Binûn

Hûd Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وإن بات وحشا ليلة لم يضق بها ... «ذراعا» ولم يصبح لها وهو خاشع

Bir geceyi aç ve yalnız geçirse bile bundan dolayı eli kolu bağlanmaz ... ve sabahı boynu bükük karşılamaz.

وفي الكشاف جعلت العرب ضيق الذراع والذرع عبارة عن فقد الطاقة كما قالوا: رحب الذراع بكذا إذا كان مطيقا له، والأصل فيه أن الرجل إذا طالت ذراعه نال ما لا يناله القصير الذراع فضرب ذلك مثلا في العجز والقدرة، ونصبه على أنه تمييز محول عن الفاعل أي ضاق بأمرهم وحالهم ذرعه، وجوز أن يكون الذرع كناية عن الصدر والقلب، وضيقه كناية عن شدة الانقباض للعجز عن مدافعة المكروه والاحتيال فيه، وهو على ما قيل: كناية متفرعة على كناية أخرى مشهورة وقيل: إنه مجاز لأن الحقيقة غير مرادة هنا، وأبعد بعضهم في تخريج هذا الكلام فخرجه

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Araplar, 'falan şey konusunda kolu geniştir' diyerek bir şeye güç yetiren kimseyi ifade ettikleri gibi, kolun ve arşının daralmasını da takatsizlikten kinaye kılmışlardır. Bunun aslı şudur: Bir kimsenin kolu uzun olduğunda, kolu kısa olanın erişemediği şeye erişir; bu durum acziyet ve kudret için darb-ı mesel yapılmıştır. Kelimenin nasb edilmesi, fâilden dönüştürülmüş temyiz olması sebebiyledir; yani onların durumu ve hâli sebebiyle takati daraldı. 'ez-Zer‘' kelimesinin göğüsten ve kalpten kinaye olması, daralmasının da hoşa gitmeyen şeyi savuşturmaktan ve ona çare bulmaktan âciz kalındığı için şiddetli sıkıntı ve kederden kinaye olması da caiz görülmüştür. Bu, denildiğine göre meşhur başka bir kinayeden türemiş bir kinayedir. Bir görüşe göre de mecazdır; zira burada hakiki anlam kastedilmemiştir. Bazıları bu ifadenin açıklanmasında aşırıya giderek onu şu şekilde yorumlamıştır:

على أن المراد أن بدنه ضاق قدر عن احتمال ما وقع وَقالَ هذا اليوم يَوْمٌ عَصِيبٌ أي شديد، وأصله من العصب بمعنى الشد كأنه لشدة شره عصب بعضه ببعض، وقال أبو عبيدة: سمي بذلك لأنه يعصب الناس بالشر، قال الراجز:

Bununla, meydana gelen hadiseyi kaldırmaya bedeninin takatinin daraldığı kastedilmiştir. { وَقالَ هذا } “ve dedi ki: 'Bu” gün { يَوْمٌ عَصِيبٌ } “çetin bir gündür.'” Yani pek şiddetlidir. Aslı, bağlamak/sarmak anlamındaki 'asb' (عَصْب) kökünden gelir; sanki kötülüğünün şiddetinden ötürü günün bir kısmı diğer kısmına sarılıp bağlanmıştır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İnsanları kötülükle sardığı/kuşattığı için bu şekilde isimlendirilmiştir. Recez şairi şöyle demiştir:

يوم عصيب يعصب الأبطالا ... عصب القوى السلم الطوالا

Yiğitleri bağlayıp saran çetin bir gün ... Tıpkı sağlam iplerin uzun selem ağaçlarını sımsıkı bağladığı gibi.

وفي معناه العصبصب والعصوصب وَجاءَهُ أي لوطا وهو في بيته مع أضيافه قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ قال أبو عبيدة: أي يستحثون إليه كأنه يحث بعضهم بعضا، أو يحثهم كبيرهم ويسوقهم، أو الطمع في الفاحشة، والعامة على قراءته مبنيا للمفعول، وقرأ جماعة «يهرعون» بفتح الياء مبنيا للفاعل من هرع، وأصله من الهرع وهو الدم الشديد السيلان كأن بعضه يدفع بعضا، وجاء أهرع القوم إذا أسرعوا، وفسر بعضهم الإسراع بالمشي بين الهرولة والجمز. وعن ابن عباس أنه سئل عما في الآية، فقال: المعنى يقبلون إليه بالغضب، ثم أنشد قول مهلهل:

'el-‘Asabsab' (العصبصب) ve 'el-‘asavsab' (العصوصب) kelimeleri de bu anlamdadır. { وَجاءَهُ } “Ona geldi” yani evinde misafirleriyle birlikte olan Lût'a { قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } “kavmi koşarak ona geldiler.” Ebû Ubeyde: Yani sanki birbirlerini kışkırtıyorlarmış yahut büyükleri onları teşvik edip sürüklüyormuş gibi veya çirkin fiile olan hırslarından ötürü ona doğru aceleyle koşturuluyorlardı, demiştir. Âlimlerin çoğunluğu (âmme) bu fiili meçhul sîgasıyla okumuştur. Bir topluluk ise 'here‘a' (هرع) fiilinden fâil sîgasıyla ye harfinin fethasıyla 'yehre‘ûn' (يَهْرَعُونَ) şeklinde okumuştur. Bunun aslı, sanki bir kısmı diğerini itiyormuş gibi şiddetle akan kan demek olan 'el-hera‘' (الهَرَع) kelimesidir. İnsanlar acele ettiklerinde 'ehre‘a'l-kavm' (أهرع القوم) denir. Bazıları bu acele etmeyi, hızlı yürüyüş (hervele) ile sıçrayarak koşma (cemez) arasındaki bir yürüyüş olarak açıklamıştır. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre kendisine ayetteki bu ifade sorulmuş, o da: 'Manası, ona öfkeyle geliyorlardı demektir' demiş, sonra Mühelhil'in şu beytini okumuştur:

فجاؤوا يهرعون وهم أسارى ... نقودهم على رغم الأنوف

Onlar esir oldukları hâlde hızla sürüklene sürüklene geldiler ... Biz ise burunlarını sürterek onları sevk ediyorduk.

وفي رواية أخرى عنه أنه فسر ذلك بيسرعون وهو بيان للمراد ويستقيم على القراءتين، وجملة يُهْرَعُونَ في موضع الحال من قومه أي جاؤوا مهرعين إليه، روي أنه لما جاء لوط بضيفه لم يعلم ذلك أحد إلا أهل بيته فخرجت امرأته حتى أتت مجالس قومها فقالت: إن لوطا قد أضاف الليلة فئة ما رئي مثلهم جمالا فحينئذ جاؤوا يهرعون إليه وَمِنْ قَبْلُ أي من قبل وقت مجيئهم، وقيل: «من قبل» بعث لوط رسولا إليهم كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قيل:

Ondan gelen diğer bir rivayette ise bunu 'acele ediyorlar' diye tefsir etmiştir ki bu, kastedilen mananın açıklamasıdır ve her iki kıraate göre de uygundur. { يُهْرَعُونَ } cümlesi, kavminden hâl konumundadır; yani ona hızla koşturularak geldiler. Rivayet edildiğine göre Lût misafirlerini getirdiğinde bunu ailesinden başka kimse bilmedi. Bunun üzerine karısı dışarı çıkıp kavminin meclislerine gitti ve: 'Lût bu gece evinde öyle bir topluluğu misafir etti ki onlar gibisi güzellikte görülmemiştir' dedi. İşte o anda koşarak ona geldiler. { وَمِنْ قَبْلُ } “Daha önceden de” yani onların bu geliş vaktinden önce —Lût'un onlara elçi olarak gönderilmesinden önce de denilmiştir— { كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “kötü işleri yapıyorlardı.” Denildi ki:

المراد سيئة إتيان الذكور إلا أنها جمعت باعتبار تكررها أو باعتبار فاعليها.

Kastedilen, erkeklere yaklaşma kötülüğüdür; ancak bu kötülük, tekrarlanması yahut yapanların çokluğu dikkate alınarak çoğul sîgasıyla getirilmiştir.

وقيل: المراد ما يعم ذلك، وإتيان النساء في محاشهن. والمكاء والصفير واللعب بالحمام والقمار والاستهزاء بالناس وغير ذلك، والمراد من ذكر عملهم السيئات من قبل بيان أنهم اعتادوا المنكر فلم يستحيوا فلذلك أسرعوا لطلب الفاحشة من ضيوفه مظهرين غير مكترثين، فالجملة معترضة لتأكيد ما قبلها.

Bir görüşe göre ise bundan maksat; bu fiili, kadınlara arkalarından yaklaşmayı, el çırpıp ıslık çalmayı, güvercinlerle oynamayı, kumarı, insanlarla alay etmeyi ve benzeri şeyleri içine alan genel kötülüklerdir. Onların daha önceden kötülükleri işlediklerinin zikredilmesinden maksat, onların münkeri âdet edindiklerini ve bu yüzden utanmadıklarını açıklamaktır; nitekim bu sebeple misafirlerinden çirkin fiili talep etmek için çekinmeksizin ve açıkça koşarak gelmişlerdir. Dolayısıyla bu cümle, öncesini pekiştiren bir ara cümledir (mûtarıza).

وقيل: إنها بيان لوجه ضيق صدره لما عرف من عادتهم، وجعلها شيخ الإسلام في موضع الحال كالتي قبلها أي جاؤوا مسرعين، والحال أنهم كانوا منهمكين في عمل السيئات.

Bu cümlenin, Lût'un onların âdetini bildiği için göğsünün daralmasının gerekçesini açıklamakta olduğu da söylenmiştir. Şeyhülislâm ise bu cümleyi bir önceki gibi hâl konumunda kılmıştır; yani onlar daha önceden kötülük işlemeye dalmış bir hâlde iken koşa koşa geldiler.

قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فتزوجوهن وكانوا يطلبونهن من قبل ولا يجيبهم لخبثهم وعدم كفاءتهم لا لعدم مشروعية تزويج المؤمنات من الكفار فإنه كان جائزا، وقد زوج النبي ﷺ ابنته زينب لأبي العاص بن الربيع وابنته رقية لعتبة بن أبي لهب قبل الوحي- وكانا كافرين- إلا أن عتبة لم يدخل بها وفارقها بطلب أبيه حين نزلت تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [المسد: ١] فتزوّجها عثمان رضي الله تعالى عنه، وأبا العاص كان قد دخل بها لكن لما أسر يوم بدر وفادى نفسه أخذ النبي ﷺ العهد عليه أن يردها إذا عاد فأرسل ﵊ زيد بن حارثة ورجلا من الأنصار في طلبها فجاءا بها ثم إنه أسلم وأتى المدينة فردها ﵊ إليه بنكاح جديد أو بدونه على الخلاف.

{ قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “[Lût] dedi ki: 'Ey kavmim! İşte bunlar kızlarım; onlar sizin için daha temizdir'” yani onlarla evlenin. Onlar daha önce o kızları istiyorlardı; ancak Lût onların pislikleri ve denk olmamaları sebebiyle buna olumlu cevap vermiyordu; yoksa mümin kadınların kâfirlerle evlendirilmesinin meşru olmamasından ötürü değil, zira bu o zaman caizdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden önce kızı Zeyneb'i Ebü'l-Âs b. Rebî' ile, kızı Rukiyye'yi de Utbe b. Ebî Leheb ile evlendirmişti —her ikisi de kâfirdi—. Ancak Utbe zifafa girmemiş, { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [Tebbet: 1] ayeti inince babasının talebiyle onu boşamıştı; bunun üzerine onunla Osman radıyallâhu teâlâ anh evlendi. Ebü'l-Âs ise onunla zifafa girmişti; fakat Bedir günü esir alınıp fidyesini verince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geri döndüğünde kızı göndereceğine dair ondan söz aldı; ardından aleyhisselâm kızı getirmeleri için Zeyd b. Hârise ile Ensâr'dan bir adamı gönderdi ve onu getirdiler. Daha sonra o Müslüman olup Medine'ye geldiğinde, aleyhisselâm ihtilafa binaen yeni bir nikâhla veya nikâhsız olarak kızı ona geri verdi.

