من ذلك، فالشقي والسعيد هما المتصفان بما ذكر، وفسر غير واحد الأول بمن استحق النار بمقتضى الوعيد والثاني بمن استحق الجنة بموجب الوعد، وهذا هو المتعارف بين الشرعيين، وتقديم الشقي على السعيد لأن المقام مقام الإنذار والتحذير فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا أي سبقت لهم الشقاوة فَفِي النَّارِ أي مستقرون فيها لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ قال أهل اللغة من الكوفية والبصرية: الزفير بمنزلة ابتداء صوت الحمار والشهيق بمنزلة آخر نهيقه، قال رؤبة:
Bazı faziletli âlimler şöyle demiştir: Bu ayet ile kıyamet gününde konuşulduğunu gösteren ayetler arasında hiçbir çelişki yoktur; çünkü 'geldiği gün'den murat 'geldiği an'dır. Bunu içeren önerme ise muayyen bir vakitte mahmûlün mevzûun tüm fertlerinden nefyedildiğine hükmedilen vaktiyye bir önermedir; bu ise o vaktin dışında mahmûlün mevzû için sübut bulmasına engel değildir. İbn Atıyye şöyle demiştir: İki husustan biri kaçınılmazdır: Ya ayetlerde geçen karşılıklı kınama, soruşma, tartışma gibi açıkça konuşma bildiren durumların izinle gerçekleştiği söylenecektir; ya da buradaki konuşma şefaat konuşmasına veya hüccet getirmeye hamledilecektir. Gördüğün gibi her iki söz de açıktır. İstisnanın sebeplerin en genelinden yapıldığı söylenmiştir; yani hiçbir nefis hiçbir sebeple konuşamaz, ancak Allah Teâlâ'nın izni sebebiyle konuşabilir; dolayısıyla muttasıldır. Münkatı olması ve müstesnayı kapsamayacak bir şey takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani hiçbir nefis kendi gücüyle konuşamaz, ancak Allah Teâlâ'nın izniyle konuşabilir. Gizli olmadığı üzere bu istisnâ-i müferrağdır; onun hakkında en sahih olanın ne olduğu kulağına ulaşmıştır. İbnü'l-Enbârî'nin el-Mesâhif'inde geçtiği gibi 'yevme ye'tûne lâ tekellemu dâbbetün illâ bi-iznih' şeklinde de okunmuştur. { فَمِنْهُمْ } “Artık onlardan”; yani Allah Teâlâ'nın { لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ } buyruğu ile delalet edilen mahşer ehlinden; yahut Ebû Hayyân'ın İbn Atıyye'den naklettiğine göre kendisiyle herkes kastedilmiş bir cins ismi olduğu için { نَفْسٌ } kelimesinin içerdiği herkes; yahut Allah Teâlâ'nın { مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } buyruğunda zikredilen insanlardır. İbnü'l-Enbârî zamirin Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine ait olduğunu nakletmiştir ki bu son derece gariptir; sanki bu sözü söyleyen kimse bununla gelecek istisnanın yönlendirilmesine zemin hazırlamayı kastetmiştir; halbuki Allah'a hamdolsun ayet buna muhtaç değildir. Zahir olan, 'min' harfinin teb'îz (kısım bildirme) için olduğu ve câr ile mecrûrun mukaddem haber olduğudur. Allah Teâlâ'nın { شَقِيٌّ } “şakî (bedbaht) olan da vardır” buyruğu mübtedadır. Allah Teâlâ'nın { وَسَعِيدٌ } “saîd (mutlu) olan da” buyruğu ise 've minhüm saîdün' takdirindedir; birincinin delaleti sebebiyle 'minhüm' hazfedilmiştir. Râgıb'ın belirttiğine göre saadet (el-mutluluk), ilahî yardımların insanın hayra ulaşmasına destek olmasıdır; şakavet ise bunun zıddıdır. el-Bahr'da şakavet, geçim darlığı ve kötülüğü ile tefsir edilmiş, sonra da 'saadet bunun zıddıdır' denilmiştir. el-Kâmûs'ta da buna yakın bir açıklama vardır. Şakî ve saîd, zikredilen niteliklerle vasıflanan kimselerdir. Birden fazla âlim birinciyi tehdit gereğince ateşi hak eden, ikinciyi ise vaad uyarınca cenneti hak eden kimse olarak tefsir etmiştir; şer'î ıstılahta meşhur olan da budur. Şakînin saîdden önce zikredilmesi, makamın korkutma ve uyarma makamı olması sebebiyledir. { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } “Bedbaht olanlara gelince”; yani haklarında şakavet kesinleşmiş olanlar, { فَفِي النَّارِ } “onlar ateştedirler”; yani orada yerleşiktirler. { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Onların orada çok acı bir soluk alıp vermeleri vardır”. Kûfe ve Basra lügat âlimleri şöyle demişlerdir: Zefîr, eşeğin sesinin başlangıcı; şehîk ise anırmasının sonu gibidir. Ru'be şöyle der:
حشرج في الصدر صهيلا أو شهق ... حتى يقال ناهق وما نهق
Göğsünde hırıldayıp kişnedi veya iç çekti / Hatta anırıyor denilecek oldu ama anırmadı.
وقال ابن فارس: الزفير إخراج النفس والشهيق رده، قال الشماخ في حمار وحش:
İbn Fâris şöyle demiştir: Zefîr nefesi dışarı vermek, şehîk ise nefesi içeri çekmektir. Şemmâh bir yaban eşeği hakkında şöyle demiştir:
بعيد مدى التطريب أول صوته ... زفير ويتلوه شهيق محشرج
Nâmesinin menzili uzaktır, sesinin ilki / Zefîrdir (soluk vermedir) ve onu hırıldayan bir şehîk (soluk çekme) takip eder.
وقال الراغب: الزفير ترديد النفس حتى تنتفخ الضلوع منه من زفر فلان إذا حمل حملا بمشقة فتردد فيه نفسه، ومنه قيل: للإماء الحاملات الماء: زوافر والشهيق طول الزفير وهو رد النفس، والزفير مدة، وأصله من جبل شاهق أي متناه في الطول.
Râgıb şöyle demiştir: Zefîr, kaburgalar şişinceye kadar nefesi göğüste evirip çevirmektir; bu da bir kimse meşakkatli bir yük taşıyıp içinde nefesi sıkıştığında kullanılan 'zefera fülânün' ifadesinden gelir. Bundan dolayı su taşıyan cariyelere 'zevâfir' denilmiştir. Şehîk ise zefîrin uzatılmasıdır ki o da nefesi geri çekmektir; zefîr ise nefesi uzatarak vermektir. Kelimenin aslı, 'cebelün şâhikun' (son derece yüksek dağ) ifadesinden gelmektedir.
وعن السائب أن الزفير للحمير والشهيق للبغال وهو غريب، ويراد بهما الدلالة على كربهم وغمهم وتشبيه حالهم بحال من استولت على قلبه الحرارة وانحصر فيه روحه، أو تشبيه أصواتهم بأصوات الحمير ففي الكلام استعارة تمثيلية أو استعارة مصرحة، والمأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: يريد ندامة ونفسا عاليا وبكاء لا ينقطع، وقرأ الحسن «شقوا» بضم الشين فاستعمل متعديا لأنه يقال: شقاه الله تعالى كما يقال أشقاه، وجملة لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ إلخ مستأنفة كأن سائلا قال: ما شأنهم فيها؟ فقيل لهم فيها كذا وكذا، وجوّز أن تكون منصوبة المحل على الحالية من النار أو من الضمير في الجار والمجرور كقوله ﷿: خالِدِينَ فِيها خلا أنه إن أريد حدوث كونهم في النار فالحال مقدرة ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أي مدة دوامهما، وهذا عبارة عن التأبيد ونفي الانقطاع
Sâib'den zefîrin eşeklere, şehîkin ise katırlara ait olduğu rivayet edilmiştir ki bu garip bir görüştür. Bu iki kelimeyle onların keder ve gamlarının büyüklüğüne işaret edilmesi ve hallerinin, kalbini hararet kaplayıp içinde canı sıkışmış kimsenin haline benzetilmesi veya seslerinin eşek seslerine benzetilmesi kastedilmiştir; dolayısıyla sözde temsîlî istiâre veya tasrîhî istiâre vardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Pişmanlık, yükselen bir nefes ve kesilmeyen bir ağlama kastedilmektedir.' Hasan, şîn harfinin zammesiyle 'şukû' şeklinde okumuştur; bu durumda fiil geçişli (müteaddî) olarak kullanılmıştır, zira 'eşkahullāh' denildiği gibi 'şakāhullāhu teâlâ' da denir. { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } “Onların orada çok acı bir soluk alıp vermeleri vardır” cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır); sanki birisi 'Orada durumları nedir?' diye sormuş da 'Onlar için orada şöyle şöyle vardır' denilmiş gibidir. Bu cümlenin cehennemden veya câr-mecrûrdaki zamirden hâl olarak mahallen mansub olması da caiz görülmüştür; tıpkı Yüce Allah'ın { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu gibi; şu kadar var ki, ateşte bulunuşlarının sonradan oluşu kastedilirse hâl mukadderdir. { ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça”; yani ikisinin devam ettiği süre boyunca [orada kalacaklardır]. Bu ifade, ebedîliği ve kesintinin yokluğunu anlatmaktan ibarettir;
على منهاج قول العرب: لا أفعل كذا ما لاح كوكب وما أضاء الفجر وما اختلف الليل والنهار وما بل بحر صوفة وما تغنت حمامة إلى غير ذلك من كلمات التأييد عندهم لا تعليق قرارهم فيها بدوام هذه السماوات والأرض، فأن النصوص القاطعة دالة على تأبيد قرارهم فيها وانقطاع دوامهما، وروي هذا عن ابن جرير، وجوز أن يحمل ذلك على التعليق والمراد بالسماوات والأرض سماوات الآخرة وأرضها، وهي دائمة للأبد، قال الزمخشري: والدليل على أن لها سماوات وأرضا قوله سبحانه: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ [إبراهيم: ٤٨] وقوله سبحانه: وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ [الزمر: ٧٤] ولأنه لا بد لأهل الآخرة مما يقلهم ويظلهم إما سماء يخلقها الله تعالى أو يظلهم العرش، وكل ما أظلك فهو سماء انتهى.
bu da Arapların, kendi aralarında ebedîlik bildiren ifadelerinden olan: 'Yıldız parladıkça, fecir aydınlandıkça, gece ve gündüz peş peşe geldikçe, deniz bir yün parçasını ıslattıkça ve güvercin öttükçe bunu yapmam' sözü üslubu üzeredir; yoksa onların ateşteki yerleşimlerinin bu gökler ve yerin bekasına bağlanması değildir. Zira kesin nasslar, onların ateşteki kalışlarının ebedîliğine ve bu ikisinin devamının ise kesintiye uğrayacağına delalet etmektedir. Bu görüş İbn Cerîr'den rivayet edilmiştir. Bunun bir şarta bağlama olarak kabul edilmesi ve gökler ile yerden kastın ahiretin gökleri ve yeri olması da caiz görülmüştür ki onlar ebediyen kalıcıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Ahiret için göklerin ve yerin bulunduğuna delil, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür” [İbrâhîm: 48] ve Yüce Allah'ın: { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ } “Bizi bu yere mirasçı kılan, cennetten dilediğimiz yerde konaklamamızı sağlayan [Allah'a hamdolsun]” [Zümer: 74] buyruklarıdır. Ayrıca ahiret ehli için kendilerini taşıyacak ve gölgeleyecek bir şeyin bulunması kaçınılmazdır; bu ya Allah Teâlâ'nın yaratacağı bir göktür ya da onları Arş gölgeler; zira seni gölgeleyen her şey semadır (göktür).' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
قال القاضي: وفيه نظر لأنه تشبيه بما لا يعرف أكثر الخلق وجوده ودوامه ومن عرفه فإنما عرفه بما يدل على دوام الثواب والعقاب فلا يجدي له التشبيه وأجاب عنه صاحب الكشف بأنه إذا أريد ما يظلهم وما يقلهم فهو ظاهر السقوط لأن هذا القدر معلوم الوجود لكل عاقل وأما الدوام فليس مستفادا من دليل دوام الثواب والعقاب بل مما يدل على دوام الجنة والنار سواء عرف أنهما دار الثواب والعقاب وأن أهلهما السعداء والأشقياء من الناس أولا على أنه ليس من تشبيه ما يعرف بما لا يعرف بل العكس انتهى، وتعقبه الجلبي بأن قوله: لكل عاقل غير صحيح فإنه لا يعترف بذلك إلا المؤمنون بالآخرة، وقوله: الدوام مستفاد مما يدل على دوام الجنة والنار لا يدفع ما ذكره القاضي لأنه يريد أن المشبه به ليس أعرف من المشبه لا عند المتدين لأنه يعرف كليهما من قبل الأنبياء ﵈ وليس فيه ما يوجب أعرفية دوام سماوات الآخرة وأرضها وليس مراده أن دوامهما مستفاد من خصوص الدليل الدال على الثواب والعقاب بعينه فإنه لا يهمه ليمنع ولا عند غير المتدين فإنه لا يعترف به ولا بها ولا يعرفه، وقوله: على أنه ليس من تشبيه إلخ مبني على أنه تشبيه تلك الدار بهذه الدار وليس بذلك، وإنما المراد التشبيه الضمني لدوامهم بدوامهما انتهى، وفيه بحث.
