قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ حجة ظاهرة مِنْ رَبِّي ومالك أموري وَرَزَقَنِي مِنْهُ من لدنه سبحانه رِزْقاً حَسَناً هو النبوة والحكمة يدل على ذلك، والجواب عليه من باب إرخاء العنان. والكلام المنصف كأنه ﵇ قال: صدقتم فيما قلتم إني لم أزل مرشدا لكم حليما فيما بينكم لكن ما جئت به ليس غير الإرشاد والنصيحة لكم، انظروا بعين الإنصاف وأنتم ألباء إن كنت على حجة واضحة ويقين من ربي وكنت نبيا على الحقيقة أيصح لي وأنا مرشدكم والناصح لكم أن لا آمركم بترك عبادة الأوثان والكف عن المعاصي والأنبياء لا يبعثون إلا لذلك؟ ثم إنه ﵇ أكد معنى الإرشاد، وأدرج معنى الحلم فيما سيأتي من كلامه ﷺ كذا قرره العلامة الطيبي.
{ قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ } “Dedi ki: Ey kavmim! Söyleyin bana, ya Rabbimden açık bir delil üzere isem” yani açık bir hüccet üzere isem, { مِنْ رَبِّي } “Rabbimden” yani işlerimin sahibinden, { وَرَزَقَنِي مِنْهُ } “ve O katından bana rızık vermişse” yani Yüce Zâtı katından bana vermişse, { رِزْقاً حَسَناً } “güzel bir rızık” ki bu nübüvvet ve hikmettir, buna delalet etmektedir; buna verilecek cevap ise dizginleri serbest bırakma (irhâ-i inân) ve insaflı söz kabilindendir. Sanki o aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Benim aranızda daima size doğru yolu gösteren ve yumuşak huylu biri olduğumu söylemekle doğru söylediniz; ancak getirdiğim şey de size doğru yolu göstermekten ve nasihat etmekten başka bir şey değildir. İnsaf gözüyle bakın -ki siz akıllı kimselersiniz-, eğer ben Rabbimden apaçık bir hüccet ve yakîn üzere isem ve gerçekte bir peygamber isem, ben sizin rehberiniz ve nasihatçiniz olduğum halde size putlara tapmayı bırakmayı ve günahlardan el çekmeyi emretmemem doğru olur mu? Oysa peygamberler ancak bunun için gönderilirler.' Sonra o aleyhisselâm irşad manasını tekit etmiş ve hilm manasını da sözünün sallallâhu aleyhi ve sellem devamında yer alacak kısımlara dahil etmiştir; allâme et-Tîbî meseleyi bu şekilde ortaya koymuştur.
واختار شيخ الإسلام عدم كونه باقيا على الظاهر لما أن مقام الاستهزاء آب عنه، وذكر قدس سره أن المراد بالبينة والرزق الحسن النبوة والحكمة، وأن التعبير عنهما بذلك للتنبيه على أنهما مع كونهما بينة رزق حسن كيف لا وذلك مناط الحياة الأبدية له ﵇ ولأمته؟ وأن هذا الكلام منه ﵇ رد على مقالتهم الشنعاء المتضمنة زعم عدم استناد أمره ونهيه إلى سند، ثم قال: وجواب الشرط محذوف يدل عليه فحوى الكلام أي أتقولون والمعنى أنكم عددتم ما صدر عني من الأوامر والنواهي من قبيل ما لا يصح أن يتفوه به عاقل وجعلتموه من أحكام الوسوسة والجنون واستهزأتم بي وبأفعالي وقلتم ما قلتم، فأخبروني إن كنت من جهة ربي ومالك أموري ثابتا على النبوة والحكمة التي ليس وراءها غاية للكمال ولا مطمح لطامح ورزقني لذلك رزقا حسنا أتقولون في شأني وشأن أفعالي ما تقولون مما لا خير فيه ولا شر وراءه؟! وادّعى أن هذا هو الجواب الذي يستدعيه السياق ويساعده النظم الكريم.
Şeyhülislam ise alay makamının buna elvermemesi sebebiyle ifadenin zahiri üzere kalmamasını tercih etmiştir. O kuddise sirruh beyyine ve güzel rızık ile nübüvvet ve hikmetin kastedildiğini; bunların bu şekilde ifade edilmesinin, onların bir beyyine olmakla birlikte güzel bir rızık olduğuna dikkat çekmek için olduğunu -ki nasıl olmasın, zira bu hem kendisi aleyhisselâm hem de ümmeti için ebedî hayatın dayanağıdır- ve onun aleyhisselâm bu sözünün, onların emir ve nehyinin bir dayanağa dayanmadığı iddiasını içeren çirkin sözlerine bir reddiye olduğunu zikretmiştir. Sonra şöyle demiştir: Şartın cevabı mahzuftur, sözün gelişinden buna delalet eden anlam 'böyle mi söylersiniz?' demektir. Mana şudur: Siz benden sâdır olan emir ve yasakları aklı başında birinin telaffuz etmesinin caiz olmayacağı kabilinden saydınız, onu vesvese ve delilik hükümleri kıldınız, benimle ve fiillerimle alay ettiniz ve söylediğinizi söylediniz; öyleyse bana haber verin, eğer ben Rabbim ve işlerimin mâliki tarafından, arkasında hiçbir kemal gayesi ve hiçbir talibin arzusu bulunmayan nübüvvet ve hikmet üzere sabit isem ve O bana bunun için güzel bir rızık vermişse, benim hakkımda ve fiillerim hakkında içinde hiçbir hayır ve arkasında hiçbir şer bulunmayan bu söylediklerinizi mi söylersiniz?! Şeyhülislam, bağlamın gerektirdiği ve yüce nazmın elverdiği cevabın bu olduğunu ileri sürmüştür.
وفسر القاضي- الرزق الحسن- بما آتاه الله تعالى من المال الحلال، ومعنى كون ذلك منه تعالى أنه من عنده سبحانه وبإعانته بلا كد في تحصيله، وقدر جواب الشرط فهل يسع لي مع هذا الإنعام الجامع للسعادة الروحانية والجسمانية أن أخون في وحيه وأخالفه في أمره ونهيه، وذكر أن هذا الكلام منه ﵇ اعتذار عما أنكروا عليه من تغيير المألوف والنهي عن دين الآباء، وقدر بعضهم ما قدره العلامة الطيبي.
Kâdı ise 'güzel rızkı' Yüce Allah'ın ona ihsan ettiği helal mal ile tefsir etmiştir. Bunun Yüce Allah'tan olmasının manası, onun elde edilmesinde hiçbir meşakkat olmaksızın Yüce Zâtının katından ve yardımıyla olmasıdır. Şartın cevabını ise şöyle takdir etmiştir: 'Ruhani ve cismani saadeti bir araya getiren bu nimetle birlikte O'nun vahyine hıyanet etmem ve emrine ile nehyine muhalefet etmem bana yakışır mı / caiz olur mu?' O, bu sözün aleyhisselâm alışılageleni değiştirmek ve ataların dininden nehyetmek hususunda kendisine yönelttikleri inkâra karşı bir özür olduğunu zikretmiştir. Bazıları ise allâme et-Tîbî'nin takdir ettiğini takdir etmiştir.
وزعم شيخ الإسلام أن ذينك التقديرين بمعزل عما يستدعيه السياق، وأنهما إنما يناسبان إن حمل كلامهم على الحقيقة وأريد بالصلاة الدين حسبما نقل عن أبي مسلم وعطاء، ويكون المراد بالرزق الحسن على ذلك ما آتاه الله تعالى من الحلال فقط كما روي عن الضحاك ويكون المعنى حينئذ أخبروني إن كنت نبيا من عند الله تعالى ورزقني مالا حلالا أستغني به عن العالمين أيصح أن أخالف أمره أو أوافقكم فيما تأتون وما تذرون انتهى.
Şeyhülislam bu iki takdirin bağlamın gerektirdiğinden uzak olduğunu; bunların ancak kavimlerinin sözü hakikate hamledilirse ve Ebû Müslim ile Atâ'dan nakledildiği üzere salât ile din kastedilirse uygun düşeceğini, buna göre güzel rızıktan kastın da Dahhâk'tan rivayet edildiği gibi sadece Yüce Allah'ın ona verdiği helal mal olacağını ve bu durumda mananın şöyle olacağını ileri sürmüştür: 'Bana haber verin, eğer ben Yüce Allah katından bir peygamber isem ve O bana âlemlerden müstağni kalacağım helal bir mal rızık olarak vermişse, O'nun emrine muhalefet etmem veya işlediğiniz ve terk ettiğiniz şeylerde size uymam doğru olur mu?' Söz burada bitti.
وأقول: لا يخفى أن المناسب للمقام حمل الرزق الحسن على ما آتاه الله تعالى من الحلال الخالي عن التطفيف والبخس، وتقدير جواب الشرط نحو ما قدره القاضي ليس في الكلام ما يأبى عنه، ولا يتوقف على حمل الكلام على الحقيقة والصلاة على الدين بل يتأتى تقدير ذلك، ولو كان الكلام على سبيل التهكم والصلاة بالمعنى المتبادر بأن يقال: إنهم قاتلهم الله تعالى لما قالوا في ظلال الضلال وقالوا ما قالوا في حق نبيهم وما صدر منه من الأفعال لم يكن لهم مقصود إلا ترك الدعوة وتركهم وما يفعلون، ولم يتعرض ﵇ صريحا لرد قولهم المتضمن لرميه- وحاشاه بالوسوسة والجنون والسفه والغواية- إيذانا بأن ذلك مما لا يستحق جوابا لظهور بطلانه وتعرض
Ben derim ki: Makama uygun olanın, güzel rızkı Yüce Allah'ın ona verdiği eksik ölçme ve tartmadan uzak helal mala hamletmek olduğu gizli değildir. Şartın cevabının Kâdı'nın takdir ettiği gibi takdir edilmesine de sözde engel bir durum yoktur. Bu, sözün hakikate ve salâtın dine hamledilmesine de bağlı değildir; bilakis söz istihza yoluyla olsa ve salât da ilk akla gelen manasında olsa bile bu takdir mümkündür. Şöyle ki: Allah onları kahretsin, onlar sapıklık gölgeleri içinde söz söyleyip peygamberleri ve ondan sâdır olan fiiller hakkında söyleyeceklerini söylediklerinde, tek maksatları daveti terk etmesi ve kendilerini yaptıklarında serbest bırakmasıydı. O aleyhisselâm batıllığının açıklığı sebebiyle bir cevaba lâyık olmadığını bildirmek üzere, sözlerinin içerdiği -haşa- vesvese, delilik, sefihlik ve azgınlık ithamlarını reddetmeye açıkça girişmedi; bilakis
لجوابهم عما قصدوه بكلامهم ذلك بما يكون فيه قطع أطماعهم من أول الأمر مع الإشارة إلى رد ما تضمنته مقالتهم الشنعاء فكأنه ﵇ قال لهم: يا قوم إنكم اجترأتم على هذه المقالة الشنيعة وضمنتموها ما هو ظاهر البطلان لقصد أن أترككم وشأنكم من عبادة الأوثان ونقص المكيال والميزان فأخبروني إن كنت نبيا من عند الله تعالى ومستتنيا بما رزقني من المال الحلال عنكم وعن غيركم أيصح أن أخالف وحيه وأوافق هواكم لا يكون ذلك مني أصلا فإذن لا فائدة لكم في هذا الكلام الشنيع، وربما يقال: إن في هذا الجواب إشارة إلى وصفهم بنحو ما وصفوه به ﵇ كأنه قال: إن طلبكم مني ترك الدعوة وموافقة الهوى مع أني مأمور بدعوتكم وغني عنكم مما لا يصدر عن عاقل ولا يرتكبه إلا سفيه غاو، وكأن التعرض لذكر الرزق مع الكون على بينة للإشارة إلى وجود المقتضي وارتفاع ما يظن مانعا، ولا يخفى ما في إخراج الجواب على هذا الوجه من الحسن فتأمل.
bu sözleriyle kastettikleri şeye, çirkin sözlerinin içerdiği iddiayı reddetmeye işaret etmekle birlikte ilk andan itibaren umutlarını kesecek şekilde cevap vermeye yöneldi. Sanki o aleyhisselâm onlara şöyle demiştir: 'Ey kavmim! Siz benim putlara tapma ve ölçü ile tartıyı eksiltme hususunda sizi kendi halinize bırakmam gayesiyle bu çirkin söze cüret ettiniz ve içine apaçık batıl olan şeyleri kattınız. Öyleyse bana haber verin, eğer ben Yüce Allah katından bir peygamber isem ve bana rızık olarak verdiği helal mal ile sizden ve başkalarından müstağni isem, O'nun vahyine muhalefet etmem ve sizin hevanıza uymam caiz olur mu? Benden böyle bir şey asla sâdır olmaz; dolayısıyla bu çirkin sözünüzde sizin için hiçbir fayda yoktur.' Muhtemelen şöyle de denilebilir: Bu cevapta onların onu aleyhisselâm vasfettikleri şeyin benzeriyle kendilerini vasfetmeye bir işaret vardır; sanki şöyle demiştir: 'Ben sizi davet etmekle emrolunduğum ve sizden müstağni olduğum halde benden daveti bırakmamı ve hevanıza uymamı istemeniz, aklı başında birinden sâdır olacak bir şey değildir; bunu ancak sefih ve azgın biri irtikâp eder.' Beyyine üzere olmakla birlikte rızkın da zikredilmesi, muktezinin (gerektirici sebebin) varlığına ve mâni (engel) zannedilen şeyin kalktığına işaret etmek içindir. Cevabın bu vecih üzere ortaya konulmasındaki güzellik gizli değildir; iyi düşün!
بقي أن الذي ذكره النحاة على ما قال أبو حيان في مثل هذا الكلام أعني أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ إلخ أن تقدر الجملة الاستفهامية على أنها في موضع المفعول الثاني- لأرأيتم- المتضمنة معنى أخبروني المتعدية إلى مفعولين والغالب في الثاني أن يكون جملة استفهامية، وجواب الشرط ما يدل عليه الجملة السابقة مع متعلقها، والتقدير- إن كنت على بينة من ربي فأخبروني هل يسع لي- إلخ فافهم ولا تغفل وَما أُرِيدُ بنهيي إياكم عما أنهاكم عنه عن البخس والتطفيف أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ أي أقصده بعد ما وليتم عنه فأستبد به دونكم كما هو شأن بعض الناس في المنع عن بعض الأمور يقال: خالفني فلان إلى كذا إذا قصده وأنت مول عنه، وخالفني عنه إذا ولى عنه وأنت قاصده.
Geriye şu husus kalmaktadır: Ebû Hayyân'ın naklettiğine göre dilbilimcilerin bu ve benzeri sözlerde, yani { أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ } “Söyleyin bana, ya isem...” vb. ifadelerde zikrettikleri kural, soru cümlesinin 'bana haber verin' manasını içeren ve iki mef‘ûl alan { أَرَأَيْتُمْ } fiilinin ikinci mef‘ûlü konumunda takdir edilmesidir; ikinci mef‘ûlün soru cümlesi olması ise galip olan durumdur. Şartın cevabı ise önceki cümlenin ve müteallakının delalet ettiği şeydir. Takdir şöyledir: 'Eğer Rabbimden bir beyyine üzere isem bana haber verin, bana caiz olur mu?...' Bunu iyi anla ve gaflete düşme! { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size muhalefet etmek istemiyorum.” Yani sizi kendisinden nehyettiğim eksik ölçüp tartma fiilini yasaklamamla birlikte, siz ondan yüz çevirdikten sonra ona yönelip sizden ayrı olarak ona tek başıma sahip çıkmayı kastediyor değilim; nitekim bazı insanların bazı şeyleri yasaklarkenki tavrı böyledir. Denilir ki: Sen bir şeyden yüz çevirmişken birisi ona yönelirse 'falan kimse bana muhalefet ederek o şeye yöneldi' (hâlefeni ilâ kezâ) denir; sen ona yönelmişken o yüz çevirirse 'bana muhalefet ederek ondan yüz çevirdi' (hâlefeni anhü) denir.
قال في البحر: والظاهر على ما ذكروه أن أَنْ أُخالِفَكُمْ في موضع المفعول به- لأريد- أي وما أريد مخالفتكم، ويكون خالف بمعنى خلف نحو جاوز وجاز، ويكون المعنى وما أريد أن أكون خلفا منكم، وإِلى متعلقة بأخالف أو بمحذوف أي مائلا إلى ما أنهاكم عنه، وقيل: في الكلام فعل محذوف معطوف على المذكور أي وأميل إلى إلخ، ويجوز أن يبقى أخالف على ظاهره من المخالفة، ويكون إِنْ وما بعدها في موضع المفعول به- لأريد- ويقدر مائلا إلى كما تقدم، أو يكون إِنْ وما بعدها في موضع المفعول له، وإِلى ما متعلقا- بأريد- أي وما أقصد لأجل مخالفتكم إلى ما أنهاكم عنه، وقال الزجاج في معنى ذلك: أي ما أقصد بخلافكم إلى ارتكاب ما أنهاكم عنه إِنْ أُرِيدُ أي ما أريد بما أقول لكم إِلَّا الْإِصْلاحَ أي إلا أن أصلحكم بالنصيحة والموعظة مَا اسْتَطَعْتُ أي مدة استطاعتي ذلك وتمكني منه لا آلو فيه جهدا- فما- مصدرية ظرفية.
el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Zikrettiklerine göre zahir olan, { أَنْ أُخالِفَكُمْ } ifadesinin { أُرِيدُ } fiilinin mef‘ûlü bihi konumunda olmasıdır; yani 'size muhalefet etmeyi istemiyorum' demektir. { خالف } fiili { جاوز } ve { جاز } gibi { خلف } manasında olur ve mana 'sizin arkanızda kalan/size halef olan biri olmak istemiyorum' şeklinde olur; { إِلى } ise { أخالف } fiiline veya mahzuf bir kelimeye taalluk eder, yani 'size nehyettiğim şeye meylederek' demektir. Bir görüşe göre ise sözde zikredilen fiile matuf mahzuf bir fiil vardır; yani 've meyletmek vb.' demektir. { أخالف } fiilinin muhalefet etme zahiri manası üzere bırakılması da caizdir; bu takdirde { إِنْ } ve sonrası { أريد } fiilinin mef‘ûlü bihi konumunda olur ve daha önce geçtiği gibi 'meylederek' şeklinde takdir edilir; yahut { إِنْ } ve sonrası mef‘ûlün leh konumunda olur ve { إِلى ما } ifadesi { أريد } fiiline taalluk eder; yani 'size muhalefet etmek için nehyettiğim şeye yönelmek istemiyorum' manasına gelir. ez-Zeccâc bunun manası hakkında şöyle demiştir: 'Yani size muhalefet ederek sizi nehyettiğim şeyi işlemeye yöneliyor değilim.' { إِنْ أُرِيدُ } “Ben sadece ... istiyorum” yani size söylediklerimle başka bir şey istemiyorum, { إِلَّا الْإِصْلاحَ } “ancak ıslahı” yani nasihat ve vaaz ile sizi ıslah etmekten başka bir şey istemiyorum, { مَا اسْتَطَعْتُ } “gücüm yettiğince.” Yani buna gücüm yettiği ve imkân bulduğum müddetçe bunda hiçbir çabayı esirgemem; { ما } ise masdariyet ve zarfiyet bildiren [mâ-i masdariyye-i zarfiyye]dir.
وجوز فيها أن تكون موصولة بدلا من الإصلاح أي المقدار الذي استطعته أو إِلَّا الْإِصْلاحَ إصلاح ما استطعت، وهي إما بدل بعض أو كل لأن المتبادر من الإصلاح ما يقدر عليه، وقيل: بدل اشتمال، وعليه وعلى الأول يقدر ضمير أي منه لأنه في مثل ذلك لا بد منه وجوز أيضا أن تكون مفعولا به للمصدر المذكور كقوله:
Buradaki { ما } edatının ism-i mevsûl olup { الْإِصْلاحَ } kelimesinden bedel olması da caiz görülmüştür; yani 'güç yetirdiğim miktar' veya 'ancak güç yetirdiğim şeyin ıslahını' demektir. Bu da ya bedel-i ba‘z veya bedel-i kül olur; çünkü ıslahtan ilk akla gelen güç yetirilebilen kısımdır. Bir görüşe göre ise bedel-i iştimaldir; buna ve birinci ihtimale göre mahzuf bir zamir takdir edilir, yani 'ondan' [minhu] demektir, çünkü bu gibi yerlerde bu zorunludur. Ayrıca şu beyitte olduğu gibi zikredilen masdarın mef‘ûlü bihi olması da caiz görülmüştür:
ضعيف النكاية أعداءه ... يخال الفرار يراخي الأجل
Düşmanlarına verdiği zarar zayıf olan kimse ... kaçmanın eceli geciktireceğini sanır.
أي ما أريد إلا أن أصلح ما استطعت إصلاحه من فاسدكم، والأبلغ الأظهر ما قدمناه لأن في احتمال البدلية إضمارا وفوات المبالغة وفي الاحتمال الأخير إعمال المصدر المعرف في المفعول به، وفيه- مع أنه لا يجوز عند الكوفيين ويقل عند البصريين- فواتها، وزيادة إضمار مفعول «استطعت» وَما تَوْفِيقِي أي ما كوني موفقا لتحقيق ما أتوخاه من إصلاحكم إِلَّا بِاللَّهِ أي بتأييده سبحانه ومعونته.