وقال الحسن بن الفضل: إنه ﵇ عرض بناته عليهم بشرط الإسلام، وإلى ذلك ذهب الزجاج، وهو مبني على أن تزويج المسلمات من الكفار لم يكن جائزا إذ ذاك، فقيل: كان لهم سيدان مطاعان فأراد أن يزوجهما ابنتيه ولم يكن له ﵇ سواهما، واسم إحداهما- على ما في بعض الآثار- زعوراء والأخرى زيتاء، وقيل: كان له ﵇ ثلاث بنات، وأخرجه الحاكم وصححه عن ابن عباس، ويؤيده ظاهر الجمع وإن جاء إطلاقه على اثنين، وأيا ما كان فقد أراد ﵇ بذلك وقاية ضيفه وهو غاية الكرم فلا يقال: كيف يليق به ﵇ أن يعرض بناته على

el-Hasen b. el-Fadl ise: Lût aleyhisselâm, kızlarını onlara Müslüman olmaları şartıyla teklif etti, demiştir. Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir ve bu, Müslüman kadınların kâfirlerle evlendirilmesinin o dönemde caiz olmadığı esasına dayanır. Şöyle de denilmiştir: Onların itaat edilen iki reisleri vardı; Lût iki kızını onlarla evlendirmek istedi ve aleyhisselâm'ın onlardan başka kızı yoktu. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre birinin adı Za‘ûrâ, diğerininki Zeytâ idi. Aleyhisselâm'ın üç kızı olduğu da söylenmiştir; bunu Hâkim, İbn Abbas'tan rivayet edip sahihlemiştir. Çoğul lafzının iki kişi için kullanılması vaki olsa da zahirî çoğul kipi de bunu destekler. Her ne olursa olsun, Lût aleyhisselâm bununla misafirlerini korumayı murad etmiştir ve bu da cömertliğin zirvesidir. Dolayısıyla: 'Kızlarını evlendirmek üzere

أعدائه ليزوجهن إياهم؟! نعم استشكل عرض بناته- بناء على أنهن اثنتان كما هو المشهور، أو ثلاث كما قيل- على أولئك المهرعين ليتزوجوهن مع القول بأنهم أكثر منهن إذ لا يسوغ القول بحل تزوج الجماعة بأقل منهم في زمان واحد، ومن هنا قال بعض أجلة المفسرين: إن ذلك القول لم يكن منه ﵇ مجريا على الحقيقة من إرادة النكاح بل كان ذلك مبالغة في التواضع لهم وإظهارا لشدة امتعاضه مما أوردوا عليه طمعا في أن يستحيوا منه ويرقوا له إذا سمعوا ذلك فيتركوا ضيوفه مع ظهور الأمر واستقرار العلم عنده وعندهم أن لا مناكحة بينه وبينهم وهو الأنسب بجوابهم الآتي، وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس وابن أبي حاتم عن ابن جبير ومجاهد وابن أبي الدنيا وابن عساكر عن السدي أن المراد ببناته ﵇ نساء أمته، والإشارة بهؤلاء لتنزيلهن منزلة الحاضر عنده وإضافتهن إليه لأن كل نبي أب لأمته، وفي قراءة ابن مسعود رضي الله تعالى عنه- النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم وهو أب لهم وأزواجه أمهاتهم.

düşmanlarına teklif etmesi aleyhisselâm'a nasıl yakışır?!' denilemez. Evet, kızların —meşhur olduğu üzere iki veya denildiği üzere üç oldukları kabul edilirse— sayıca onlardan kat kat fazla oldukları hâlde o koşarak gelenlere nikâhlanmak üzere teklif edilmesi müşkil görülmüştür; zira aynı anda bir topluluğun kendilerinden daha az sayıdaki kadınla evlenmesinin helal olduğunu söylemek mümkün değildir. Bundan dolayı bazı büyük müfessirler şöyle demiştir: Aleyhisselâm'ın bu sözü nikâh iradesi anlamında hakikate hamledilmiş bir söz değildi; bilakis bunu duyduklarında kendisinden utansınlar, ona acısınlar da misafirlerini bıraksınlar ümidiyle onlara karşı aşırı bir tevazu göstermek ve onların kendisine reva gördükleri şeyden duyduğu derin infiali ortaya koymak içindi. Zira onunla aralarında bir evlilik bağı olamayacağı hem onun hem de onların katında açıkça bilinen kesin bir husustu; nitekim onların gelecek olan cevaplarına en uygun olan da budur. Ebü'ş-Şeyh İbn Abbas'tan; İbn Ebî Hâtim İbn Cübeyr ve Mücâhid'den; İbn Ebî'd-Dünyâ ve İbn Asâkir es-Süddî'den rivayet etmiştir ki: Aleyhisselâm'ın kızlarından maksat, ümmetinin kadınlarıdır. 'Bunlar' (هؤلاء) diye işaret edilmesi, onları huzurunda hazır bulunanlar mesabesinde görmesinden ve kendisi her peygamberin ümmetinin babası olması hasebiyle onları kendine nispet etmesindendir. İbn Mes‘ûd'un —radıyallâhu teâlâ anh— kıraatinde ayet şöyledir: 'Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır; o onların babasıdır, zevceleri de onların anneleridir.'

وقرأ أبي رضي الله تعالى عنه مثل ذلك لكنه قدم وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الأحزاب: ٦] على- وهو أب لهم- وأراد ﵇ بقوله: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ أنظف فعلا، أو أقل فحشا كقولك: الميتة أطيب من المغصوب وأحل منه، ويراد من الطهارة على الأول الطهارة الحسية وهي الطهارة عما في اللواطة من الأذى والخبث، وعلى الثاني الطهارة المعنوية وهو التنزه عن الفحش والإثم، وصيغة أفعل في ذلك مجاز، والظاهر- أن هؤلاء بناتي- مبتدأ وخبر، وكذلك هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ وجوز أبو البقاء كون بَناتِي بدلا أو عطف بيان وهُنَّ ضمير فصل، وأَطْهَرُ هو الخبر، وكون هُنَّ مبتدأ ثانيا، وأَطْهَرُ خبره، والجملة خبر هؤُلاءِ.

Ubeyy radıyallâhu teâlâ anh da benzer şekilde okumuş, ancak { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } [Ahzâb: 6] ifadesini 've o onların babasıdır' ifadesinin önüne almıştır. Lût aleyhisselâm { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } sözüyle fiil olarak daha temiz veya kötülüğü daha az olanı kastetmiştir; nitekim senin 'Murdar ölmüş hayvan eti, gasp edilmiş maldan daha hoştur ve daha helaldir' demen gibidir. Birinci yaklaşıma göre temizlikten (tahâret) maksat, livâtanın barındırdığı eziyet ve pislikten arınmış olmak anlamında hissî temizliktir; ikinci yaklaşıma göre ise kötülük ve günahtan uzak durmak anlamında manevî temizliktir; buradaki 'ef‘al' (أَفْعَل) sîgası mecazdır. Zahir olan, { هؤُلاءِ بَناتِي } ifadesinin mübteda ve haber olduğu, keza { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } ifadesinin de öyle olduğudur. Ebü'l-Bekâ ise { بَناتِي } kelimesinin bedel veya atf-ı beyân, { هُنَّ } zamirinin fasıl zamiri, { أَطْهَرُ } kelimesinin haber olmasını; yahut { هُنَّ } zamirinin ikinci mübteda, { أَطْهَرُ } lafzının onun haberi ve cümlenin de { هؤُلاءِ } kelimesinin haberi olmasını caiz görmüştür.

وقرأ الحسن وزيد بن علي وعيسى الثقفي وسعيد بن جبير والسدي «أطهر» بالنصب، وقد خفي وجهه حتى قال عمرو بن العلاء: إن من قرأ «أطهر» بالنصب فقد تربع في لحنه وذلك لأن انتصابه على أن يجعل حالا عمل فيها ما في هؤُلاءِ من الإشارة أو التنبيه أو ينصب هؤُلاءِ بفعل مضمر كأنه قيل: خذوا هؤلاء وبَناتِي بدل، ويعمل هذا المضمر في الحال وهُنَّ في الصورتين فصل وهذا لا يجوز لأن الفصل إنما يكون بين المسند والمسند إليه، ولا يكون بين الحال وذيها كذا قيل، وهذا المنع هو المروي عن سيبويه وخالف في ذلك الأخفش فأجاز توسط الفصل بين الحال وصاحبها فيقول: جاء زيد هو ضاحكا، وجعل من ذلك هذه الآية على هذه القراءة، وقيل: بوقوعه شذوذا كما في قولهم: أكثر أكلي التفاحة هي نضيجة، ومن منع ذلك خرج هذا على إضمار كان، والآية الكريمة على أن هُنَّ مبتدأ ولَكُمْ الخبر، وأَطْهَرُ حال من الضمير في الخبر، واعترض بأن فيه تقديم الحال على عاملها الظرفي، والأكثرون على منعه أو على أن يكون هؤُلاءِ مبتدأ وبَناتِي هُنَّ جملة في موضع خبر المبتدأ كقولك: هذا أخي هو، ويكون أَطْهَرُ حالا وروي هذا عن المبرد وابن جني، أو على أن يكون هؤُلاءِ مبتدأ وبَناتِي بدلا منه أو عطف بيان وهُنَّ خبر وأَطْهَرُ على حاله.

el-Hasen, Zeyd b. Ali, Îsâ es-Sekafî, Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî 'ethara' (أَطْهَرَ) kelimesini nasb ile okumuşlardır. Bunun nahiv yönü o kadar kapalı kalmıştır ki Amr b. el-Alâ: 'Kim ethara kelimesini nasb ile okursa lahninde (dil hatasında) bağdaş kurup oturmuştur' demiştir. Zira bunun nasbı, { هؤُلاءِ } lafzındaki işaret veya tenbih manasının amel ettiği bir hâl kılınmasına dayanır; yahut { هؤُلاءِ } kelimesi takdirî bir fiille nasb edilir —sanki 'Şunları alın' denilmiş gibidir—, { بَناتِي } kelimesi bedel olur ve bu takdirî fiil hâlde amel eder, { هُنَّ } ise her iki durumda da fasıl zamiri olur. Oysa bu caiz değildir; zira fasıl zamiri ancak müsned ile müsnedün ileyh arasında bulunur, hâl ile hâlin sahibi (zü'l-hâl) arasında bulunmaz; böyle denilmiştir. Bu yasak Sîbeveyh'ten rivayet edilen görüştür; Ahfeş ise buna muhalefet ederek hâl ile sahibi arasına fasıl zamirinin girmesini caiz görmüş ve 'Zeyd gülerek geldi' anlamında 'Câe Zeydün hüve dâhiken' demiştir ve bu kıraate göre bu ayeti de buna örnek saymıştır. 'En çok yediğim zaman elma olgun olduğu zamandır' anlamındaki sözlerinde olduğu gibi bunun şâz olarak vaki olduğu da söylenmiştir. Bunu meneden kimse bu kıraati 'kâne' (كان) fiilinin gizlenmesine hamletmiştir. Âyet-i kerîme ise { هُنَّ } kelimesinin mübteda, { لَكُمْ } ifadesinin haber, { أَطْهَرُ } kelimesinin de haberdeki zamirden hâl olması esasına dayanır. Ancak buna, hâlin zarf olan amilinin önüne geçirilmiş olması gerekçesiyle itiraz edilmiştir ki çoğunluk bunu caiz görmez. Yahut { هؤُلاءِ } mübteda, { بَناتِي هُنَّ } tıpkı 'İşte kardeşim budur' sözünde olduğu gibi mübtedanın haberi konumunda bir cümle ve { أَطْهَرُ } de hâl olur; bu görüş el-Müberred ve İbn Cinnî'den rivayet edilmiştir. Yahut { هؤُلاءِ } mübteda, { بَناتِي } ondan bedel veya atf-ı beyân, { هُنَّ } haber ve { أَطْهَرُ } de kendi hâli üzere [hâl] olur.