Kâdı [Beyzâvî] şöyle demiştir: 'Bunda tutarsızlık vardır; çünkü bu, yaratılmışların çoğunun varlığını ve devamlılığını bilmediği bir şeye benzetmedir. Bunu bilen kimse de ancak sevap ve cezanın devamlılığına delalet eden delillerle bilmiştir; dolayısıyla bu benzetme ona bir fayda sağlamaz.' el-Keşf sahibi buna şöyle cevap vermiştir: 'Eğer onları gölgeleyen ve taşıyan şey kastediliyorsa, [bu itirazın] geçersizliği açıktır; zira bu kadarlık bir şey her akıl sahibi için varlığı malum olan bir durumdur. Devamlılığa gelince, bu, sevap ve cezanın devamlılığı delilinden değil, cennet ve cehennemin devamlılığına delalet eden delillerden elde edilir; ister bu ikisinin sevap ve ceza yurdu olduğu ve ehlinin insanlardan saîdler ve şakîler olduğu bilinsin, isterse bilinmesin. Kaldı ki bu, bilinenin bilinmeyene benzetilmesi kabilinden değil, aksinedir.' [Keşf sahibinin sözü] bitti. Çelebi buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Onun «her akıl sahibi için» sözü doğru değildir; zira bunu sadece ahirete inanan müminler kabul eder. Onun «Devamlılık cennet ve cehennemin devamlılığına delalet eden delilden elde edilir» sözü de Kâdı'nın zikrettiği itirazı savuşturmaz. Çünkü o, müşebbehün bih'in (kendisine benzetilenin) müşebbehten (benzetilenden) daha bilinir olmadığını kastetmektedir; dindar kimse nezdinde de böyle değildir, zira o her ikisini de peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyla bilmektedir ve ahiretin göklerinin ve yerinin devamlılığının daha bilinir olmasını gerektiren bir durum yoktur; onun maksadı, bu ikisinin devamlılığının bizzat sevap ve cezaya delalet eden özel delilden elde edildiği de değildir ki bunu men etmesi onun için önem arz etsin. Dindar olmayan nezdinde de böyle değildir; zira o, ne bunu ne de onu kabul eder ve ne de bilir. Onun «Kaldı ki bu ... benzetmesi kabilinden değildir» sözü ise, o yurdun bu yurda benzetildiği esasına dayanır; oysa durum öyle değildir, aksine kastedilen onların devamlılığının o ikisinin devamlılığına zımnî olarak benzetilmesidir.' [Çelebi'nin sözü] bitti. Fakat bunda tartışılacak yönler vardır.
والحق أن صحة إرادة ذلك مما لا ينبغي أن ينتطح فيه كبشان، وفي الأخبار عن ابن عباس والحسن والسدي وغيرهم ما يقتضيه، ومن تأمل منصفا بعد تسليم أن هناك تشبيها يظهر له أن المشبه به أعرف من المشبه وأقرب إلى الذهن، واتحاد طريق العلم بهما لا يضر في ذلك شيئا بداهة أن ثبوت الحيز أعرف وأقرب إلى الذهن من ثبوت ما تحيز فيه وإن وردا من طرق السمع كما لا يخفى على أن اشتراط كون المشبه به أعرف وأقرب إلى الذهن من ثبوت ما تحيز فيه وإن وردا من طرق السمع كما لا يخفى على أن اشتراط كون المشبه به أعرف في كل تشبيه غير مسلم عند الناظر في المعاني، نعم المتبادر من السموات والأرض هذه الأجرام المعهودة عندنا، فالأولى أن تبقى على ظاهرها ويجعل الكلام خارجا مخرج ما اعتادته العرب في محاوراتهم عند إرادة التبعيد والتأبيد، وهو أكثر من أن يحصى، ولعل هذا أولى أيضا مما في تفسير ابن كثير من حمل السموات والأرض على الجنس الشامل لما في الدنيا والآخرة أي المظل والمقل في كل دار، وفي الدرر أنه يمكن أن يكون المراد أنهم خالدون بمقدار مدة بقاء السموات والأرض التي يعلم انقطاعها ثم يزيدهم سبحانه على ذلك ويخلدهم ويؤبد مقامهم، ولعله أراد مدة بقائهما منذ خلقهما الله تعالى إلى أن يبدلهما لا مدة بقائهما بعد دخولهم النار يوم القيامة لأنهما يبدلان قبل دخولهم، والآية على هذا من قبيل قوله سبحانه: لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً [النبأ: ٢٣] إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ قيل: هو استثناء من الضمير المستكن في خالِدِينَ وتكون ما واقعة على نوع من يعقل كما في قوله سبحانه: فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٣] أو واقعة على من يعقل على مذهب من يرى وقوعها عليه مطلقا.
Hak olan şu ki, bunun kastedilmesinin sıhhati, hakkında iki koçun tokuşmayacağı (üzerinde ihtilaf edilmeyecek) kadar açıktır. İbn Abbâs, Hasan, Süddî ve diğerlerinden gelen rivayetlerde de bunu gerektiren hususlar vardır. Bir benzetmenin var olduğunu kabul ettikten sonra insafla düşünen kimseye, kendisine benzetilenin (müşebbehün bih) benzetilenden (müşebbeh) daha bilinir ve zihne daha yakın olduğu aşikâr olur. İkisini bilme yolunun bir olması buna hiçbir şekilde zarar vermez; zira bir mekânın/hacmin sübûtu, o mekânda yer alan şeyin sübûtundan -her ne kadar ikisi de nakil yoluyla sabit olmuş olsa bile- zihne daha yakın ve daha bilindiktir, nitekim bu gizli değildir. Kaldı ki, her benzetmede müşebbehün bihin daha bilinir olmasının şart koşulması meânî ilmiyle uğraşanlar nezdinde kabul edilmiş bir kural da değildir. Evet, gökler ve yerden ilk akla gelen, yanımızda bilinen bu cisimlerdir; dolayısıyla en uygun olanı, bunların zahiri üzere bırakılması ve sözün, Arapların muhaverelerinde uzaklık ve ebedîlik kastettiklerinde alışılagelmiş kullanım tarzına hamletmektir ki bunun örnekleri sayılamayacak kadar çoktur. Bu yaklaşım, İbn Kesîr'in tefsirinde yer alan ve gökler ile yeri hem dünyadaki hem ahiretteki varlıkları kapsayan bir cins isim olarak -yani her yurtta gölgeleyen ve taşıyan şey olarak- yorumlamaktan da daha evladır. ed-Dürer'de belirtildiğine göre, kastedilen mananın; onların, kesintiye uğrayacağı bilinen gökler ve yerin beka süresi kadar ebedî kalacakları, sonra Yüce Allah'ın bunun üzerine ziyade edip onları ebedî kılacağı ve makamlarını daimi yapacağı şeklinde olması da mümkündür. Müellif bununla, Allah Teâlâ'nın onları yarattığı andan değiştireceği ana kadar olan beka süresini kastetmiş olabilir; kıyamet günü onların cehenneme girişlerinden sonraki beka süresini değil, çünkü o ikisi onların girişinden önce değiştirilmiş olacaktır. Ayet bu takdirde Yüce Allah'ın: { لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً } “Orada çağlar boyu kalacaklardır” [Nebe: 23] buyruğu kabilinden olur. { إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna”; bunun { خالِدِينَ } “ebedî kalıcılar olarak” lafzındaki müstetir (gizli) zamirden istisna olduğu ve 'mâ' lafzının, Yüce Allah'ın { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” [Nisâ: 3] buyruğunda olduğu gibi akıl sahipleri türüne delalet ettiği ya da 'mâ' lafzının mutlak olarak akıl sahipleri için kullanılabileceğini savunanların mezhebine göre akıl sahiplerine raci olduğu söylenmiştir.
والمراد بمن شاء فساق الموحدين فإنهم يخرجون منها كما نطقت به الأخبار، وذلك كاف في صحة الاستثناء لأن زوال الحكم عن الكل يكفيه زواله عن البعض وهم المراد بالاستثناء الثاني فإنهم مفارقون عن الجنة أيام عذابهم،
Dilenen kimselerden maksat günahkâr muvahhidlerdir; zira rivayetlerin açıkça bildirdiği üzere onlar oradan çıkacaklardır. Bu da istisnanın geçerliliği için yeterlidir; çünkü hükmün bütünden kalkması için bir kısmından kalkması kâfidir. İkinci istisnada kastedilenler de onlardır; çünkü onlar azap gördükleri günlerde cennetten ayrı kalmışlardır.
والتأبيد من مبدأ معين ينتقض باعتبار الابتداء كما ينتقض باعتبار الانتهاء، ألا ترى أنك إذا قلت مكثت يوم الخميس في البستان إلا ثلاث ساعات جاز أن يكون ذلك الزمان الواقع فيه عدم المكث من أوله ومن آخره، وهؤلاء وإن شقوا بعصيانهم فقد سعدوا بإيمانهم، ولا يقال: فعلى هذا لا يكون قوله سبحانه: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ تقسيما صحيحا لأن من شرطه أن تكون صفة كل قسم منفية عن قسيمه لأن ذلك الشرط حيث الانفصال حقيقي أو مانع من الجمع، وهاهنا المراد أن أهل الموقف لا يخرجون من القسمين وأن حالهم لا تخلو عن السعادة والشقاوة، وذلك لا يمنع اجتماع الأمرين في شخص واحد باعتبارين انتهى، وهو ما ذكره الإمام وآثره القاضي، واعترض بأنه لا دلالة في اللفظ على المبدأ المعين ولو سلم فالاستثناء يقتضي إخراجا عن حكم الخلود وهو لا محالة بعد الدخول، فكيف ينتقض بما سبق عليه؟ كيف وقد سبق قوله تعالى: في الجنة؟ ثم قيل: فإن قلت: زمان تفرقهم عن الموقف هو الابتداء وهو آخر يوم يأتي قلت: إن ادعى أن الابتداء من ابتداء ذلك الزمان جاز أن يسلم دلالة اللفظ عليه ولا ينفع لأن الكل في الدارين غير خالدين على هذا التقدير، وأما جعل ابتداء المدة من انتهائه فلا، وبأن تقابل الحكمين يدل على تقابل القسمين بمعنى منع الجمع مطلقا وأجيب- بعد غمض العين عما في ذلك من الخروج عن آداب المناظرة- بأن مبدأ زمان خلود أهل الجنة من زمان دخول أهل النار في النار، ويدل على ذلك اتحاد معيار الخلودين، وهو ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ فإنه يدل على زمان خلودهما ولا اتحاد مع الاختلاف في المبدأ، والاستثناء عن حكم الخلود من مبدأ معين يكون بالإخراج عن حكم الدخول الذي يتضمنه الخلود فيها لا محالة.