Yani 'bozuk hallerinizden ıslah etmeye güç yetirdiğim şeyleri ıslah etmekten başka bir şey istemiyorum' demektir. En beliğ ve en zahir olanı ise daha önce sunduğumuz görüştür; zira bedel olma ihtimalinde zamir takdiri [izmar] vardır ve mübalağa elden gider; son ihtimalde ise marife olan masdarın mef‘ûlü bihinde amel etmesi söz konusudur ki bu -Kûfelilere göre caiz olmamakla ve Basralılara göre de az bulunmakla birlikte- mübalağayı düşürür ve 'isteta‘tü' fiilinin mef‘ûlünün ayrıca takdir edilmesini [izmar] gerektirir. { وَما تَوْفِيقِي } “Benim başarım ancak ... iledir” yani sizi ıslah etme hususunda amaçladığım şeyi gerçekleştirmeye muvaffak kılınmam, { إِلَّا بِاللَّهِ } “Allah'ın yardımı iledir” yani ancak Yüce Zâtının teyidi ve yardımı iledir.
واختار بعضهم أن يكون المراد- وما توفيقي لإصابة الحق والصواب في كل ما آتي وأذر إلا بهدايته تعالى
Bazıları ise muradın 'Yaptığım ve terk ettiğim her şeyde hakka ve doğruya isabet etme muvaffakiyetim ancak Yüce Allah'ın hidayeti
ومعونته- والظاهر أن المراد وما كل فرد من أفراد توفيقي لما صرحوا به من أن المصدر المضاف من صيغ العموم، ويؤول إلى هذا ما قيل: إن المعنى ما جنس توفيقي لأن انحصار الجنس يقتضي انحصار أفراده لكن على الأول بطريق المفهوم. وعلى الثاني بطريق المنطوق، وتقدير المضاف بعد الباء مما التزمه كثير، وفيه على ما قيل: دفع الاستكشال بأن فاعل التوفيق هو الله تعالى، وأهل العربية يستقبحون نسبة الفعل إلى الفاعل بالباء لأنها تدخل على الآلة فلا يحسن ضربي بزيد، وإنما يقال: من زيد، فالاستعمال الفصيح بناء على هذا- وما توفيقي إلا من عند الله ووجه الدفع بذلك التقدير ظاهر لأن الدخول ليس على الفاعل حينئذ.
ve yardımı iledir' şeklinde olmasını tercih etmiştir. Zahir olan ise muzaf masdarın umum bildiren sîgalardan olduğunu açıkça belirttikleri üzere, maksadın 'tevfikimin her bir ferdi' olmasıdır. 'Mana tevfikimin cinsidir, zira cinsin hasredilmesi fertlerinin de hasredilmesini gerektirir' şeklindeki görüş de buna varır; ancak birincisinde mefhum yoluyla, ikincisinde ise mantuk yoluyladır. Bâ harf-i cerrinden sonra bir muzaf takdir edilmesi pek çok âlimin benimsediği bir husustur. Belirtildiğine göre bunda şu müşkili defetme durumu vardır: Tevfikin fâili Yüce Allah'tır; Arap dili ehli ise fiilin fâile bâ harfi ile isnat edilmesini çirkin görürler, zira bâ aletin üzerine dahil olur; bu yüzden 'darbî bi-Zeydin' [vurmam Zeyd iledir] denmesi güzel olmaz, ancak 'min Zeydin' [Zeyd'dendir] denir. Buna göre fasih kullanım 've mâ tevfîkî illâ min indillâh' şeklinde olur. Yapılan bu takdirle müşkilin defedilme vechi açıktır, zira bâ bu takdirde fâilin üzerine dahil olmuş olmaz.
وجوز أن يكون ذلك التقدير لما أن التوفيق وهو كون فعل العبد موافقا لما يحبه الله تعالى ويرضاه لا يكون إلا بدلالة الله تعالى عليه، ومجرد الدلالة لا يجدي بدون المعونة منه عز شأنه عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ في ذلك، أو في جميع أموري لا على غيره فإنه سبحانه القادر المتمكن من كل شيء، وغيره سبحانه عاجز في حد ذاته بل معدوم ساقط عن درجة الاعتبار كما أشار إليه الكتاب وعاينه أولو البصائر والألباب وَإِلَيْهِ أُنِيبُ أي أرجع فيما أنا بصدده، أو أقبل بشراشري في مجامع أموري لا إلى غيره، والجملة معطوفة على ما قبلها، وكأن إيثار صيغة الاستقبال فيها على الماضي الأنسب للتقرر والتحقق كما في التوكل لاستحضار الصورة والدلالة على الاستمرار، ولا يخفى ما في جوابه ﵇ مما لا يكاد يوجد في كلام خطيب إلا أن يكون نبيا.
Tevfikin -yani kulun fiilinin Yüce Allah'ın sevip razı olduğu şeye uygun olmasının- ancak Yüce Allah'ın ona yol göstermesiyle olacağı ve şânı yüce olan Zâtın yardımı olmaksızın sadece yol göstermenin bir fayda vermeyeceği gerekçesiyle bu takdirin yapılmış olması da caiz görülmüştür. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Yalnız O'na tevekkül ettim” bu hususta yahut bütün işlerimde başkasına değil yalnız O'na güvendim; çünkü Yüce Zâtı her şeye kādir ve muktedirdir. O'ndan başkası ise bizzat kendinde acizdir, hatta Kitab'ın işaret ettiği, basiret ve akıl sahiplerinin bizzat müşahede ettiği üzere yok hükmünde olup itibar derecesinden düşmüştür. { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “Ve yalnız O'na yönelirim.” Yani meşgul olduğum hususta yalnız O'na dönerim yahut bütün varlığımla her türlü işimde başkasına değil yalnız O'na yönelirim. Bu cümle önceki cümleye matuftur; tevekkülde olduğu gibi gerçekleşme ve subûta daha uygun olan mazi sîgası yerine burada muzari sîgasının tercih edilmesi, sanki tablonun zihinde canlandırılması ve sürekliliğe delalet etmesi içindir. O peygamberin aleyhisselâm verdiği bu cevapta, peygamber olmadıkça hiçbir hatibin sözünde bulunamayacak inceliklerin yer aldığı gizli değildir.
وفي أنوار التنزيل أن لأجوبته ﵇ الثلاثة يعني يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إلخ وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إلخ وإِنْ أُرِيدُ إلخ على هذا النسق شأنا، وهو التنبيه على أن العاقل يجب أن يراعي في كل ما يأتيه ويذره ثلاثة حقوق أهمها وأعلاها حق الله تعالى، فإن الجواب الأول متضمن بيان حق الله تعالى من شكر نعمته والاجتهاد في خدمته.
Envârü't-Tenzîl'de belirtildiğine göre, onun aleyhisselâm bu tertip üzere gelen üç cevabının -yani { يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ } “Ey kavmim! Söyleyin bana...” vb., { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ } “Size muhalefet etmek istemiyorum...” vb. ve { إِنْ أُرِيدُ } “Ben sadece ... istiyorum” vb. ifadelerinin- büyük bir konumu vardır ki o da şudur: Akıllı kimsenin yaptığı ve terk ettiği her şeyde üç hakkı gözetmesi gerektiğine dikkat çekmektir; bunların en mühimi ve en yücesi Allah Teâlâ'nın hakkıdır. Nitekim birinci cevap, O'nun nimetine şükretmek ve O'na kullukta gayret göstermekten ibaret olan Allah Teâlâ'nın hakkının beyanını içermektedir.
وثانيها حق النفس، فإن الجواب الثاني متضمن بيان حق نفسه من كفها عما ينبغي أن ينتهي عنه غيره. وثالثها حق الناس فإن الجواب الثالث متضمن للإشارة إلى أن حق الغير عليه إصلاحه وإرشاده وإنما لم يعطف قوله: إِنْ أُرِيدُ إلخ على ما قبله لكونه مؤكدا ومقررا له لأنه لو أراد الاستئثار بما نهى عنه لم يكن مريدا للإصلاح، ولا ينافي هذا كونه متضمنا لجواب آخر، وكأن قوله: وَما تَوْفِيقِي إلخ إزاحة لما عسى أن يوهمه إسناد الاستطاعة إليه بإرادته من استبداده بذلك، ونظير ذلك إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الفاتحة: ٥] وفيه مع ما بعده إشارة إلى محض التوحيد، وقال غير واحد: إنه قد اشتمل كلامه ﵇ على مراعاة لطف المراجعة ورفق الاستنزال والمحافظة على حسن المجاراة والمحاورة، وتمهيد معاقد الحق بطلب التوفيق من جانبه تعالى والاستعانة به عز شأنه في أموره وحسم أطماع الكفار وإظهار الفراغ عنهم وعدم المبالاة بمعاداتهم، وقيل: وفيه أيضا تهديدهم بالرجوع إلى الله تعالى للجزاء، وذلك من قوله: وَإِلَيْهِ أُنِيبُ لأن الرجوع إليه سبحانه يكنى به عن الجزاء وهو وإن كان هنا مخصوصا به لاقتضاء المقام له لكنه لا فرق فيه بينه وبين غيره، وفيه مع خفاء وجه الإشارة أن الإنابة إنما هي الرجوع الاختياري بالفعل إليه سبحانه لا الرجوع الاضطراري للجزاء وما يعمه، وقد يقال: إن في قوله: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ إشارة أيضا إلى تهديدهم لأنه ﷿ الكافي المعين لمن توكل عليه لكن لا يتعين أن يكون ذلك تهديدا بالجزاء يوم القيامة وَيا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ أي لا يكسبنكم شِقاقِي أي معاداتي، وأصلها أن أحد المتعاديين يكون في عدوة وشق والآخر في آخر، وروي هذا عن السدي وعن الحسن ضراري، وعن بعض فراقي، والكل متقارب، وهو فاعل- يجرمنكم- والكاف مفعوله الأول، وقوله سبحانه: أَنْ يُصِيبَكُمْ مفعوله الثاني، وقد جاء تعدي- جرم- إلى مفعولين كما جاء تعديها لواحد وهي مثل كسب في ذلك، ومن الأول قوله:
İkincisi nefsin hakkıdır; nitekim ikinci cevap, başkasının sakınması gereken şeylerden nefsini alıkoymaktan ibaret olan kendi nefsinin hakkının beyanını içermektedir. Üçüncüsü ise insanların hakkıdır; nitekim üçüncü cevap, başkasının onun üzerindeki hakkının onları ıslah ve irşad etmek olduğuna işaret etmektedir. { إِنْ أُرِيدُ } vb. sözünün öncesine atfedilmemesi, onu tekit edici ve pekiştirici olmasındandır; çünkü nehyettiği şeyi kendine ayırmak isteseydi ıslahı murad etmiş olmazdı. Bu durum, onun başka bir cevabı içeriyor olmasına da mâni değildir. { وَما تَوْفِيقِي } vb. sözü ise sanki güç yetirmeyi kendi iradesine isnat etmesinin onda bağımsız bir güç vehmettirmesini bertaraf etmek içindir; bunun benzeri { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [el-Fâtiha: 5] “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” ayetidir. Bu sözde sonrasıyla birlikte sırf tevhide işaret vardır. Pek çok âlim şöyle demiştir: O peygamberin aleyhisselâm sözü; karşılık vermede nezaketi, ikna etmede yumuşaklığı, güzel bir şekilde sürdürmeyi ve konuşmayı muhafaza etmeyi, Allah Teâlâ katından tevfik dileyerek ve işlerinde şânı yüce olan Zâttan yardım isteyerek hak esaslarını pekiştirmeyi, kâfirlerin umutlarını kesmeyi, onlardan müstağni olduğunu ve düşmanlıklarına aldırmadığını göstermeyi ihtiva etmiştir. Bir görüşe göre: Bu sözde ayrıca ceza için Allah Teâlâ'ya dönmekle onları tehdit etme anlamı da vardır; bu da { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “Ve yalnız O'na yönelirim” sözünden çıkarılmıştır, çünkü Yüce Zâtına dönüş ile ceza kinaye edilir; her ne kadar buradaki dönüş makamın gerektirmesi sebebiyle ona mahsus olsa da, onunla başkası arasında bu hususta bir fark yoktur. İşaretin vechinin kapalı olmasıyla birlikte burada şu vardır: İnabet (yönelme), Yüce Zâta ceza ve onu kuşatan şeyler için zorunlu (ıztırârî) dönüş değil, bizzat fiille yapılan ihtiyarî dönüştür. Şöyle de denilebilir: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Yalnız O'na tevekkül ettim” sözünde de onları tehdit etmeye bir işaret vardır; çünkü O azze ve celle kendisine tevekkül edene kâfi gelen ve yardım edendir, ancak bunun kıyamet günündeki ceza ile bir tehdit olması tayin olunamaz. { وَيا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّكُمْ } “Ey kavmim! ... sizi sürüklemesin” yani size kazandırmasın, { شِقاقِي } “bana karşı gelmeniz” yani bana düşmanlık etmeniz. Şikākın aslı, düşmanlık edenlerden birinin bir tarafta ve yakada, diğerinin ise diğer tarafta olmasıdır. Bu mana es-Süddî'den rivayet edilmiştir; Hasan'dan 'bana zarar vermeniz', bazılarından ise 'benden ayrılmanız' şeklinde rivayet edilmiştir ki hepsi birbirine yakındır. Bu kelime { يَجْرِمَنَّكُمْ } fiilinin fâilidir, kâf zamiri birinci mef‘ûlüdür; Yüce Allah'ın { أَنْ يُصِيبَكُمْ } “başınıza gelmesi” buyruğu ise ikinci mef‘ûlüdür. { جرم } fiilinin tıpkı { كسب } gibi tek mef‘ûle geçişli olduğu gibi iki mef‘ûle geçişli olduğu da vârid olmuştur. Birinci duruma şu beyit örnektir:
ولقد طعنت أبا عيينة طعنة ... «جرمت» فزارة بعدها أن يغضبوا
Ebû Uyeyne'ye öyle bir mızrak darbesi indirdim ki ... ondan sonra Fezâre kabilesine öfkelenmeyi kazandırdı [öfkelenmelerine sebep oldu].
وإضافة- شقاق- إلى ياء المتكلم من إضافة المصدر إلى مفعوله أي لا يكسبنكم شقاقكم إياي أن يصيبكم مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ من الغرق أَوْ قَوْمَ هُودٍ من الريح أَوْ قَوْمَ صالِحٍ من الرجفة والصيحة ونهي الشقاق مجاز أو كناية عن نهيهم وهو أبلغ من توجيه النهي إليهم لأنه إذا نهى وهو لا يعقل علم نهي المشاقين بالطريق الأولى، وقرأ ابن وثاب والأعمش «يجرمنكم» بضم الياء، وحكي أيضا عن ابن كثير وهو حينئذ من أجرمته ذنبا إذا جعلته جارما له أي كاسبا، والهمزة للنقل من جرم المتعدي إلى مفعول واحد، ونظيره في النقل كذلك كسب المال فإنه يقال فيه أكسبه المال والقراءتان سواء في المعنى إلا أن المشهورة جارية على ما هو الأكثر استعمالا في كلام الفصحاء من العرب الموثوق بعربيتهم، وقرأ مجاهد والجحدري، وابن أبي إسحاق «مثل» بالفتح، وروي ذلك عن نافع، وخرجه جمع على أن «مثل» فاعل أيضا إلا أنه بني على الفتح لإضافته إلى غير متمكن، وقد جوز فيه وكذا في غير مع- ما وأن- المخففة والمشددة ذلك كالظروف المضافة للمبني، وعلى هذا جاء قوله:
{ شِقاقِي } kelimesinin mütekellim yâ'sına izafeti, masdarın mef‘ûlüne izafetidir; yani 'bana muhalefet edip düşmanlık etmeniz size ... başınıza gelmesini kazandırmasın' demektir: { مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ } “Nuh kavminin başına gelenin benzeri” yani boğulma, { أَوْ قَوْمَ هُودٍ } “yahut Hûd kavminin [başına gelenin benzeri]” yani kasırga, { أَوْ قَوْمَ صالِحٍ } “yahut Sâlih kavminin [başına gelenin benzeri]” yani şiddetli sarsıntı ve korkunç ses. Şikākın nehyedilmesi mecazdır yahut onları nehyetmekten kinayedir; bu da nehyin doğrudan onlara yöneltilmesinden daha beliğdir, zira akletmeyen bir şey nehyedildiğinde düşmanlık edenlerin nehyedildiği evleviyetle anlaşılır. İbn Vessâb ve el-A‘meş yâ'nın dammesiyle { يُجْرِمَنَّكُمْ } şeklinde okumuşlardır; bu kıraat İbn Kesîr'den de nakledilmiştir. Bu takdirde bir kimseye bir günah kazandırdığında söylenen 'ecramtühü zenben' ifadesinden gelir; yani onu kazanan kılmıştır. Hemze ise tek mef‘ûle geçişli olan 'cerame' fiilini nakletmek (iki mef‘ûle geçişli kılmak) içindir. Bunun nakildeki benzeri 'kesebi'l-mâle' [malı kazandı] ifadesidir; nitekim 'eksebehü'l-mâle' [ona malı kazandırdı] denir. İki kıraat mana bakımından eşittir; ancak meşhur olan kıraat, Arapçasına güvenilen fasih Arapların kelamında en çok kullanılan kullanıma uygundur. Mücâhid, el-Cahderî ve İbn Ebî İshâk { مِثْلَ } kelimesini fetha ile okumuşlardır; bu Nâfi‘den de rivayet edilmiştir. Bir grup âlim bunu 'misl' kelimesinin yine fâil olduğu, ancak mütemekkin olmayan (mebnî) bir kelimeye muzaf olması sebebiyle fetha üzere mebnî kılındığı şeklinde açıklamıştır. Mebnîye muzaf olan zarflarda olduğu gibi, bunda ve 'mâ' ile hafifletilmiş veya şeddeli 'enne' ile birlikte gelen 'gayr' kelimesinde de bu durum caiz görülmüştür. Şu beyit bu kural üzere gelmiştir:
لم يمنع الشرب منها غير أن نطقت ... حمامة في غصون ذات أو قال
Ondan içmeyi hiçbir şey engellemedi, ancak ... dallar üzerindeki bir güvercinin ötmesi engelledi.
وبعض على أنه نعت لمصدر محذوف والفتحة إعراب أي إصابة مثل إصابة قوم نوح، وفاعل يُصِيبَكُمْ ضمير مستتر يعود على العذاب المفهوم من السياق وفيه تكلف وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ
Bazıları ise fethanın irap fethası olup mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu görüşündedir; yani 'Nûh kavminin uğradığı gibi bir musibete uğramanız' demektir. { يُصِيبَكُمْ } fiilinin fâili ise bağlamdan anlaşılan azaba dönen müstetir bir zamirdir; ancak bunda bir tekellüf (zorlama) vardır. { وَما قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ } “Lût kavmi de sizden uzak değildir.”
زمانا كما روي عن قتادة أو مكانا كما روي عن غيره ومراده ﵇ أنكم إن لم تعتبروا بمن قبل لقدم عهد أو بعد مكان فاعتبروا بهؤلاء فإنهم بمرأى ومسمع منكم وكأنه إنما غير أسلوب التحذير بهم واكتفى بذكر قربهم إيذانا بأن ذلك مغن عن ذكر ما أصابهم لشهرة كونه منظوما في سمط ما ذكر من دواهي الأمم المرقومة، وجوز أن يراد بالبعد البعد المعنوي أي ليسوا ببعيد منكم في الكفر والمساوي، فاحذروا أن يحل بكم ما حل بهم من العذاب، وقد أخذ هذا المعنى بعض المتأخرين فقال:
Katâde'den rivayet edildiğine göre zaman bakımından yahut başkalarından rivayet edildiğine göre mekân bakımından [uzak değildir]. O peygamberin aleyhisselâm muradı şudur: Eğer siz geçmiştekilerden zamanın eskiliği veya mekânın uzaklığı sebebiyle ibret almıyorsanız, bari şunlardan ibret alın; çünkü onlar sizin gözünüzün önünde ve kulağınızın işiteceği mesafededir. Sanki onlar ile yapılan uyarı üslubunu değiştirip sadece yakınlıklarını zikretmekle yetinmesi, zikredilen anılan ümmetlerin felaketleri dizisine dahil oluşunun meşhur olması sebebiyle başlarına gelenleri zikretmeye ihtiyaç bırakmadığını bildirmek içindir. Uzaklıktan manevi uzaklığın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani onlar küfür ve kötülükler bakımından sizden uzak değillerdir, öyleyse onların başına gelen azabın sizin de başınıza gelmesinden sakının. Son dönem âlimlerinden biri bu manayı alarak şöyle demiştir:
فإن لم تكونوا قوم لوط بعينهم ... فما قوم لوط منكم ببعيد
Eğer siz bizzat Lût kavmi değilseniz de ... Lût kavmi sizden pek uzak değildir.