وتعقب بأنه ليس فيه معنى طائل، ودفع بأن المقصود بالإفادة الحال كما في قولك: هذا أبوك عطوفا وادعى في الكشف أن الأوجه أن يقدروا خذوا هؤلاء أطهر لكم، وقوله: بَناتِي هُنَّ جملة معترضة تعليلا للأمر وكونهن أولى قدمت للاهتمام كأنه قيل: خذوا هؤلاء العفائف أطهر لكم إن بناتي هن وأنتم تعلمون طهارتي وطهارة بناتي ويجوز أن يقال هُنَّ تأكيد للمستكن في بَناتِي لأنه وصف مشتق لا سيما على المذهب الكوفي فافهم ولا تغفل فَاتَّقُوا اللَّهَ بترك الفواحش أو بإيثارهن عليهم وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أي لا تفضحوني في شأنهم فإن إخزاء ضيف الرجل إخزاء له، أو لا تخجلوني فيهم، والمصدر على الأول الخزي وعلى الثاني الخزاية، وأصل معنى خزي لحقه انكسار إما من نفسه وهو الحياء المفرط، وإما من غيره وهو الاستخفاف والتفضيح، والضيف في الأصل مصدر،

Buna, içinde kayda değer bir anlam bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiş; fakat tıpkı 'İşte şefkatli olarak baban budur' sözünde olduğu gibi ifadeden asıl kastedilenin hâl olduğu söylenerek cevap verilmiştir. el-Keşf'te en uygun olanın 'Sizin için daha temiz olarak şunları alın' şeklinde takdir edilmesi olduğu iddia edilmiştir. { بَناتِي هُنَّ } sözü ise emrin gerekçesini ve onların daha layık olduğunu açıklayan ara bir cümledir; önemine binaen öne geçirilmiştir, sanki şöyle denilmiştir: 'Sizin için daha temiz olarak şu iffetli kadınları alın; şüphesiz benim kızlarım onlardır ve siz benim temizliğimi de kızlarımın temizliğini de bilirsiniz.' { هُنَّ } zamirinin, türemiş bir vasıf olması hasebiyle —özellikle Kûfe ekolüne göre— { بَناتِي } lafzındaki müstetir zamiri pekiştiren bir tekid olduğunu söylemek de caizdir; iyi anla ve gaflete düşme. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Artık Allah'tan korkun” hayasızlıkları terk ederek yahut onları misafirlere tercih ederek; { وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “ve misafirlerimin huzurunda beni rezil etmeyin.” Yani onların konusunda beni rüsvay etmeyin; zira kişinin misafirini rezil etmek kendisini rezil etmektir; yahut onlar hakkında beni utandırmayın. Masdar birinci manaya göre 'hizy' (الخِزْي), ikinci manaya göre ise 'hazâye' (الخَزَاية)dir. 'Hazye' (خَزِيَ) fiilinin asıl anlamı, kişiye ya kendisinden kaynaklanan aşırı haya sebebiyle ya da başkasından kaynaklanan hafife alma ve rezil etme sebebiyle bir mahcubiyet ve kırılmanın ilişmesidir. Misafir (ed-dayf) kelimesi aslen masdardır;

ولذا إذا وصف به المثنى أو المجموع لم يطابق على المشهور، وسمع فيه ضيوف، وأضياف، وضيفان، وَلا ناهية، والفعل مجزوم بحذف النون، والموجودة نون الوقاية، والياء محذوفة اكتفاء بالكسرة، وقرىء بإثباتها على الأصل أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ يهتدي إلى الحق الصريح ويرعوي عن الباطل القبيح، وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس أنه قال: يأمر بمعروف أو ينهى عن منكر، وهو إما بمعنى ذو رشد أو بمعنى مرشد كالحكيم بمعنى المحكم، والاستفهام للتعجب، وحمله على الحقيقة لا يناسب المقام.

Bu yüzden tesniye veya cemi olarak nitelendiğinde meşhur görüşe göre lafzen uyum sağlamaz; ancak çoğulu olarak 'duyûf' (ضيوف), 'adyâf' (أضياف) ve 'dayfân' (ضيفان) kelimeleri işitilmiştir. { وَلا } nehiy edatıdır; fiil nûn harfinin hazfedilmesiyle meczûmdur, var olan nûn ise vikâye nûnudur, ye harfi ise kesre ile yetinilerek hazfedilmiştir; aslı üzere ye harfinin sübûtuyla da okunmuştur. { أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” Açık hakka iletilen ve çirkin batıldan vazgeçen [bir kimse yok mu?] Ebü'ş-Şeyh İbn Abbas'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İyiliği emreden veya kötülükten nehyeden [biri yok mu?]' Bu kelime ya 'reşed sahibi' manasında ya da 'muhkem kılan' manasındaki 'hakîm' gibi 'mürşid' (irşad eden) manasındadır. İstifham taaccüb (şaşkınlık ve kınama) içindir; bunu hakiki soruya hamletmek makama uygun düşmez.

قالُوا معرضين عما نصحهم به من الأمر بالتقوى والنهي عن الإخزاء عن أول كلامه لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ أي حق وهو واحد الحقوق، وعنوا به قضاء الشهوة أي ما لنا حاجة في بناتك، وقد يفسر بما يخالف الباطل أي ما لنا في بناتك نكاح حق لأنك لا ترى جواز نكاحنا للمسلمات، وما هو إلا عرض سابري كذا قيل، وهو ظاهر في أنه كان من شريعته ﵇ عدم حل نكاح الكافر المسلمة.

{ قالُوا } “Dediler ki:” takvayı emretmek ve rezil etmekten nehyetmek şeklindeki nasihatinden yüz çevirerek sözünün ilk kısmına dair şöyle dediler: { لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ } “'Andolsun biliyorsun ki senin kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur'” yani 'hakk' kelimesinin tekili olarak hiçbir hak [yoktur]. Bununla şehveti gidermeyi kastettiler; yani 'Bizim senin kızlarına bir ihtiyacımız yoktur'. Bu ifade batılın zıddı ile de tefsir edilebilir; yani 'Sen Müslüman kadınlarla evlenmemizi caiz görmediğin için senin kızlarında bizim meşru/hak bir nikâhımız yoktur; bu sadece bir göz boyamadan ibarettir.' Böyle denilmiştir ve bu, kâfirin Müslüman kadınla evlenmesinin caiz olmamasının aleyhisselâm'ın şeriatından olduğuna delalet eder.

وقيل: إنما نفوا أن يكون لهم حق في بناته لأنهم كانوا قد خطبوهن فردهم وكان من سنتهم أن من رد في خطبة امرأة لم تحل له أبدا، وقيل: إنهم لما اتخذوا إتيان الذكور مذهبا كان عندهم هو الحق وأن نكاح الإناث من الباطل فقالوا ما قالوا، وقيل: قالوا ذلك لأن عادتهم كانت أن لا يتزوج الرجل منهم إلا واحدة وكانوا كلهم متزوجين وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيدُ أي من إتيان الذكور، والظاهر أن ما مفعول لتعلم، وهو بمعنى تعرف، وهي موصولة والعائد محذوف أي الذي نريده، وقيل: إنها مصدرية فلا حذف أي إرادتنا.

Şöyle de denilmiştir: Onların Lût'un kızlarında bir hakları olmadığını nefyetmelerinin sebebi, daha önce onları istemiş olmaları ve Lût'un onları reddetmiş olmasıdır; zira onların adetine göre bir kadını istemekten geri çevrilen kimseye o kadın ebediyen helal olmazdı. Bir görüşe göre ise onlar erkeklere yaklaşmayı bir mezhep/yol edindiklerinde kendi katlarında hak olanın bu olduğunu ve kadınlarla evlenmenin batıl olduğunu düşündükleri için bu sözü söylediler. Bir diğer görüşe göre de onlar bunu, aralarındaki âdetin her erkeğin yalnızca bir kadınla evlenmesi olması ve hepsinin de evli bulunması sebebiyle söylemişlerdir. { وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيدُ } “Ve şüphesiz sen bizim ne istediğimizi pekâlâ biliyorsun.'” Yani erkeklere varmayı kastettiklerini [biliyorsun]. Zahir olan, 'mâ' (ما) lafzının 'bilmek' anlamına gelen 'ta‘lemu' (تَعْلَمُ) fiilinin mef‘ûlü olmasıdır; bu lafız mevsûldür ve âid zamiri hazfedilmiştir, yani 'istediğimiz şeyi' demektir. Masdariyye olduğu da söylenmiştir; bu durumda hazif yoktur, yani 'isteğimizi' demektir.

وجوز أن تكون استفهامية وقعت مفعولا- لنريد- وهي حينئذ معلقة- لتعلم- ولما يئس ﵇ من ارعوائهم عما هم عليه من الغي قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أي لو ثبت أن لي قوة ملتبسة بكم بالمقاومة على دفعكم بنفسي لفعلت- فلو- شرطية وجوابها محذوف كما حذف في قوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرعد: ٣١] وجوز أن تكون للتمني، وبِكُمْ حال من قُوَّةً كما هو المعروف في صفة النكرة إذا قدمت عليها، وضعف تعلقه بها لأن معمول المصدر لا يتقدم عليه في المشهور، وقوله: أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ عطف على ما قبله بناء على ما علمت من معناه الذي يقتضيه مذهب المبرد، والمضارع واقع موقع الماضي، واستظهر ذلك أبو حيان، وقال الحوفي: إنه عطف على ما تقدم باعتبار أن المراد أو أني آوي، وجوز ذلك أبو البقاء، وكذا جوز أن تكون الجملة مستأنفة، والركن- في الأصل الناحية من البيت أو الجبل، ويقال: ركن بضم الكاف، وقد قرىء به ويجمع على أركان، وأراد ﵇ به القوي شبهه بركن الجبل في شدته ومنعته أي أو أنضم إلى قوي أتمنع به عنكم وأنتصر به عليكم، وقد عد رسول الله ﷺ هذا القول منه ﵇ بادرة واستغربه،

'Mâ' edatının 'nürîdü' (نُرِيدُ) fiilinin mef‘ûlü olan bir istifham edatı olması da caiz görülmüştür; bu takdirde 'ta‘lemu' (تَعْلَمُ) fiilini amelden askıya almıştır (muallak kılmıştır). Lût aleyhisselâm onların içinde bulundukları sapıklıktan vazgeçeceklerinden ümidini kesince { قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } “Dedi ki: 'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı!'” Yani 'Şayet bizzat kendim sizi savuşturmaya yetecek size denk bir gücümün varlığı sabit olsaydı muhakkak bunu yapardım.' Buradaki 'lev' (لَوْ) şart edatıdır ve cevabı, Yüce Allah'ın { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } [Ra‘d: 31] kavlinde hazfedildiği gibi hazfedilmiştir. Temenni için olması da caiz görülmüştür. { بِكُمْ } ifadesi, nekrenin sıfatı öne geçtiğinde bilindiği üzere { قُوَّةً } kelimesinden hâldir; bu ifadenin mezkûr kelimeye taalluk etmesi ise zayıf görülmüştür, zira meşhur kurala göre masdarın mamûlü onun önüne geçemez. { أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” kavli ise, el-Müberred'in mezhebinin iktiza ettiği manadan öğrendiğin üzere önceki ifadeye matuftur; muzâri fiil mazi fiil yerine vaki olmuştur ve Ebû Hayyân bunu zahir görmüştür. el-Havfî ise: 'Veya bir kaleye sığınsam' manasının kastedilmiş olması dikkate alınarak öncesine matuftur, demiştir; Ebü'l-Bekâ da bunu caiz görmüştür. Keza cümlenin müste'nefe olması da caiz görülmüştür. Rükn (er-rükn), aslen evin veya dağın köşesi/tarafıdır; kâf harfinin zammesiyle 'rüken' de denir, nitekim bu şekilde de okunmuştur ve çoğulu 'erkân' gelir. Aleyhisselâm bununla, dağın köşesine/tarafına şiddet ve menaatinde benzettiği güçlü bir kimseyi veya topluluğu kastetmiştir; yani 'yahut kendisiyle sizden korunacağım ve size karşı yardım göreceğim güçlü birine sığınabilseydim.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, aleyhisselâm'ın bu sözünü fevri bir çıkış saymış ve hayretle karşılamıştır;

فقد أخرج البخاري ومسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أنه ﷺ قال: «رحم الله تعالى أخي لوطا كان يأوي إلى ركن شديد»

Nitekim Buhârî ve Müslim Ebû Hüreyre'den —radıyallâhu teâlâ anh— Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah kardeşim Lût'a rahmet eylesin; oysa o pek sağlam bir kaleye sığınıyordu.»