Belirli bir başlangıçtan itibaren olan ebedîlik, sona erme bakımından bozulduğu gibi başlama bakımından da bozulur. Görmez misin ki 'Perşembe günü üç saat müstesna bahçede kaldım' dediğinde, kalmama eyleminin gerçekleştiği o vaktin günün başından olması da sonundan olması da caizdir. Bunlar her ne kadar isyanları sebebiyle şakî olmuşlarsa da imanları sebebiyle saîd olmuşlardır. 'Buna göre Yüce Allah'ın { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } [Onlardan kimi şakîdir kimi de saîd] buyruğu sahih bir taksim olmaz; çünkü taksimin şartı, her bir kısmın sıfatının diğer kısımdan nefyedilmiş olmasıdır' denilemez; zira bu şart, ayrışmanın hakiki veya cem'e mani (birlikte bulunamaz) olduğu yerdedir. Burada ise maksat, mahşer ehlinin bu iki kısımdan dışarı çıkmayacağı ve hallerinin saadet ve şakavetten hâli olmayacağıdır; bu da iki durumun iki farklı açıdan tek bir şahısta toplanmasına engel teşkil etmez. İmam [Râzî]'nin zikrettiği ve Kâdı [Beyzâvî]'nin tercih ettiği açıklama budur. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Lafızda belirli bir başlangıca delalet yoktur; kabul edilse bile istisna, huld (ebedîlik) hükmünden bir çıkarmayı iktiza eder ki bu da kaçınılmaz olarak girdikten sonradır; o halde daha önce geçmiş olan bir durumla nasıl bozulabilir? Kaldı ki daha önce Allah Teâlâ'nın 'cennette' buyruğu geçmiştir. Sonra şöyle denilmiştir: Eğer 'Onların mahşerden dağılma zamanı başlangıçtır ki o da gelecek olan günün sonudur' dersen, ben de derim ki: Şayet başlangıcın o zamanın başlangıcından olduğu iddia edilirse, lafzın buna delaleti teslim edilebilir ama bir fayda vermez; zira bu takdire göre her iki yurttakilerin tamamı ebedî kalıcı olamazlar. Sürenin başlangıcını sonundan başlatmaya gelince, bu mümkün değildir; ayrıca iki hükmün karşılıklı olması, mutlak olarak cem'e mani anlamında iki kısmın da birbirine zıt olduğunu gösterir. -Münazara adabına aykırı hususlara göz yumulduktan sonra- buna şöyle cevap verilmiştir: Cennet ehlinin ebedîlik zamanının başlangıcı, cehennem ehlinin cehenneme giriş zamanındandır. Buna delalet eden husus, her iki ebedîliğin ölçüsünün bir olmasıdır ki o da { ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça” ifadesidir; zira bu, ikisinin ebedîlik zamanına delalet eder, başlangıçta farklılık varken ise birlik olamaz. Belirli bir başlangıçtan itibaren ebedîlik hükmünden istisna ise, ebedî kalışın zorunlu olarak içerdiği giriş hükmünden çıkarmakla olur.
وخلاصة المعنى على هذا أن السعداء كلهم خالدون في الجنة من زمان دخول أهل النار في النار إلا العصاة منهم الذين أراد الله سبحانه دخولهم في النار مدة معينة علمها عنده جل وعلا، وما ذكر من حديث تقابل الحكمين إن أريد تقابلهما بمعنى منع الجمع فلا تقابل فيهما بهذا المعنى لاجتماعهما في العصاة، وإن أريد مطلقا فلا دلالة على تقابل القسمين بذلك المعنى انتهى.
Buna göre mananın özeti şudur: Saîdlerin tamamı, cehennem ehlinin cehenneme giriş zamanından itibaren cennette ebedî kalıcıdırlar; ancak onlardan Allah Sübhânehu ve Teâlâ'nın, katında malum olan belirli bir süre cehenneme girmelerini dilediği günahkârlar müstesnadır. İki hükmün karşılıklı olması meselesine gelince; eğer bu karşılıklılıkla cem'e mani (birlikte bulunamazlık) kastediliyorsa, günahkârlarda bu iki vasıf birleştiği için bu anlamda bir karşılıklılık yoktur. Eğer mutlak anlamda kastediliyorsa, iki kısmın bu manada birbirine zıt olduğuna delalet bulunmamaktadır.
ولا يخفى على المنصف ما في ذلك القول من التكلف ومخالفة الظاهر والانتصار له بما ذكر لا يجديه نفعا، وقيل: هو استثناء من الضمير المتقدم إلا أن الحكم الخلود في عذاب النار، وكذا يقال فيما بعد: إن الحكم فيه الخلود في نعيم الجنة وأهل النار ينقلون منها إلى الزمهرير وغيره من العذاب أحيانا وكذلك أهل الجنة ينعمون بما هو أعلى منها كالاتصال بجناب القدس والفوز برضوان الله تعالى الذي هو أكبر وما يتفضل به عليهم سوى ثواب الجنة مما لا يعرف كنهه إلا هو ﷾، وإلى هذا ذهب الزمخشري سالا سيف البغي والاعتزال، وقد رده العلامة الطيبي وأطال الكلام في ذلك.
İnsaf sahibi kimseye bu görüşteki zorlama ve zahire aykırılık gizli kalmaz; zikredilen hususlarla bunu savunmak da bir fayda sağlamaz. Şöyle de denilmiştir: Bu, önceki zamirden bir istisnadır; ancak hüküm, cehennem azabında ebedî kalmaktır. Bundan sonrası hakkında da şöyle denir: Oradaki hüküm cennet nimetinde ebedî kalmaktır; cehennem ehli ise oradan bazen zemherîre ve diğer azaplara nakledilirler. Aynı şekilde cennet ehli de kudsî huzura vasıl olmak, Allah Teâlâ'nın en büyük olan rızasına kavuşmak ve cennet sevabının dışında Allah azze ve celle'den başkasının mahiyetini bilemeyeceği ihsanlar gibi cennetten daha üstün nimetlere mazhar kılınırlar. Zemahşerî, azgınlık ve itizal kılıcını çekerek bu görüşe meyletmiştir; Allâme Tîbî ise onu reddetmiş ve bu husustaki sözü uzatmıştır.
وقال صاحب الكشف: إن ذلك في أهل النار ظاهر لأنهم ينقلون من حر النار إلى برد الزمهرير، والرد بأن النار عبارة عن دار العقاب غير وارد لأنا لا ننكر استعمال النار فيها تغليبا أما دعوى الغلبة حتى يهجر الأصل فكلا، ألا ترى إلى قوله تعالى: ناراً تَلَظَّى [الليل: ١٤] ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [التحريم: ٦] ؟ وكم وكم، وأما رضوان الله تعالى عن أهل الجنة وهم فيها فيأبى الاستثناء كيف وقوله سبحانه: خالِدِينَ فِيها لا يدل بظاهره على أنهم منعمون بها فضلا عن انفرادها بتنعمهم إلا أن يخصص بجنة الثواب لا محض التفضل، وكفاه بطلانا التخصيص من غير دليل، واعترض بأن لك أن تقول: هجر الأصل في الآيتين اللتين ذكرتا علم من الوصف، وفي هذه الآية ذكرها في مقابلة الجنة يعضد أن المراد بها دار العقاب مطلقا.
el-Keşf sahibi şöyle demiştir: 'Bu durum cehennem ehli hakkında açıktır; çünkü onlar cehennemin sıcağından zemherîrin soğuğuna nakledilirler. Cehennemin (nâr) ceza yurdundan ibaret olduğu söylenerek yapılan reddiye geçerli değildir; zira biz nâr kelimesinin tağlîb yoluyla ceza yurdu anlamında kullanılmasını inkâr etmiyoruz. Ancak aslî mananın terk edilecek derecede galip geldiği iddiasına gelince, asla! Görmez misin Yüce Allah'ın: { ناراً تَلَظَّى } “Alev alev yanan ateşi” [Leyl: 14] ve { ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşi” [Tahrîm: 6] buyruklarını? Daha nicesi vardır! Cennet ehlinin cennette iken Allah Teâlâ'nın rızasına nail olmalarına gelince, bu istisnayı kabul etmez. Nasıl kabul etsin ki, Yüce Allah'ın { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu, zahiri itibariyle onların sadece cennetle nimetlendiklerine delalet etmez; meğerki sırf lütuf olan değil de sevap cennetiyle tahsis edilsin. Bir delil olmaksızın tahsis yapmak da geçersizlik olarak ona yeter.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Şöyle diyebilirsin: Zikredilen iki ayette aslî mananın terk edildiği vasıftan anlaşılmıştır; bu ayette ise cehennemin cennetin karşısında zikredilmesi, bununla mutlak olarak ceza yurdunun kastedildiğini desteklemektedir.
وقيل: إن الاستثناء مفرغ من أعم الأوقات وما على أصلها لما لا يعقل وهو الزمان والحكم الكون في
İstisnanın, en genel vakitlerden yapılmış bir mufarrağ istisna olduğu ve 'mâ' lafzının gayr-ı âkiller için olan asıl manasında kullanıldığı söylenmiştir ki o da zamandır; hüküm ise
النار، والمعنى أما الذين شقوا ففي النار في كل زمان بعد إتيان ذلك اليوم إلا زمانا شاء الله تعالى فيه عدم كونهم فيها وهو زمان موقف الحساب، واعترض بأن عصاة المؤمنين الداخلين النار إما سعداء فيلزم أن يخلدوا في الجنة فيما سوى الزمان المستثنى وليس كذلك. أو أشقياء فيلزم أن يخلدوا في النار وهو خلاف مذهب أهل السنة، وأيضا تأخره عن الحال- ولا مدخل لها في الاستثناء- لا يفصح، والإبهام بقوله سبحانه: إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ والتفخيم الذي يعطيه لا يبقى له رونق، وأجيب بأنه قد يقال: إن القائل بذلك يخص الأشقياء بالكفار والسعداء بالأتقياء ويكون العصاة مسكوتا عنهم هنا فلا يرد عليه شيء إن كان سنيا وإن كان معتزليا فقد وافق سنن طبعه، ويجاب عما بعد بالمنع، وقيل:
cehennemde bulunmaktır. Mana şudur: Bedbaht olanlara gelince, o günün gelmesinden sonraki her zamanda cehennemdedirler; ancak Allah Teâlâ'nın orada bulunmamalarını dilediği zaman müstesnadır ki o da hesapta durma (mevkıf) zamanıdır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cehenneme giren mümin günahkârlar ya saîddirler; bu durumda istisna edilen zaman dışındaki vakitlerde cennette ebedî kalmaları gerekir ki bu doğru değildir. Ya da şakîdirler; bu durumda cehennemde ebedî kalmaları gerekir ki bu da Ehl-i Sünnet mezhebine aykırıdır. Ayrıca istisnanın, hâlden sonraya bırakılması -ki hâlin istisnada bir dahli yoktur- açık bir ifade oluşturmaz. Yüce Allah'ın { إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna” buyruğundaki kapalılık (ibham) ve bunun kazandırdığı azamet manası da ihtişamını yitirir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü savunan kimsenin şakîleri kâfirlerle, saîdleri ise takva sahipleriyle sınırlandırdığı; günahkârların ise burada hakkında bir şey söylenmeyenler olduğu söylenebilir; dolayısıyla o kimse eğer Sünnî ise ona hiçbir itiraz yöneltilemez, şayet Mutezilî ise zaten kendi fıtrî tutumuna uymuştur. Sonraki itiraza ise [iddianın] kabul edilmemesiyle cevap verilir. Şöyle de denilmiştir:
أمر الاستثناء ما علمت إلا أن المستثنى مدة لبثهم في الدنيا أو البرزخ ويقطع النظر عن يَوْمَ يَأْتِ والمعنى أنهم في النار جميع أزمان وجودهم إلا زمانا شاء الله تعالى لبثهم في الدنيا أو البرزخ، والمراد مع زمان الموقف إذ ليسوا في زمانه أيضا في النار إلا أن يراد بالنار العذاب فلا يحتاج للمعية لكن يرد أنهم معذبون في البرزخ أيضا إلا أن يقال: لا يعتد بذلك لأنه عذاب غير تام لعدم تمام حياتهم فيه، وأورد عليه ما أورد على ما قبله، وأجيب بأنه إنما يرد لو كان المستثنى في الاستثناء الثاني هو ذلك الزمان المستثنى في الاستثناء الأول وهو غير مسلم فليكن المستثنى منه زمان لبثهم في النار مع ذلك الزمان المستثنى في الآية الأولى فإن المستثنى ليس فيه ما يدل على تعيين زمان حتى لا يمكن الزيادة عليه وهو كما ترى.