وإفراد «بعيد» وتذكيره مع كون المخبر عنه وهو قوم اسم جمع، ومؤنثا لفظا على ما نص عليه الزمخشري، واستدل له بتصغيره على قويمة وذلك يقتضي أن يقال: ببعيدة موافقة للفظ وببعداء موافقة للمعنى لأن المراد، وما إهلاكهم أو وما هم بشيء بعيد، أو وما هم في زمان بعيد أو مكان بعيد، وجوز أن يكون ذلك لأنه يستوي في بعيد المذكر والمؤنث لكونه على زنة المصادر كالنهيق والصهيل. وفي الكشف عن الجوهري أن القوم يذكر ويؤنث لأن أسماء الجموع التي لا واحد لها من لفظها إذا كانت للآدميين تذكر وتؤنث مثل رهط ونفر وقوم وإذا صغرت لم تدخل فيه الهاء، وقلت: قويم ورهيط ونفير، ويدخل الهاء فيما يكون لغير الآدميين مثل الإبل والغنم لأن التأنيث لازم وبينه وبين ما نقل عن الزمخشري بون بعيد، وعليه فلا حاجة إلى التأويل، هذا ثم إنه ﵇ لما أنذرهم سوء عاقبة صنيعهم عقبه طمعا في اروعائهم عما هم فيه من الضلال بالحمل على الاستغفار والتوبة فقال: وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ مر تفسير مثله إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ عظيم الرحمة فيرحم من يطلب منه المغفرة وَدُودٌ أي كثير الود والمحبة فيحب من يتوب ويرجع إليه، والمشهور جعل الودود مجازا باعتبار الغاية أي مبالغ في فعل ما يفعل البليغ المودة بمن يوده من اللطف والإحسان.
Hakkında haber verilen 'kavm' kelimesinin ism-i cem‘ ve ez-Zemahşerî'nin açıkça belirttiği üzere lafzan müennes olmasına ve bunun için 'kuveyme' şeklinde ism-i tasgir yapılmasının delil getirilmesine rağmen -ki bu durum lafza uygun olarak 'bi-baîdetin' ve manaya uygun olarak 'bi-büadâe' denilmesini gerektirir- { بَعِيدٍ } kelimesinin tekil ve müzekker getirilmesi; muradın 'onların helak edilişi [uzak değildir]' veya 'onlar uzak bir şey değillerdir' yahut 'onlar uzak bir zamanda veya uzak bir mekânda değillerdir' şeklinde olmasındandır. Bunun, 'nehîk' ve 'sahîl' gibi masdar vezninde olması sebebiyle 'baîd' lafzında müzekker ile müennesin eşit olmasından kaynaklandığı da caiz görülmüştür. el-Keşşâf'ta el-Cevherî'den nakledildiğine göre 'kavm' kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; çünkü kendi lafzından tekili olmayan topluluk isimleri insanlara ait olduğunda 'raht', 'nefer' ve 'kavm' gibi müzekker de müennes de kılınabilir; tasgir yapıldığında ise sonuna tâ girmez ve 'kuveym', 'ruheyt', 'nüfeyr' dersin. İnsan dışındaki varlıklar için olan 'ibil' ve 'ganem' gibi kelimelerde ise tâ dahil olur, çünkü müenneslik lazımdır. Bu nakil ile ez-Zemahşerî'den aktarılan arasında büyük bir fark vardır; buna göre teville bir ihtiyaç kalmaz. İşte bundan sonra o peygamber aleyhisselâm işledikleri şeyin kötü akıbetiyle onları uyardığında, içinde bulundukları sapıklıktan vazgeçmelerini umarak bunun peşinden onları istiğfar ve tevbeye sevk ederek şöyle buyurdu: { وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tevbe edin.” Benzerinin tefsiri geçmişti. { إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir” merhameti pek yücedir, binaenaleyh kendisinden bağışlanma dileyene merhamet eder, { وَدُودٌ } “çok sevendir.” Yani sevgisi ve muhabbeti pek çoktur, dolayısıyla tevbe edip kendisine döneni sever. Meşhur olan, 'Vedûd' isminin gaye itibarıyla mecaz kılınmasıdır; yani sevgisi son derece olan kimsenin sevdiğine lütuf ve ihsanda bulunarak yaptığı muameleyi pek fazlasıyla yapandır.
وجوز أن يكون كناية عند من لم يشترط إمكان المعنى الأصلي، والداعي لارتكاب المجاز أو الكناية على ما قيل: إن المودة بمعنى الميل القلبي وهو مما لا يصح وصفه تعالى به، والسلفي يقول: المودة فينا الميل المذكور، وفيه
Asıl mananın imkânını şart koşmayanlara göre kinaye olması da caiz görülmüştür. Söylendiğine göre mecaz veya kinayeye başvurmanın gerekçesi şudur: Sevgi (meveddet) kalbî meyil manasındadır; bu ise Allah Teâlâ'nın kendisiyle vasıflanmasının caiz olmadığı bir şeydir. Selefî ise şöyle der: Bizdeki sevgi zikredilen meyildir; Yüce Zâtında ise
سبحانه وراء ذلك مما يليق بجلال ذاته ﷻ، وقيل: معنى وَدُودٌ متحبب إلى عباده بالإحسان إليهم، وقيل:
bunun ötesinde Zâtının celâline celle celâluh lâyık olan bir manadır. Bir görüşe göre: { وَدُودٌ } kelimesinin manası, onlara ihsanda bulunarak kullarına kendini sevdirendir. Bir görüşe göre ise:
محبوب المؤمنين، وتفسيره هنا بما تقدم أولى، والجملة في موضع التعليل للأمر السابق ولم يعتبر الأكثر ما أشرنا إليه من نحو التوزيع، فقال: عظيم الرحمة للتائبين مبالغ في اللطف والإحسان بهم، وهو مما لا بأس به قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ أي ما نفهم ذلك كأنهم جعلوا كلامه المشتمل على فنون الحكم والمواعظ وأنواع العلوم والمعارف إذ ضاقت عليهم الحيل وعيت بهم العلل ولم يجدوا إلى محاورته ﵇ سبيلا من قبيل التخليط والهذيان الذي لا يفهم معناه ولا يدرك فحواه، وقيل: قالوا ذلك استهانة به ﵇ كما يقول الرجل لمن لا يعبأ به:
müminlerin sevgilisidir; buradaki tefsirinin önceden geçen şekilde yapılması ise daha evladır. Bu cümle önceki emrin gerekçesi [ta'lil] konumundadır. Çoğunluk bizim işaret ettiğimiz paylaştırma türünü dikkate almayıp şöyle demiştir: Tevbe edenlere karşı merhameti pek yücedir, onlara karşı lütuf ve ihsanda pek ileri derecededir; bunda da bir beis yoktur. { قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ } “Dediler ki: Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz” yani onu fehmetmiyoruz; sanki onlar çareler tükenip deliller karşısında aciz kaldıklarında ve onunla aleyhisselâm konuşmaya bir yol bulamadıklarında, hikmet ve vaaz sanatlarını, ilim ve marifet çeşitlerini içeren sözünü manası anlaşılmayan ve maksadı kavranamayan bir karıştırma ve hezeyan kabilinden kılmışlardır. Bir görüşe göre: Bunu o peygamberi aleyhisselâm küçümsemek için söylemişlerdir; nitekim bir adam aldırmadığı kimseye şöyle der:
لا أدري ما تقول، وليس فيه كثير مغايرة للأول، ويحتمل أن يكون ذلك لعدم توجههم إلى سماع كلامه ﵇ لمزيد نفرتهم عنه أو لغباوتهم وقصور عقولهم، قيل: وقولهم كَثِيراً للفرار عن المكابرة ولا يصح أن يراد به الكل وإن ورد في اللغة لأن مما تقول يأبى ذلك كما أن كَثِيراً نفسه يأبى حمل كلامهم هذا على أنه كناية عن عدم القبول، وزعم بعضهم أنهم إنما لم يفقهوا كثيرا مما يقول لأنه ﵇ كان ألثغ، وأظن أنه لم يفصح بذلك خبر صحيح على أن ظاهر ما جاء من وصفه ﵇ بأنه خطيب الأنبياء يأبى ذلك. ولعل صيغة المضارع للإيذان بالاستمرار وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا أي فيما بيننا ضَعِيفاً لا قوة لك ولا قدرة على شيء من الضر والنفع والإيقاع والدفع.
'Ne dediğini bilmiyorum.' Bu görüşün birinci görüşten çok büyük bir farkı yoktur. Bunun, ondan aşırı derecede nefret ettikleri için yahut ahmaklıkları ve akıllarının kıtlığı sebebiyle onun aleyhisselâm sözünü dinlemeye yönelmemelerinden kaynaklanmış olması da muhtemeldir. Şöyle denilmiştir: Onların { كَثِيراً } “çoğunu” demeleri inatlaşmaktan ve körü körüne inkârdan kaçınmak içindir; dilde vârid olmuş olsa bile bununla 'hepsini' manasının kastedilmesi sahih olmaz, zira { مِمَّا تَقُولُ } “söylediklerinin” ifadesi buna engeldir; tıpkı { كَثِيراً } kelimesinin bizzat kendisinin, bu sözlerinin kabul etmemekten kinaye kılınmasına engel olduğu gibi. Bazıları onların onun söylediğinin çoğunu anlamayışlarının, onun aleyhisselâm peltek olmasından kaynaklandığını ileri sürmüşlerdir; ancak zannedersem bunu açıkça belirten hiçbir sahih haber yoktur; kaldı ki onun aleyhisselâm 'Peygamberlerin hatibi' olarak vasfedilmesine dair vârid olan rivayetlerin zahiri de buna engeldir. Muzari sîgasının kullanılması muhtemelen sürekliliği bildirmek içindir. { وَإِنَّا لَنَراكَ فِينا } “Ve biz seni aramızda ... görüyoruz” yani aramızda seni, { ضَعِيفاً } “zayıf biri olarak [görüyoruz].” Yani senin hiçbir gücün ve zarara, faydaya, bir şeyi yapmaya veya defetmeye dair hiçbir iktidarın yoktur.
وروي عن ابن عباس وابن جبير وسفيان الثوري وأبي صالح تفسير الضعيف بالأعمى وهي لغة أهل اليمن، وذلك كما يطلقون عليه ضريرا وهو من باب الكناية على ما نص عليه البعض، وإطلاق البصير عليه كما هو شائع من باب الاستعارة تمليحا، وضعف هذا التفسير بأن التقييد بقولهم: فينا بصير لغوا لأن من كان أعمى يكون أعمى فيهم وفي غيرهم وإرادة لازمه وهي الضعف بين من ينصره ويعاديه لا يخفى تكلفه، ومن هنا قال الإمام: جوز بعض أصحابنا العمى على الأنبياء ﵈ لكن لا يحسن الحمل عليه هنا، وأنت تعلم أن المصحح عند أهل السنة أن الأنبياء ﵈ ليس فيهم أعمى، وما حكاه الله تعالى عن يعقوب ﵇ كان أمرا عارضا وذهب.
İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Süfyân es-Sevrî ve Ebû Sâlih'ten 'zaîf' kelimesinin 'a‘mâ' (kör) olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir ki bu Yemen ehlinin lügatidir; nitekim köre 'zarîr' dedikleri gibi bunu da söylerler ve bu bazılarının belirttiği üzere kinaye babındandır. Yaygın olduğu üzere köre latife yoluyla 'basîr' (gören) denilmesi ise istiare kabilindendir. Bu tefsir şu gerekçeyle zayıf bulunmuştur: Onların 'aramızda' [fînâ] kaydını getirmeleri anlamsız olur; çünkü kör olan kimse hem aralarında hem de başkalarının arasında kördür; bunun lazımı olan 'kendisine yardım eden ile düşmanlık eden kimseler arasındaki zayıflığın' murad edilmesindeki zorlama ise gizli değildir. Bundan dolayı İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: Ashabımızdan bazıları peygamberler aleyhimüsselâm hakkında körlüğü caiz görmüşlerdir; ancak burada ayeti buna hamletmek güzel olmaz. Sen de bilirsin ki Ehl-i Sünnet nezdinde tashih edilen görüş, peygamberler aleyhimüsselâm arasında hiçbir âmânın bulunmadığıdır. Allah Teâlâ'nın Ya‘kūb aleyhisselâm hakkında naklettiği durum ise geçici arızi bir durumdu ve geçip gitti.
والأخبار المروية عمن ذكرنا في شعيب ﵇ لم نقف على تصحيح لها سوى ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فإن الحاكم صحح بعض طرقه لكن تصحيح الحاكم كتضعيف ابن الجوزي غير معول عليه، وربما يقال فيه نحو ما قيل في يعقوب ﵇،
Şuayb aleyhisselâm hakkında zikrettiğimiz zatlardan rivayet edilen haberlere gelince, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilen dışında bunların sahih olduğuna rastlayamadık. el-Hâkim onun bazı tarîklerini tashih etmiştir; ancak el-Hâkim'in tashihi, İbnü'l-Cevzî'nin taz‘îfi (zayıf sayması) gibi güvenilir değildir. Muhtemelen onun hakkında da Ya‘kūb aleyhisselâm hakkında söylenenin benzeri söylenebilir.
فقد أخرج الواحدي وابن عساكر عن شداد بن أوس قال: قال رسول الله ﷺ: «بكى شعيب ﵇ من حب الله تعالى حتى عمي فرد الله تعالى عليه بصره وأوحى إليه يا شعيب ما هذا البكاء أشوقا إلى الجنة أم خوفا من النار، فقال: لا ولكن اعتقدت حبك بقلبي فإذا نظرت إليك فلا أبالي ما الذي تصنع بي، فأوحى الله تعالى إليه يا شعيب إن يكن ذلك حقا فهنيئا لك لقائي يا شعيب لذلك أخدمتك موسى ابن عمران كليمي» ،
Nitekim el-Vâhidî ve İbn Asâkir, Şeddâd b. Evs'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Şuayb aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın sevgisinden dolayı gözleri kör oluncaya kadar ağladı; bunun üzerine Allah Teâlâ onun görmesini iade etti ve ona: 'Ey Şuayb! Bu ağlama nedir? Cennete olan iştiyaktan mı, yoksa cehennem korkusundan mı?' diye vahyetti. O da: 'Hayır, bilakis kalbimle Senin sevgine bağlandım; Sana baktığımda bana ne yapacağına aldırmam' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey Şuayb! Eğer bu doğru ise Benimle mülaki olman sana mübarek olsun; ey Şuayb, işte bundan dolayı kelîmim Mûsâ b. İmrân'ı sana hizmetçi kıldım.'»
وذهب بعض المعتزلة إلى أنه لا يجوز استنباء الأعمى لكونه صفة منفرة لعدم الاحتراز معه عن النجاسات ولأنه يخل بالقضاء والشهادة فإخلاله بمقام النبوة أولى، وأجيب بأنا لا نسلم عدم الاحتراز معه عن النجاسات فإن كثيرا ممن نشاهده من العميان أكثر احترازا عنها من غيره، وبأن القاضي والشاهد يحتاجان إلى التمييز بين المدعي والمدعى عليه، والنبي لا يحتاج لتمييز من يدعوه مع أنه معصوم فلا يخطىء كغيره كذا قيل، فلينظر وَلَوْلا رَهْطُكَ أي جماعتك قال الراغب: هم ما دون العشرة.
Mutezile'den bazıları, körlüğün nefret ettirici bir sıfat olması, onunla birlikte pisliklerden sakınılamaması ve kaza ile şehadete halel getirmesi sebebiyle peygamber kılınmasının caiz olmadığı, dolayısıyla nübüvvet makamına halel getirmesinin evleviyetle söz konusu olacağı görüşüne varmışlardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz körlükle birlikte pisliklerden sakınılamayacağını kabul etmiyoruz; zira müşahede ettiğimiz körlerin pek çoğu onlardan başkalarına göre daha çok sakınmaktadır. Ayrıca hâkim ve şahit davacı ile davalıyı birbirinden ayırt etmeye muhtaçtır; peygamber ise davet ettiği kimseyi ayırt etmeye muhtaç değildir, bununla birlikte o masumdur, başkası gibi hata etmez. Böyle denilmiştir; bakılsın! { وَلَوْلا رَهْطُكَ } “Eğer kabilen olmasaydı” yani senin topluluğun olmasaydı. Râgıb şöyle demiştir: Onlar on kişiden az olan gruptur.
وقال الزمخشري: من الثلاثة إلى العشرة، وقيل: إلى السبعة، وقيل: بل يقال: إلى الأربعين، ولا يقع فيما قيل- كالعصبة. والنفر- إلا على الرجال، ومثله الراهط وجمعه أرهط وجمع الجمع أراهط، وأصله على ما نقل عن الرماني الشد، ومنه الرهيط لشدة الأكل، والراهطاء لحجر اليربوع لأنه يتوثق به ويخبىء فيه ولده، والظاهر أن مرادهم لولا
ez-Zemahşerî ise üçten ona kadar olduğunu söylemiştir; yediye kadar veya kırka kadar denildiği de söylenmiştir. Söylendiğine göre 'asabe' ve 'nefer' kelimeleri gibi bu da ancak erkekler için kullanılır; benzeri 'er-râhit'tir, çoğulu 'erhut', çoğulunun çoğulu ise 'erâhit'tir. er-Rummânî'den nakledildiğine göre aslı 'bağlamak ve kuvvetlendirmek' [şedd] manasındadır; çok ve şiddetli yemek için kullanılan 'rehît' ve arap tavşanının sağlamlaştırdığı ve içine yavrusunu gizlediği yuvası için kullanılan 'râhitâ' kelimeleri de bundandır. Zahir olan şudur ki onların maksadı:
مراعاة جانب رهطك لَرَجَمْناكَ أي لقتلناك برمي الأحجار، وهو المروي عن ابن زيد، وقيل: ذلك كناية عن نكاية القتل كأنهم قالوا: لقتلناك بأصعب وجه، وقال الطبري: أرادوا لسببناك كما في قوله تعالى: لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا [مريم: ٤٦] ، وقيل: لأبعدناك وأخرجناك من أرضنا، ولم يجوزوا أن يكون المراد لولا ممانعة رهطك ومدافعتهم لأن ممانعة الرهط وهم عدد نزر لألوف مؤلفة مما لا يكاد يتوهم ومعنى وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ ما أنت بمكرم محترم حتى نمتنع من رجمك وإنما نكف عنك للمحافظة على حرمة رهطك الذين ثبتوا على ديننا ولم يختاروك علينا، والجار الأول متعلق بِعَزِيزٍ وجاز لكون المعمول ظرفا والباء مزيدة، ولك أن تجعله متعلقا بمحذوف يفسره الظاهر وهو خبر أنت، وقد صرح السكاكي في المفتاح أنه قصد بتقديم هذا الضمير الذي هو فاعل معنوي وإن لم يكن الخبر فعلا بل صفة مشبهة وإيلائه النفي الحصر والاختصاص أي اختصاص النفي بمعنى أن عدم العزة مقصور عليك لا يتجاوزك إلى رهطك لا بمعنى نفي الاختصاص بمعنى لست منفردا بالعزة وهو ظاهر، قاله العلامة الثاني، وقال السيد السند: إنه قصد فيه نفي العزة عن شعيب ﵇ وإثباتها لرهطه فيكون تخصيصا للعزة بهم ويلزمه تخصيص عدمها به إلا أن المتبادر كما يشهد به الذوق السليم هو القصد إلى الأول، واستدل السكاكي على كون ذلك للاختصاص بقوله ﵇ في جواب هذا الكلام ما حكي بقوله عز شأنه: قالَ يا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ أي من نبي الله على ما قال عليه الرحمة، ووجه الاستدلال كما قال العلامة وغيره: إنه لو لم يكن قصدهم اختصاصه بنفي العزة بل مجرد الإخبار بعدم عزته عليهم لم يستقم هذا الجواب ولم يكن مطابقا لمقالهم إذ لا دلالة لنفي العزة عنه على ثبوتها للغير، وإنما يدل على ذلك اختصاصه بنفي العزة.