يعني ﵊ به الله تعالى فإنه لا ركن أشد منه ﷿.

Aleyhisselâm bununla Allah Teâlâ'yı kastetmiştir; zira O'ndan celle ve alâ daha sağlam bir sığınak/dayanak yoktur.

إذا كان غير الله للمرء عدة ... أتته الرزايا من وجوه الفوائد

Kişinin dayanağı Allah'tan başkası olursa ... Belalar ona fayda umduğu yollardan gelir.

وجاء أنه سبحانه- لهذه الكلمة- لم يبعث بعد لوط نبيا إلا في منعة من عشيرته، وفي البحر أنه يجوز- على رأي الكوفيين- أن تكون أَوْ بمعنى بل ويكون ﵇ قد أضرب عن الجملة السابقة، وقال: بل آوي في حالي معكم إلى ركن شديد وكني به عن جناب الله تعالى ولا يخفى أنه يأبى الحمل على هذه الكناية تصريح الأخبار الصحيحة بما يخالفها، وقرأ شيبة وأبو جعفر «آوي» بالنصب على إضمار أن بعد أَوْ فيقدر بالمصدر عطفا على قُوَّةً ونظير ذلك قوله:

Rivayette gelmiştir ki Allah Teâlâ bu sözden dolayı Lût'tan sonra kavminin himayesi ve koruması altında olmaksızın hiçbir peygamber göndermemiştir. el-Bahr'da belirtildiğine göre, Kûfelilerin görüşüne binaen { أَوْ } edatının 'bel' (bilakis) manasında olması ve Lût aleyhisselâm'ın önceki cümleden rücû ederek: 'Bilakis ben sizinle olan durumumda sağlam bir rükne sığınıyorum' demiş olması caizdir ve bununla Cenâb-ı Hakk'ın yüce katı kinaye edilmiştir. Ancak bu kinayeye hamletmeye sahih haberlerin buna aykırı açık beyanlarının mani olduğu gizli değildir. Şeybe ve Ebû Ca‘fer { آوِي } fiilini { أَوْ } edatından sonra 'en' edatının gizlenmesiyle nasb ile okumuşlardır; bu takdirde masdar takdir edilerek { قُوَّةً } kelimesine matuf kılınır; bunun benzeri şairin şu sözüdür:

ولولا رجال من رزام أعزة ... وآل سبيع أو أسوأك علقما

Rizâm oğullarından aziz adamlar ve Sümey' ailesi olmasaydı ... Yahut sana kötülük dokundururdum ey Alkame!

أي لو أن لي بكم قوة أو أويا،

Yani 'keşke size karşı bir gücüm yahut bir sığınmam olsaydı'.

روي أنه ﵇ أغلق بابه دون أضيافه وأخذ يجادل قومه عنهم من وراء الباب فتسوروا الجدار فلما رأت الملائكة ﵈ ما على لوط من الكرب.

Rivayet edildiğine göre Lût aleyhisselâm kapısını misafirlerinin üzerine kapattı ve kapının arkasından kavmiyle onlar adına tartışmaya başladı; bunun üzerine onlar duvardan tırmandılar. Melekler —aleyhimesselâm— Lût'un üzerindeki büyük sıkıntıyı görünce,

قالُوا يا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بضرر ولا مكروه فافتح الباب ودعنا وإياهم، ففتح الباب فدخلوا فاستأذن جبريل ﵇ رب العزة في عقوبتهم فأذن له فلما دنوا طمس أعينهم فانطلقوا عميا يركب بعضهم بعضا وهم يقولون: النجاء النجاء فإن في بيت لوط قوما سحرة، وفي رواية أنه ﵇ أغلق الباب على ضيفه فجاؤوا فكسروا الباب فطمس جبريل أعينهم فقالوا: يا لوط جئتنا بسحرة وتوعدوه فأوجس في نفسه خيفة قال:

{ قالُوا يا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } “Dediler ki: 'Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla ulaşamazlar'” sana bir zarar ve kötülük veremezler; kapıyı aç, bizi onlarla baş başa bırak! Lût kapıyı açtı, onlar da içeri girdiler. Cibrîl aleyhisselâm onları cezalandırmak için İzzet Rabbinden izin istedi, O da izin verdi. Yaklaştıklarında Cibrîl onların gözlerini silme kör etti; bunun üzerine 'Kurtulun! Kurtulun! Çünkü Lût'un evinde büyücülerden bir topluluk var!' diyerek birbirlerinin üzerine yığıla yığıla kör bir hâlde kaçtılar. Bir rivayette ise Lût aleyhisselâm kapıyı misafirlerinin üzerine kapatınca kavmi gelip kapıyı kırdı; bunun üzerine Cibrîl gözlerini kör etti. Onlar: 'Ey Lût, sen bize büyücüler getirdin' dediler ve onu tehdit ettiler. Lût içinde bir korku hissetti ve:

يذهب هؤلاء ويذروني فعندها قال جبريل ﵇: «لا تخف إنا رسل ربك»

'Bunlar gidip beni yalnız bırakacaklar' dedi. İşte o anda Cibrîl aleyhisselâm şöyle dedi: «Korkma! Biz Rabbinin elçileriyiz»

فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بالقطع من الإسراء، وقرأ ابن كثير ونافع بالوصل حيث جاء في القرآن من السرى، وقد جاء سرى وهما بمعنى واحد عند أبي عبيدة والأزهري، وعن الليث أسرى سار أول الليل وسرى سار آخره ولا يقال في النهار: إلا سار وليس هو مقلوب سرى، والفاء لترتيب الأمر بالإسراء على الإخبار برسالتهم المؤذنة بورود الأمر والنهي من جنابه ﷿ إليه ﵇، والباء للتعدية أو للملابسة أي سر ملابسا بأهلك بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ قال ابن عباس: بطائفة منه، وقال قتادة: بعد مضي صدر منه، وقيل: نصفه، وفي رواية أخرى عن الحبر آخره وأنشد قول مالك بن كنانة:

{ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } “Hemen aileni yola çıkar” 'el-İsrâ' masdarından hemzenin kat‘ı iledir. İbn Kesîr ve Nâfi‘ ise Kur'an'da geçtiği her yerde 'es-sürâ' masdarından hemzenin vaslı ile okumuşlardır. 'Serâ' (سرى) ve 'esrâ' (أسرى) fiilleri Ebû Ubeyde ve el-Ezherî'ye göre aynı anlamdadır. el-Leys'ten ise 'esrâ' gecenin başında yürüdü, 'serâ' ise gecenin sonunda yürüdü; gündüz vakti için ise ancak 'sâre' (سار) denilir, 'esrâ' fiili de 'serâ'nın kalbedilmişi değildir, şeklinde rivayet edilmiştir. Fâ harfi, gece yürütme emrinin, Cenâb-ı Hakk'tan celle ve alâ Lût'a aleyhisselâm emir ve nehyin geldiğini bildiren elçilik haberine terettüp ettiğini gösterir. Bâ harfi ta‘diye (geçişlilik) veya mülâbese (beraberlik) içindir; yani aileni yanına alarak geceleyin yola çık. { بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “gecenin bir vaktinde”. İbn Abbas: Geceden bir parçada, demiştir. Katâde: Gecenin başı geçtikten sonra, demiştir; yarısında olduğu da söylenmiştir. İlim deryası İbn Abbas'tan gelen diğer bir rivayette ise gecenin sonunda olduğu söylenmiş ve Mâlik b. Kinâne'nin şu beyti okunmuştur:

ونائحة تقوم بقطع ليل ... على رحل أهانته شعوب

Ağıtçı bir kadın gecenin bir vaktinde kalkar ... Ayrılıkların ve ölümlerin perişan ettiği binitin başında.

وليس من باب الاستدلال، وإلى هذا ذهب محمد بن زياد لقوله سبحانه: نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ [القمر: ٣٤] وتعقبه ابن عطية بأنه يحتمل أنه أسرى بأهله من أول الليل حتى جاوزوا البلد المقتلع، ووقعت نجاتهم بسحر، وأصل القطع القطعة من الشيء لكن قال ابن الأنباري: إن ذلك يختص بالليل فلا يقال: عندي قطع من الثوب.

Bu istidlal babından değildir. Muhammed b. Ziyâd da Allah Teâlâ'nın { نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } [Kamer: 34] buyruğundan dolayı bu görüşe gitmiştir. İbn Atiyye ise onun ailesini gecenin başından itibaren yürüttüğü, nihayet altüst edilen beldeyi aştıkları ve kurtuluşlarının seher vaktinde gerçekleştiği ihtimalini belirterek buna itiraz etmiştir. 'el-Kıt‘' (القطع) kelimesinin aslı bir şeyin parçasıdır; ancak İbnu'l-Enbârî bunun geceye mahsus olduğunu belirterek 'Yanımda kumaştan bir kıt‘ vardır' denilemeyeceğini söylemiştir.

وفسر بعضهم القطع من الليل بطائفة من ظلمته، وعن الحبر أيضا تفسيره بنفس السواد، ولعله من باب المساهلة وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ أي لا يتخلف كما روي عن ابن عباس، أو لا ينظر إلى ورائه كما روي عن قتادة، قيل:

Bazıları geceden bir parçayı, onun karanlığından bir kısım olarak tefsir etmişlerdir. İlim deryası İbn Abbas'tan onun doğrudan karanlığın kendisi olarak tefsir ettiği de rivayet edilmiştir ki bu müsamaha kabilindendir. { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “İçinizden hiçbiri arkasına bakmasın” yani İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere geride kalmasın yahut Katâde'den rivayet edildiği üzere arkasına dönüp bakmasın. Denildi ki:

وهذا هو المعنى المشهور الحقيق للالتفات، وأما الأول فلأنه يقال: لفته عن الأمر إذا صرفته عنه فالتفت أي انصرف، والتخلف انصراف عن المسير، قال تعالى: أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [يونس: ٧٨] أي تصرفنا كذا قال الراغب.

İltifat kelimesinin meşhur ve hakiki anlamı budur. Birinci manaya gelince; bir kimseyi bir işten çevirdiğinde 'leftehû ani'l-emr' denilir, o da vazgeçtiğinde 'ilfete' denir; geride kalmak da yürüyüşten geri dönüp ayrılmaktır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } [Yûnus: 78] yani 'Bizi çevirmek için mi geldin?' Râgıb böyle demiştir.