İstisna meselesi bildiğin gibidir; ancak istisna edilen şey dünyada veya berzahta kaldıkları süredir ve { يَوْمَ يَأْتِ } “O gün geldiğinde” ifadesinden sarfınazar edilir. Mana şöyledir: Onlar var oldukları bütün zamanlarda cehennemdedirler; ancak Allah Teâlâ'nın dünyada veya berzahta kalmalarını dilediği zaman müstesnadır. Kastedilen, mevkıf (hesap yeri) zamanıyla birliktedir; zira onlar o zaman diliminde de cehennemde değillerdir; meğerki nâr ile azap kastedilsin, o takdirde beraberliğe gerek kalmaz. Fakat onların berzahta da azap gördükleri itirazı gelir; meğerki 'Bundaki hayatları tam olmadığından tam bir azap sayılmaz ve dikkate alınmaz' denilsin. Bir öncekine yöneltilen itirazlar buna da yöneltilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz ancak ikinci istisnada istisna edilen şey birinci istisnada istisna edilen o zaman olduğunda geçerlidir ki bu kabul edilmemiştir; o halde müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan), birinci ayetteki istisna edilen o zamanla birlikte onların ateşte kalma zamanları olsun; zira istisna edilen şeyde üzerine artırma yapılamayacak şekilde zaman tayinine delalet eden bir husus yoktur; nitekim bu da gördüğün gibidir.
وقيل: هو استثناء من قوله سبحانه: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ ورد بأن المقابل لا يجري فيه هذا ويبقى الإشكال، وأجيب بأن المراد ذكر ما تحتمله الآية والاطراد ليس بلازم، وتعقب بأنه ليس المراد إلا بيان ضعف هذا الوجه وكفى بعدم الاطراد ضعفا، وقيل: إِلَّا بمعنى سوى كقولك: لك عليّ ألفان إلا الألف التي كانت يعني سواها، ونقل ذلك عن الزجاج والفراء والسجاوندي، والمعنى سوى ما شاء ربك من الزيادة التي لا آخر لها على مدة بقاء السموات والأرض، والاستثناء في ذلك منقطع، ويحتمل أن يريدوا أن إِلَّا بمعنى غير صفة لما قبلها والمعنى يخلدون فيها مقدار مدة السموات والأرض سوى ما شاء الله تعالى مما لا يتناهى، وضعف هذا القيل بأنه يلزم حمل السموات والأرض على هذين الجسمين المعروفين من غير نظر إلى معنى التأبيد وهو فاسد، وقيل: إِلَّا بمعنى الواو أي وما شاء ربك زائدا على ذلك، واستشهد على مجيئها بمعنى الواو بقوله:
Bunun, Yüce Allah'ın { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Onların orada çok acı bir soluk alıp vermeleri vardır” buyruğundan bir istisna olduğu söylenmiş; fakat mukabilinde (cennet ehli hakkında) bunun cereyan etmeyeceği ve işkâlin baki kalacağı belirtilerek reddedilmiştir. Buna da 'Maksat ayetin ihtimal verdiği şeyleri zikretmektir, kuralın her yerde geçerli (muttarid) olması zorunlu değildir' diye cevap verilmiştir. Buna ise 'Maksat sadece bu vechin zayıflığını beyan etmektir; muttarid olmaması da zayıflık olarak kâfidir' denilerek karşı çıkılmıştır. { إِلَّا } lafzının, 'Kalan bin hariç (onun dışında) bana iki bin borcun var' sözünde olduğu gibi 'gayr/sivâ' (başka) manasında olduğu da söylenmiştir. Bu görüş Zeccâc, Ferrâ ve Secâvendî'den nakledilmiştir. Mana: 'Rabbinin gökler ve yerin devam süresi üzerine dilediği sonu olmayan ziyade hariçtir.' Buradaki istisna munkatıdır. Onların { إِلَّا } kelimesinin 'gayr' manasında kendisinden öncekinin sıfatı olduğunu kastetmiş olmaları da muhtemeldir; mana şöyle olur: 'Allah Teâlâ'nın dilediği sonsuz süre hariç, gökler ve yer süresi kadar orada ebedî kalırlar.' Bu görüş, ebedîlik manası gözetilmeksizin gökler ve yerin bu bilinen iki cisme hamledilmesini gerektirdiği gerekçesiyle zayıf görülmüştür ki bu da fasittir. { إِلَّا } lafzının 'vav' bağlacı manasında olduğu, yani 'buna ilaveten Rabbinin dilediği de' anlamına geldiği söylenmiş ve 'vav' manasında gelişine şu beyit delil getirilmiştir:
وكل أخ مفارقه أخوه ... لعمر أبيك «إلا» الفرقدان
Her kardeşten kardeşi ayrılır / Babana yemin olsun ki İki Kutup Yıldızı (Ferkadân) hariç.
وفيه أن هذا قول مردود عند النحاة، وقال العلامة الطيبي: الحق الذي لا محيد عنه أن يحمل ما على من لإرادة الوصفية وهي المرحومية، وخالِدِينَ حال مقدرة من ضمير الاستقرار أي في النار، والمعنى وأما الذين شقوا ففي النار مقدرين الخلود إلا المرحوم الذي شاء الله تعالى أن لا يستقر مخلدا فيفيد أن لا يستقر فيها مطلقا أو يستقر غير مخلد، وأحوال العصاة على هذا النهج كما علم من النصوص، وفي ذلك إيذان بأن إخراجهم بمحض رحمة الله تعالى فينطبق عليه قوله سبحانه: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ وتعقب بأنه لا يجري في المقابل إلا بتأويل الإمام وقد مر ما فيه، أو بجعله من أصل الحكم ويقتضي أن لا يدخلوا أصلا، وإذا أول بمقدرين فلو جعل استثناء من مقدرين لم يتجه، ومن قوله تعالى: فَفِي النَّارِ فلا يكون لهم دخول أصلا، ودلالة «ما» لإبهامها إما على التفخيم أو التحقير ولا يطابق المقام، وقيل: وقيل، والأوجه أن يقال: إن الاستثناء في الموضعين مبني على الفرض والتقدير فمعنى إلا ما شاء أي لو فرض أن الله تعالى شاء إخراجهم من النار أو الجنة في زمان لكان مستثنى من مدة خلودهم لكن ذلك لا يقع لدلالة القواطع على عدم وقوعه، وهذا كما قال الطيبي من أسلوب حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ [الأعراف:
Fakat bu, nahivciler nezdinde merdud bir görüştür. Allâme Tîbî şöyle demiştir: 'Kaçınılmaz olan hakikat, vasıflılık yani merhamet olunmuşluk kastedilerek mâ lafzının men manasına hamledilmesidir. { خالِدِينَ } lafzı ise istikrar zamirinden mukadder hâldir; yani ateşte [yerleşiklerdir]. Mana şöyledir: Bedbaht olanlara gelince, ebedî kalıcılar olarak takdir edilmiş vaziyette ateşte kalacaklardır; ancak Allah Teâlâ'nın ebedî olarak yerleşmemesini dilediği merhamet olunan kimse müstesnadır. Bu da onun oraya hiç yerleşmemesini veya ebedî kalmayacak şekilde yerleşmesini ifade eder. Günahkârların ahvali de nasslardan bilindiği üzere bu doğrultudadır. Bunda onların çıkarılmasının sırf Allah Teâlâ'nın rahmetiyle olduğuna bir bildirim vardır; böylece Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır” buyruğuyla mutabık olur.' Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, İmam [Râzî]'nin tevili olmaksızın mukabilinde (cennet ehli hakkında) cereyan etmez ki onun durumu geçmişti; ya da hükmün aslından kılınmasıyla olur ki bu da onların [ateşe] hiç girmemelerini gerektirir. Mukadderin [hâli] ile tevil edilirse, mukadderinden istisna kılınması uygun düşmez; Yüce Allah'ın { فَفِي النَّارِ } “Ateştedirler” buyruğundan [istisna kılınırsa] bu durumda onların hiç girişleri söz konusu olmaz. 'Mâ' lafzının mübhem oluşundan dolayı delaleti ise ya tazim (yüceltme) ya da tahkîr (küçümseme) içindir ve bu da makama uymaz. Şöyle de denildi, böyle de denildi. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Her iki yerdeki istisna, faraziyye ve takdir üzerine kuruludur. { إِلَّا ما شاءَ } [Dilediği müstesna] ifadesinin manası şudur: Şayet Allah Teâlâ'nın onları herhangi bir zamanda ateşten veya cennetten çıkarmayı dilediği farz edilseydi, bu onların ebedîlik sürelerinden istisna edilirdi; fakat kesin deliller bunun vuku bulmayacağını gösterdiği için bu gerçekleşmez. Bu durum Tîbî'nin de belirttiği gibi, { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “Deve iğne deliğinden geçinceye kadar” [A'râf: 40] ve
٤٠] ولا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان: ٥٦] وذكر أنه وقف على نص من قبل الزجاج يوافق ذلك.
{ لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” [Duhân: 56] ayetlerinin üslubundandır. Tîbî, Zeccâc'dan da buna muvafık bir nass gördüğünü zikretmiştir.
وفي المعالم عن الفراء أيضا ما يوافقه حيث نقل عنه أنه قال: هذا استثناء استثناء سبحانه ولا يفعله كقولك: والله لأضربنك إلا أن أرى غير ذلك وعزيمتك أن تضربه، وحذو القذة بالقذة ما نقله قبل عن بعضهم أن المعنى لو شاء لأخرجهم لكنه لا يشاء لأنه سبحانه حكم لهم بالخلود.
el-Meâlim'de Ferrâ'dan da buna muvafık bir nakil yer almaktadır; nitekim onun şöyle dediği nakledilmiştir: 'Bu, Yüce Allah'ın yaptığı ve fakat fiiliyata dökmediği bir istisnadır; tıpkı senin, kesin kararın vurmak olduğu halde «Aksini görmedikçe vallahi seni döveceğim» demen gibidir.' Daha önce bazılarından nakledilen 'Şayet dileseydi onları çıkarırdı fakat dilemez; çünkü O, haklarında ebedîlik hükmü vermiştir' şeklindeki mana da bununla tıpatıp örtüşmektedir.