'Kabilenin hatırını gözetmek olmasaydı' demektir. { لَرَجَمْناكَ } “Seni mutlaka taşlayarak öldürürdük” yani taş atarak seni katlederdik; İbn Zeyd'den rivayet edilen görüş budur. Bir görüşe göre bu, öldürmenin eziyetinden kinayedir; sanki 'seni en zor şekilde öldürürdük' demişlerdir. et-Taberî ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } [Meryem: 46] “Andolsun seni taşlarım, uzun bir süre benden uzak dur!” buyruğunda olduğu gibi 'seni mutlaka söverdik' manasını murad etmişlerdir. Bir görüşe göre 'seni uzaklaştırır ve yurdumuzdan çıkarırdık' demektir. Kabilenin engel olması ve savunması olmasaydı manasını caiz görmemişlerdir; çünkü az sayıdaki kabilenin binlerce kişilik kalabalıklara engel olması neredeyse vehmedilemeyecek bir şeydir. { وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } “Senin bize karşı hiçbir üstünlüğün / değerin yoktur” buyruğunun manası: Seni taşlamaktan vazgeçeceğimiz kadar bizim nezdimizde ikram olunan ve saygı duyulan biri değilsin; biz ancak bizim dinimiz üzere sabit kalan ve seni bize tercih etmeyen kabilenin hürmetini muhafaza etmek için senden el çekiyoruz. Birinci câr-mecrûr [aleyna], { بِعَزِيزٍ } kelimesine taalluk eder; mamulün zarf olması sebebiyle bu caiz olmuştur, bâ ise zâidedir. Onu zahirin tefsir ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk ettirmen de mümkündür ki o da { أنت } zamirinin haberidir. es-Sekkâkî el-Miftâh'ta açıkça belirtmiştir ki: Haberi fiil olmayıp sıfat-ı müşebbehe olsa bile manevi fâil olan bu zamirin öne geçirilmesi ve nefyin hemen peşine getirilmesiyle hasr ve ihtisas kastedilmiştir; yani nefyin ihtisası kastedilmiştir, bu da değer ve üstünlüğün olmamasının sana has kılınıp kabilene geçmemesi demektir; yoksa 'üstünlükte tek başına değilsin' manasında ihtisasın nefyi demek değildir ve bu açıktır; bunu Allâme-i Sânî söylemiştir. es-Seyyid es-Sened ise şöyle demiştir: Burada Şuayb'dan aleyhisselâm üstünlüğün nefyedilmesi ve kabilesi için ispat edilmesi kastedilmiştir; böylece üstünlük onlara tahsis edilmiş olur ve bunun lazımı olarak üstünlüğün yokluğu da ona tahsis edilir. Ne var ki selim zevkin de şahitlik ettiği üzere ilk akla gelen, birincisinin kastedildiğidir. es-Sekkâkî bunun ihtisas için olduğuna, o peygamberin aleyhisselâm bu söze cevap olarak Yüce Şânın şu buyruğunda nakledilen sözünü delil getirmiştir: { قالَ يا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ } “Dedi ki: Ey kavmim! Kabilem size Allah'tan daha mı değerli/üstün?” yani -ona rahmet olsun- müfessirin dediği gibi Allah'ın peygamberinden daha mı üstün? Allâme ve başkalarının belirttiği üzere istidlal vechi şudur: Eğer onların maksadı üstünlüğün yokluğunu ona tahsis etmek olmayıp sadece onun kendilerine karşı bir üstünlüğünün bulunmadığını haber vermek olsaydı, bu cevap düzgün olmaz ve onların sözüne uygun düşmezdi; zira üstünlüğün ondan nefyedilmesi başkası için sabit olduğuna delalet etmez; buna ancak üstünlüğün yokluğunun ona tahsis edilmesi delalet eder.
واعترض صاحب الإيضاح بأن هذا من باب أنا عارف وهو لا يفيد الاختصاص وفاقا وإنما يفيده التقديم على الفعل مثل أنا عرفت، وكون المشتقات قريبة من الأفعال في التقوى لا يقتضي كونها كالأفعال في الاختصاص والتمسك بالجواب ضعيف لجواز أن يكون جوابا لقولهم: لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ فإنه يدل على أن رهطه هم الأعزة حيث كان الامتناع عن رجمه بسببهم لا بسببه ومعلوم بحسب الحال والمقام أن ذلك لعزتهم لا لخوفهم، وتعقبه السيد السند بأن صاحب الكشاف صرح بالتخصيص في قوله تعالى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [المؤمنون:
el-Îzâh sahibi buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu durum 'ene ârifün' [ben biliciyim] babındandır; o ise ittifakla ihtisas ifade etmez, ihtisası ancak 'ene araftü' [ben bildim] örneğinde olduğu gibi fiilin önüne geçirilmesi ifade eder. Müştakların (türemiş kelimelerin) tekit ifade etmede fiillere yakın olması, ihtisas ifade etmede de fiiller gibi olmasını gerektirmez. Cevapla delil getirmek ise zayıftır; çünkü onun onların { لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” sözüne cevap olması caizdir; zira bu söz, onu taşlamaktan kaçınmanın kendisi sebebiyle değil de onlar sebebiyle olması hasebiyle aziz/üstün olanların kabilesi olduğuna delalet eder; hâl ve makam hasebiyle bunun korkularından değil onların üstünlüğünden kaynaklandığı malumdur. es-Seyyid es-Sened buna itiraz ederek el-Keşşâf sahibinin Yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [el-Mü'minûn: 100]
١٠٠] فكيف يقال: باب أنا عارف لا يفيد الاختصاص اتفاقا وإن جعله جوابا لما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ هو الظاهر بأن يجعل التنوين للتعظيم فيدل على ثبوت أصل العزة له ﵇ ولا دلالة لقولهم: وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ على اشتراك العزة فلا يلائمه أرهطي أعز عليكم، ثم قال: فإن قيل: شرط التخصيص عند السكاكي أن يكون المقدم بحيث إذا أخر كان فاعلا معنويا ولا يتصور ذلك فيما نحن فيه قلنا: إن الصفة بعد النفي تستقل مع فاعلها كلاما فجاز أن يقال: ما عزيز أنت على أن يكون أنت تأكيدا للمستتر ثم يقدم ويدخل الباء على عزيز بعد تقديم أَنْتَ وجعله مبتدأ. وكذلك قوله سبحانه: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا [هود: ٢٩] وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ [الزمر: ٤١، الشورى: ٦] مما يلي حرف النفي وكان الخبر صفة، وقد صرح صاحب الكشاف وغيره بإفادة التقديم الحصر في ذلك كله، وأما صورة الإثبات نحو أنا عارف فلا يجري فيها ذلك فلا يفيد عنده تخصيصا، وإن كان مفيدا إياه عند من لا يشترط ذلك.
“Hayır! Bu, onun söylediği bir sözden ibarettir” buyruğunda tahsisi açıkça ifade ettiğini belirtmiştir; öyleyse nasıl 'ene ârifün' babı ittifakla ihtisas ifade etmez denilebilir? Onun { ما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } “Senin bize karşı hiçbir üstünlüğün yoktur” sözüne cevap kılınması ise tenvinin ta‘zîm için yapılmasıyla zahir olan durumdur; böylece onun aleyhisselâm için asıl izzetin sübutuna delalet eder; onların { وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” sözünün ise izzette ortaklığa delaleti yoktur; dolayısıyla 'kabilem size daha mı üstün?' ifadesi ona uymaz. Sonra şöyle demiştir: Eğer 'es-Sekkâkî'ye göre tahsisin şartı, öne geçirilen lafzın sona bırakıldığında manevi fâil olacak konumda bulunmasıdır; bu ise bizim konumuzda tasavvur edilemez' denilirse, biz deriz ki: Nefiyden sonra gelen sıfat fâiliyle birlikte tek başına müstakil bir kelam olur; dolayısıyla 'ente' lafzı müstetir zamirin tekidi olmak üzere 'mâ azîzün ente' denilmesi caizdir; sonra 'ente' öne geçirilip mübteda kılınır ve 'ente' öne geçirildikten sonra 'azîz' üzerine bâ harfi dahil edilir. Tıpkı Yüce Allah'ın nefy harfinin peşinden gelip haberi sıfat olan: { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } [Hûd: 29] “Ben iman edenleri kovacak değilim” ve { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } [ez-Zümer: 41, eş-Şûrâ: 6] “Sen onların üzerinde bir vekil değilsin” buyruklarında olduğu gibi. el-Keşşâf sahibi ve başkaları bütün bunlarda takdimin hasr ifade ettiğini açıkça belirtmişlerdir. 'Ene ârifün' gibi müspet şekle gelince, onda bu durum cereyan etmez; dolayısıyla bunu şart koşmayana göre tahsis ifade etse bile es-Sekkâkî'ye göre tahsis ifade etmez.
وأجاب صاحب الكشف عما قاله صاحب الإيضاح بعد نقل خلاصته: بأن ما فيه الخبر وصفا كما يقارب ما فيه الخبر فعلا في إفادة التقوى على ما سلمه المعترض يقاربه في إفادة الحصر لذلك الدليل بعينه، وأن قولهم: وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ كفى به دليلا أن حق الكلام أن يفاد التخصيص لا أصل العز ففهمه من ذلك لا ينافي كونه جوابا
el-Keşf sahibi, özetini naklettikten sonra el-Îzâh sahibinin söylediklerine şöyle cevap vermiştir: Haberi sıfat olan cümle, itiraz edenin de kabul ettiği üzere tekit ifade etmede haberi fiil olan cümleye yaklaştığı gibi, tam da aynı delil sebebiyle hasr ifade etmede de ona yaklaşır. Onların { وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” sözü, kelamın hakkının asıl izzeti değil tahsisi ifade etmek olduğuna delil olarak yeterlidir; dolayısıyla bunun ondan anlaşılması, onun
لهذا الكلام بل يؤكده، وقد صرح الزمخشري بإفادة نحو هذا التركيب الاحتمالين في أنها كلمة هو قائلها، وقال العلامة الطيبي: إن قوله تعالى: لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وقوله سبحانه: وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ من باب الطرد والعكس عنادا منهم فلا بد من دلالتي المنطوق، والمفهوم في كل من اللفظين انتهى.
bu söze cevap olmasına mâni olmaz, bilakis onu tekit eder. Nitekim ez-Zemahşerî { إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } ayetinde bu gibi bir terkibin iki ihtimali de ifade ettiğini açıkça belirtmiştir. Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { لَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ } buyruğu ile { وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } buyruğu, onların inadı sebebiyle tard ve aks (döndürüp çevirme) kabilindendir; dolayısıyla iki lafızdan her birinde hem mantuk hem de mefhum delaletlerinin bulunması zorunludur. Söz burada bitti.
ويعلم من جميع ما ذكر ضعف اعتراض صاحب الإيضاح والعجب من العلامة حيث قال: إنه اعتراض قوي وأشار السكاكي بتقدير المضاف إلى دفع الإشكال بأن كلامهم إنما وقع في شعيب ﵇ وفي رهطه وأنهم هم الأعزة دونه من غير دلالة على أنهم أعز من الله تعالى.
Bütün bu zikredilenlerden el-Îzâh sahibinin itirazının zayıflığı anlaşılır. Allâme'nin 'bu güçlü bir itirazdır' demesi ise şaşılacak şeydir. es-Sekkâkî, muzafı takdir ederek onların sözünün ancak Şuayb aleyhisselâm ve kabilesi hakkında cereyan ettiği ve Allah Teâlâ'dan daha üstün olduklarına dair bir delalet bulunmaksızın onun değil bizzat onların üstün kimseler olduğu şeklindeki müşkilin defedilmesine işaret etmiştir.
وأجيب أيضا بأن تهاونهم بنبي الله تعالى تهاون به سبحانه فحين عز عليهم رهطه دونه كان رهطه أعز عليهم من الله تعالى أو بأن المعنى أرهطي أعز عليكم من الله تعالى حتى كان امتناعكم عن رجمي بسبب انتسابي إليهم وأنهم رهطي لا بسبب انتسابي إلى الله تعالى وأني رسوله. ثم ما ذكره السيد قدس سره من جعل التنوين في- عزيز- للتعظيم وحينئذ يدل الكلام على ثبوت أصل العزة له ﵇ فيلائمه أرهطي أعز؟ إلخ صحيح في نفسه إلا أن ذلك بعيد جدا من حال القوم، فإن الظاهر أنهم إنما قصدوا نفي العزة عنه ﵇ مطلقا وإثباتها لرهطه لا نفي العزة العظيمة عنه وإثباتها لهم ليدل الكلام على اشتراكهما في أصل العزة وزيادتها فيهم، وذلك لأن العزة وإن لم تكن عظيمة تمنع من القتل بالحجارة الذي هو من أشر أنواع القتل، ولا أظن إنكار ذلك إلا مكابرة، وكأنه لهذا لم يعتبر مولانا أبو السعود عليه الرحمة جعل التنوين للتعظيم لتتأتى المشاركة فيظهر وجه إنكار الأعزية فاحتاج للكشف عن ذلك مع عدم المشاركة، فقال: وإنما أنكر ﵇ عليهم أعزية رهطه منه تعالى مع أن ما أثبتوه إنما هو مطلق عزة رهطه لا أعزيتهم منه ﷿ مع الاشتراك في أصل العزة لتثنية التقريع وتكرير التوبيخ حيث أنكر عليهم أولا ترجيح جنبة الرهط على جنبة الله تعالى. وثانيا نفي العزة بالمرة، والمعنى أرهطي أعز عليكم من الله فإنه مما لا يكاد يصح، والحال أنكم لم تجعلوا له تعالى حظا من العزة أصلا وَاتَّخَذْتُمُوهُ بسبب عدم اعتدادكم بمن لا يرد ولا يصدر إلا بأمره وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا شيئا منبوذا وراء الظهر منسيا انتهى.
Şöyle de cevap verilmiştir: Onların Allah'ın peygamberini hafife almaları, Yüce Allah'ı hafife almaktır; binaenaleyh kabilesi onun aleyhine kendilerine üstün/değerli geldiğinde, kabileleri onlara Allah Teâlâ'dan daha değerli olmuş olur. Yahut mana şöyledir: 'Kabilem size Allah Teâlâ'dan daha mı değerli ki beni taşlamaktan vazgeçmeniz Allah Teâlâ'ya nispetim ve O'nun elçisi olmam sebebiyle değil de onlara intisabım ve onların benim kabilem olması sebebiyledir?' Sonra es-Seyyid'in kuddise sirruh 'azîz' kelimesindeki tenvini ta‘zîm için kılması -ki bu takdirde kelam onun aleyhisselâm için asıl izzetin sübutuna delalet eder ve böylece 'kabilem daha mı üstün?...' ifadesi ona uygun düşer- bizzat kendinde sahihtir; ancak bu kavmin durumundan oldukça uzaktır. Zira zahir olan, onların izzetin aslındaki ortaklığa ve onlardaki fazlalığa delalet etsin diye ondan büyük izzeti nefyedip onlara ispat etmeyi değil, üstünlüğü ondan aleyhisselâm mutlak olarak nefyedip kabilesine ispat etmeyi kastetmiş olmalarıdır. Çünkü izzet büyük olmasa bile öldürme türlerinin en kötüsü olan taşlayarak öldürmeye engel olur; bunun inkâr edilmesinin ise kuru bir inattan ibaret olduğunu zannediyorum. Sanki bundan dolayıdır ki Mevlânâ Ebüssuûd -ona rahmet olsun- ortaklık hasıl olup daha üstün oluşun inkâr vechi ortaya çıksın diye tenvini ta‘zîm kılmayı dikkate almamış; bu yüzden ortaklığın bulunmamasıyla birlikte bunu açıklamaya ihtiyaç duyarak şöyle demiştir: O aleyhisselâm onların ispat ettiği şey kabilenin Allah Teâlâ'dan daha üstün olması değil de sadece kabilenin mutlak üstünlüğü olduğu halde, azarlamayı katlamak ve kınamayı tekrarlamak maksadıyla kabilenin Allah Teâlâ'dan daha üstün görülmesini inkâr etmiştir; zira önce kabile tarafının Allah Teâlâ tarafına tercih edilmesini, ikinci olarak da izzetin büsbütün nefyedilmesini inkâr etmiştir. Mana şudur: 'Kabilem size Allah'tan daha mı değerli ki -ki bu asla doğru olacak bir şey değildir- siz Allah Teâlâ'ya izzetten hiçbir pay ayırmamışsınız, { وَاتَّخَذْتُمُوهُ } “ve O'nu edindiniz” yani ancak O'nun emriyle hareket eden peygamberi hesaba katmamanız sebebiyle, { وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “arkanıza atılmış [bir şey edindiniz]” yani sırt arkasına atılmış, unutulmuş bir şey kıldınız.' Söz burada bitti.
وأنا أقول: قد ذكر الرضي أن المجرور بمن التفضيلية لا يخلو من مشاركة المفضل في المعنى إما تحقيقا كما في- زيد أحسن من عمرو- أو تقديرا
Ben derim ki: er-Radî tafdil bildiren 'min' edatıyla mecrûr olan kelimenin; ya 'Zeyd Amr'dan daha güzeldir' örneğinde olduğu gibi hakikaten yahut takdiren
كقول علي كرم الله تعالى وجهه: لأن أصوم يوما من شعبان أحب إلي من أن أفطر يوما من رمضان
Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh şu sözünde olduğu gibi üstün kılınanla manada ortaklıktan hali kalmayacağını zikretmiştir: «Şaban'dan bir gün oruç tutmam, bana Ramazan'dan bir gün iftar etmekten [orucu bozmaktan] daha sevimlidir.»
وذلك لأن إفطار يوم الشك الذي يمكن أن يكون من رمضان محبوب عند المخالف فقدره علي كرم الله تعالى وجهه محبوبا إلى نفسه أيضا، ثم فضل صوم شعبان عليه فكأنه قال: هب أنه محبوب عندي أيضا أليس صوم يوم من شعبان أحب منه انتهى، وما في الآية يمكن تخريجه على طرز الأخير فيكون إنكاره ﵇ عليهم أعزية رهطه منه تعالى على تقدير أن يكون ﷿ عزيزا عندهم أيضا، ويعلم من ذلك إنكار ما هم عليه بطريق الأولى، وكأن هذا هو الداعي لاختيار هذا الأسلوب من الإنكار، ووقوعه في الجواب لا يأبى ذلك، وإن قيل بجواز خلو المجرور- بمن- من مشاركة المفضل وإرادة مجرد المبالغة من أفعل المقرون بها بناء على مجيء ذلك بقلة- كما قال الجلال السيوطي في همع الهوامع- نحو العسل أحلى من الخل والصيف أحر من الشتاء، واعتمد هنا على قرينة السباق والسياق فالأمر واضح، واستحسن كون قوله تعالى: وَاتَّخَذْتُمُوهُ إلخ اعتراضا وفائدته تأكيد تهاونهم بالله تعالى ببيان أنهم قوم عادتهم أن لا يعبؤوا بالله تعالى ويجعلوه كالشيء المنبوذ، وجوز بعض كونه عطفا على ما قبله على معنى أفضلتم رهطي على الله سبحانه وتهاونتم به تعالى ونسيتموه ولم تخشوا جزاءه ﷿، وقال غير واحد:
Bunun sebebi şudur: Ramazan'dan olması muhtemel olan şek gününde iftar etmek muhalife göre sevimli bir şeydir; bu yüzden Ali kerremallâhu teâlâ vecheh onu kendi nefsine de sevimli takdir etmiş, sonra Şaban orucunu ona üstün kılmıştır. Sanki şöyle demiştir: 'Farz et ki o benim nezdimde de sevimlidir; Şaban'dan bir gün oruç tutmak ondan daha sevimli değil midir?' Söz burada bitti. Ayetteki ifade de bu son tarza göre açıklanabilir; bu durumda onun aleyhisselâm kabilenin Allah Teâlâ'dan daha üstün görülmesini inkâr etmesi, O'nun azze ve celle onların nezdinde de değerli olduğu varsayımına dayanır; bundan da içinde bulundukları durumun evleviyetle inkâr edildiği anlaşılır. Sanki inkârın bu üslubunun tercih edilmesinin sebebi budur; bunun cevapta yer alması da buna engel değildir. Celâleddin es-Süyûtî'nin Hem‘u'l-Hevâmi‘de 'Bal sirkeden daha tatlıdır' ve 'Yaz kıştan daha sıcaktır' örneklerinde olduğu gibi az da olsa vârid olmasına dayanarak 'min' ile mecrûr olan kelimenin üstün kılınana ortaklıktan hali kalmasının ve ona bitişen 'ef‘al' vezninden sırf mübalağanın kastedilmesinin caiz olduğu söylenir ve burada da önceki ve sonraki bağlamın karinesine dayanılırsa mesele açıktır. Yüce Allah'ın: { وَاتَّخَذْتُمُوهُ } vb. buyruğunun itiraz cümlesi [cümle-i mu‘tariza] olması güzel görülmüştür; bunun faydası, onların Allah Teâlâ'ya aldırmayan ve O'nu fırlatılıp atılmış bir şey gibi gören bir kavim olduklarını açıklayarak Allah Teâlâ'yı hafife alışlarını tekit etmektir. Bazıları ise bunun 'Kabilemi Allah Teâlâ'ya üstün tuttunuz, O'nu hafife aldınız, O'nu unuttunuz ve O'nun azze ve celle cezasından korkmadınız' manasında öncekine matuf olmasını caiz görmüştür. Pek çok âlim şöyle demiştir:
إنه يحتمل أن يكون الغرض من قوله ﵇ أَرَهْطِي إلخ الرد والتكذيب لقومه فإنهم لما ادعوا أنهم لا يكفون
Onun aleyhisselâm { أَرَهْطِي } “Kabilem mi?...” vb. sözünden maksadın kavmine bir reddiye ve onları yalanlama olması muhtemeldir; zira onlar
عن رجمه ﵇ لعزته بل لمراعاة جانب رهطه ردّ عليهم ذلك بأنكم ما قدرتم الله تعالى حق قدره ولم تراعوا جنابه القوي فكيف تراعون رهطي الأذلة، وأيا ما كان فضمير اتَّخَذْتُمُوهُ عائد إلى الله تعالى وهو الذي ذهب إليه جمهور المفسرين، وروي عن ابن عباس والحسن وغيرهما، والظهري- منسوب إلى الظهر، أصله المرمي وراء الظهر، والكسر من تغييرات النسب كما قالوا في النسبة إلى أمس: أمسي بالكسر وإلى الدهر دهري بالضم، ثم توسعوا فيه فاستعلموه للمنسي المتروك، وذكروا أنه يحتمل أن يكون في الكلام استعارة تصريحية وأن يكون استعارة تمثيلية.
onu aleyhisselâm taşlamaktan vazgeçmelerinin onun üstünlüğü sebebiyle değil de kabilesinin hatırını gözetmekten kaynaklandığını iddia ettiklerinde, o onlara şu sözle karşılık vermiştir: 'Siz Allah Teâlâ'yı hakkıyla takdir etmediniz ve O'nun güçlü zâtının hukukunu gözetmediniz; öyleyse benim zavallı kabilemi nasıl gözetirsiniz?' Her halükârda { اتَّخَذْتُمُوهُ } fiilindeki zamir Allah Teâlâ'ya dönmektedir; müfessirlerin cumhurunun benimsediği görüş budur; İbn Abbâs, Hasan ve başkalarından da böyle rivayet edilmiştir. 'ez-Zıhriyy' (ظِهْرِيّ) kelimesi sırta (zahr) mensuptur; aslı sırtın arkasına atılmış olandır. Kesre ise tıpkı dünün nispetinde kesre ile 'emsî', zamanın (dehr) nispetinde damme ile 'dührî' dedikleri gibi nispet değişikliklerindendir. Sonra bunda genişlik göstererek onu unutulup terk edilen şey için kullanmışlardır. Âlimler bu ifadede tasrihî istiare veya temsîlî istiare bulunmasının muhtemel olduğunu zikretmişlerdir.