وفي الأساس أنه معنى مجازي، والنهي في اللفظ لأحد، وفي المعنى للوط ﵇ على ما نقل عن المبرد، وهذا كما تقول لخادمك: لا يقم أحد في أن النهي في الظاهر لأحد، وهو في الحقيقة للخادم أن لا يدع أحدا يقوم، فالمعنى هنا فأسر بأهلك ولا تدع أحدا منهم يلتفت ولا يخفى أنه على هذا تتم المناسبة بين المعطوف عليه والمعطوف لأن الأول لأمره ﵇ والثاني لنهيه، ويعلم من هذا أن ضمير «منكم» للأهل.

el-Esâs'ta bunun mecazi bir anlam olduğu belirtilmiştir. el-Müberred'den nakledildiğine göre nehiy lafızda 'biri' (ehad) kelimesine, manada ise Lût'a aleyhisselâm yöneliktir. Bu, hizmetçine 'Kimse kalkmasın' demen gibidir; burada nehiy zahirde kimseye yöneliktir, fakat hakikatte hizmetçiye kimsenin kalkmasına izin vermemesi içindir. Buradaki mana şöyledir: Aileni geceleyin yola çıkar ve onlardan hiçbirinin arkasına bakmasına/geride kalmasına meydan verme. Bu takdirde matuf ile matufun aleyh arasındaki münasebetin tam olacağı gizli değildir; çünkü birincisi aleyhisselâm'a emir, ikincisi ise ona nehiydir. Buradan 'içinizden' (minküm) zamirinin aileye ait olduğu anlaşılır.

وقد صرح بذلك شهاب فلك الفضل الخفاجي، فقال: وهاهنا لطيفة وهو أن المتأخرين من أهل البديع اخترعوا نوعا من البديع سموه تسمية النوع، وهو أن يؤتى بشيء من البديع ويذكر اسمه على سبيل التورية كقوله في البديعية في الاستخدام:

Fazilet semasının kutbu el-Hafâcî bunu açıkça belirterek şöyle demiştir: 'Burada latif bir nükte vardır: Bedî‘ ilminin son dönem âlimleri, 'tesmiyetü'n-nev‘' (türün isimlendirilmesi) adını verdikleri bir bedî‘ sanatı icat etmişlerdir; bu, bedî‘ sanatlarından birinin getirilip tevriye yoluyla isminin zikredilmesidir. Nitekim istihdâm sanatına dair bedîiyyesinde şair şöyle demiştir:

واستخدموا العين مني فهي جارية ... وكم سمحت بها في يوم بينهم

Gözümü istihdam ettiler de o akıp giden bir pınar oldu ... Onların ayrılık gününde ben o gözü ne çok feda ettim!

وتبجحوا باختراعه، وأنا بمنّ الله تعالى أقول: إنه وقع في القرآن في هذه الآية لأن قوله سبحانه: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ إلخ وقع فيه ضمير مِنْكُمْ للأهل فقوله جل وعلا: لا يَلْتَفِتْ من تسمية النوع وهذا من بديع النكات انتهى،

Bunu icat etmekle övünmüşlerdir. Ben ise Allah Teâlâ'nın lütfuyla derim ki: Bu sanat Kur'an'da bu ayette vaki olmuştur; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } kavlinde geçen 'minküm' zamiri aileye aittir; dolayısıyla Yüce Allah'ın { لا يَلْتَفِتْ } buyruğu tesmiyetü'n-nev‘ sanatındandır ve bu da en bedî‘ nüktelerdendir.' [el-Hafâcî'nin sözü] bitti.

وسر النهي عن الالتفات بمعنى التخلف ظاهر، وأما سره إذا كان بمعنى النظر إلى وراء فهو أن يجدوا في السير فإن من يلتفت إلى ورائه لا يخلو عن أدنى وقفة أو أن لا يروا ما ينزل بقومهم من العذاب فيرقوا لهم.

Geride kalmak anlamındaki iltifattan nehyedilmenin hikmeti açıktır. Arkaya bakmak anlamında olduğundaki hikmeti ise yürüyüşte gayretli ve ciddi olmalarıdır; zira arkasına bakan kimse en küçük bir duraklamadan geri kalmaz; yahut kavimlerinin başına inecek olan azabı görüp de onlara acımamaları içindir.

وذكر بعضهم أن النهي وكذا الضمير للوط ﵇ ولأهله أي لا يلتفت أحد منك ومن أهلك. إِلَّا امْرَأَتَكَ بالنصب وهو قراءة أكثر السبعة.

Bazıları nehyin de zamirin de hem Lût'a aleyhisselâm hem de ailesine yönelik olduğunu belirtmişlerdir; yani 'Senden ve ailenden hiç kimse arkasına bakmasın.' { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karı müstesna.” Nasb iledir ve Yedi kıraat imamının çoğunluğunun kıraatidir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو بالرفع وقد كثر الكلام في ذلك فقال الزمخشري: إنه سبحانه استثناها من قوله:

İbn Kesîr ve Ebû Amr ise ref‘ ile okumuşlardır. Bu hususta söz çoğalmıştır; Zemahşerî şöyle demiştir: Allah Teâlâ onu şu buyruğundan istisna etmiştir:

فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ ويدل عليه قراءة عبد الله- فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بقطع من الليل إلا امرأتك- ويجوز أن ينتصب من- لا يلتفت- على أصل الاستثناء، وإن كان الفصيح هو البدل أعني قراءة من قرأ بالرفع فأبدلها من أحد، وفي إخراجها مع أهله روايتان:

{ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } Buna Abdullah [b. Mes‘ûd]'un 'Aileni gecenin bir vaktinde yola çıkar, karın müstesna' şeklindeki kıraati delalet eder. 'Arkasına bakmasın' ifadesinden istisnanın aslı üzere nasb edilmesi de caizdir; gerçi fasih olan bedel kılmaktır, yani ref‘ ile okuyanların kıraatidir ki onu 'ehad' kelimesinden bedel kılmışlardır. Onun ailesiyle birlikte çıkarılması hususunda iki rivayet vardır:

روي أنه أخرجها معهم وأمر أن لا يلتفت منهم أحد إلا هي فلما سمعت هدّة العذاب التفتت وقالت: يا قوماه فأدركها حجر فقتلها.

Rivayet edildiğine göre Lût onu da onlarla beraber çıkardı ve kendisi hariç onlardan hiçbirinin arkasına bakmaması emredildi. Kadın azabın dehşetli sesini işitince arkasına baktı ve: 'Vah kavmim!' dedi; bunun üzerine bir taş ona isabet edip onu öldürdü.

وروي أنه لما أمر أن يخلفها مع قومها فإن هواها إليهم فلم يسر بها،

Diğer bir rivayette ise Lût'a onu kavmiyle birlikte geride bırakması emredildiğinde —çünkü meyli onlaraydı— onu geceleyin yola çıkarmadığı rivayet edilmiştir.

واختلاف القراءتين لاختلاف الروايتين انتهى، وأورد عليه ابن الحاجب ما خلاصته أنه إما أن يسري بها فالاستثناء من أحد متعين أولا فيتعين من فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ والقصة واحدة فأحد التأويلين باطل قطعا، والقراءتان الثابتتان قطعا لا يجوز حملهما على ما يوجب بطلان أحدهما، فالأولى أن يكون إِلَّا امْرَأَتَكَ رفعا ونصبا مثل ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ [النساء: ٦٦] ولا يبعد أن يكون بعض القراء على الوجه الأقوى، وأكثرهم على ما دونه بل جوز بعضهم أن تتفق القراء على القراءة بغير الأقوى.

İki kıraatin farklılığı, iki rivayetin farklılığından ileri gelmektedir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. İbnü'l-Hâcib buna karşı özetle şunu belirtmiştir: Lût ya onu geceleyin yola çıkarmıştır ki bu durumda istisna kesin olarak 'ehad' kelimesindendir; ya da çıkarmamıştır ki bu takdirde istisna kesin olarak { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } kavlindendir. Olay ise tektir; binaenaleyh iki tevilinden biri kesinlikle batıldır. Kesin olarak sabit olan iki kıraatin birinin iptalini gerektiren bir şeye hamledilmesi ise caiz değildir. Dolayısıyla en uygun olanı, { إِلَّا امْرَأَتَكَ } ifadesinin ref‘ ve nasb hallerinde { ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } [Nisâ: 66] ayetinde olduğu gibi değerlendirilmesidir. Bazı kurrânın en kuvvetli vecih üzere, çoğunluğunun ise ondan daha alt bir vecih üzere olması uzak bir ihtimal değildir; hatta bazıları kurrânın en kuvvetli olmayan kıraat üzerinde ittifak etmelerini dahi caiz görmüştür.

وأجاب عنه بعض المغاربة بما أشار إليه في الكشف من منع التنافي لأن الاستثناء من الأهل يقتضي أن لا يكون لوط ﵇ مأمورا بالإسراء بها، ولا يمنع أنها سرت بنفسها، ويكفي لصحة الاستثناءين هذا المقدر كيف ولم ينه عن إخراجها ولكنه أمر بإخراج غيرها، نعم يرد على قوله: واختلاف القراءتين لاختلاف الروايتين أنه يلزم الشك في كلام لا ريب فيه من رب العالمين، ويجاب بأن معناه اختلاف القراءتين جالب وسبب لاختلاف الروايتين كما تقول:

Mağriplilerden bazıları el-Keşf'te işaret edilen şekilde buna cevap vererek aralarında bir tenakuz olmadığını savunmuşlardır; zira aileden istisna edilmesi, Lût aleyhisselâm'ın onu geceleyin yola çıkarmakla emrolunmamasını gerektirir; kadının kendi başına yola çıkmış olmasına ise engel teşkil etmez. Bu takdir edilen durum iki istisnanın da sıhhati için yeterlidir; nasıl olmasın ki Lût onu çıkarmaktan nehyedilmemiş, bilakis onun dışındakileri çıkarmakla emrolunmuştur. Evet, Zemahşerî'nin 'İki kıraatin farklılığı iki rivayetin farklılığındandır' sözüne, Âlemlerin Rabbinden gelen ve şüphe bulunmayan bir kelamda şüpheye düşmeyi gerektirdiği şeklinde itiraz edilir. Buna şöyle cevap verilir: Bunun manası, iki kıraatin farklılığı, senin:

السلاح للغزو أي أداة وصالح مثلا له، ولم يرد أن اختلاف القراءتين لأجل اختلاف الروايتين قد حصل، ولا شك أن كل رواية تناسب قراءة وإن أمكن الجمع، وأما قوله: وأمر أن لا يلتفت منهم أحد إلا هي فنقل للرواية لا تفسير للفظ القرآن، وإنما الكائن فيه استثناؤها عن الحكم الذي للاستصلاح إذ لم يعن بها، وإلى معنى ما أشار إليه صاحب الكشف في منع التنافي أشار أبو شامة فقال: وقع في تصحيح ما أعربه النحاة معنى حسن، وذلك أن يكون في الكلام اختصار نبه عليه اختلاف القراءتين فكأنه قيل: فأسر بأهلك إلا امرأتك كما قرأ به عبد الله ورواه أبو عبيدة عن مصحفه، فهذا دليل على أن استثناءها من السري بهم، ثم كأنه قال سبحانه: فإن خرجت معكم وتبعتكم من غير أن تكون أنت سريت بها فانه أهلك عن الالتفات غيرها فإنها ستهلك ويصيبها ما يصيب قومها، فكانت قراءة النصب دالة على المعنى المتقدم، وقراءة الرفع دالة على هذا المعنى المتأخر ومجموعهما دال على جملة المعنى المشروح، ولا يخفى ما في ذلك من التكلف كما قال ابن مالك، ولذا اختار أن الرفع على أن الاستثناء منقطع، وامْرَأَتَكَ مبتدأ، والجملة بعدها خبره وإلا بمعنى لكن.