وفي البحر عن ابن عطية نقلا عن بعض ما هو بمعناه أيضا حيث قال: وأما قوله تعالى: إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ فقيل فيه: إنه على طريق الاستثناء الذي ندب الشرع إلى استعماله في كل كلام فهو على نحو قوله جل وعلا:
el-Bahr'da İbn Atiyye'den, onun da bazılarından naklettiği şu söz de aynı manadadır: 'Yüce Allah'ın { إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna” buyruğuna gelince; bunun şeriatın her sözde kullanılmasını mendup kıldığı istisna üslubu üzere olduğu söylenmiştir. Bu, Yüce Allah'ın:'
لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [الفتح: ٢٧] استثناء في واجب، وهذا الاستثناء في حكم الشرط كأنه قيل: إن شاء ربك فليس يحتاج أن يوصف بمتصل ولا منقطع، وممن ذهب إلى ذلك أيضا الفاضل ميرزا جان الشيرازي في تعليقاته على تفسير القاضي ونص على أنه من قبيل التعليق بالمحال حتى يثبت محالية المعلق ويكون كدعوى الشيء مع بينة، وهو أحد الأوجه التي ذكرها السيد المرتضى في درره، وتفسير الاستثناء الأول بالشرط أخرجه ابن مردويه عن جابر عن رسول الله ﷺ كما ذكر ذلك الجلال السيوطي في الدر المنثور، ولعل النكتة في هذا الاستثناء على ما قيل: إرشاد العباد إلى تفويض الأمور إليه جل شأنه وإعلامهم بأنها منوطة بمشيئته جل وعلا يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد لا حق لأحد عليه ولا يجب عليه شيء كما قال ﵎: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ.
{ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Allah dilerse Mescid-i Harâm'a güven içinde mutlaka gireceksiniz” [Fetih: 27] buyruğu gibidir ki kesin olan bir şeyde yapılmış bir istisnadır. Bu istisna şart hükmündedir; sanki «Rabbin dilerse» denilmiş gibidir, dolayısıyla muttasıl veya munkatı olarak nitelenmesine gerek yoktur. Bu görüşe meyledenlerden biri de Faziletli Mîrzâ Cân eş-Şîrâzî'dir; Kâdı tefsirine yazdığı haşiyelerde bunun, şart kılınan şeyin imkânsızlığını ortaya koymak için imkânsıza bağlama kabilinden olduğunu, böylece deliliyle birlikte sunulan bir dava gibi olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu, Seyyid el-Murtazâ'nın ed-Dürer adlı eserinde zikrettiği vecihlerden biridir. Birinci istisnanın şart ile tefsir edilmesini İbn Merdûye, Câbir'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; nitekim bunu Celâl es-Süyûtî ed-Dürrü'l-Mensûr'da zikretmiştir. Belirtildiğine göre bu istisnada gözetilen nükte şudur: Kullara işleri Yüce Allah'a havale etmelerini öğütlemek ve işlerin O'nun meşîetine bağlı olduğunu bildirmektir; O dilediğini yapar, istediği gibi hükmeder; hiç kimsenin O'nun üzerinde bir hakkı yoktur ve O'na hiçbir şey vacip değildir, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır”.
وذكر بعض الأفاضل أن فائدته دفع توهم كون الخلود أمرا واجبا عليه تعالى لا يمكن له سبحانه نقضه كما ذهب إليه المعتزلة حيث أخبر به جل وعلا مؤكدا، والمراد- بالذين شقوا- على هذا الوجه الكفار فقط فإنهم الأحقاء بهذا الاسم على الحقيقة- وبالذين سعدوا- المؤمنون كافة مطيعهم وعاصيهم فيكون التقسيم في قوله سبحانه:
Bazı fazilet ehli zatlar, bunun faydasının; Mutezile'nin savunduğu gibi ebedîliğin Allah Teâlâ üzerine vacip olup O'nun bunu bozamayacağı vehmini ortadan kaldırmak olduğunu zikretmişlerdir; zira Yüce Allah bunu tekitli olarak haber vermiştir. Bu veche göre { الَّذِينَ شَقُوا } “bedbaht olanlar” ifadesinden maksat sadece kâfirlerdir; zira bu isme hakikatte layık olanlar onlardır. { الَّذِينَ سُعِدُوا } “mutlu kılınanlar” ifadesinden maksat ise itaatkârı ve günahkârıyla bütün müminlerdir; böylece Yüce Allah'ın şu buyruğundaki taksim:
فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ للانفصال الحقيقي ولا ينافيه قوله تعالى: فَفِي الْجَنَّةِ لأنه يصدق بالدخول في الجملة.
{ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Onlardan kimi şakîdir kimi de saîd” hakiki ayrışma (infisâl-i hakîkî) için olur. Yüce Allah'ın: { فَفِي الْجَنَّةِ } “Cennettedirler” buyruğu da buna mani değildir; zira bu ifade toptan bir girişle de doğrulanmış olur.
وفي الكشف بعد نقل أن الاستثناء من باب حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فإن قلت: فقد حصل مغزى الزمخشري من خلود الفساق، قلت: لا كذلك لأنهم داخلون في السعداء، والآية تقتضي خلود السعيد وذلك بعد دخوله فيها لا محالة، ولا تنفي كينونته في النار قبل دخوله في الجنة فإن اللفظ لا يقتضي أن يدخلوا- أعني السعداء- كلهم في الجنة معا كيف والقاطع يدل على دخولهم أولا فأولا على حسب مراتبهم انتهى فتأمل، فإن الآية من المعضلات.
el-Keşf'te istisnanın { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ } [deve iğne deliğinden geçinceye kadar] kabilinden olduğu nakledildikten sonra şöyle denilmiştir: 'Eğer «Zemahşerî'nin fasıkların ebedî kalması yönündeki maksadı hasıl olmuştur» dersen, ben de «Öyle değildir; çünkü onlar saîdlerin kapsamına dâhildirler. Ayet ise saîdin ebedî kalmasını iktiza eder ki bu da kaçınılmaz olarak oraya girdikten sonradır. Cennete girmeden önce cehennemde bulunmasını ise nefyetmez; zira lafız -yani saîdlerin- hepsinin birden cennete girmesini gerektirmez; nitekim kesin deliller onların mertebelerine göre peyderpey gireceklerini göstermektedir» derim.' [Keşf sahibinin sözü] bitti. İyi düşün, zira bu ayet müşkül meselelerdendir.
وإنما لم يضمر في إِنَّ رَبَّكَ إلخ كما هو الظاهر لتربية المهابة وزيادة التقرير، واللام في لِما قيل:
{ إِنَّ رَبَّكَ } “Şüphesiz Rabbin” ifadesinde zahir olanın aksine zamir kullanılmayıp [açık isim zikredilmesi], heybeti artırmak ve pekiştirmeyi kuvvetlendirmek içindir. { لِما } lafzındaki 'lâm' harfinin,
للتقوية أي فعال ما يريده سبحانه لا يتعاصى عليه شيء بوجه من الوجوه.
takviye için olduğu söylenmiştir; yani Sübhânehu dilediği şeyi hakkıyla yapandır, hiçbir şey O'na hiçbir veçhile engel olamaz.
وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ الكلام فيه ما علمت خلا أنه لم يذكر هاهنا أن لهم بهجة وسرورا كما ذكر في أهل النار لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ لأن المقام مقام التحذير والإنذار، وسُعِدُوا بالبناء للمفعول قراءة حمزة والكسائي وحفص ونسبت إلى ابن مسعود وطلحة بن مصرف وابن وثاب والأعمش، وقرأ جمهور السبعة «سعدوا» بالبناء للفاعل، واختار ذلك على ابن سليمان، وكان يقول:
{ وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Mutlu kılınanlara gelince, Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça onlar cennette ebedî kalıcıdırlar”. Bu ayetteki izahlar daha önce öğrendiğin gibidir; şu kadar var ki, cehennem ehli hakkında: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Onların orada çok acı bir soluk alıp vermeleri vardır” buyruğu zikredildiği halde burada onlar için sevinç ve sürur zikredilmemiştir; çünkü makam, korkutma ve uyarma makamıdır. { سُعِدُوا } kelimesi meçhul sîgasıyla Hamza, Kisâî ve Hafs'ın kıraatidir; İbn Mes'ûd, Talha b. Müsarrif, İbn Vessâb ve A'meş'e de nispet edilmiştir. Yedi kıraat imamının cumhuru ise malum sîgasıyla «sa'idû» şeklinde okumuştur. İbn Süleyman bunu tercih etmiş ve şöyle derdi:
عجبا من الكسائي كيف قرأ «سعدوا» مع علمه بالعربية، وهذا عجيب منه فإنه ما قرأ إلا ما صح عنده ولم يقرأ بالرأي ولم يتفرد بذلك، وروي عنه أنه احتج لذلك بقولهم: مسعود، وتعقب بأنه لا حجة فيه لاحتمال أنه كان مسعود فيه، وذكر أن الفراء حكى أن هذيلا تقول: سعده الله تعالى بمعنى أسعده، وقال الجوهري: سعد بالكسر فهو سعيد مثل
'Kisâî'nin Arapça bilgisine rağmen «su'idû» şeklinde okumasına şaşılır!' Ondan [İbn Süleyman'dan] böyle bir sözün sadır olması şaşırtıcıdır; zira Kisâî ancak katında sahih olanı okumuştur, reyle okumamış ve bu kıraatte tek de kalmamıştır. Kisâî'den buna delil olarak 'mes'ûd' (mutlu kılınmış) sözlerini gösterdiği rivayet edilmiştir. Buna 'Bunda bir hüccet yoktur; zira ifadenin «mes'ûdün fîh» şeklinde olması muhtemeldir' diye itiraz edilmiştir. Ferrâ'nın Hüzeyl kabilesinin 'saadehullāhu teâlâ' ifadesini 'es'adehu' (onu mutlu etti) anlamında kullandığını naklettiği zikredilmiştir. Cevherî ise şöyle demiştir: 'Saide fiili kesre iledir; ismi fâili saîddir; tıpkı
قولهم: سلم فهو سليم، وسعد فهو مسعود، وقال أبو نصر عبد الرحيم القشيري: ورد سعده الله تعالى فهو مسعود.
«selime - selîm» dedikleri gibi. «Sa'ade» fiili ise «mes'ûd» gelir.' Ebû Nasr Abdürrahîm el-Kuşeyrî şöyle demiştir: '«Sa'adehullāhu teâlâ fe-hüve mes'ûdün» kullanımı varit olmuştur.
وأسعده الله تعالى فهو مسعد، وما ألطف الإشارة في- شقوا وسعدوا- على قراءة البناء للفاعل في الأول والبناء للمفعول في الثاني، فمن وجد ذلك فليحمد الله تعالى. ومن لم يجد فلا يلومنّ إلا نفسه عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ أي غير مقطوع عنهم ولا مخترم، ومصدره الجذ، وقد جاء جذذت. وجددت بالذال المعجمة والدال كما قال ابن قتيبة، وبالمعجمة أكثر، ونصب عَطاءً على المصدرية من معنى الجملة لأن قوله سبحانه: فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها يقتضي إعطاء وإنعاما فكأنهم قيل: يعطيهم إعطاء وهو إما اسم مصدر هو الإعطاء. أو مصدر بحذف الزوائد كقوله تعالى: أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] ، وقيل: هو نصب على الحالية من المفعول المقدر للمشيئة. أو تمييز، فإن نسبة مشيئة الخروج إلى الله تعالى تحتمل أن تكون على جهة عطاء مجذوذ، وعلى جهة عطاء غير مجذوذ فهو رافع للإبهام عن النسبة، ولعل النصب على المصدرية أولى وكأنه جيء بذلك اعتناء ومبالغة في التأبيد ودفعا لما يتوهم من ظاهر الاستثناء من الانقطاع، وقيل: إن ذلك لبيان أن ثواب أهل الجنة- وهو إما نفس الدخول أو ما هو كاللازم البين له- لا ينقطع فيعلم منه أن الاستثناء ليس للدلالة على الانقطاع كما في العقاب بل للدلالة على ترادف نعم ورضوان من الله تعالى أو لبيان النقص من جانب المبدأ ولهذا فرق في النظم بين التأبيد من حيث تمم الأول بقوله سبحانه: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ للدلالة على أنه ينعم بعض من يعذبه ويبقى غيره كما يشاء ويختار والثاني بقوله تعالى: عَطاءً إلخ بيانا لأن إحسانه لا ينقطع، ومن الناس من تمسك بصدر الآية أنه لا يبقى في النار أحد ولم يقل بذلك في الجنة، وتقوى مطلبه ذاك بما أخرجه ابن المنذر عن الحسن قال: قال عمر: لو لبث أهل النار في النار كقدر رمل عالج لكان لهم يوم يخرجون فيه، وبما أخرج إسحاق بن راهويه عن أبي هريرة قال: سيأتي على جهنم يوم لا يبقى فيها أحد، وقرأ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا الآية، وأخرج ابن المنذر وأبو الشيخ عن إبراهيم قال: ما في القرآن آية أرجى لأهل النار من هذه الآية خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ قال: وقال ابن مسعود: ليأتين عليها زمان تصفق فيه أبوابها، وأخرج ابن جرير عن الشعبي قال: جهنم أسرع الدارين عمرانا وأسرعهما خرابا إلى غير ذلك من الآثار.