وزعم بعضهم أن الضمير له تعالى، والظهري- العون وما يتقوى به، والجملة في موضع الحال، والمعنى أفضلتم الرهط على الله تعالى ولم تراعوا حقه سبحانه والحال أنكم تتخذونه سند ظهوركم وعماد آمالكم.
Bazıları zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğunu, 'ez-zıhriyy' kelimesinin ise 'yardım ve kendisiyle güç bulunulan şey' demek olup cümlenin hâl konumunda bulunduğunu ileri sürmüşlerdir; buna göre mana: 'Siz O'nu sırtınızın dayanağı ve umutlarınızın direği kıldığınız halde, kabileyi Allah Teâlâ'ya üstün tutup O'nun şânı yüce hakkını gözetmediniz mi?' şeklinde olur.
ونقل ابن عطية هذا المعنى عن جماعة، وقيل: الظهري المنسي، والضمير عائد على الشرع الذي جاء به شعيب ﵇ وإن لم يذكر صريحا، وروي عن مجاهد أو على أمر الله، ونقل عن الزجاج، وقيل: الظهري بمعنى المعين، والضمير لله تعالى، وفي الكلام مضاف محذوف أي عصيانه والمعنى على ما قرره أبو حيان واتخذتم عصيانه تعالى عونا وعدة لدفعي، وقيل: لا حذف والضمير للعصيان وهو الذي يقتضيه كلام المبرد، ولا يخفى ما في هذه الأقوال من الخروج عن الظاهر من غير فائدة، ومما ينظم في سلكها تفسير العزيز بالملك زعما أنهم كانوا يسمون الملك عزيزا على أن من له أدنى ذوق لا يكاد يسلم صحة ذلك فتفطن، ونصب ظِهْرِيًّا على أنه مفعول ثان- لاتخذتموه- والهاء مفعوله الأول، ووَراءَكُمْ ظرف له أو حال من ظِهْرِيًّا.
İbn Atıyye bu manayı bir topluluktan nakletmiştir. Bir görüşe göre 'ez-zıhriyy' unutulan demektir; zamir ise açıkça zikredilmese de Şuayb'ın aleyhisselâm getirdiği şeriata dönmektedir; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir yahut Allah'ın emrine döner ki bu da ez-Zeccâc'dan nakledilmiştir. Bir görüşe göre 'ez-zıhriyy' yardımcı manasındadır ve zamir Allah Teâlâ'ya aittir; kelamda ise mahzuf bir muzaf vardır, yani 'O'na isyan etmeyi' demektir. Ebû Hayyân'ın açıkladığına göre mana: 'Allah Teâlâ'ya isyan etmeyi beni savuşturmak için bir yardım ve hazırlık edindiniz' şeklinde olur. Bir görüşe göre ise hiçbir hazif yoktur ve zamir isyana aittir ki el-Müberred'in sözünün gerektirdiği de budur. Bu görüşlerin hiçbir fayda olmaksızın zahirin dışına çıkmak olduğu gizli değildir. Hükümdara 'azîz' adını verdikleri iddiasıyla 'azîz' kelimesinin hükümdar olarak tefsir edilmesi de bu kabildendir; kaldı ki azıcık zevk-i selîm sahibi olan biri bunun sıhhatini asla kabul etmez, bunu iyi anla! { ظِهْرِيًّا } kelimesi { اتَّخَذْتُمُوهُ } fiilinin ikinci mef‘ûlü olarak mensuptur, hâ zamiri ise birinci mef‘ûlüdür; { وَراءَكُمْ } ise onun zarfı yahut { ظِهْرِيًّا } kelimesinden hâldir.
إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ تهديد عظيم لأولئك الكفرة الفجرة أي أنه سبحانه قد أحاط علما بأعمالكم السيئة التي من جملتها رعايتكم جانب الرهط دون رعاية جنابه ﷻ في فيجازيكم على ذلك، وكذا قوله: وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أي غاية تمكنكم من أمركم وأقصى استطاعتكم وإمكانكم، وهو مصدر مكن يقال: مكن مكانة إذا تمكن أبلغ تمكن، والميم على هذا أصلية، وفي البحر يقال: المكان والمكانة مفعل ومفعلة من الكون والميم حينئذ زائدة، وفسر ابن زيد- المكانة- بالحال يقال: على مكانتك يا فلان إذا أمرته أن يثبت على حاله كأنك قلت:
{ إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatıcıdır.” Bu, o kâfir ve fâsıklara yönelik büyük bir tehdittir; yani Yüce Zâtı, O'nun celle celâluh yüce zâtını gözetmeyip kabile tarafını gözetmeniz de dahil olmak üzere kötü amellerinizi ilmiyle kuşatmıştır ve bunun cezasını size verecektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “Ey kavmim! Elinizden geleni yapın” yani işinizde tam bir imkânla ve gücünüzün, kudretinizin yettiği son noktaya kadar yapın. Bu 'meküne' fiilinin masdarıdır; bir kimse en ileri derecede güç ve imkân sahibi olduğunda 'meküne mekâneten' denir. Buna göre mîm harfi aslidir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'el-Mekân' ve 'el-mekânetü', 'kevn' kökünden mef‘al ve mef‘aletün veznindedir; bu takdirde mîm zâidedir. İbn Zeyd ise 'mekânet' kelimesini hâl ile tefsir etmiştir; bir kimseye durumunu muhafaza etmesini emrettiğinde 'durduğun hâl üzere kal ey falan' denir, sanki şöyle demiş olursun:
اثبت على حالك التي أنت عليها لا تنحرف، وهو من استعارة العين للمعنى كما نص عليه غير واحد، وحاصل المعنى هاهنا اثبتوا على ما أنتم عليه من الكفر والمشاقة لي وسائر ما لا خير فيه.
'Üzerinde bulunduğun hâl üzere sabit kal, sapma.' Bu, pek çok âlimin belirttiği üzere somut varlığın soyut mana için istiare edilmesi [istiâretü'l-ayn li'l-ma‘nâ] kabilindendir. Buradaki mananın hâsılı şudur: Küfürden, bana düşmanlıktan ve içinde hiçbir hayır bulunmayan diğer şeylerden üzerinde bulunduğunuz hâl üzere sabit kalın.
وقرأ أبو بكر- مكاناتكم- على الجمع وهو باعتبار جمع المخاطبين كما أن الافراد باعتبار الجنس، والجار والمجرور كما قال بعضهم: يحتمل أن يكون متعلقا بما عنده على تضمين الفعل على معنى البناء ونحوه كما تقول:
Ebû Bekir çoğul olarak { مَكاناتِكُمْ } şeklinde okumuştur; bu muhatapların çoğul olması itibarıyladır; nitekim tekil okunması da cins itibarıyladır. Câr ve mecrûr bazılarının söylediği gibi, nitekim şöyle dersin:
عمل على الجد وعلى القوة ونحوهما، وأن يكون في موضع الحال أي اعملوا قارين وثابتين على مكانتكم.
'Ciddiyet üzere ve kuvvet üzere çalıştı' vb. ifadelerde olduğu gibi fiilin bina kılınma ve benzeri bir manayı içermesi (tazmîn) üzere yanındaki fiile taalluk edebilir; yahut hâl konumunda olabilir, yani 'üzerinde bulunduğunuz hâl üzere yerleşmiş ve sabit kalmış kimseler olarak çalışıp yapacağınızı yapın' demektir.
إِنِّي عامِلٌ على مكانتي حسبما يؤيدني الله تعالى ويوفقني بأنواع التأييد والتوفيق، وكأنه حذف على مكانتي للاختصار ولما فيه من زيادة الوعيد، وقوله سبحانه: سَوْفَ تَعْلَمُونَ استئناف وقع جواب سؤال مقدر ناشىء من تهديده ﵇ إياهم بقوله: اعْمَلُوا إلخ كأن سائلا منهم سأل فماذا يكون بعد ذلك؟ فقيل:
{ إِنِّي عامِلٌ } “Şüphesiz ben de yapmaktayım” [yani] Yüce Allah'ın beni çeşitli teyit ve muvaffakiyetlerle destekleyip muvaffak kıldığı ölçüde kendi durumum üzere [amel etmekteyim]. { عَلى مَكانَتِي } (kendi durumum üzere) ifadesi, hem kısaltma amacıyla hem de daha fazla tehdit içermesi sebebiyle hazfedilmiş gibidir. Yüce Allah'ın { سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” buyruğu ise, onun aleyhisselâm { اعْمَلُوا } “Yapın” vb. sözleriyle onları tehdit etmesinden kaynaklanan takdiri bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki onlardan biri 'Peki bundan sonra ne olacak?' diye sormuş da şöyle denilmiştir:
سَوْفَ تَعْلَمُونَ ولذا سقطت الفاء وذكرت في آية الأنعام للتصريح بأن الوعيد ناشىء ومتفرع على إصرارهم على ما هم عليه والتمكن فيه، وما هنا أبلغ في التهويل للإشعار بأن ذلك مما يسأل عنه ويعتنى به، والسؤال المقدر يدل على ما دلت عليه الفاء مع ما في ذلك من تكثير المعنى بتقليل اللفظ، وكأن الداعي إلى الإتيان بالأبلغ هنا دون ما تقدم أن القوم قاتلهم الله تعالى بالغوا في الاستهانة به ﵇ وبلغوا الغاية في ذلك فناسب أن يبالغ لهم في التهديد ويبلغ فيه الغاية وإن كانوا في عدم الانتفاع كالأنعام، وما فيها نحو ذلك.
{ سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz”. İşte bu sebeple fâ harfi düşmüştür; En‘âm ayetinde ise tehdidin, onların üzerinde bulundukları hâlde ısrar etmelerinden ve onda kökleşmelerinden kaynaklanıp buna terettüp ettiğini açıkça belirtmek için zikredilmiştir. Buradaki ifade ise korkutma bakımından daha beliğdir; zira bunun sorulacak ve önemsenecek bir husus olduğunu hissettirmektedir. Takdiri soru, lafzı azaltıp manayı çoğaltma özelliğiyle birlikte fâ harfinin delalet ettiği şeye delalet eder. Burada daha önce geçen ifadeden farklı olarak daha beliğ olanın getirilmesinin sebebi; o kavmin -Allah onları kahretsin- ona aleyhisselâm hakaret ve hafife almada aşırıya kaçıp bu hususta son noktaya varmış olmalarıdır. Bu bakımdan, her ne kadar faydalanmama hususunda hayvanlar gibi olsalar da kendilerine yönelik tehditte aşırıya gidilmesi ve onda son noktaya varılması uygun düşmüştür; oradaki durum da buna benzerdir.
وقال بعض أجلة الفضلاء: إن اختيار إحدى الطريقين ثمة والأخرى هنا وإن كان مثله لا يسأل عنه لأنه دوري لأن أول الذكرين يقتضي التصريح فيناسب في الثاني خلافه انتهى، وهو دون ما قلناه، ومَنْ في قوله سبحانه:
Faziletli âlimlerin önde gelenlerinden bazıları şöyle demiştir: 'Orada bu iki yoldan birinin, burada ise diğerinin tercih edilmesi -gerçi benzeri bir durum kısırdöngü olacağından sorulmaz- iki zikirden ilkinin açık ifadeyi gerektirmesi sebebiyle ikincisinde bunun aksinin uygun düşmesindendir.' Bu görüş bizim söylediğimizden daha zayıftır. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki { مَنْ } kelimesine gelince:
مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ قيل: موصولة مفعول العلم وهو بمعنى العرفان، وجملة يَأْتِيهِ عَذابٌ صلة الموصول، وجملة يُخْزِيهِ صفة عَذابٌ ووصفه بالإخزاء تعريضا بما أوعدوه ﵇ من الرجم فإنه مع كونه عذابا فيه خزي ظاهر، وقوله تعالى: وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ عطف على مَنْ يَأْتِيهِ ومَنْ أيضا موصولة، وجوز أن تكون مَنْ في الموضعين استفهامية، والعلم على بابه وهي معلقة له عن العمل.
{ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini”. Denildi ki: 'Men' mevsûle olup 'el-ilm' fiilinin mef‘ûlüdür ve bu fiil 'irfan' (bilmek/tanımak) anlamındadır; { يَأْتِيهِ عَذابٌ } cümlesi mevsûlün sılası, { يُخْزِيهِ } cümlesi ise { عَذابٌ } kelimesinin sıfatıdır. Azabın rezil edicilikle nitelenmesi, onu aleyhisselâm taşlamakla tehdit etmelerine bir tarizdir; zira taşlama bir azap olmakla birlikte onda açık bir rezillik de vardır. Yüce Allah'ın { وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ } “Ve kimin yalancı olduğunu” buyruğu ise { مَنْ يَأْتِيهِ } ifadesine matuftur ve buradaki { مَنْ } de mevsûledir. Her iki yerdeki 'men' edatının istifhâmiyye (soru edatı) olması da caiz görülmüştür; bu durumda 'el-ilm' fiili asıl anlamındadır ve soru edatı onu amelden ta‘lik etmiştir (askıya almıştır).
واستظهر أبو حيان الموصولية، وليس هذا العطف من عطف القسيم على قسيمه كما في- سيعلم الصادق والكاذب- إذ ليس القصد إلى ذكر الفريقين، وإنما القصد إلى الرد على القوم في العزم على تعذيبه بقولهم:
Ebû Hayyân mevsûle olmasını zahir (tercihe şayan) görmüştür. Bu atıf, 'Doğru söyleyen de yalancı olan da bilecek' cümlesinde olduğu gibi karşıtın karşıtına atfedilmesi kabilinden değildir; zira maksat iki fırkayı zikretmek değildir. Aksine maksat, kavmin şu sözleriyle ona azap etmeye azmetmelerine:
لَرَجَمْناكَ والتصميم على تكذيبه بقولهم: أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ [هود: ٨٧] إلخ فكأنه قيل: سيظهر لكم من المعذب أنتم أم نحن ومن الكاذب في دعواه أنا أم أنتم وفيه إدراج حال الفريقين أيضا.
{ لَرَجَمْناكَ } “Seni mutlaka taşlardık” ve { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } “Namazın mı sana emrediyor?” [Hûd 87] vb. sözleriyle onu yalanlamadaki kararlılıklarına cevap vermektir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Azap görecek olanın siz mi yoksa biz mi olduğumuz, davasında yalancı olanın ben mi yoksa siz mi olduğunuz size aşikâr olacaktır.' Bunda iki fırkanın durumunun da [dolaylı olarak] dahil edilmesi söz konusudur.
وفي الإرشاد أن فيه تعريضا بكذبهم في ادعائهم القوة والقدرة على رجمه ﵇، وفي نسبته إلى الضعف والهوان وفي ادعائهم الإبقاء عليه لرعاية جانب الرهط، وقال الزمخشري: إنه كان القياس، ومن هو صادق بدل هذا المعطوف لأنه قد ذكر عملهم على مكانتهم، وعمله على مكانته، ثم أتبعه ذكر عاقبة العاملين منه ومنهم فحينئذ ينصرف مَنْ يَأْتِيهِ إلخ إلى الجاحدين ومن هو صادق إلى النبي المبعوث ولكنهم لما كانوا يدعونه ﵇ كاذبا قال: ومن هو كاذب بمعنى في زعمكم ودعواكم تجهيلا لهم يعني أنه ﵇ جرى في الذكر على ما اعتادوه في تسميته كاذبا تجهيلا لهم، والمعنى ستعلمون حالكم وحال الصادق الذي سميتموه كاذبا لجهلكم، وليس المراد ستعلمون أنه كاذب في زعمكم فلا يرد ما توهم من أن كذبه في زعمهم واقع معلوم لهم الآن فلا معنى لتعليق علمه على المستقبل، وقال ابن المنير: الظاهر أن الكلامين جميعا لهم- فمن يأتيه- إلخ متضمن ذكر جزائهم، وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ متضمن ذكر جرمهم الذي يجازون به وهو الكذب، وهو من عطف الصفة على الصفة والموصوف واحد كما تقول لمن تهدده: ستعلم من يهان ومن يعاقب، وأنت تعني المخاطب في الكلامين فيكون في ذكر كذبهم تعريض لصدقه وهو أبلغ وأوقع من التصريح، ولذلك لم يذكر عاقبة شعيب ﵇ استغناء بذكر عاقبتهم، وقد مر مثل ذلك أول السورة في قوله سبحانه: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ [الزمر: ٤٠] حيث اكتفى بذلك عن أن يقول: ومن هو على خلاف ذلك، ونظيره فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ [الأنعام: ١٣٥] حيث ذكر فيه إحدى العاقبتين لأن المراد بهذه العاقبة عاقبة الخير لأنها متى أطلقت لا يعني إلا ذلك نحو والعاقبة للمتقين، ولأن اللام في له يدل على أنها ليست عليه، واستغنى عن ذكر مقابلتها انتهى، وتعقبه الطيبي بما رده عليه الفاضل الجلبي وَارْتَقِبُوا أي انتظروا ما أقول لكم من حلول ما أعدكم به وظهور صدقه إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ أي منتظر ذلك، وقيل: المعنى انتظروا العذاب إني منتظر النصرة والرحمة، وروي ذلك عن ابن عباس، ورَقِيبٌ إما بمعنى مرتقب كالرفيع بمعنى المرتفع أو راقب كالصريم بمعنى الصارم، أو مراقب كعشير بمعنى معاشر، والأنسب على ما قيل بقوله: ارْتَقِبُوا: الأول وإن كان مجيء فعيل بمعنى اسم الفاعل المزيد غير كثير وفي زيادة مَعَكُمْ إظهار منه ﵇ لكمال الوثوق بأمره وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أي عذابنا كما ينبىء عنه قوله سبحانه: سَوْفَ تَعْلَمُونَ إلخ أو وقته فإن الارتقاب يؤذن بذلك نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وهو الإيمان الذي وفقناهم له أو بمرحمة كائنة منا لهم وإنما جيء بالفاء في قصتي ثمود ولوط حيث قيل:
el-İrşâd'da şöyle denilmektedir: Bunda, onların onu aleyhisselâm taşlamaya güç ve kudretleri olduğu iddiasındaki yalanlarına, onu zayıflık ve acizlikle nitelemelerine ve kabilesinin hatırını gözeterek onu sağ bıraktıkları yönündeki iddialarına bir tariz bulunmaktadır. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Kıyasa uygun olan, bu matufun yerine 've kimin doğru sözlü olduğu' denilmesiydi; çünkü o, onların kendi durumları üzere amel etmelerini ve kendisinin de kendi durumu üzere amel etmesini zikretmiş, ardından kendisinden ve onlardan amel edenlerin akıbetini zikretmeyi buna bağlamıştır. Bu durumda { مَنْ يَأْتِيهِ } ifadesi inkârcılara, 've kimin doğru sözlü olduğu' ifadesi ise gönderilen peygambere raci olur. Fakat onlar peygambere aleyhisselâm yalancı dedikleri için, onları cehaletle itham etmek üzere 've kimin yalancı olduğu' yani sizin zannınız ve iddianıza göre [yalancı olan] buyurmuştur; yani o aleyhisselâm, onları cahillikle nitelemek amacıyla onu yalancı diye isimlendirme alışkanlıkları doğrultusunda sözü sevk etmiştir. Mana şudur: 'Kendi durumunuzu da cehaletinizden ötürü yalancı diye isimlendirdiğiniz doğru sözlünün durumunu da bileceksiniz.' Yoksa maksat 'onun sizin zannınızda yalancı olduğunu bileceksiniz' demek değildir; dolayısıyla onun yalancılığının onların zannında şu anda zaten bilinen vaki bir durum olduğu, bu yüzden bunun bilinmesini geleceğe bağlamanın bir anlamı olmayacağı vehmi varit olmaz. İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: 'Zahir olan, her iki ifadenin de onlar hakkında olmasıdır; zira { فمن يأتيه } vb. onların cezalandırılmasının zikrini içermekte, { وَمَنْ هُوَ كاذِبٌ } ise cezalandırılacakları suçları olan yalanın zikrini içermektedir. Bu, tek bir mevsûf üzerine sıfatın sıfata atfedilmesi kabilindendir; nitekim tehdit ettiğin birine: 'Kimin horlanacağını ve kimin cezalandırılacağını göreceksin' dersin ve her iki sözle de muhatabı kastedersin. Böylece onların yalanının zikredilmesinde peygamberin doğruluğuna bir tariz bulunur ve bu, açıkça ifade etmekten daha beliğ ve daha etkilidir. İşte bu yüzden, onların akıbetinin zikriyle yetinilerek Şuayb'ın aleyhisselâm akıbeti zikredilmemiştir. Surenin başında Yüce Allah'ın: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz” [Zümer 40] buyruğunda da bunun bir benzeri geçmişti; zira orada 've kimin bunun aksine bir durumda olduğunu' demek yerine bununla yetinilmiştir. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Dünya yurdunun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz!” [En‘âm 135] ayeti de bunun benzeridir; burada iki akıbetten biri zikredilmiştir, çünkü bu akıbetten kasıt hayır akıbetidir; zira mutlak bırakıldığında ancak bu kastedilir, nitekim 'akıbet takva sahiplerinindir' denilir ve { لَهُ } ifadesindeki lâm harfi de bunun onun aleyhine değil lehine olduğuna delalet eder, böylece karşıtını zikretmeye gerek kalmamıştır.' Tîbî buna itiraz etmiş, Fâzıl Çelebi ise onun itirazını reddetmiştir. { وَارْتَقِبُوا } “Ve gözetleyin” yani size başınıza geleceğini vaad ettiğim şeyin inişini ve doğruluğunun ortaya çıkışını bekleyin. { إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ } “Şüphesiz ben de sizinle beraber gözetlemekteyim” yani bunu beklemekteyim. 'Siz azabı bekleyin, ben de yardım ve rahmeti beklemekteyim' anlamına geldiği de söylenmiştir ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. { رَقِيبٌ } kelimesi, tıpkı mürtefi‘ anlamındaki refî‘ gibi mürtekıb (gözetleyen) anlamında yahut sârim anlamındaki sarîm gibi râkıb veya muâşir anlamındaki aşîr gibi murâkıb manasındadır. Denildiğine göre { ارْتَقِبُوا } lafzına en uygun olanı birincisidir; gerçi faîl vezninin mezîd ism-i fâil anlamında gelmesi pek çok değildir. { مَعَكُمْ } (sizinle beraber) ziyadesinde, onun aleyhisselâm davasına olan tam güvenini ortaya koyması söz konusudur. { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiğinde” yani Yüce Allah'ın { سَوْفَ تَعْلَمُونَ } vb. buyruğunun bildirdiği üzere azabımız yahut azabımızın vakti geldiğinde -zira gözetleme buna delalet eder-. { نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Şuayb'ı ve beraberindeki inananları tarafımızdan bir rahmetle kurtardık”. Bu rahmet, onları muvaffak kıldığımız imandır yahut tarafımızdan kendilerine ulaşan bir merhamettir. Semûd ve Lût kıssalarında ise:
فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا وبالواو هاهنا وفي قصة عاد حيث قيل: وَلَمَّا جاءَ إلخ لأنه قد سبق هناك سابقة الوعد بقوله سبحانه:
{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } [şeklinde] fâ ile getirilmiş, burada ve Âd kıssasında ise { وَلَمَّا جاءَ } vb. şeklinde vâv ile getirilmiştir; çünkü orada Yüce Allah'ın şu buyruğuyla önceden bir vaad geçmişti:
ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ [هود: ٦٥] وقوله تعالى: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ [هود: ٨١] وهو يجري مجرى السبب المقتضي لدخول الفاء في معلوله، وأما هاهنا. وفي قصة عاد فلم يسبق مثل ذلك بل ذكر مجيء العذاب على أنه قصة بنفسه وما قبله قصة أخرى لكنهما متعلقان بقوم واحد فهما متشاركان من وجه مفترقان من آخر، وذلك مقام الواو كذا قيل.
{ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir” [Hûd 65] ve Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Onların vadesi sabahtır” [Hûd 81] buyruğu [geçmiştir]. Bu ise ma‘lûlüne fâ harfinin girmesini gerektiren sebep mesabesindedir. Burada ve Âd kıssasında ise böyle bir şey önceden geçmemiştir; bilakis azabın gelişi müstakil bir kıssa olarak, öncesi de başka bir kıssa olarak zikredilmiştir; ancak ikisi de tek bir kavimle ilgilidir, dolayısıyla bir yönden ortak, diğer yönden ayrıdırlar. Bu da vâv harfinin makamıdır; böyle denilmiştir.
وتعقب بأن في الكلام هاهنا ذكر الوعد أيضا، وهو قوله سبحانه: يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إلى قوله ﷿: رَقِيبٌ غاية الأمر أنه لم يذكر بلفظ الوعد ومثله لا يكفي في الفرق، وقيل: إن ذكر الفاء في الموضعين لقرب عذاب قوم صالح ولوط للوعد المذكور فإن بين الأولين والعذاب ثلاثة أيام وبين الآخرين وبينه ما بين قول الملائكة إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ والصبح: وهي سويعات يسيرة. ولا كذلك عذاب قومي شعيب وهود ﵉ بل في قصة قوم شعيب ﵇ ما يشعر بعدم تضييق زمان مجيء العذاب بناء على الشائع في استعمال سَوْفَ على أن من أنصف من نفسه لم يشك في الفرق بين الوعد في قصتي صالح ولوط ﵉. والوعد في غيرهما، فإن الإشعار بالمجيء فيهما ظاهر فحسن تفريعه بالفاء ولا كذلك في غيرهما كذا قيل، وفيه ما لا يخفى، ولعل الاقتصار على التفرقة بالقرب وعدمه أقل غائلة مما قيل، وكذا مما يقال: من أن الإتيان بالفاء- لتقدم الوعد وتركها وإن كان هناك وعد للإشارة إلى سوء حال أولئك القومين ومزيد فظاعته حتى أن العذاب حل بهم لا لسبب سبق الوعد بل لمجرد ظلمهم وكأن وجه اعتبار ذلك فيهم دون قومي لوط وصالح ﵉ أنهم امتازوا عنهم برمي ذينك النبيين بالجنون ومشافهتهما بما لم يشافه به كل من قومي صالح ولوط نبيه فيما قص عنهما في هذه السورة الكريمة فإن في ذلك ما لا يكاد يخفى عليك فتدبر وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا عدل عن الضمير تسجيلا عليهم بالظلم وإشعارا بالعلية أي وأخذت أولئك الظالمين بسبب ظلمهم الذي فصل الصَّيْحَةُ قيل: صاح بهم جبريل ﵇ فهلكوا وكانت صيحة على الحقيقة، وجوز البلخي أن يكون المراد بها نوعا من العذاب، والعرب تقول: صاح بهم الزمان إذا هلكوا، وقال امرؤ القيس:
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki sözde de Yüce Allah'ın { يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } buyruğundan Yüce ve Aziz olanın { رَقِيبٌ } buyruğuna kadar olan kısımda vaadin zikri bulunmaktadır; işin özü, sadece 'vaad' lafzıyla zikredilmemiştir ve benzer bir durum fark için yeterli değildir. Şöyle de denilmiştir: İki yerde fâ harfinin zikredilmesi, Sâlih ve Lût kavimlerinin azabının zikredilen vaade yakınlığından dolayıdır; nitekim ilk kavim ile azap arasında üç gün, son kavim ile azap arasında ise meleklerin { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Onların vadesi sabahtır” sözü ile sabah arası kadar yani çok az birkaç saatlik bir süre vardı. Şuayb ve Hûd aleyhimesselâm kavimlerinin azabı ise böyle değildir; bilakis Şuayb'ın aleyhisselâm kavminin kıssasında, { سَوْفَ } edatının yaygın kullanımına binaen azabın geliş zamanının daraltılmadığını hissettiren bir durum vardır. Kaldı ki insaflı davranan biri, Sâlih ve Lût aleyhimesselâm kıssalarındaki vaad ile diğerlerindeki vaad arasındaki farktan şüphe etmez; zira o ikisinde gelişin hissettirilmesi açıktır ve fâ ile tafsil edilmesi güzel düşmüştür, diğerlerinde ise böyle değildir. Böyle denilmiştir fakat bunda kapalılık bulunmayan hususlar vardır. Belki de sadece yakınlık ve yakın olmama farkıyla yetinmek söylenenlere göre daha az sakıncalıdır. Nitekim şöyle denilmesi de böyledir: Fâ'nın getirilmesi vaadin önceden geçmiş olmasındandır; burada vaad bulunmasına rağmen fâ'nın terki ise bu iki kavmin durumunun kötülüğüne ve dehşetinin fazlalığına işaret etmek içindir; öyle ki azap onlara önceden bir vaad sebebiyle değil, sırf zulümleri sebebiyle inmiştir. Bunun Lût ve Sâlih aleyhimesselâm kavimlerinde değil de onlarda gözetilmesinin sebebi ise, bu iki peygamberi delilikle itham etmeleri ve bu yüce surede anlatıldığı üzere Lût ve Sâlih kavimlerinin peygamberlerine yüz yüze söylemediği şeyleri onların yüzlerine karşı söylemeleriyle temayüz etmiş olmalarıdır; zira bunda sana gizli kalmayacak bir incelik vardır, iyi düşün! { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenleri yakalayıverdi”; onların zulmünü tescillemek ve illet bildirmek için zamirden vazgeçilip açık isim kullanılmıştır; yani o zalimleri, tafsilatı verilen zulümleri sebebiyle [azap] yakaladı. { الصَّيْحَةُ } “korkunç ses”. Cebrail aleyhisselâm onlara öyle bir haykırdı ki helak oldular ve bu hakiki anlamda bir çığlıktı denilmiştir. Belhî ise bununla bir azap türünün kastedilmiş olmasını caiz görmüştür. Araplar helak olduklarında 'Zaman onlara çığlık attı' derler. İmrüülkays şöyle demiştir:
فدع عنك نهبا «صيح» في حجراته ... ولكن حديث ما حديث الرواحل
'Bırak etrafında çığlıklar koparılmış yağmayı sen / Fakat develerin hikayesini anlat, nedir onların hikayesi?'
والمعول عليه الأول، وقد سبق في [الأعراف: ٧٨، ٩١، ١٥٥] الرَّجْفَةُ أي الزلزلة بدلها، ولعلها كانت من مباديها فلا منافاة، وقيل: غير ذلك فتذكر فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ أي ميتين من جثم الطائر إذا ألصق بطنه بالأرض، ولذا خص الجثمان بشخص الإنسان قاعدا، ثم توسعوا فاستعملوا الجثوم بمعنى الإقامة، ثم استعير من هذا الجاثم للميت لأنه لا يبرح مكانه، ولما لم يجعل متعلق العلم في قوله سبحانه: سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ إلخ نفس مجيء العذاب بل من يجيئه ذلك جعل مجيئه بعد أمرا مسلم الوقوع غنيا عن الإخبار به حيث جعل شرطا، وجعل تنجية شعيب ﵇ والمؤمنين وإهلاك الكفرة الظالمين جوابا له ومقصود الإفادة، وإنما قدم التنجية اهتماما بشأنها وإيذانا بسبق الرحمة على الغضب قاله شيخ الإسلام، وأصبح- إما ناقصة أو تامة أي صاروا جاثمين، أو دخلوا في الصباح حال كونهم جاثمين كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا أي لم يقيموا فِيها متصرفين في أطرافها متقلبين في أكنافها، والجملة إما خبر بعد خبر أو حال بعد حال.
İtimat edilen görüş birincisidir. [A‘râf 78, 91, 155]'te bunun yerine { الرَّجْفَةُ } yani şiddetli sarsıntı geçmişti; muhtemelen sarsıntı çığlığın başlangıçlarındandı, dolayısıyla bir çelişki yoktur. Başka açıklamalar da yapılmıştır, hatırla! { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ } “Yurtlarında yüzüstü yere serilip kaldılar” yani öldüler. Kuş karnını yere yapıştırdığında 'ceseme' denir; bu sebeple 'cüsmân' oturur vaziyetteki insan şahsına tahsis edilmiştir. Daha sonra genişletilerek ikamet anlamında kullanılmış, ardından buradan 'câsim' lafzı yerinden ayrılmadığı için ölüye istiare edilmiştir. Yüce Allah'ın { سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ } “Azabın kime geleceğini yakında bileceksiniz” buyruğunda ilmin taalluk ettiği husus doğrudan azabın gelişi değil de azabın kime geleceği kılındığı için, sonrasında azabın gelişi gerçekleşmesi kesin kabul edilen ve haber verilmesine ihtiyaç duyulmayan bir husus kılınarak şart yapılmış; Şuayb'ın aleyhisselâm ve müminlerin kurtarılması ile kâfir zalimlerin helak edilmesi ise onun cevabı ve asıl bildirilmek istenen maksat yapılmıştır. Kurtarmanın öne alınması ise onun şanına verilen ehemmiyetten ve rahmetin gazaba sebkat ettiğini bildirmek içindir; bunu Şeyhülislam söylemiştir. { أَصْبَحَ } fiili ya nâkısadır ya da tâmmdır; yani 'yere serilmiş hâle geldiler' yahut 'yere serilmiş vaziyette sabaha girdiler' demektir. { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا } “Sanki hiç oturmamışlardı” yani { فِيها } “orada” etrafında tasarrufta bulunarak ve dört bir yanında dolaşarak hiç ikamet etmemiş gibi oldular. Bu cümle ya haber üstüne haberdir ya da hâl üstüne hâldir.
أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ العدول عن الإضمار إلى الإظهار للمبالغة في تفظيع حالهم وليكون أنسب بمن شبه هلاكهم بهلاكهم، وإنما شبه هلاكهم بهلاكهم لأن عذاب كل كان بالصيحة غير أنه روى الكلبي عن
{ أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ } “Bilin ki, Semûd yok olup gittiği gibi Medyen de yok olsun!” Zamir yerine açık ismin zikredilmesi, onların durumunun dehşetini abartmak ve helakleri kendilerinin helakine benzetilenlere daha uygun düşmesi içindir. Helaklerinin onların helakine benzetilmesi ise her ikisinin azabının da çığlıkla olmasındandır; şu kadar var ki Kelbî şunu rivayet etmiştir:
ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن صيحة ثمود كانت من تحتهم وصيحة مدين كانت من فوقهم.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Semûd'un çığlığının altlarından, Medyen'in çığlığının ise üstlerinden geldiği rivayet edilmiştir.
وقرأ السلمي وأبو حيوة «بعدت» بضم العين، والجمهور بكسرها على أنه من بعد يبعد بكسر العين في الماضي وفتحها في المضارع بمعنى هلك، ومنه قوله:
Sülemî ve Ebû Hayve, ayını zammeli olarak «بعدت» şeklinde okumuşlardır; cumhur ise mazi fiilde ayının kesresi ve muzaride fethasıyla helak olmak anlamında 'ba‘ide yeb‘adu' kökünden olmak üzere ayının kesresiyle [«بَعِدَتْ»] okumuştur. Şairin şu sözü de bundandır:
يقولون: «لا تبعد» وهم يدفونني ... وأين مكان البعد إلا مكانيا
'Beni gömerlerken «uzak kalma/helak olma» derler / Oysa uzaklık mekanı benim yerimden başka neresidir ki?'
وأما بعد يبعد بالضم فهو البعد ضد القرب قاله ابن قتيبة، قيل: أرادت العرب بهذا التغيير الفرق بين المعنيين، وقال ابن الأنباري: من العرب من يسوي بين الهلاك والبعد الذي هو ضد القرب، وفي القاموس البعد المعروف والموت، وفعلهما- ككرم وفرح- بعدا وبعدا بفتحتين، وقال المهدوي: إن بعد بالضم يستعمل في الخير والشر وبعد بالكسر في الشر خاصة، وكيفما كان الأمر فالمراد ببعدت على تلك القراءة أيضا هلكت غاية الأمر أنه في ذلك إما حقيقة أو مجاز، ومن هلك فقد بعد ونأى كما قال الشاعر:
Zammeli olarak 'ba‘ude yeb‘udu' ise yakınlığın zıddı olan uzaklıktır; bunu İbn Kuteybe söylemiştir. Denildi ki: Araplar bu vezin değişikliğiyle iki anlamı birbirinden ayırmayı murad etmişlerdir. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Araplardan helak ile yakınlığın zıddı olan uzaklığı bir tutanlar da vardır. el-Kâmûs'ta [şöyle geçer]: 'el-Bu‘d bilinen uzaklıktır ve ölümdür; fiilleri kerume ve feriha gibi gelir, masdarları bu‘den ve iki fetha ile ba‘aden şeklindedir.' Mehdevî ise şöyle demiştir: Zammeli olan 'ba‘ude' hayırda ve şerde kullanılır, kesreli olan 'ba‘ide' ise sadece şerde kullanılır. Durum ne olursa olsun, o kıraate göre de { بَعِدَتْ } kelimesiyle kastedilen 'helak oldu' manasıdır; nihayetinde bu, bunda ya hakikat ya da mecazdır; zira helak olan kimse uzaklaşmış ve ırak düşmüştür; nitekim şair şöyle demiştir:
من كان بينك في التراب وبينه ... شهران فهو في غاية «البعد»
'Toprak altında seninle arasında iki aylık mesafe olan kimse, son derece «uzaktır».'
وفي الآية ما يسمى الاستطراد، قيل: ولم يرد في القرآن من هذا النوع إلا ما في هذا الموضع وقد استعملته العرب في أشعارها، ومن ذلك قول حسان رضي الله تعالى عنه:
Ayette istıtrâd adı verilen sanat bulunmaktadır. Denildi ki: Kur'an'da bu türden sadece bu mevkideki yer almıştır. Araplar bunu şiirlerinde kullanmışlardır; Hassân'ın radıyallâhu teâlâ anh şu sözü de bundandır:
إن كنت كاذبة الذي حدثتني ... فنجوت منجى الحارث بن هشام
'Bana anlattığın şeyde yalancıysan / Hâris b. Hişâm'ın kurtuluşu gibi kurtulmuş olasın!'
ترك الأحبة أن يقاتل دونهم ... ونجا برأس طمرة ولجام
'O, sevdiklerini uğurlarında savaşmayı bırakıp terk etti / Ve çevik bir kısrağın başı ve bir gemle kurtulup kaçtı.'
هذا ومن باب الإشارة في الآيات: قوله سبحانه في قصة هود ﵇: ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فيه إشارة إلى أن كل ذي نفس تحت قهره سبحانه وسلطانه أسير في يد تصرفه وملكته عاجز عن الفعل إلا بإذنه وأنه ﷿ لا يسلط أحدا على أحد إلا عن استحقاق ذنب أو رفع درجة وإعلاء منزلة لأنه ﵎ على طريق العدل الذي لا اعوجاج فيه، وذكر الشيخ الأكبر قدس سره في فصوصه: إن كل ما سوى الحق فهو دابة فإنه ذو روح وما ثم من يدب بنفسه وإنما يدب بغيره بحكم التبعية للذي هو على صراط مستقيم فكل ماش فهو على الصراط المستقيم وحينئذ فلا مغضوب عليه ولا ضال من هذا الوجه، نعم إن الناس على قسمين:
Ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince: Hûd aleyhisselâm kıssasında Yüce Allah'ın buyurduğu: { ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Hiçbir canlı yoktur ki, O onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir” ifadesinde, her canlı nefsin Yüce Zâtının kahrı ve saltanatı altında olduğuna, O'nun tasarruf ve mülkiyet elinde bir esir olup O'nun izni olmaksızın fiil işlemekten aciz olduğuna ve O'nun azze ve celle hiç kimseyi bir başkasına hak edilmiş bir günah yahut bir derecenin yükseltilmesi ve bir makamın yüceltilmesi dışında musallat kılmayacağına işaret vardır; çünkü O celle celâluh hiçbir eğriliği bulunmayan adalet yolu üzeredir. Şeyhü'l-Ekber [İbnü'l-Arabî] kuddise sirruh Fusûs'unda şöyle zikretmiştir: Hakk'ın dışındaki her şey canlıdır (dâbbe), çünkü o ruh sahibidir; orada kendi kendine debelenen/hareket eden hiçbir şey yoktur, ancak dosdoğru yol üzere olana tabi oluş hükmüyle bir başkasıyla hareket eder. Dolayısıyla her yürüyen dosdoğru yol üzeredir ve bu açıdan bakıldığında ne gazaba uğrayan ne de sapan vardır. Evet, insanlar iki kısımdır:
أهل الكشف وأهل الحجاب، فالأولون يمشون على طريق يعرفونها ويعرفون غايتها فهي في حقهم صراط مستقيم كما أنها في نفس الأمر كذلك، والآخرون يمشون على طريق يجهلونها ولا يعرفون غايتها وأنها تنتهي إلى الحق فهي في حقهم ليست صراطا مستقيما وإن كانت عند العارف ونفس الأمر صراطا مستقيما، واستنبط قدس سره من الآية أن مآل الخلق كلهم إلى الرحمة التي وسعت كل شيء، وهي الرحمة السابقة على الغضب، وادعى أن فيها بشارة للخلق أيّ بشارة.