'Silah gazve içindir' yani onun vasıtası ve ona uygundur demen gibi iki rivayetin farklılığını gerektirici ve celbedicidir; yoksa kıraatlerin farklılığının rivayetlerin farklılığı sebebiyle meydana geldiğini kastetmemiştir. Şüphe yok ki her rivayet bir kıraate uygundur, gerçi aralarını cem etmek de mümkündür. Zemahşerî'nin: 'Kendisi hariç onlardan hiçbirinin arkasına bakmaması emredildi' sözüne gelince; bu bir rivayetin naklidir, Kur'an lafzının tefsiri değildir. Kur'an'da vaki olan ise kadına itibar edilmediği için onun ıslaha yönelik hükümden istisna edilmesidir. Sâhibü'l-Keşf'in tenakuzu nefyetme konusundaki işaret ettiği manaya Ebû Şâme de işaret ederek şöyle demiştir: Nahivcilerin irabında güzel bir mana ortaya çıkmıştır; o da kelamda iki kıraatin farklılığının dikkat çektiği bir ihtisarın (kısaltmanın) bulunmasıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Abdullah'ın okuduğu ve Ebû Ubeyde'nin onun mushafından rivayet ettiği gibi 'Karı müstesna aileni yola çıkar'; işte bu, istisnanın aileyle gece yola çıkmaktan olduğuna delildir. Sonra Cenâb-ı Hak sanki şöyle buyurmuştur: 'Eğer o seninle birlikte çıkar ve sen onu gece yürütmeksizin arkandan gelirse, onun dışındaki aileni arkalarına bakmaktan nehyet; çünkü o helak olacak ve kavminin başına gelenler onun da başına gelecektir.' Böylece nasb kıraati önceki manaya, ref‘ kıraati ise sonraki bu manaya delalet etmiştir; ikisinin toplamı ise açıklanan mananın tamamına delalet etmektedir. İbn Mâlik'in de belirttiği gibi bunda bir tekellüf (zorlama) olduğu gizli değildir. Bu yüzden İbn Mâlik ref‘ kıraatinin, istisnanın munkatı‘ olması esasına dayandığını tercih etmiştir; 'emraetüke' (امْرَأَتَكَ) mübteda, sonraki cümle onun haberi ve 'illâ' (إِلَّا) ise 'lâkin' (lâkin/fakat) manasındadır.

وقال ابن هشام في المغني في الجهة الثامنة من الباب الخامس: إن ما ذكره الزمخشري وقد سبقه إليه غيره في الآية خلاف الظاهر، والذي حمل القائلين عليه أن النصب قراءة الأكثرين فإذا قدر الاستثناء من أحد كانت قراءتهم على الوجه المرجوح، وقد التزم بعضهم جواز مجيء الأمرين مستدلا بقوله تعالى: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [القمر:

İbn Hişâm el-Muğnî'de beşinci babın sekizinci yönünde şöyle demiştir: Zemahşerî'nin zikrettiği ve ondan önce başkalarının da dile getirdiği bu ayetteki görüş zahire aykırıdır. Bu görüşü savunanları buna sevk eden husus, nasbın çoğunluğun kıraati olmasıdır; zira istisna 'ehad' kelimesinden takdir edilirse onların kıraati mercûh (zayıf) vecih üzere olmuş olur. Bazıları ise Allah Teâlâ'nın { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [Kamer:

٤٩] فإن النصب في ذلك عند سيبويه على حد قولهم: زيدا ضربته، ولم ير خوف إلباس المفسر بالصفة مرجحا كما رآه بعض المتأخرين، ثم قال: والذي أجزم به أن قراءة الأكثرين لا تكون مرجحة، وأن الاستثناء على القراءتين من جملة الأمر بدليل سقوط وَلا يَلْتَفِتْ إلخ في قراءة ابن مسعود، والاستثناء منقطع بدليل سقوطه في آية الحجر، ولأن المراد بالأهل المؤمنون وإن لم يكونوا من أهل بيته لا أهل بيته وإن لم يكونوا مؤمنين كما في قوله تعالى لنوح ﵇: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ [هود: ٤٦] ووجه الرفع أنه على الابتداء، وما بعد، الخبر والمستثنى الجملة، ونظيره لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ [الغاشية: ٢٢- ٢٤] .

49] buyruğunu delil getirerek her iki durumun gelişini caiz görmeyi iltizam etmişlerdir; zira bundaki nasb Sîbeveyh'e göre 'Zeyden darabtühû' sözleri kabilindendir ve o, son dönem âlimlerinden bazılarının gördüğü gibi tefsir edicinin sıfatla karışması korkusunu bir tercih sebebi saymamıştır. Sonra İbn Hişâm şöyle demiştir: Kesin olarak hükmettiğim husus şudur ki çoğunluğun kıraati tercih edilmiş sayılmaz; İbn Mes‘ûd'un kıraatinde { وَلا يَلْتَفِتْ } ifadesinin düşmüş olması deliliyle istisna her iki kıraatte de emir cümlesindendir. Hicr suresindeki ayette düşmüş olması deliliyle de istisna munkatıdır. Çünkü aileden maksat, ev halkından olmasalar bile müminlerdir; Nûh'a aleyhisselâm hitaben Yüce Allah'ın { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } [Hûd: 46] buyruğunda olduğu gibi, mümin olmadıkları takdirde ev halkı olsalar bile aile sayılmazlar. Ref‘ vechi ise ibtida (mübteda) olmasıdır; sonraki kısım haberdir, müstesna ise cümlenin kendisidir. Bunun benzeri { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ } [Gâşiye: 22-24] ayetleridir.

واختار أبو شامة ما اخترته من أن الاستثناء منقطع لكنه قال: وجاء النصب على اللغة الحجازية والرفع على التميمية، وهذا يدل على أنه جعل الاستثناء من جملة النهي، وما قدمته أولى لضعف اللغة التميمية، ولما قدمت من سقوط جملة النهي في قراءة عبد الله انتهى.

Ebû Şâme de istisnanın munkatı‘ olduğuna dair benim tercih ettiğim görüşü tercih etmiş, ancak şöyle demiştir: Nasb Hicaz lügatine göre, ref‘ ise Temîm lügatine göre gelmiştir. Bu ise onun istisnayı nehiy cümlesinden kıldığına delalet eder. Benim sunduğum görüş ise Temîm lügatinin zayıflığı ve daha önce belirttiğim üzere Abdullah'ın kıraatinde nehiy cümlesinin düşmüş olması sebebiyle daha evladır. [İbn Hişâm'ın sözü] bitti.

واستظهر ذلك الحمصي في حواشيه على التصريح واستحسنه غير واحد، وقد نقل أبو حيان القول بالانقطاع على القراءتين وتخريج النصب على اللغة الحجازية والرفع عن الأخرى، ثم قال: إنه كلام لا تحقيق فيه فإنه إذا لم يقصد إخراجها من المأمور بالإسراء بهم ولا من المنهيين عن الالتفات وكان المعنى لكن امرأتك يجري عليها كذا وكذا كان من الاستثناء الذي لا يتوجه إليه العامل، وهذا النوع من الاستثناء المنقطع يجب فيه النصب بإجماع العرب، وإنما الخلاف في المنقطع الذي يمكن توجه العامل إليه وفيه نظر، ففي التوضيح لابن مالك حق المستثنى بإلا من كلام تام موجب مفردا كان أو مكملا معنى بما بعده كقوله تعالى: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ [الحجر: ٥٩، ٦٠] النصب، ولا يعرف أكثر المتأخرين من البصريين إلا النصب، وقد غفلوا عن وروده مرفوعا بالابتداء ثابت الخبر كقول أبي قتادة: أحرموا كلهم إلا أبو قتادة لم يحرم، ومحذوفة نحو ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ [لقمان: ٣٤] إلا الله، وإِلَّا في ذلك بمعنى لكن أي لكن أبو قتادة لم يحرم ولكن الله يعلم انتهى، وما نحن فيه من قبيل هذا، وفي حاشيتي البدر الدماميني وتقي الدين الشمني أن الرضي قد أجاب بما يقتضي أن الاستثناء متصل ولا تناقض، وذلك أنه قال: ولما تقرر أن الاتباع هو الوجه مع الشرائط المذكورة وكان أكثر القراء على النصب في وَلا يَلْتَفِتْ إلخ تكلف الزمخشري لئلا تكون قراءة الأكثر محمولة على وجه غير مختار بما تكلف، واعترضه ابن الحاجب بلزوم التناقض لأن الاستثناء من- أسر بأهلك- يقتضي كونها غير مسري بها، ومن- لا يلتفت منكم أحد- يقتضي كونها مسري بها لأن الالتفات بالإسراء، والجواب أن الإسراء وإن كان مطلقا في الظاهر إلا أنه في المعنى مقيد بعدم الالتفات. فمآله أسر بأهلك إسراء لا التفات فيه إلا امرأتك فإنك تسري بها إسراء مع الالتفات فاستثن على هذا إن شئت- من- أسر- أو- لا يلتفت- ولا تناقض وهذا كما تقول: امش ولا تتبختر أي امش مشيا لا تتبختر فيه فكأنه قيل: ولا يلتفت منكم أحد في الإسراء، وكذا امش ولا تتبختر في المشي فحذف الجار والمجرور للعلم به انتهى.

Hımsî, et-Tasrîh üzerine yazdığı haşiyelerinde bu görüşü tercih etmiş ve birden fazla âlim de bunu güzel bulmuştur. Ebû Hayyân her iki kıraatte de [istisnanın] munkatı‘ olduğu görüşünü, nasbın Hicaz lügatine, ref‘in ise diğerine (Temîm lügatine) dayandırılarak açıklandığını nakletmiş, ardından şöyle demiştir: "Bu, tahkikten yoksun bir sözdür; zira eğer onun geceleyin yürütülmesi emredilen kimselerden ve dönüp bakması yasaklanan kimselerden çıkarılması kastedilmemişse ve anlam 'fakat karına şöyle şöyle olacaktır' şeklinde ise bu, âmilin kendisine yönelmediği bir istisna türü olur. Munkatı‘ istisnanın bu türünde ise Arapların icmâı ile nasb vaciptir. İhtilaf ancak âmilin kendisine yönelmesi mümkün olan munkatı‘ istisnada söz konusudur." Fakat bu değerlendirmede eleştiriye açık bir yön vardır. Zira İbn Mâlik'in et-Tavzîh adlı eserinde belirtildiğine göre, tam ve müspet bir kelamda 'illâ' (إِلَّا) ile yapılan müstesnanın hakkı —ister müfred olsun, isterse anlam bakımından sonrasıyla tamamlanmış olsun; Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ } [Hicr: 59, 60] “Kuşkusuz biz onların hepsini kesinlikle kurtaracağız; karısı müstesna, onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.” buyruğunda olduğu gibi— nasbdır. Son dönem Basralıların çoğu nasbdan başkasını bilmezler ve Ebû Katâde'nin: 'Hepsi ihrama girdi, Ebû Katâde hariç; o ihrama girmedi' sözündeki gibi haberi sabit veya: { ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } [Lokmân: 34] “Hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez...” ancak Allah [bilir] sözündeki gibi haberi mahzûf olarak ibtida (mübteda) sebebiyle merfû gelmesinden gaflet etmişlerdir. Bu gibi kullanımlarda 'illâ' (إِلَّا), 'lâkin' manasındadır; yani 'fakat Ebû Katâde ihrama girmedi' ve 'fakat Allah bilir' demektir. [İbn Mâlik'in sözü bitti.] Bizim üzerinde durduğumuz mesele de bu türdendir. Bedreddin ed-Demâmînî ve Takıyyüddin eş-Şümünnî'nin haşiyelerinde belirtildiğine göre Radî, istisnanın muttasıl olduğunu ve herhangi bir çelişki bulunmadığını gerektiren bir cevap vermiş ve şöyle demiştir: Zikredilen şartlarla birlikte ittibaın (bedel yapmanın) asıl vecih olduğu sabit olunca ve kurrânın çoğu da { وَلا يَلْتَفِتْ } ifadesinde nasb kıraati üzere bulununca, çoğunluğun kıraati tercih edilmeyen bir veche hamledilmesin diye Zemahşerî o zorlama tevillere girmiştir. İbnü'l-Hâcib ise çelişki gerekeceği gerekçesiyle ona itiraz etmiş; çünkü { أسر بأهلك } [ifadesinden] yapılan istisnanın onun gece yürütülenlerden olmamasını gerektirdiğini, { لا يلتفت منكم أحد } [ifadesinden] yapılan istisnanın ise onun gece yürütülenlerden olmasını gerektirdiğini —zira dönüp bakmanın gece yürütülme esnasında olacağını— söylemiştir. Buna verilecek cevap şudur: İsrâ (gece yürüyüşü), zahirde mutlak olsa da manada dönüp bakmama kaydıyla mukayyeddir. Dolayısıyla sözün neticesi şudur: 'Ailenle birlikte içinde arkaya bakmak olmayan bir gece yürüyüşü yap; karın müstesna, zira sen onu arkaya bakarak yapılacak bir gece yürüyüşü ile yürüteceksin.' Bu takdirde ister { أسر } [fiilinden] ister { لا يلتفت } [ifadesinden] istisna yap, hiçbir çelişki olmaz. Bu tıpkı, 'Yürü ve çalımlı yürüme' yani 'İçinde çalımlı yürümek olmayan bir yürüyüşle yürü' demen gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Gece yürüyüşü esnasında sizden hiç kimse arkasına bakmasın.' Aynı şekilde 'Yürü ve yürüyüşünde çalımlı olma' denilmiş de bilindiği için car-mecrur hazfedilmiştir. [Radî'nin sözü] bitti.