«Ve es'adehullāhu teâlâ fe-hüve müs'adün» de denir.' Birincide malum (şakû), ikincide meçhul (su'idû) okunuşuna göre { شَقُوا } ve { سُعِدُوا } lafızlarındaki işaret ne kadar da latiftir! Kim buna kavuşursa Allah Teâlâ'ya hamdetsin; kim de bulamazsa ancak kendini kınasın! { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “kesintisiz bir lütuf olarak”; yani onlardan kesilip koparılmayan ve eksiltilmeyen bir lütuf. Masdarı 'el-cezz'dir. İbn Kuteybe'nin belirttiği gibi hem noktalı zâl ile 'cezeztü' hem de dâl ile 'cededtü' şeklinde gelmiştir; noktalı zâl ile olanı daha yaygındır. { عَطاءً } lafzının nasbı, cümlenin manasından kaynaklanan masdariyet (meffûl-i mutlak) sebebiyledir; çünkü Yüce Allah'ın { فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها } [cennette ebedî kalıcılardır] buyruğu bir verme ve ikram etmeyi gerektirir; sanki onlara 'onlara bir ihsan olarak verir' denilmiş gibidir. Bu ya 'el-i'tâ' manasında bir ism-i masdardır ya da Yüce Allah'ın: { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh: 17] buyruğunda olduğu gibi zevâidin hazfedildiği bir masdardır. Meşîetin (dilemenin) takdir edilen mef'ûlünden hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir; ya da temyizdir; zira çıkış meşîetinin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi kesintili bir bağış şeklinde olabileceği gibi kesintisiz bir bağış şeklinde de olabilir, dolayısıyla bu kelime nispetten kapalılığı gidermektedir. Masdariyet üzere nasbı belki de en evla olanıdır; sanki bu ifade, ebedîliğe ihtimam göstermek, mübalağa yapmak ve istisnanın zahirinden vehmedilebilecek kesinti ihtimalini defetmek için getirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, cennet ehlinin mükâfatının -ki o ya bizzat giriş ya da girişin açık bir lazımı hükmündedir- kesintiye uğramayacağını beyan etmek içindir; böylece buradaki istisnanın azapta olduğu gibi kesintiye delalet için değil, Allah Teâlâ'dan birbirini izleyen nimetlere ve rızaya delalet için olduğu veya başlangıç tarafındaki eksikliği beyan etmek için olduğu anlaşılır. Bundan dolayı nazımda her iki ebedîliğin arası şu şekilde ayırt edilmiştir: Birincisi, dilediği ve seçtiği şekilde azap ettiğinin bir kısmına nimet verip diğerlerini bırakacağını göstermek için Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır” buyruğuyla tamamlanmış; ikincisi ise ihsanının kesilmeyeceğini beyan etmek üzere Yüce Allah'ın: { عَطاءً } “bir lütuf olarak” buyruğuyla tamamlanmıştır. İnsanlardan bazıları, ayetin baş tarafına dayanarak cehennemde hiç kimsenin kalmayacağını iddia etmiş, ancak cennet hakkında böyle bir şey söylememiştir. Bu taleplerini İbnü'l-Münzir'in Hasan'dan rivayet ettiği şu sözle kuvvetlendirmişlerdir: 'Ömer şöyle dedi: Cehennem ehli cehennemde Âlic kumları kadar kalsalar bile mutlaka oradan çıkacakları bir gün gelecektir.' İshak b. Râhûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu sözle de: 'Cehennemin üzerine öyle bir gün gelecektir ki içinde hiç kimse kalmayacaktır' demiş ve { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } ayetini okumuştur. İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbrâhîm'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kur'an'da cehennem ehli için şu ayetten daha ümit verici bir ayet yoktur: { خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } “Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar”.' Dedi ki: İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: 'Cehennemin üzerine öyle bir zaman gelecektir ki kapıları [boşluktan] birbirine çarpacaktır.' İbn Cerîr'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o: 'Cehennem iki yurttan imarı en hızlı ve harabesi de en hızlı olanıdır' demiştir; bunlara benzer daha başka rivayetler de vardır.
وقد نص ابن الجوزي على وضع بعضها كخبر عن عبد الله بن عمرو بن العاص يأتي على جهنم يوم ما فيها من ابن آدم أحد تصفق أبوابها كأنها أبواب الموحدين، وأول البعض بعضها ومر شيء من الكلام في ذلك، وأنت تعلم أن خلود الكفار مما أجمع عليه المسلمون ولا عبرة بالمخالف، والقواطع أكثر من أن تحصى، ولا يقاوم واحدا منها كثير من هذه الأخبار، ولا دليل في الآية على ما يقوله المخالف لما علمته من الوجوه فيها ولا حاجة إلى دعوى النسخ فيها كما روي عن السدي بل لا يكاد يصح القول بالنسخ في مثل ذلك، هذا وقد ذكر أن في الآية صيغة الجمع مع التفريق والتقسيم أما الجمع ففي قوله تعالى: يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فإن النفس كما تقرر عامة لكونها نكرة في سياق النفي، وأما التفريق ففي قوله تعالى: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ وأما التقسيم ففي قوله سبحانه: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا إلخ ونظيرها في ذلك قول الشريف القيرواني:
İbnü'l-Cevzî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet edilen: 'Cehennemin üzerine öyle bir gün gelir ki içinde Âdemoğlundan hiç kimse kalmaz; kapıları sanki muvahhidlerin kapılarıymış gibi birbirine çarpar' haberi gibi bu rivayetlerin bazılarının mevzû (uydurma) olduğunu açıkça belirtmiştir. Bazı âlimler ise bunların bir kısmını tevil etmişlerdir; nitekim bu hususta daha önce bir miktar açıklama geçmişti. Bilirsin ki kâfirlerin ebedîliği Müslümanların icmâ ettiği bir husustur; buna muhalif olana itibar edilmez. Kesin deliller sayılamayacak kadar çoktur ve bu rivayetlerin birçoğu o kesin delillerden tek bir tanesine bile karşı koyamaz. Ayette muhalifin iddia ettiği şeye dair hiçbir delil yoktur; zira ayetteki vecihleri öğrenmiş bulunuyorsun. Süddî'den rivayet edildiği gibi bu ayette nesh iddiasında bulunmaya da gerek yoktur; hatta bu gibi konularda nesh iddiası neredeyse hiç sahih olmaz. Ayette tefrik ve taksim ile birlikte cem' (toplama) sîgasının yer aldığı da zikredilmiştir. Toplama (cem') kısmı, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O gün geldiğinde, O'nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz” buyruğundadır; çünkü nefis kelimesi nefiy bağlamında nekre olduğu için -sabit olduğu üzere- umum ifade eder. Tefrik (ayırma) kısmı ise Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Onlardan kimi şakîdir kimi de saîd” buyruğundadır. Taksim kısmı ise Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } “Bedbaht olanlara gelince...” buyruğundadır. Bu hususta bu ayetin bir benzeri Şerîf el-Kayravânî'nin şu sözüdür:
لمختلفي الحاجات جمع ببابه ... فهذا له فن وهذا له فن
Farklı ihtiyaç sahipleri onun kapısında toplandı / Şu kimsenin ayrı bir hali var, bunun ayrı bir hali.
فللخامل العليا وللمعدم الغنى ... وللمذنب العتبى وللخائف الأمن
Şöhretsiz kimseye yücelik, muhtaca zenginlik / Günahkâra hoşgörü, korkana ise emniyet vardır.
ومن هنا يعلم حال الفاءين فاء فَمِنْهُمْ وفاء فَأَمَّا إلخ، قيل: وفي العدول عن فأما الشقي ففي النار خالدا فيها إلخ. وأما السعيد- أو المسعود- ففي الجنة خالدا فيها إلخ إلى ما في النظم الجليل إشارة إلى سبق هذه الشقاوة
Buradan { فَمِنْهُمْ } lafzındaki fâ ile { فَأَمَّا } lafzındaki fâ'nın durumu anlaşılır. Şöyle denilmiştir: 'Fakat şakîye gelince o ateşte ebedî kalıcıdır...' ve 'Saîde -veya mes'ûda- gelince o cennette ebedî kalıcıdır...' şeklindeki ifadeden bu yüce nazımda yer alan ifadeye dönülmesinde, bu şakavet
والسعادة وأن ذلك أمر قد فرغ منه كما يدل عليه ما
ve saadetin önceliğine ve bunun tamamlanıp bitmiş bir hüküm olduğuna işaret vardır; nitekim şu hadis de buna delalet etmektedir:
أخرجه أحمد والترمذي والنسائي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: خرج علينا رسول الله ﷺ وفي يده كتابان فقال: «أتدرون ما هذان الكتابان؟ قلنا: لا يا رسول الله أما تخبرنا؟ فقال للذي في يده اليمنى: هذا كتاب من رب العالمين فيه أسماء أهل الجنة وآبائهم وقبائلهم ثم أجملهم على آخرهم فلا يزاد فيهم ولا ينقص منهم أبدا، ثم قال للذي في شماله: هذا كتاب من رب العالمين فيه أسماء أهل النار وآبائهم وقبائلهم ثم أجملهم على آخرهم فلا يزاد فيهم ولا ينقص منهم أبدا، فقال أصحابه: ففيم العمل يا رسول الله إن كان أمر قد فرغ منه؟ فقال: سدّدوا وقاربوا فإن صاحب الجنة يختم له بعمل أهل الجنة وإن عمل أي عمل، وإن صاحب النار يختم له بعمل أهل النار وإن عمل أي عمل، ثم قال ﷺ بيده فنبذهما وقال: فرغ ربكم من العباد فريق في الجنة وفريق في السعير»
Ahmed, Tirmizî ve Nesâî'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elinde iki kitap olduğu halde yanımıza çıktı ve: «Bu iki kitabın ne olduğunu biliyor musunuz?» buyurdu. «Hayır ey Allah'ın Resûlü, bize haber vermez misiniz?» dedik. Sağ elindekine işaret ederek: «Bu, Âlemlerin Rabbi katından bir kitaptır; içinde cennet ehlinin, babalarının ve kabilelerinin isimleri vardır. Sonra onların sonuncusuna kadar toplanmıştır; artık bunlara ne ebediyen bir kişi eklenir ne de onlardan eksiltilir» buyurdu. Sonra sol elindekine işaret ederek: «Bu da Âlemlerin Rabbi katından bir kitaptır; içinde cehennem ehlinin, babalarının ve kabilelerinin isimleri vardır. Sonra onların sonuncusuna kadar toplanmıştır; artık bunlara ne ebediyen bir kişi eklenir ne de onlardan eksiltilir» buyurdu. Ashabı: «Ey Allah'ın Resûlü, eğer bu iş bitmişse amel ne içindir?» dediler. Buyurdu ki: «Doğru yolda olun ve orta yolu tutun; zira cennet ehli olan kimsenin sonu, ne amel işlemiş olursa olsun cennet ehlinin ameliyle mühürlenir. Cehennem ehli olan kimsenin sonu da, ne amel işlemiş olursa olsun cehennem ehlinin ameliyle mühürlenir.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ellerini kaldırıp iki kitabı bıraktı ve: «Rabbiniz kullar hakkında hükmünü bitirdi: Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir» buyurdu.'