Keşif ehli ve hicap ehli. Birinciler bildikleri ve gayesini tanıdıkları bir yol üzerinde yürürler; binaenaleyh bu yol onların hakkında tıpkı işin hakikatinde olduğu gibi dosdoğru bir yoldur. Diğerleri ise bilmedikleri, gayesini ve Hakk'a vardığını tanımadıkları bir yol üzerinde yürürler; bu bakımdan arif nezdinde ve işin hakikatinde dosdoğru yol olsa da onların hakkında dosdoğru yol değildir. [İbnü'l-Arabî] kuddise sirruh bu ayetten bütün yaratılmışların nihai varış yerinin her şeyi kuşatan rahmet olduğunu istinbat etmiştir; bu ise gazaba sebkat eden rahmettir ve ayette yaratılmışlar için ne muazzam bir müjde bulunduğunu iddia etmiştir.
وقال القيصري في تفسيرها: أي ما من شيء موجود إلا هو سبحانه آخذ بناصيته وإنما جعل دابة لأن الكل عند صاحب الشهود وأهل الوجود حي، فالمعنى ما من حي إلا والحق آخذ بناصيته ومتصرف فيه بحسب أسمائه يسلك به أي طريق شاء من طرقه وهو على صراط مستقيم وأشار بقوله سبحانه: آخِذٌ إلى هوية الحق الذي مع كل من الأسماء ومظاهرها، وإنما قال: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ بإضافة الرب إلى نفسه، وتنكير الصراط تنبيها على أن كل رب على صراطه المستقيم الذي عين له من الحضرة الإلهية، والصراط المستقيم الجامع للطرق هو المخصوص بالاسم الإلهي ومظهره لذلك قال في الفاتحة المختصة بنبينا ﷺ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ [الفاتحة: ٦] بلام العهد أو الماهية التي منها تتفرع جزئياتها، فلا يقال: إذا كان كل أحد على الصراط المستقيم فما
Kayserî ise tefsirinde şöyle demiştir: 'Yani hiçbir mevcut şey yoktur ki Yüce Allah onun perçeminden tutmuş olmasın; canlı (dâbbe) kılınması ise şuhûd sahibi ve vücûd ehli nezdinde her şeyin diri olmasındandır. Mana şudur: Hiçbir diri yoktur ki Hak onun perçeminden tutmuş ve isimlerine göre onda tasarruf ederek yollarından dilediği yola onu sevk etmiş olmasın; ve O, dosdoğru bir yol üzeredir. Yüce Zâtının { آخِذٌ } buyruğu ile isimlerin ve onların mazharlarının her biriyle beraber olan Hakk'ın hüviyetine işaret etmiştir. { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } buyururken Rabb ismini kendine izafe etmesi ve sıratı nekire (belirsiz) kılması ise, her terbiyecinin (rabbin) ilahî hazretten kendisine tayin edilen dosdoğru yolu üzere olduğuna dikkat çekmek içindir. Bütün yolları cem eden dosdoğru yol ise İlahî İsme ve onun mazharına mahsustur; bu sebeple Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem mahsus olan Fâtiha'da cüzleri kendisinden dallanıp budaklanan ahid veya mahiyet lâmı ile: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” [Fâtiha 6] buyurmuştur. Dolayısıyla: 'Eğer herkes dosdoğru yol üzere ise
فائدة الدعوة؟ لأنا نقول: الدعوة إلى الهادي من المضل. وإلى العدل من الجائر كما قال سبحانه: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً [مريم: ٨٥] انتهى بحروفه، وأعظم من هذا إشكالا التكليف مع القول بالوحدة وكذا التنعيم والتعذيب فإن الظاهر من التقرير لكلام المحققين من الصوفية أن المكلف عبارة عن موجود هو حصة من الوجود المطلق المفاض على حقائق الممكنات المتعين بتعينات مختلفة اقتضتها الاستعدادات الذاتية للحقائق التي هي المعدومات المتميزة في نفس الأمر المستعدة باستعدادات ذاتية غير مجعولة، فالمكلف مقيد من مقيدات الوجود المطلق المفاض، والمقيد لا يوجد بدون المطلق لأنه قيومه، والمطلق من حيث الإطلاق عين الحق، ولا شك أن قاعدة التكليف تقتضي أن يكون بينهما مغايرة ومباينة حقيقية ذاتية حتى يصح التكليف وما يترتب عليه من التعذيب والتنعيم.
davetin ne faydası var?' denilemez. Çünkü biz deriz ki: Davet saptırandan (el-Mudill) hidayet edene (el-Hâdî), zalimden adil olana yöneliştir; nitekim Yüce Zâtı şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “Takva sahiplerini heyet halinde Rahmân'ın huzurunda toplayacağımız gün” [Meryem 85].' [Kayserî'nin sözü] harfiyen bitti. Bundan daha büyük bir müşkül ise, vahdet-i vücûd görüşü ile birlikte mükellefiyetin, aynı şekilde nimetlendirme ve azap etmenin varlığıdır; zira sûfiyye muhakkiklerinin kelamının takririnden zahir olan şudur ki mükellef; işin hakikatinde birbirinden ayırt edilmiş, yaratılmamış zâtî istidatlarla donanmış ma‘dûmlar (yokluklar) olan hakikatlerin zâtî istidatlarının gerektirdiği muhtelif taayyünlerle taayyün etmiş, mümkünlerin hakikatlerine feyzolunmuş mutlak vücûdun bir hissesi olan bir mevcuttan ibarettir. Dolayısıyla mükellef, feyzolunan mutlak vücûdun kayıtlarından bir mukayyeddir; mukayyed ise mutlak olmaksızın var olamaz çünkü onun kayyûmudur; ıtlak cihetinden mutlak ise bizzat Hakk'ın kendisidir. Şüphe yok ki mükellefiyet kuralı, mükellefiyetin ve ona terettüp eden azap ve nimetlendirmenin sahih olabilmesi için ikisi arasında hakiki ve zâtî bir gayrılık ve başkalık bulunmasını gerektirir.
وأجيب بأن حقيقة الممكن أمر معدوم متميز في نفسه بتميز ذاتي غير مجعول ووجوده خاص مقيد بخصوصية ما اقتضاها استعداده الذاتي لماهيته العدمية فهو مركب من الوجود والعدم وحقيقته مغايرة لوجوده تعقلا لتمايزهما ذهنا، ولا ينافي ذلك قول الأشعري: وجود كل شيء عين حقيقته لما بين في محله وحقيقة الحق تعالى لا تغاير وجوده ووجوده سبحانه هو الوجود المطلق بالإطلاق الحقيقي حسبما حققه محققو الصوفية، فالمغايرة الذاتية بين المكلف والمكلف في غاية الظهور لأن المكلف هو المعدوم اللابس لحصة من الوجود المتعين بمقتضى حقيقته، والمكلف سبحانه هو الحق ﷿ الذي هو عين الوجود المطلق الغير المقترن بماهية عدمية، وبعبارة أخرى: إن حقيقة الممكن أمر معدوم وحقيقة الواجب سبحانه الوجود المطلق حتى عن قيد الإطلاق وقد وقع في البين تجلي الهوية في العبد وذلك التجلي هو الجامع للقدرة وغيرها من الكمالات التي يتوقف عليها التكليف بمقتضى الحكمة ومحقق للمغايرة.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Mümkünün hakikati, yaratılmamış zâtî bir temeyyüz ile kendi nefsinde mütemayiz ma‘dûm bir emirdir; vücûdu ise ademî mahiyetinin zâtî istidadının gerektirdiği bir hususiyetle mukayyed özel bir vücûddur. Dolayısıyla o, vücûd ve ademden mürekkeptir; zihinde birbirinden ayırt edildikleri için hakikati taakkul cihetinden vücûdundan gayrıdır. Bu durum, Eş‘arî'nin 'Her şeyin vücûdu hakikatinin aynısıdır' sözüyle çelişmez; çünkü bu husus kendi yerinde açıklanmıştır. Yüce Hakk'ın hakikati ise vücûdundan gayrı değildir ve Yüce Zâtının vücûdu, sûfî muhakkiklerin tahkik ettiği üzere hakiki ıtlak ile mutlak vücûttur. Dolayısıyla mükellef kılan (el-Mükellif) ile mükellef olan (el-Mükellef) arasındaki zâtî gayrılık son derece açıktır; çünkü mükellef olan, hakikatinin muktezasıyla taayyün etmiş vücûttan bir hisseyi giyinmiş ma‘dûmdur; mükellef kılan Yüce Zât ise ademî bir mahiyetle birleşmemiş olan mutlak vücûdun ta kendisi olan Hak'tır azze ve celle. Başka bir ifadeyle: Mümkünün hakikati ma‘dûm bir emirdir, Vâcib Teâlâ'nın hakikati ise ıtlak kaydından bile mutlak olan vücûttur. Bu ikisi arasında kulda hüviyet tecellisi vaki olmuştur; o tecelli ise hikmetin gereği olarak mükellefiyetin kendisine bağlı olduğu kudret ve diğer kemalatı toplayan ve gayrılığı tahakkuk ettiren unsurdur.
وحاصل ذلك أن حقيقة المزج بين تجلي الهوية والصورة الخلقية المتعينة بمقتضى الحقيقة العدمية هي التي أحدثت ما به يصح التكليف وما يترتب عليه، وكون الحق سبحانه قيوما للوجود المقيد غير قادح في ذلك بل القيومية هي المصححة له لما تبين من النصوص أنه لا تكليف إلا بالوسع ولا وسع للممكن إلا بقيوميته تعالى بنص ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ [الكهف: ٣٩] وما هو بالله فهو لله تعالى، والبحث في ذلك طويل، وبعض كلماتهم يتراءى منهم عدم المغايرة بين المكلف والمكلف من ذلك ما قيل:
Bunun hâsılı şudur: Hüviyet tecellisi ile ademî hakikatin muktezasıyla taayyün eden halkî sûret arasındaki birleşme (mezc) hakikati, mükellefiyetin ve ona terettüp eden şeylerin kendisiyle sahih olduğu durumu meydana getiren şeydir. Yüce Hakk'ın mukayyed vücûdun kayyûmu olması buna halel getirmez; bilakis kayyûmiyet bunu tashih eden unsurdur, nitekim nasslardan güç yetirmenin dışında mükellefiyet olmayacağı ve: { ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Allah ne dilerse o olur, güç ancak Allah iledir” [Kehf 39] nassı gereğince mümkünün Yüce Allah'ın kayyûmiyeti olmaksızın hiçbir gücünün bulunmadığı ve Allah ile olan şeyin Yüce Allah'a ait olduğu ortaya konmuştur. Bu konudaki bahis uzundur. Onların bazı sözlerinde mükellef kılan ile mükellef olan arasında gayrılığın bulunmadığı gibi bir intiba uyanmaktadır; nitekim şöyle denilmiştir:
لقد كنت دهرا قبل أن يكشف الغطا ... إخالك أني ذاكر لك شاكر
'Perde kalkmadan önce uzun bir zaman / Sanırdım ki seni zikreden ve sana şükreden benim.'
فلما أضاء الليل أصبحت شاهدا ... بأنك مذكور وذكر وذاكر
'Gece aydınlanınca bizzat şahit oldum ki / Zikredilen de zikir de zikreden de sensin.'
لكن ينبغي أن لا يبادر سامعها بالإنكار، ويرجع في المراد منها إلى العارفين بدقائق الأسرار، هذا وقد تقدم الكلام في ناقة صالح ﵇، وفيما قص الله تعالى هاهنا عن إبراهيم ﵇ إشارة إلى بعض آداب الفتوة، فقد قالوا: إن من آدابها إذا نزل الضيف أن يبدأ بالكرامة في الإنزال ثم يثني بالكرامة بالطعام، وإنما أوجس ﵇ في نفسه خيفة لأنه ظن الغضب، والخليل يخشى غضب خليله ومناه رضاه، ولله در من قال:
Fakat bunu işiten kimsenin hemen inkâra kalkışmaması, bundaki muradı sırların inceliklerine vâkıf olan ariflere havale etmesi gerekir. Sâlih'in aleyhisselâm devesi hakkındaki sözler daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın burada İbrahim aleyhisselâm hakkında anlattığı kıssada fütüvvet edeplerinden bazılarına işaret vardır. Nitekim şöyle demişlerdir: Fütüvvet edeplerinden biri, misafir geldiğinde önce ağırlamada ikram ile başlanması, ardından yemek ikramı ile devam edilmesidir. O aleyhisselâm içinde bir korku duydu, çünkü bir gazap olduğunu zannetti; dost (halîl) ise dostunun gazabından korkar ve onun rızasını arzular. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
لعلك غضبان ولست بعالم ... سلام على الدارين إن كنت راضيا
'Belki de bana kızgınsın da ben bilmiyorum / Eğer razıysan, iki cihana da selâm olsun!'
وفي هذه القصة دليل على أنه قد ينسد باب الفراسة على الكاملين لحكم يريدها الله تعالى، ومن ذلك لم يعرف إبراهيم وكذا لوط ﵉ الملائكة ﵈ في أول الأمر، وكانت مجادلته ﵇ من آثار مقام الإدلال على ما قيل، وقوله تعالى عن لوط ﵇: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ قيل:
Bu kıssada, Yüce Allah'ın dilediği hikmetler sebebiyle kâmil zatlara feraset kapısının bazen kapanabileceğine dair delil vardır. Nitekim İbrahim de Lût da aleyhimesselâm ilk anda melekleri aleyhimüsselâm tanıyamamışlardı. Onun aleyhisselâm tartışması ise denildiğine göre naz (idlâl) makamının eserlerindendi. Yüce Allah'ın Lût aleyhisselâm hakkında naklettiği: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size yetecek bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” buyruğuna gelince, denildi ki:
يشير بالقوة إلى الهمة وهي عندهم القوة المؤثرة في النفوس لأن القوة منها جسمانية ومنها روحانية، وهذه المسماة بالهمة وهي أقوى تأثيرا لأنها قد تؤثر في أكثر العالم. أو كله بخلاف الجسمانية، وقصد ﵇ بالركن الشديد
'Kuvvet' ile himmete işaret etmektedir; bu ise onlara göre nefislerde tesir eden kuvvettir. Çünkü kuvvetin bir kısmı cismanî, bir kısmı ruhanîdir; himmet olarak adlandırılan bu kuvvet tesir bakımından daha güçlüdür, zira cismanî olanın aksine âlemin çoğunda yahut tamamında tesir edebilir. O aleyhisselâm sağlam kale (rükn-i şedîd) ile de
القبيلة لأنه يعلم أن أفعال الله تعالى لا تظهر في الخارج إلا على أيدي المظاهر فتوجه إلى الله سبحانه وطلب منه أن يجعل له أنصارا ينصرونه على أعداء الله تعالى، وردد الأمر بين ذلك وأن يجعل له همة مؤثرة من نفسه ليقاوم بها الأعداء، وقد علمت ما
kabileyi kastetmiştir; çünkü o, Yüce Allah'ın fiillerinin dış dünyada ancak mazharların eliyle zuhur edeceğini bilmekteydi. Bu sebeple Yüce Allah'a yönelmiş ve Allah'ın düşmanlarına karşı kendisine yardım edecek yardımcılar vermesini talep etmiştir; işi bununla, düşmanlara direnebileceği kendisinden tesirli bir himmet bahşetmesi arasında tereddüde bırakmıştır. Şunu da bilmektesin ki:
روي عن النبي ﷺ من قوله: «يرحم الله تعالى أخي لوطا» الخبر.
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah kardeşim Lût'a rahmet eylesin...” hadisi rivayet edilmiştir.
وذكر الشيخ الأكبر قدس سره أنه ﵊ نبه بذلك الخبر أن لوطا كان مع الله تعالى من أنه سبحانه رُكْنٍ شَدِيدٍ والإشارة في قصة شعيب ﵇ إلى أنه ينبغي لمن كان في حيز أن لا يعصي الله تعالى، وللواعظ أن لا يخالف فعله قوله:
Şeyhü'l-Ekber kuddise sirruh zikretmiştir ki o aleyhisselâm bu haberle, Yüce Zâtının { رُكْنٍ شَدِيدٍ } (sağlam bir kale) olması cihetiyle Lût'un Allah Teâlâ ile beraber olduğuna dikkat çekmiştir. Şuayb aleyhisselâm kıssasındaki işaret ise, bir mekânda bulunan kimsenin Allah Teâlâ'ya isyan etmemesi, vaizin de fiilinin şu söze muhalif olmaması gerektiğidir:
لا تنه عن خلق وتأتي مثله ... عار عليك إذا فعلت عظيم
'Bir ahlaktan nehyedip de aynısını kendin yapma / Bunu yaptığın takdirde sana büyük bir ardır.'
وأنه لا ينبغي أن يكون شيء عند العبد أعز عليه من الله تعالى إلى غير ذلك، والله تعالى الهادي إلى سبيل الرشاد.
Ve kulun nezdinde hiçbir şeyin Allah Teâlâ'dan daha değerli/üstün olmaması gerektiğine vb. hususlara işaret eder. Doğru yola ileten ancak Yüce Allah'tır.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وهي الآيات التسع العصا واليد البيضاء والطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم والنقص من الثمرات والأنفس، والباء متعلقة بمحذوف وقع حالا من مفعول أَرْسَلْنا أو نعتا لمصدره المؤكد أي أرسلناه حال كونه ملتبسا بآياتنا أو أرسلناه إرسالا ملتبسا بها. وَسُلْطانٍ مُبِينٍ هو المعجزات الباهرة منها- وهو العصا- والإفراد بالذكر لإظهار شرفها لكونها أبهرها، والمراد بالآيات ما عداها، ويجوز أن يراد بهما واحد، والعطف باعتبار التغاير الوصفي أي أرسلناه بالجامع بين كونه آياتنا وكونه سلطانا له على نبوته واضحا في نفسه أو موضحا إياها من أبان لازما بمعنى تبين ومتعديا بمعنى بين، وجعل بعضهم الآيات والسلطان شيئا واحدا في نفس الأمر إلا أن في ذلك تجريدا نحو مررت بالرجل الكريم والنسمة المباركة كأنه جرد من الآيات الحجة وجعلها غيرها وعطفت عليها لذلك، وجوز أن يكون المراد بالآيات ما سمعت وبالسلطان ما بينه ﵇ في تضاعيف دعوته حين قال له فرعون: فَمَنْ رَبُّكُما [طه: ٤٩] فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى [طه: ٥١] من الحقائق الرائقة والدقائق اللائقة أو هو الغلبة والاستيلاء كما في قوله سبحانه: وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً وجعله عبارة عن التوراة، أو إدراجها في جملة الآيات يرده كما قال أبو حيان قوله ﷿: إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فإن نزولها إنما كان بعد مهلك فرعون وقومه قاطبة ليعمل بها بنو إسرائيل فيما يأتون ويذرون، وأما فرعون وقومه فإنما كانوا مأمورين بعبادة رب العالمين وترك العظيمة الشنعاء التي كان يدعيها الطاغية وتقبلها منه فئته الباغية وبإرسال بني إسرائيل من الأسر والقسر، ومن هذا يعلم ما في عد النقص من الثمرات والنقص من الأنفس آية واحدة من الآيات التسع، وعد إظلال الجبل منها لأن ذلك إنما كان لقبول التوراة حين أباه بنو إسرائيل فهو متأخر أيضا ضرورة. ومثل ذلك عد فلق البحر وإظلال الغمام بدلهما لأن هذا الإظلال أيضا متأخر عن مهلك فرعون وقومه.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا } “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle gönderdik”. Bunlar dokuz ayettir: Asâ, beyaz el (yed-i beyzâ), tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, ürünlerin ve canların eksiltilmesidir. Ba harfi, { أَرْسَلْنا } fiilinin mef‘ûlünden hâl yahut tekit edici masdarının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'onu ayetlerimizle mücehhez bir hâlde gönderdik' yahut 'onlarla mücehhez bir gönderme ile gönderdik' demektir. { وَسُلْطانٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir delille [gönderdik]”. Bu, onlardan açık ve parlak olan mucizelerdir ki o da asâdır; onun tek başına ayrıca zikredilmesi, en parlak mucize olması hasebiyle şerefini ortaya koymak içindir; 'ayetler' ile kastedilen ise onun dışındakilerdir. Her ikisiyle aynı şeyin kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda atıf, vasıf farklılığı itibarıyladır; yani 'onu hem ayetlerimiz olma hem de peygamberliğine bizzat açık yahut onu açıklayan açık bir delil olma özelliğini kendinde toplayan şeyle gönderdik' demektir; bu, 'ebâne' fiilinin 'tebeyyene' (açık oldu) anlamında lâzım veya 'beyyene' (açıkladı) anlamında müteaddî olmasındandır. Bazıları ayetler ile sultanı işin hakikatinde tek bir şey kılmışlardır; ancak bunda 'Cömert adama ve mübarek şahsa uğradım' ifadesinde olduğu gibi tecrîd vardır; sanki ayetlerden hücceti tecrit edip onu başka bir şey kılmış ve bu sebeple üzerine atfetmiştir. Ayetler ile işittiğin şeylerin, sultan ile de Firavun kendisine: { فَمَنْ رَبُّكُما } “O halde sizin Rabbiniz kimdir?” [Tâhâ 49], { فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?” [Tâhâ 51] dediğinde daveti esnasında açıkladığı berrak hakikatlerin ve layık inceliklerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yahut Yüce Zâtının: { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “Ve ikinize bir güç/üstünlük veririz” buyruğunda olduğu gibi galibiyet ve üstünlüktür. Bunun Tevrat'tan ibaret kılınmasını yahut onun ayetler cümlesine dahil edilmesini, Ebû Hayyân'ın da dediği gibi Yüce Allah'ın: { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve ileri gelenlerine” buyruğu reddeder; çünkü Tevrat'ın indirilişi ancak Firavun ve kavminin tamamının helakinden sonra İsrâiloğullarının yapıp yapmayacakları şeylerde onunla amel etmeleri içindi. Firavun ve kavmi ise sadece Âlemlerin Rabbi'ne ibadet etmekle, o azgının iddia ettiği ve azgın zümresinin de ondan kabul ettiği o korkunç iftirayı terk etmekle ve İsrâiloğullarını esaret ve baskıdan salıvermekle emrolunmuşlardı. Buradan; ürünlerin eksiltilmesi ile canların eksiltilmesinin dokuz ayetten tek bir ayet sayılmasındaki ve dağın üzerlerine gölgelik kılınmasının bunlardan sayılmasındaki durum anlaşılır; zira bu ancak İsrâiloğulları kabul etmekten kaçındığında Tevrat'ı kabul etmeleri içindi, dolayısıyla zorunlu olarak bu da sonradır. Bunların yerine denizin yarılması ile bulutun gölgelik kılınmasının sayılması da böyledir; çünkü bu gölgelik kılma da Firavun ve kavminin helakinden sonradır.