وأورد عليه السيد السند في حواشيه أن الاستثناء إذا رجع إلى القيد كان المعنى فأسر بجميع أهلك إسراء لا التفات فيه إلا من امرأتك فيكون الإسراء بها داخلا في المأمور به وإذا رجع إلى المقيد لم يكن الإسراء بها داخلا في المأمور به فيكون المحذور باقيا بحاله ولا مخلص عنه إلا بأن يقال: إن تناول العام إياها ليس قطعيا لجواز أن يكون مخصوصا فلا يلزم من رجوع الاستثناء إلى قوله تعالى: وَلا يَلْتَفِتْ كونه ﵇ مأمورا بالإسراء بها، وحينئذ يوجه الاستثناء بما ذكر من أنها تبعتهم أو أسري بها مع كونه غير مأمور بذلك إذ لا يلزم من عدم الأمر به النهي عنه فتأمل انتهى.

Seyyid Sened (Cürcânî) haşiyesinde ona şu itirazı yöneltmiştir: İstisna kayda raci kılındığında mana, 'Bütün ailenle arkaya bakma bulunmayan bir gece yürüyüşü yap, ancak karın müstesna' şeklinde olur; bu durumda onun gece yürütülmesi emredilen kapsama dahil olur. Şayet mukayyede (asıl fiile) raci kılınırsa onun gece yürütülmesi emredilen kapsama dahil olmaz. Dolayısıyla sakınca olduğu gibi kalır ve bundan kurtuluş da yoktur; meğerki şöyle densin: Âmmın onu kapsaması kat‘î değildir; zira tahsis edilmiş olması caizdir. Dolayısıyla istisnanın Yüce Allah'ın: { وَلا يَلْتَفِتْ } buyruğuna dönmesinden, onun [aleyhisselâm] karısını gece yürütmekle emrolunmuş olması gerekmez. Bu durumda istisna, zikredildiği üzere karısının onlara tabi olduğu veya kendisi bununla emrolunmadığı halde onun gece yürütüldüğü şeklinde açıklanır; zira bir şeyle emrolunmamış olmaktan o şeyin yasaklanmış olması gerekmez. İyi düşün! [Cürcânî'nin sözü] bitti.

وبحث فيه الشهاب ولم يرتض احتمال التخصيص لما أنه لا دليل عليه ويفهم صنيعه ارتضاء كلام الرضي، ثم قال: ومراده بالتقييد أنه ذكر شيئان متعاطفان، فالظاهر أن المراد الجمع بينهما لا أن الجملة حالية فلا يرد عليه أن الحمل على التقييد مع كون الواو للنسق ممنوع، وكذا جعلها للحال مع لا الناهية، وأيضا القراءة بإسقاطها تدل على عدم اعتبار ذلك التقييد ولا يخلو عن شيء، هذا وقد ألفت في تحقيق هذا الاستثناء عدة رسائل: منها رسالة للحمصي وأخرى للعلامة الكافيجي ألفها لبعض سلاطين آل عثمان غمرهم الله سبحانه بصنوف الفضل والإحسان حين طلب منه لبحث وقع في مجلسه ذلك، وبالجملة القول بالانقطاع أقل تكلفا فيما يظهر، والقول بأنه حينئذ لا يبقى ارتباط لقوله سبحانه: إِنَّهُ مُصِيبُها ما أَصابَهُمْ ناشىء من عدم الالتفات فلا ينبغي أن يلتفت إليه كما لا يخفى على من أحاط خبرا بما تقدم نقله فتأمل، وضمير إِنَّهُ للشأن، وما أَصابَهُمْ مبتدأ، ومُصِيبُها خبره، والجملة خبر- إن- الذي اسمه ضمير الشأن، وفي البحر إن مُصِيبُها مبتدأ، وما أَصابَهُمْ خبره، والجملة خبر إن، ويجوز على مذهب الكوفيين أن يكون مُصِيبُها خبر- إن- وما فاعل به لأنهم يجوزون أنه قائم أخواك، ومذهب البصريين أن ضمير الشأن لا يكون خبره إلا جملة مصرحا بجزأيها فلا يجوز هذا الأعراب عندهم، والأولى ما ذكر أولا، والجملة إما تعليل على طريقة الاستئناف أو خبر- لامرأتك- على قراءة الرفع، والمراد من ما العذاب، ومن أَصابَهُمْ يصيبهم والتعبيرية دونه للإيذان بتحقق الوقوع، وفي الإبهام. واسمية الجملة. والتأكيد ما لا يخفى.

Şihâb bu meseleyi incelemiş ve tahsis ihtimalini, buna dair bir delil bulunmadığı için benimsememiştir. Onun tutumundan Radî'nin sözünü benimsediği anlaşılmaktadır. Sonra şöyle demiştir: Radî'nin 'takyîd'den maksadı, birbiri üzerine atfedilmiş iki şeyin zikredilmiş olmasıdır. Zahir olan, cümlenin hâl cümlesi olması değil, aralarının cem edilmesidir. Dolayısıyla vâv'ın atıf vâvı olmasıyla birlikte takyîde hamletmenin menedilmiş olduğu ve aynı şekilde 'lâ' nehiy edatıyla birlikte cümlenin hâl yapılmasının caiz olmadığı itirazı ona yöneltilemez. Ayrıca bu cümlenin düşürüldüğü kıraat, o takyîdin dikkate alınmadığına delalet eder ve bu da eleştiriden uzak değildir. Bu istisnanın tahkiki hususunda pek çok risale kaleme alınmıştır: Bunlardan biri Hımsî'nin risalesi, diğeri ise meclisinde cereyan eden bir tartışma üzerine kendisinden talep edildiğinde Allâme el-Kâfiyeci'nin Osmanlı sultanlarından biri —Allah Teâlâ onları her türlü lütuf ve ihsanla kuşatsın— için kaleme aldığı risaledir. Hasılı, görünen o ki [istisnanın] munkatı‘ olduğunu söylemek daha az tekellüflüdür. İstisnanın munkatı‘ olması halinde Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ مُصِيبُها ما أَصابَهُمْ } buyruğuyla irtibatının kalmayacağı yönündeki iddia ise dikkat etmemekten kaynaklanmaktadır; daha önce nakledilenleri tam olarak kavrayan kimseye gizli kalmayacağı üzere buna itibar edilmemelidir. İyi düşün! { إِنَّهُ } ifadesindeki zamir şân zamiridir; { ما أَصابَهُمْ } mübteda, { مُصِيبُها } onun haberi, cümle ise ismi şân zamiri olan { إن } edatının haberidir. el-Bahr'da belirtildiğine göre { مُصِيبُها } mübteda, { ما أَصابَهُمْ } onun haberi, cümle ise { إن }'in haberidir. Kûfelilerin mezhebine göre { مُصِيبُها } ifadesinin { إن }'in haberi, { ما }'nın ise onun fâili olması caizdir; zira onlar 'Şüphesiz iki kardeşin ayaktadır' [kullanımını] caiz görürler. Basralıların mezhebi ise şân zamirinin haberinin ancak iki ögesi açıkça belirtilmiş bir cümle olacağı yönündedir; dolayısıyla bu irap onlara göre caiz değildir. Evla olan ilk zikredilendir. Cümle ya istînâf yoluyla bir ta‘lildir (gerekçedir) ya da ref‘ kıraatine göre { امرأتك } kelimesinin haberidir. { ما } ile kastedilen azaptır; { أَصابَهُمْ } ile kastedilen ise 'onlara isabet edecektir' demektir; vukuunun kesinliğini bildirmek için mazi kalıbıyla ifade edilmiştir. İbhamda (kapalı bırakmada), cümlenin isim cümlesi olmasında ve pekiştirmede [bulunan nükte] ise gizli değildir.

إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أي موعد عذابهم وهلاكهم ذلك، وكأن هذا على ما قيل: تعليل للأمر بالإسراء والنهي عن الالتفات المشعر بالحث على الإسراع، وقوله سبحانه: أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ تأكيد للتعليل، فإن قرب الصبح داع إلى الإسراع للتباعد عن مواقع العذاب،

{ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Şüphesiz onların buluşma zamanı sabahtır.” yani azaplarının ve helaklerinin vakti o andır. Denildiğine göre bu, gece yürüyüşü emrine ve acele etmeye teşvik hissi veren arkaya bakma yasağına bir ta‘lildir (gerekçedir). Yüce Allah'ın: { أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ } “Sabah yakın değil mi?” buyruğu ise ta‘lilin tekididir; zira sabahın yakın olması, azap mahallerinden uzaklaşmak için acele etmeyi gerektirir.

وروي أنه ﵇ سأل الملائكة ﵈ عن وقت هلاكهم فقالوا: موعدهم الصبح، فقال: أريد أسرع من ذلك، فقالوا له: أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ.

Rivayet edildiğine göre Lût aleyhisselâm meleklere aleyhimüsselâm onların helak vaktini sordu; onlar da: "Buluşma vakitleri sabahtır" dediler. Bunun üzerine Lût: "Ben bundan daha çabuk olmasını istiyorum" dedi. Onlar da kendisine: { أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ } “Sabah yakın değil mi?” dediler.

ولعله إنما جعل ميقات هلاكهم الصبح لأنه وقت الدعة والراحة فيكون حلول العذاب حينئذ أفظع ولأنه أنسب بكون ذلك عبرة للناظرين.

Onların helak vakti belki de sabah kılındı; çünkü sabah sükûnet ve istirahat vaktidir; bu sebeple azabın o anda gelmesi daha dehşet verici olur ve görenler için ibret olmaya daha uygundur.

وقرأ عيسى بن عمر الصُّبْحُ بضم الباء قيل: وهي لغة فلا يكون ذلك اتباعا فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أي عذابنا أو الأمر به، فالأمر على الأول واحد الأمور، وعلى الثاني واحد الأوامر، قيل: ونسبة المجيء إليه بالمعنيين مجازية، والمراد لما حان وقوعه ولا حاجة إلى تقدير الوقت مع دلالة لما عليه.