وجاء في حديث «الشقي من شقي في بطن أمه والسعيد من سعد في بطن أمه»
Hadiste: «Şakî, annesinin karnında iken şakî olandır; saîd de annesinin karnında iken saîd olandır» buyrulmuştur.
وحمل ذلك بعضهم على ظهور الأمر للملك الموكل بالنطفة وإلا فالأمر قبل ذلك، وبعضهم فسر الأم بالثبوت العلمي الذي يظهر المعلوم منه إلى هذا الوجود الخارجي وهو ضرب من التأويل كما لا يخفى، ولا يأبى هذه الإشارة عند التأمل ما
Bazıları bu hadisi, durumun nutfeye müvekkil olan meleğe aşikâr olması şeklinde yorumlamışlardır; aksi takdirde hüküm bundan daha öncedir. Bazıları ise 'anne'yi, malumun kendisinden bu dış varlığa zuhur ettiği ilmî sübût olarak tefsir etmişlerdir ki bu da gizli olmadığı üzere bir nevi tevildir. İncelendiğinde şu rivayet de bu işarete aykırı düşmez:
أخرجه الترمذي وحسنه وأبو يعلى وابن مردويه وغيرهم عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: «لما نزلت فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ قلت: يا رسول الله فعلام نعمل على شيء قد فرغ منه، أو على شيء لم يفرغ منه؟ قال: بل على شيء قد فرغ منه وجرت به الأقلام يا عمر ولكن كل ميسر لما خلق له» ،
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Ebû Ya'lâ, İbn Merdûye ve diğerlerinin Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } [Onlardan kimi şakîdir kimi de saîd] ayeti indiğinde: Ey Allah'ın Resûlü! O halde neye göre amel ediyoruz; bitmiş bir işe göre mi, yoksa henüz bitmemiş bir işe göre mi? dedim. Buyurdu ki: 'Aksine bitmiş ve kalemlerin kendisiyle kuruduğu bir işe göre ey Ömer! Fakat herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılır.'»
وقيل: كان الظاهر هنا التعبير بالمضارع إلا أنه عبر بالماضي إشارة إلى تحقق الوقوع وأتى بالموصول جمعا إيذانا بأن المراد- بشقي وسعيد- فريق شقي، وفريق سعيد، ولم يقل أشقياء وسعداء لأن الإفراد أوفق بما قبل، وقيل: الإفراد أولا للإشارة إلى أن كل فريق من حيث اتصافه بالشقاوة أو السعادة كشيء واحد، وجمع ثانيا لما أن دخول كل فريق في الجنة والنار ليس جملة واحدة بل جمعا جمعا وزمرة زمرة وله شواهد من الكتاب والسنة فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ أي في شك، والفاء لترتيب النهي على ما قص من القصص وبين في تضاعيفها من العواقب الدنيوية والأخروية أي فلا تك في شك بعد أن بين لك ما بين مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ أي من عبادة هؤلاء المشركين في أنها ضلال مؤد إلى مثل ما حل بمن قبلهم ممن قصصت عليك سوء عاقبة عبادتهم- فمن- ابتدائية، وجوز أن تكون بمعنى في، و «ما» مصدرية، وجوز أن تكون موصولة وفي الكلام مضاف محذوف أي من حال ما يعبدونه من أنه لا يضر ولا ينفع إذ لا معنى للمرية في أنفسهم ما يَعْبُدُونَ إِلَّا كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ استئناف بياني وقع تعليلا في المعنى للنهي عن المرية، والاستثناء إما من مصدر مقدر أو مفعول محذوف أي هم وآباؤهم سواء في الشرك ما يعبدون عبادة إلا كعبادة آبائهم. أو ما يعبدون شيئا إلا مثل الذي عبدوه من الأوثان وقد بلغك ما لحق آباؤهم بسبب ذلك فيلحقهم مثله لأن التماثل في الأسباب يقتضي التماثل في المسببات، ومعنى كَما يَعْبُدُ كما كان عبد فحذف لدلالة قَبْلُ عليه، وكأن اختيار هذا للإشارة إلى أن ذلك كان عادة مستمرة لهم وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ يعني هؤلاء الكفرة نَصِيبَهُمْ حظهم من العذاب كما وفينا آباءهم حظوظهم. أو من الرزق فيكون عذرا لتأخر العذاب عنهم مع قيام ما يوجبه، وفي هذا من الإشارة إلى مزيد فضل الله تعالى وكرمه ما لا يخفى حيث لم يقطع رزقهم مع ما هم عليه من عبادة غيره، وفي التعبير- بالنصيب- على الأول تهكم لأنه ما يطلب ويراد والعذاب بمعزل عن ذلك، وتفسيره بما ذكر مروي عن ابن زيد، وبالرزق- عن أبي العالية، وعن ابن عباس أن المراد به ما قدر من خير أو شر، وقرأ ابن محيصن «لموفوهم» مخففا من أوفى غَيْرَ مَنْقُوصٍ حال مؤكدة من النصيب كقوله تعالى: ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ [التوبة: ٢٥] وفائدته دفع توهم التجوز، وإلى هذا ذهب العلامة الطيبي، وقال: إنه الحق.
Burada zahir olanın muzâri sîgasıyla ifade edilmesi olduğu, ancak vuku bulmasının kesinliğine işaret etmek üzere mazi sîgasıyla ifade edildiği söylenmiştir. İsm-i mevsûlün cemi olarak getirilmesi ise { شَقِيٌّ } ve { سَعِيدٌ } lafızlarıyla şakîler fırkası ve saîdler fırkasının kastedildiğini bildirmek içindir; 'eşkiyâ' ve 'süedâ' denilmemiştir, çünkü tekil lafız öncesine daha uygundur. Şöyle de denilmiştir: Başlangıçta tekil getirilmesi, her bir fırkanın şakavet veya saadetle vasıflanması bakımından tek bir şey gibi olduğuna işaret etmek içindir; ikinci olarak cemi getirilmesi ise her fırkanın cennete ve cehenneme girişinin bir anda değil, bölük bölük ve zümre zümre olmasından dolayıdır; bunun Kitap ve Sünnet'ten şahitleri vardır. { فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ } “Artık şüpheye düşme”; yani bir şüphe içinde olma. 'Fâ' harfi, nehye ilişkin hükmü anlatılan kıssalara ve bunların aralarında açıklanan dünyevî ve uhrevî akıbetlere bağlamak içindir; yani sana açıklananlar açıklandıktan sonra sakın şüphe içinde olma! { مِمَّا يَعْبُدُ هؤُلاءِ } “Şunların taptıklarından”; yani bu müşriklerin ibadetlerinin, sana ibadetlerinin kötü akıbetini anlattığım kimselerin başına gelenin bir benzerine götüren bir sapıklık olduğundan [şüphe etme]. 'Min' ibtidaîdir (başlangıç bildirir); 'fî' manasında olması da caiz görülmüştür. 'Mâ' masdariyyedir; mevsûle olması da caizdir ve bu takdirde sözde mahzuf bir muzâf vardır; yani 'onların taptıkları şeylerin zarar ve fayda vermeyecek durumda olmasından [şüphe etme]'; zira bizzat kendileri hakkında şüpheye düşmenin bir anlamı yoktur. { ما يَعْبُدُونَ إِلَّا كَما يَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ } “Onlar ancak daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar”; bu cümle, şüpheden nehyetmenin manen illetini teşkil eden bir isti'nâf-ı beyânîdir. İstisna ya takdir edilen bir masdardan ya da mahzuf bir mef'ûldendir; yani onlar ve ataları şirkte eşittirler; atalarının ibadeti gibi bir ibadetten başkasını yapmazlar veya onların taptıkları putların benzerinden başkasına tapmazlar. Bu sebeple atalarının başına gelenler sana ulaşmıştır; sebeplerdeki benzerlik neticelerdeki benzerliği gerektirdiğinden onların başına gelenlerin bir benzeri bunlara da gelecektir. { كَما يَعْبُدُ } ifadesinin manası 'kâmâ kâne ya'büdü' (taptıkları gibi) demektir; { قَبْلُ } kelimesinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Sanki bunun seçilmesi, bunun onlar için sürekli bir âdet olduğuna işaret etmek içindir. { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ } “Ve şüphesiz biz onlara tam olarak vereceğiz”; yani bu kâfirlere, { نَصِيبَهُمْ } “paylarını”; atalarına paylarını tam verdiğimiz gibi azaptan nasiplerini [tam vereceğiz]. Ya da rızıktan nasiplerini [tam vereceğiz] ki bu takdirde azabı gerektiren sebep mevcut olduğu halde onlardan azabın tehir edilmesine bir gerekçe olur. Bunda, O'ndan başkasına ibadet etmelerine rağmen rızıklarını kesmemesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın lütuf ve kereminin fazlalığına gizli olmayan bir işaret vardır. Birinci manaya göre 'nasîb' (pay) kelimesinin kullanılması bir istihzadır; çünkü nasip arzu edilen ve istenen şeydir, azap ise bundan uzaktır. Bunun zikredilen şekilde tefsiri İbn Zeyd'den, rızık olarak tefsiri ise Ebü'l-Âliye'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise bundan maksadın takdir edilen hayır veya şer olduğu rivayet edilmiştir. İbn Muhaysın, 'evfâ' fiilinden tahfif ile «lemûfûhüm» şeklinde okumuştur. { غَيْرَ مَنْقُوصٍ } “eksiksiz olarak”; Yüce Allah'ın: { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } “Sonra arkalarınıza dönüp kaçmıştınız” [Tevbe: 25] buyruğunda olduğu gibi 'nasîb' kelimesinden müekkid bir hâldir. Bunun faydası mecaz vehmini defetmektir. Allâme Tîbî bu görüşe meyletmiş ve hak olanın bu olduğunu söylemiştir.
وفي الكشاف أنه جيء بهذه الحال عن النصيب الموفى لأنه يجوز أن يوفى وهو ناقص ويوفى وهو كامل ألا تراك تقول: وفيته شطر حقه وثلث حقه وحقه كاملا وناقصا انتهى، وتعقبه أبو حيان بأن هذه مغلطة لأنه إذا قيل: وفيته شطر حقه فالتوفية إنما وقعت في الشطر وكذا ثلث حقه، والمعنى أعطيته الشطر أو الثلث كاملا لم أنقصه منه شيئا، وأما قولك: وفيته حقه كاملا فالحال فيه مؤكدة لأن التوفية تقتضي الإكمال، وأما قولك: وفيته حقه ناقصا فغير صحيح للمنافاة انتهى.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Bu hâl, tastamam verilen (el-müveffâ) nasip için getirilmiştir; çünkü eksik olarak da tam verilebilir, eksiksiz olarak da tam verilebilir. Görmez misin ki: «Ona hakkının yarısını veya hakkının üçte birini tam verdim, hakkını tam ve eksik olarak verdim» dersin.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bu bir mugalatadır (yanıltmacadır); çünkü «Ona hakkının yarısını tam verdim» denildiğinde tastamam verme (tevfiyet) ancak o yarım hakkında gerçekleşmiştir; hakkının üçte biri ifadesinde de böyledir. Mana şudur: Ona yarıyı veya üçte biri eksiksiz olarak verdim, ondan hiçbir şeyi eksiltmedim. «Ona hakkını tam olarak verdim» sözüne gelince, buradaki hâl müekkidedir; çünkü tevfiyet zaten tamamlamayı iktiza eder. «Ona hakkını eksik olarak tam verdim» sözün ise tenakuzdan dolayı sahih değildir.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
وقال ابن المنير: إنه وهم لأن التوفية تقتضي عدم نقصان الموفى كاملا كان أو بعضا فقولك: وفيته نصف حقه يستلزم عدم نقصان النصف الموفى، فالسؤال عن وجه انتصاب هذه الحال قائم بعد، والأوجه أن يقال: استعملت التوفية بمعنى الإعطاء كما استعمل التوفي بمعنى الأخذ، ومن قال: أعطيت فلانا حقه كان جديرا أن يؤكده بقوله: غَيْرَ مَنْقُوصٍ انتهى. وفي الكشف أقول في تعليق التوفية بالنصف مع أن الكل حقه ما يدل على مطلوبه إذ لا فرق بين قولك: نصف حقه وحقه منصفا، فجاز وفيته نصيبه منصفا ونصيبه ناقصا، ويحسن فائدة التأكيد ويظهر أن الواهم من هو فتأمل وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ أي التوراة فَاخْتُلِفَ فِيهِ أي في شأن الكتاب وكونه من عند الله تعالى فآمن به قوم وكفر به آخرون فلا تبال باختلاف قومك فيما آتيناك من القرآن، وقولهم: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ [هود: ١٢] وزعمهم «إنك افتريته» .
İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: 'Bu bir vehimdir; çünkü tevfiyet, ister tamamı olsun ister bir kısmı olsun verilen şeyin eksik olmamasını iktiza eder. Dolayısıyla «Ona hakkının yarısını tam verdim» sözün, verilen yarımın eksik olmamasını gerektirir. O halde bu hâlin mensup kılınmasının gerekçesine dair soru hâlâ geçerliliğini korumaktadır. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Teveffî kelimesi kabzetmek (almak) manasında kullanıldığı gibi tevfiyet de vermek (i'tâ) manasında kullanılmıştır. «Falana hakkını verdim» diyen kimsenin bunu «eksiksiz olarak» sözüyle tekit etmesi son derece yerindedir.' [İbnü'l-Müneyyir'in sözü] bitti. el-Keşf'te derim ki: Tevfiyetin yarıma taalluk etmesinde -bütün hak olduğu halde- onun aradığına bir delil vardır; zira «hakkının yarısı» sözün ile «yarılanmış olarak hakkı» sözün arasında fark yoktur. Dolayısıyla «Ona nasibini yarılanmış olarak tastamam verdim» ve «nasibini eksik olarak tastamam verdim» demek caiz olur; tekidin faydası güzelleşir ve vehme kapılanın kim olduğu ortaya çıkar; iyi düşün! { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik”; yani Tevrat'ı verdik, { فَاخْتُلِفَ فِيهِ } “fakat onda ihtilafa düşüldü”; yani Kitap ve onun Allah Teâlâ katından olduğu hususunda [ihtilaf edildi]; bir topluluk ona iman etti, diğerleri ise inkâr etti. O halde kavminin sana verdiğimiz Kur'an hususundaki ihtilafına, onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ } “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!” [Hûd: 12] sözlerine ve «Sen onu uydurdun» şeklindeki iddialarına aldırış etme!
وجوز رجوع الضمير إلى موسى وهو خلاف الظاهر، وإن كان الاختلاف فيه ﵇ هل هو نبي أم لا؟
Zamirin Mûsâ'ya raci olması da caiz görülmüştür fakat bu zahire aykırıdır; gerçi onun aleyhisselâm peygamber olup olmadığı hususundaki ihtilaf,
مستلزما للاختلاف في كتابه هل هو من الله تعالى أم لا، وقيل: إن- في- على هذا الاحتمال بمعنى على أي فاختلف قومه عليه وتعنتوا كما فعل قومك معك وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وهي كلمة القضاء بتأخير العذاب إلى الأجل المعلوم على حسب الحكمة الداعية إلى ذلك لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أي لأوقع القضاء بين المختلفين من قومك بإنزال العذاب الذي يستحقه المبطلون ليتميزوا به عن المحقين، وفي البحر إن الظاهر عود الضمير على قوم موسى، قيل: وليس بذاك.
kitabının Allah Teâlâ katından olup olmadığı hususundaki ihtilafı da beraberinde getirir. Bu ihtimale göre { فِيهِ } lafzındaki 'fî' harfinin 'alâ' manasında olduğu, yani kavminin ona karşı ihtilaf edip kavminin seninle yaptığı gibi inatlaştığı da söylenmiştir. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; bu da gerektiren hikmet uyarınca azabın belirlenmiş bir süreye kadar ertelenmesine dair kazâ kelimesidir, { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “elbette aralarında hüküm verilirdi”; yani bâtıl ehlinin hak edenlerden ayırt edilmesi için üzerlerine hak ettikleri azap indirilmek suretiyle kavminden ihtilaf edenler arasında hüküm icra edilirdi. el-Bahr'da zamirin Mûsâ'nın kavmine dönmesinin zahir olduğu belirtilmiştir; fakat bunun pek isabetli olmadığı söylenmiştir.
وقال ابن عطية: عوده على القومين أحسن عندي، وتعقب بأن قوله سبحانه: وَإِنَّ كُلًّا إلخ ظاهر في التعميم بعد التخصيص وفيه نظر، والأولى عندي الأول وَإِنَّهُمْ أي وإن كفار قومك أريد بالضمير بعض من رجع إليهم ضمير بينهم للأمن من الإلباس لَفِي شَكٍّ عظيم مِنْهُ أي من القرآن وإن لم يجر له ذكر فإن ذكر إيتاء كتاب موسى ووقوع الاختلاف فيه لا سيما بصدد التسلية يناديه نداء غير خفي.
İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Zamirin her iki kavme birden raci olması bana göre daha güzeldir.' Buna, Yüce Allah'ın { وَإِنَّ كُلًّا } [Şüphesiz onların her biri...] buyruğunun tahsisten sonra ta'mîmde (genelleştirmede) zahir olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; fakat bunda düşünülecek yön vardır. Bana göre en evla olanı birinci görüştür. { وَإِنَّهُمْ } “Ve şüphesiz onlar”; yani senin kavminin kâfirleri -iltibas korkusu bulunmadığı için 'beynehüm' zamirinin raci olduğu kimselerin bir kısmı bu zamirle kastedilmiştir- { لَفِي شَكٍّ } “elbette bir şüphe içindedirler”; büyük bir şüphe içindedirler, { مِنْهُ } “ondan”; yani zikri açıkça geçmemiş olsa bile Kur'an'dan; zira Mûsâ'nın kitabının verilişinin ve onda ihtilaf vuku bulduğunun zikredilmesi, özellikle de teselli sadedinde olması sebebiyle onu açık bir şekilde akla getirmektedir.
وقيل: الضمير للوعيد المفهوم من الكلام مُرِيبٍ أي موقع في الريبة، وجوز أن يكون من أراب إذا صار ذا ريبة وَإِنَّ كُلًّا التنوين عوض عن المضاف إليه كما هو المعروف في تنوين كل عند قوم من النحاة، وقيل: إنه تنوين تمكين لكنه لا يمنع تقدير المضاف إليه أيضا أي وإن كل المختلفين المؤمنين والكافرين.
Zamirin, sözden anlaşılan tehdide ait olduğu da söylenmiştir. { مُرِيبٍ } “kuşku verici”; yani şüpheye düşürücü bir şüphe içindedirler. Kişinin şüphe sahibi olması anlamındaki 'erâbe' fiilinden olması da caizdir. { وَإِنَّ كُلًّا } “Ve şüphesiz her birine”; buradaki tenvin, nahivcilerden bir grubun 'küll' kelimesinin tenvini hakkında bildiği üzere muzâfun ileyhten ivazdır (onun yerine gelmiştir). Bunun tenvîn-i temkîn olduğu da söylenmiştir; fakat bu da muzâfun ileyhin takdir edilmesine engel değildir; yani mümin ve kâfir bütün ihtilaf edenler.
وقال مقاتل: يعني به كفار هذه الأمة لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ أي أجزية أعمالهم، ولام لَيُوَفِّيَنَّهُمْ واقعة في جواب القسم أي والله ليوفينهم، ولَمَّا بالتشديد وهو مع تشديد أن قراءة ابن عامر وحمزة وحفص وأبي جعفر، وتخريج الآية على هذه القراءة مشكل حتى قال المبرد: إنها لحن وهو من الجسارة بمكان لتواتر القراءة وليته قال كما قال الكسائي: ما أدري ما وجه هذه القراءة، واختلفوا في تخريجها فقال أبو عبيدة: إن أصل لَمَّا هذه لما منونا، وقد قرىء كذلك ثم بني على فعلى وهو مأخوذ من لمته إذا جمعته، ولا يقال: إنها «لما» المنونة وقف عليها بالألف، وأجرى الوصل مجرى الموقف لأن ذلك على ما قال أبو حيان: إنما يكون في الشعر واستبعد هذا التخريج بأنه
Mukâtil şöyle demiştir: Bununla bu ümmetin kâfirleri kastedilmektedir. { لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ } “Rabbin onların amellerini mutlaka tam olarak verecektir”; yani amellerinin karşılıklarını [tam verecektir]. { لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } lafzındaki lâm, yeminin cevabında yer almaktadır; yani 'Vallahi onlara mutlaka tastamam verecektir.' { لَمَّا } lafzı şeddeli olup 'inne'nin şeddesiyle birlikte İbn Âmir, Hamza, Hafs ve Ebû Ca'fer'in kıraatidir. Ayetin bu kıraate göre irabı müşküldür; hatta Müberred onun lahn (dilbilgisi hatası) olduğunu söylemiştir ki kıraatin mütevatir olması sebebiyle bu son derece büyük bir cürettir; keşke Kisâî'nin: 'Bu kıraatin vechini bilmiyorum' dediği gibi deseydi. Bu kıraatin vechinde ihtilaf etmişlerdir; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Bu { لَمَّا } lafzının aslı tenvinli «lemmen» idi -nitekim böyle de okunmuştur-, sonra «fa'lâ» vezni üzere bina edilmiştir ve bir şeyi topladığında söylediğin «lememtühû» ifadesinden alınmıştır.' Bunun tenvinli «lemmen» olup vakıf halinde elifle durulduğu ve vaslın (geçişin) vakıf yerine konulduğu söylenemez; çünkü Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre bu ancak şiirde olur. Bu vecih şu gerekçelerle uzak görülmüştür:
لا يعرف بناء فعلي من لمّ، وبأنه يلزم لمن أمال فعلى أن يميلها ولم يملها أحد بالإجماع وبأنه كان القياس أن تكتب بالياء ولم تكتب بها، وسيعلم إعراب الآية على هذا مما سيأتي إن شاء الله تعالى.
«Lemm» kökünden «fa'lâ» vezninde bir yapının bilinmemesi; «fa'lâ» veznini imâleli okuyan kimseye bunu da imâleli okumanın lazım gelmesi halbuki icmâ ile hiç kimsenin bunu imâleli okumamış olması; ve kıyasa göre yâ ile yazılması gerekirken yâ ile yazılmamış olması. Ayetin bu veche göre irabı Allah Teâlâ dilerse ileride gelecek açıklamalardan bilinecektir.
وقيل: لَمَّا المخففة وشددت في الوقف ثم أجرى الوصل مجرى الوقف وحينئذ فالإعراب ما ستعرفه أيضا إن شاء الله تعالى وهو بعيد جدا، وقيل: إنها بمعنى إلا، وإلا تقع زائدة كما في قوله:
Bunun muhaffef olan 'lemâ' olduğu, vakıf halinde şeddelendiği, sonra da vaslın vakıf yerine konulduğu söylenmiştir; bu durumda irap Allah Teâlâ dilerse yine bileceğin gibidir ki bu son derece uzaktır. Bunun 'illâ' manasında olduğu ve 'illâ'nın şu beyitte olduğu gibi zâid olarak geldiği de söylenmiştir:
حلفت يمينا غير ذي مثنوية ... يمين امرئ إلا بها غير آثم
Dönüşü olmayan kesin bir yeminle yemin ettim / Bir kimsenin yemini ki onda günahkâr olmaktan başkadır.