وأجاب بعض الأفاضل عن الاعتراض على جعل التوراة من الآيات بأن التصحيح ممكن، أما أولا فبما صرحوا به من جواز إرجاع الضمير وتعلق الجار ونحوه بالمطلق الذي في ضمن المقيد فقوله سبحانه: إِلى فِرْعَوْنَ يجوز أن يتعلق بالإرسال المطلق لا المقيد بكونه بالتوراة، وأما ثانيا فبأن يقال: إن موسى ﵇ كما أرسل إلى الفراعنة أرسل إلى بني إسرائيل أيضا فيجب أن يحمل ملأ فرعون على ما يشملهم فيجيء الكلام على التوزيع على معنى أرسلناه إلى فرعون بسلطان مبين وإلى ملئه بالتوراة فيكون لفا ونشرا غير مرتب، ويقال نحو هذا على تقدير عدّ إظلال الجبل أو الغمام من الآيات، وفي مجموعة سري الدين المصري أن هذا السؤال مما أورد الحافظ الطاشكندي على
Faziletli âlimlerden bazıları, Tevrat'ın ayetlerden sayılmasına yöneltilen itiraza bunun tashihinin mümkün olduğunu belirterek şöyle cevap vermişlerdir: İlki, zamirin raci kılınmasının ve câr mecrûr vb.'nin mukayyedin zımnında bulunan mutlaka taalluk etmesinin caiz olduğunu açıkça belirtmiş olmalarıdır; dolayısıyla Yüce Allah'ın { إِلى فِرْعَوْنَ } buyruğunun Tevrat ile mukayyed olan göndermeye değil, mutlak göndermeye taalluk etmesi caizdir. İkincisi ise şöyle denilmesidir: Mûsâ aleyhisselâm Firavunlara gönderildiği gibi İsrâiloğullarına da gönderilmiştir; bu durumda Firavun'un ileri gelenleri ifadesi onları da kapsayacak şekilde hamledilmelidir, böylece söz taksim üzere 'Onu Firavun'a apaçık bir hüccetle, kavmine de Tevrat'la gönderdik' manasına gelir ve gayr-ı mürettep bir lef ü neşir olur. Dağın veya bulutun gölgelik kılınmasının ayetlerden sayılması takdirinde de buna benzer bir şey söylenir. Sırrîddîn el-Mısrî'nin mecmuasında yer aldığına göre bu soru, Hâfız et-Tâşkendî'nin şuna yönelttiği sorulardandır:
مخدوم الملك فأجاب بأن قوله سبحانه: بِآياتِنا حال مقدرة أي مقدرين تلبسه أو نصرته بالآيات والسلطان إلى فرعون وملئه فلا يقدح فيه ظهور بعضها بعد هلاك فرعون كالتوراة وانفجار الماء وغير ذلك، وبأنه قيل: إن إعطاء التوراة مجموعا مرتبا مكتوبا في الألواح بعد غرق فرعون، وأوحى بها إلى موسى ﵇ في حياة فرعون وكان يأمر بها قومه ويبلغها إلى فرعون وملئه، ويؤيده ما قيل: إن بعض الألواح كان منزلا قبل نزول التوراة بتمامها وكانت تلك الألواح من خشب والألواح التي كانت فيها التوراة بتمامها كانت من زمرد أو من ياقوت أحمر أو من صخرة صماء انتهى، ولا يخفى أن الذهاب إلى كون الحال مقدرة مما لا يكاد يقبله الذوق السليم، وما حكي من أن إعطاء التوراة مجموعا كان بعد والإيحاء بها كان قبل إلخ مما لا مستند له من الأخبار الصحيحة، وما ذكر أولا من حديث التعلق بالمطلق.
Mahdûmü'l-Mülk'e [yönelttiği sorulardandır]. O da şöyle cevap vermiştir: Yüce Allah'ın { بِآياتِنا } buyruğu mukadder bir hâldir; yani 'Firavun ve ileri gelenlerine karşı onun ayetler ve apaçık delille mücehhez kılınmasını yahut yardım görmesini takdir ederek [gönderdik]' demektir. Dolayısıyla Tevrat, suyun fışkırması vb. gibi bazılarının Firavun'un helakinden sonra ortaya çıkması buna halel getirmez. Bir de şöyle denilmiştir: Tevrat'ın levhalarda yazılı, derli toplu ve tertipli bir şekilde verilmesi Firavun'un boğulmasından sonradır; Mûsâ'ya aleyhisselâm ise Firavun'un hayatında vahyolunmuştu, o da bunu kavmine emreder ve Firavun ile ileri gelenlerine tebliğ ederdi. Tevrat'ın tamamı indirilmeden önce bazı levhaların indirilmiş olduğu, bu levhaların ahşaptan olduğu, tamamının yer aldığı levhaların ise zümrütten yahut kırmızı yakuttan ya da sert bir kayadan olduğu yönündeki rivayet de bunu destekler. [Sözün sonu]. Hâlin mukadder olduğunu kabul etmenin selim zevkin pek kabul etmeyeceği bir şey olduğu gizli değildir. Tevrat'ın derli toplu verilmesinin sonra, vahyedilmesinin ise önce olduğu vb. nakledilen rivayetlerin de sahih haberlerden hiçbir dayanağı yoktur. İlk olarak zikredilen mutlak olana taalluk meselesine
وثانيا من حمل «الملأ» على ما يشمل بني إسرائيل إلخ مما ينبغي أن ينزه ساحة التنزيل عنه، وكيف يحمل- الملأ- على ما يشمل بني إسرائيل مع الإضافة إليه وجعلهم من أهل النار، ولا أظنك في مرية من القول بعدم صحة ذلك وقيل: لو جعل إِلى فِرْعَوْنَ متعلقا بسلطان مبين لفظا أو معنى على تقدير وسلطان مرسل به إلى فرعون لم يبعد مع المناسبة بينه وبين السلطان، وفيه ما لا يخفى فتأمل.
ve ikinci olarak da 'el-Mele'' lafzının İsrâiloğullarını kapsayacak şekilde hamledilmesine gelince, bunlar Tenzîl'in (Kur'an'ın) yüce sahasının tenzih edilmesi gereken şeylerdendir. Firavun'a izafe edilmişken ve cehennem ehlinden kılındıkları halde 'el-Mele'' lafzı İsrâiloğullarını kapsayacak şekilde nasıl hamledilebilir? Bunun sahih olmadığı sözünde şüphe içinde olacağını sanmıyorum. Şöyle de denilmiştir: Şayet { إِلى فِرْعَوْنَ } ifadesi lafzen veya manen 'Firavun'a gönderilen apaçık bir hüccet' takdiriyle { بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } ifadesine müteallık kılınsaydı, onunla sultan arasındaki münasebet sebebiyle uzak olmazdı; ancak bunda da gizli kalmayacak sakıncalar vardır, iyi düşün!
وتخصيص- الملأ- بالذكر مع عموم رسالة موسى ﵇ للقوم كافة لأصالتهم في الرأي وتدبير الأمور واتباع الغير لهم في الورود والصدور، ولم يصرح بكفر فرعون بالآيات وانهماكه فيما كان عليه من الضلال والإضلال بل اقتصر على ذكر شأن ملئه فقيل: فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ أي أمره بالكفر بما جاء به موسى ﵇ من الحق للإيذان بوضوح حاله فكأن كفره وأمر ملئه بذلك أمر متحقق الوجود غير محتاج إلى الذكر صريحا، وإنما المحتاج إلى ذلك شأن ملئه المترددين بين هاد إلى الحق- وهو موسى ﵇ وداع إلى الضلال- وهو فرعون- فنعى عليهم سوء اختيارهم، وإيراد الفاء للإشعار بمفاجأتهم في الاتباع ومسارعة فرعون إلى الكفر والأمر به، فكأن ذلك لم يتراخ عن الإرسال والتبليغ.
Mûsâ'nın aleyhisselâm elçiliğinin bütün kavme şamil olmasına rağmen 'el-Mele'' (ileri gelenler) ifadesinin özellikle zikredilmesi; görüş bildirmede ve işleri sevk ve idare etmede asıl merci olmaları ve başkalarının her işte onlara tabi olmasından ötürüdür. Firavun'un ayetleri inkâr ettiği ve içinde bulunduğu sapıklık ve saptırmaya dalıp gittiği açıkça belirtilmemiş, sadece kavminin ileri gelenlerinin durumu zikredilerek: { فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ } “Onlar ise Firavun'un emrine uydular” yani onun Mûsâ'nın aleyhisselâm getirdiği hakkı inkâr etme yönündeki emrine uydular denilmiştir; bu da onun durumunun açıklığını bildirmek içindir, sanki onun küfrü ve ileri gelenlerine bunu emretmesi açıkça zikredilmeye ihtiyaç duyulmayacak kadar varlığı kesinleşmiş bir durumdur. Zikredilmeye muhtaç olan ise, hakka hidayet eden Mûsâ aleyhisselâm ile sapıklığa çağıran Firavun arasında bocalayan ileri gelenlerin durumudur; nitekim onların kötü seçimleri kınanmıştır. Fâ harfinin getirilmesi ise, onların tabi olmadaki ani tutumlarını ve Firavun'un küfre ve bunu emretmeye koşmasını hissettirmek içindir; sanki bu durum elçilik ve tebliğden hiç gecikmemiştir.
وجوز أن يراد من الأمر الطريقة والشأن، قيل: ومعنى فَاتَّبَعُوا فاستمروا على الاتباع، والفاء مثل ما في قولك:
'Emr' kelimesinden yol/tutum ve durumun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: { فَاتَّبَعُوا } ifadesinin manası 'böylece tabi olmaya devam ettiler' demektir. Fâ harfi ise şu sözündeki gibidir:
وعظته فلم يتعظ وزجرته فلم ينزجر، فإن الإتيان بالشيء بعد ورود ما يوجب الإقلاع عنه وإن كان استمرارا عليه لكنه بحسب العنوان فعل جديد وصنع حادث، ويجوز أن يكون المراد فاتصفوا بما اتصف به فرعون من الكفر بما جاء به موسى ﵇ والتكذيب له ووافقوه في ذلك، وإيراد الفاء للإشعار بمفاجأتهم في الموافقة لفرعون في الكفر ومسارعته إليه فكأنه حين حصل الإرسال والتبليغ حصل كفر فرعون بما جاء به موسى ﵇ ووقع على أثره الموافقة منهم، ولا تتوهمن أن هذه الموافقة كانت حاصلة لهم قبل لأنها تتوقف على اتصاف فرعون بالكفر بما جاء به موسى ﵇، وذلك إنما تجدد له بعد الإرسال والتبليغ فلا ضرورة إلى الحمل على الاستمرار، وجعل الفاء كما في قولك: زجرته فانزجر فتأمل.
'Ona vaaz ettim ama öğüt almadı, onu menettim ama vazgeçmedi.' Zira bir şeyi ondan vazgeçmeyi gerektiren bir durum geldikten sonra yapmak, her ne kadar onu sürdürmek olsa da başlık/tanım itibarıyla yeni bir fiil ve sonradan meydana gelen bir ameldir. Muradın 'Firavun'un Mûsâ'nın aleyhisselâm getirdiğini inkâr etme ve onu yalanlama sıfatıyla sıfatlandılar ve bu hususta ona uydular' olması da caizdir. Fâ harfinin getirilmesi ise küfürde Firavun'a uymadaki ve onun da küfre koşmasındaki aniliği hissettirmek içindir; sanki gönderme ve tebliğ gerçekleştiği anda Firavun'un Mûsâ'nın aleyhisselâm getirdiğine karşı küfrü gerçekleşmiş ve hemen peşinden de onların muvafakati vaki olmuştur. Sakın bu muvafakatin onlarda daha önceden mevcut olduğunu sanma; çünkü bu, Firavun'un Mûsâ'nın aleyhisselâm getirdiğine karşı küfürle sıfatlanmasına bağlıdır, bu ise ona ancak gönderme ve tebliğden sonra yenilenmiştir; dolayısıyla devamlılığa hamletmeye ve fâ'yı 'Onu menettim, o da vazgeçti' sözündeki gibi kılmaya gerek yoktur, iyi düşün!
وعدل عن أمره إلى أمر فرعون لدفع توهم رجوع الضمير إلى موسى ﵇ من أول الأمر ولزيادة تقبيح حال المتبعين فإن فرعون علم في الفساد والإفساد والإضلال، فاتباعه لفرط الجهالة وعدم الاستبصار، وكذا الحال في قوله تعالى: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ أي براشد أو بذي رشد، والرشد ضد الغي وإسناده إلى الأمر مجازي وكأن في العدول عن أمر فرعون غي وضلال إلى ما في النظم الكريم زيادة في تقبيح فعلهم وتحسيرا لهم على فوات ما فيه صلاح الدارين أعني الرشد.
Zamir ile 'onun emri' demek yerine açık isimle 'Firavun'un emri' denilmesi; ilk anda zamirin Mûsâ'ya aleyhisselâm raci olduğu vehmini defetmek ve tabi olanların durumunu daha da çirkin göstermek içindir; zira Firavun fesat, ifsât ve saptırmada bir semboldür; dolayısıyla ona tabi olmak aşırı cehaletten ve basiret yoksunluğundandır. Yüce Allah'ın: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Halbuki Firavun'un emri/işi doğru ve isabetli değildi” buyruğunda da durum böyledir; yani doğru yolda yahut rüşd sahibi değildi. Rüşd, azgınlığın (gayy) zıddıdır ve emre/işe isnat edilmesi mecazidir. Sanki 'Firavun'un işi azgınlık ve sapıklıktır' demekten vazgeçilip yüce nazımdaki ifadeye dönülmesinde, onların fiilini daha da çirkin gösterme ve iki cihanın salahını barındıran şeyi -yani rüşdü- kaçırmalarından ötürü onlara hasret çektirme manası vardır.
ويجوز أن يجعل الرشد كناية عن المحمودية والإسناد حقيقي أي- وما أمر فرعون بصالح حميد العاقبة- وقوله
Rüşdün övgüye layık olmaktan kinaye kılınması ve isnadın hakiki olması da caizdir; yani 'Firavun'un işi salih ve akıbeti övgüye değer bir iş değildi' demektir. Yüce Zâtının şu buyruğuna gelince:
سبحانه: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ على الأول استئناف وقع جوابا لمن سأل عن حال المتبوع والتابع مآلا، وعلى الثاني تفسير وإيضاح لعدم صلاح عاقبته أي كيف يرشد أمر من هذه عاقبته، وجملة وَما أَمْرُ إلخ جوز أن تكون حالا من فاعل- اتبعوا- وأن تكون حالا من مفعوله قيل: وهو مختار الزمخشري، والمراد بالقوم ما يشمل الملأ وغيرهم، ويَقْدُمُ كينصر من قدم- كنصر- بمعنى تقدم، ومنه قادمة الرحل، وهذا كما يقال: قدمه بمعنى تقدمه، ومنه مقدمة الجيش وأقدم بمعنى تقدم، ومنه مقدم العين فإنه بالكسر لا غير كما قاله المرزوقي، ومثله مؤخر العين كما في المزهر، والمراد من أوردهم يوردهم، والتعبير به دونه للإيذان بتحقق وقوعه لا محالة، والقول: بأنه باق على حقيقته- والمراد فأوردهم في الدنيا النار أي موجبها وهو الكفر- ليس بشيء، ونصب النار على أنه مفعول ثان- لأوردهم- وهي استعارة مكنية تهكمية للضد وهو الماء، وفي قرينتها احتمالات كما شاع في يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ [البقرة: ٢٧، الرعد: ٢٥] وعلى احتمال المجاز يكون الإيراد مستعارا استعارة تبعية لسوقهم إلى النار.
{ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer, böylece onları ateşe götürmüştür”. Birinci ihtimale göre bu, tabi olunan ve tabi olanların nihai akıbetini soran kimseye bir cevap olarak vaki olan istînâftır. İkinci ihtimale göre ise onun akıbetinin salah üzere olmadığının bir tefsiri ve izahıdır; yani akıbeti bu olan kimsenin işi nasıl doğru ve isabetli olabilir? { وَما أَمْرُ } vb. cümlesinin { اتَّبَعُوا } fiilinin fâilinden hâl olması da mef‘ûlünden hâl olması da caiz görülmüştür; denildiğine göre bu Zemahşerî'nin tercihidir. Kavim ile kastedilen ileri gelenleri ve diğerlerini kapsayan topluluktur. { يَقْدُمُ }, 'yansuru' gibi olup 'nasara' babından 'kadem' kökündendir ve öne geçti manasındadır; semerin ön kısmına 'kâdimetü'r-rahl' denilmesi bundandır. Nitekim 'kademehu' öne geçti manasında kullanılır, 'mukaddimetü'l-ceyş' (ordunun öncü birliği) bundandır; 'akdeme' öne geçti demektir, 'mukaddimü'l-ayn' (gözün ön kısmı) bundandır; zira Merzûkî'nin belirttiği üzere sadece kesre iledir, el-Müzhir'de geçtiği gibi 'muahhiru'l-ayn' da böyledir. { أَوْرَدَهُمُ } (onları götürmüştür/sulamaya indirmiştir) ifadesinden murat 'onları götürür' demektir; muzari yerine mazi ile ifade edilmesi, bunun kesinlikle ve şüphesiz vaki olacağını bildirmek içindir. Bunun hakiki anlamında kaldığı ve muradın 'dünyada onları ateşe yani ateşin gereği olan küfre sevk etti' olduğu yönündeki söz ise bir değer taşımaz. { النَّارَ } kelimesinin mensup oluşu, { أَوْرَدَهُمُ } fiilinin ikinci mef‘ûlü olması sebebiyledir; bu ise zıddı olan suya yönelik istihzâî (alay yollu) bir istiâre-i mekniyyedir. { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini bozarlar” [Bakara 27, Ra‘d 25] ayetinde yaygın olduğu gibi bunun karinesinde ihtimaller vardır; mecaz ihtimaline göre ise 'îrâd' (suya götürme) kelimesi onların ateşe sevk edilmesi için istiâre-i tebeiyye yoluyla ödünç alınmıştır.
وجوز أن يقال: إنه شبه فرعون بالفارط وهو الذي يتقدم القوم للماء ففيه استعارة مكنية، وجعل اتباعه واردة وإثبات الورود لهم تخييل، وجوز أيضا جعل المجموع تمثيلا.
Firavun'un, kavminden önce suya giden kimse olan fârita benzetildiği, dolayısıyla bunda istiâre-i mekniyye bulunduğu, ona tabi olanların da suya inenler kılındığı ve kendilerine suya varışın (vürûd) nispet edilmesinin tahyîl olduğu da söylenebilir; tamamının temsîl kılınması da caiz görülmüştür.
وجوز بعضهم كون يَقْدُمُ وأورد متنازعين في النار إلا أنه أعمل الثاني وحذف مفعول الأول وليس بذلك.
Bazıları { يَقْدُمُ } ile { أَوْرَدَ } fiillerinin { النَّارَ } kelimesinde tenâzu‘ (amel yarışına girmiş) olduğunu, ancak ikincinin amel ettirilip birincinin mef‘ûlünün hazfedildiğini caiz görmüşlerdir; fakat bu kayda değer bir görüş değildir.