Îsâ b. Ömer { الصُّبْحُ } kelimesini 'bâ' harfinin ötresiyle [es-Subuh şeklinde] okumuştur. Bunun bir lügat olduğu, dolayısıyla [ötreye] ittiba (uyum) olmadığı söylenmiştir. { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince...” yani azabımız yahut onunla ilgili emrimiz [gelince]. 'Emir' kelimesi birinci anlama göre 'umûr'un (işler/durumlar), ikinci anlama göre ise 'evâmir'in (buyruklar) tekilidir. Denildiğine göre gelmenin her iki anlamda da emre nispet edilmesi mecazidir; maksat onun vuku bulma vaktinin gelmesidir. 'Lemmâ' (لما) edatının zamana delaleti sebebiyle vakit takdirine gerek yoktur.

وقيل: إنه يقدر على الثاني أي جاء وقت أمرنا لأن الأمر نفسه ورد قبله، ونحن في غنى عن ادعاء تكراره، ورجح تفسير الأمر بما هو واحد الأوامر- أعني ضد النهي- بأنه الأصل فيه لأنه مصدر أمره، وأما كونه بمعنى العذاب فيخرجه عن المصدرية الأصلية وعن معناه المشهور الشائع، ويجعل التعذيب مسببا عنه بقوله سبحانه: جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها فإنه جواب لما والتعذيب نفس إيقاع العذاب فلا يحسن جعله مسببا عن ذلك بل العكس أولى إلا أن يؤول المجيء بإرادته، وضمير عالِيَها وسافِلَها لمدائن قوم لوط المعلومة من السياق وهي المؤتفكات، وهي خمس مدائن: ميعة وصغره وعصره ودوما وسدوم.

Denildi ki: İkinci anlama göre takdir yapılır; yani 'emrimizin vakti geldi' demektir; zira emrin kendisi bundan önce gelmiştir ve biz onun tekrarlandığını iddia etmekten müstağniyiz. 'Emir' kelimesinin 'evâmir'in tekili —yani nehyin zıddı— olarak tefsir edilmesi, 'emere' fiilinin masdarı olması sebebiyle asıl olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. Azap manasında olmasına gelince, bu onu asıl masdarlıktan ve meşhur, yaygın manasından çıkarır; ayrıca azap etmeyi Yüce Allah'ın: { جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “Üstünü altına getirdik” buyruğu ile onun müsebbibi (sonucu) kılar; zira bu cümle 'lemmâ'nın cevabıdır ve azap etme fiili bizzat azabın vaki kılınmasıdır; dolayısıyla bunun o şeyin müsebbibi kılınması uygun düşmez, bilakis aksi daha evladır; meğerki gelme, irade ile tevil edilsin. { عالِيَها } ve { سافِلَها } ifadelerindeki zamir, bağlamdan bilinen Lût kavminin şehirlerine racidir ki bunlar el-Mü'tefikât'tır (altüst edilen beldeler). Bunlar beş şehirdir: Mî'a, Sa'gara, Asra, Dûmâ ve Sedûm.

وقيل: سبع أعظمها سدوم، وهي القرية التي كان فيها لوط ﵇، وكان فيها على ما

Yedi şehir olduğu da söylenmiştir; en büyükleri Sedûm'dur ve o, Lût'un aleyhisselâm içinde bulunduğu beldedir. Orada bulunanlar,

روي عن قتادة أربعة آلاف ألف إنسان أو ما شاء الله تعالى من ذلك،

Katâde'den rivayet edildiğine göre dört milyon insan veya Allah Teâlâ'nın dilediği miktardaydı.

وقيل: إن هذا العدد إنما كان في المدائن كلها، وقيل: إن ما كان في المدائن أكثر من ذلك بكثير، والله تعالى أعلم.

Bu sayının ancak şehirlerin tamamında bulunduğu da söylenmiştir. Şehirlerde bulunanların bundan çok daha fazla olduğu da söylenmiştir; doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

ونصب عالِيَها- وسافِلَها على أنهما مفعولان للجعل، والمراد قلبناها على تلك الهيئة وهو جعل

{ عالِيَها } ve { سافِلَها } kelimelerinin nasbı 'ca'l' (kılma/yapma) fiilinin iki mef‘ûlü olmalarından dolayıdır. Maksat, 'Onları o heyet üzere altüst ettik' demektir; bu da üstün

العالي سافلا، وإنما قلبت كذلك ولم يعكس تهويلا للأمر وتفظيعا للخطب لأن جعل عالِيَها الذي هو مقرهم ومسكنهم سافِلَها أشق من جعل- سافلها عاليها- وإن كان مستلزما له،

alt kılınmasıdır. İşi büyütmek ve durumu dehşet verici kılmak için böyle altüst edilmiş ve tersi söylenmemiştir; çünkü onların yerleşim yeri ve meskeni olan üst tarafın alt kılınması —her ne kadar birbirini gerektirse de— alt tarafın üst kılınmasından daha şiddetlidir.

روي أن لوطا ﵇ سرى بمن معه قبل الفجر وطوى الله تعالى له الأرض حتى وصل إلى إبراهيم ﵇، ثم إن جبريل ﵇ اقتلع المدائن بيده، وفي رواية أدخل جناحه تحت المدائن فرفعها حتى سمع أهل السماء صياح الديكة ونباح الكلاب ثم قلبها،

Rivayet edildiğine göre Lût aleyhisselâm beraberindekilerle fecirden önce yola çıktı ve Allah Teâlâ İbrâhim'e aleyhisselâm ulaşıncaya kadar onun için yeri dürdü. Sonra Cebrâîl aleyhisselâm şehirleri eliyle kökünden kopardı; bir rivayette ise kanadını şehirlerin altına sokup onları gök ehli horozların ötüşünü ve köpeklerin havlamasını işitecek kadar yükseğe kaldırdı, sonra da onları altüst etti.

وما أعظم حكمة الله تعالى في هذا القلب الذي هو أشبه شيء بما كانوا عليه من إتيان الإعجاز والإعراض عما تقتضيه الطباع السليمة ولا ينبغي أن يجعل الكلام كناية عن إنزال أمر عظيم فيها كما يقول القائل: اليوم قلبت الدنيا على فلان لما فيه من العدول عن الظاهر والانحراف عما نطقت به الآثار من غير داع سوى استبعاد مثل ذلك وما ذلك ببعيد، وإسناد الجعل إلى ضميره تعالى باعتبار أنه المسبب فهو إسناد مجازي باعتبار اللغة وإن كان سبحانه هو الفاعل الحقيقي. والنكتة في ذلك تعظيم الأمر وتهويله فإن ما يتولاه العظيم من الأمور فهو عظيم، ويقوي ذلك ضمير العظمة أيضا وعلى هذا الطرز قوله سبحانه: وَأَمْطَرْنا عَلَيْها أي على المدائن أو شذاذ أهلها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ وكان ذلك زيادة في تفظيع حالهم أو قطعا لشأفتهم واستئصالا لهم.

Onların acizlik gösterme ve selim fıtratların gerektirdiği şeylerden yüz çevirme hallerine en çok benzeyen bu altüst edişte Allah Teâlâ'nın hikmeti ne kadar da büyüktür! Bir kimsenin 'Bugün falanın üzerine dünya altüst oldu' demesi gibi, bu sözün o beldelerde büyük bir emrin indirilmesinden ibaret bir kinaye kılınmaması gerekir; zira bunda zahirden dönme ve böyle bir şeyi uzak görmekten başka hiçbir gerekçe olmaksızın nakledilen rivayetlerden sapma vardır; oysa bu hiç de uzak bir şey değildir. Kılma fiilinin Allah Teâlâ'nın zamirine isnat edilmesi O'nun müsebbib (sebepleri yaratan) olması itibarıyladır; dolayısıyla O sübhânehû hakiki fail olsa bile dil itibarıyla bu isnat mecazîdir. Bundaki nükte, işi ta‘zim etmek ve dehşetini göstermektir; zira Yüce olanın bizzat üstlendiği işler de büyüktür; azamet zamiri de bunu pekiştirmektedir. Yüce Allah'ın: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık.” buyruğu da bu üslup üzeredir; yani o şehirlere veya onların [şehir dışındaki] münferit insanlarına [taş yağdırdık]. Bu da onların durumunun vahametini artırmak yahut köklerini kazıyıp onları bütünüyle yok etmek içindi.

روي أن رجلا منهم كان بالحرم فبقي حجر معلق بالهواء حتى خرج منه فوقع عليه وأهلكه،

Rivayet edildiğine göre onlardan bir adam Harem'de bulunuyordu; bir taş o Harem'den çıkıncaya kadar havada asılı kaldı, çıkınca da üzerine düşüp onu helak etti.

والسجيل الطين المتحجر لقوله تعالى في الآية الأخرى: حِجارَةً مِنْ طِينٍ [الذاريات: ٣٣] والقرآن يفسر بعضه بعضا، ويتعين إرجاع بعضه لبعض في قصة واحدة، وهو كما أخرج عبد بن حميد عن ابن عباس ومجاهد معرب- سنك كل-.

Siccîl (سجيل), taşlaşmış çamurdur; zira Yüce Allah diğer ayette: { حِجارَةً مِنْ طِينٍ } “Balçıktan taşlar” [Zâriyât: 33] buyurmuştur ve Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir eder; aynı kıssada geçen kısımları birbirine raci kılmak ise zorunludur. Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet ettiğine göre bu kelime 'seng-i gil' (سنگ كل) terkibinin Arapçalaşmış halidir.

وقال أبو عبيدة: السجيل- كالسجين- الشديد من الحجارة، وقيل: هو من أسجله إذا أرسله أو أدر عطيته، والمعنى حجارة كائنة من مثل الشيء المرسل أو مثل العطية في الإدرار وهو على هذا خارج مخرج التهكم، وقيل: من- السجل- بتشديد اللام وهو الصك، ومعنى كونه من ذلك أنه مما كتب الله تعالى عليهم أن يعذبهم به، وقيل: أصله من سجين وهو اسم لجهنم أو لواد فيها، فأبدلت نونه لاما.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Siccîl —siccîn gibi— taşların sert ve şiddetli olanıdır. 'Bir şeyi salıverdiğinde veya bağışını bollaştırdığında' kullanılan 'escile' (أسجله) fiilinden geldiği de söylenmiştir; buna göre mana, salıverilmiş şey gibi veya bollaşmada bağış gibi olan taşlar demektir ve bu takdirde ifade tehekküm (istihza/tariz) yoluyla varit olmuştur. 'Lâm' harfinin şeddesiyle 'sicill' (السجل) kelimesinden geldiği de söylenmiştir ki o da yazılı vesikadır; bundan olmasının manası ise, Allah Teâlâ'nın kendisiyle onlara azap etmeyi yazdığı şeylerden olmasıdır. Aslının 'siccîn' olduğu, bunun cehennemin veya oradaki bir vadinin adı olduğu ve 'nûn' harfinin 'lâm'a dönüştürüldüğü de söylenmiştir.

وقال أبو العالية وابن زيد: السجيل اسم لسماء الدنيا. قال أبو حيان: وهو ضعيف لوصفه بقوله سبحانه:

Ebu'l-Âliye ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Siccîl, dünya semasının adıdır. Ebû Hayyân şöyle der: Yüce Allah'ın şu vasfı sebebiyle bu zayıf bir görüştür:

مَنْضُودٍ أي نضد وضع بعضه على بعض معدا لعذابهم، أو نضد في الإرسال يرسل بعضه إثر بعض كقطار الأمطار، ولا يخفى أن هذه المعاني كما تأبى ما قال أبو العالية وابن زيد تأبى بحسب الظاهر ما قيل: إن المراد به جهنم، وتكلف بعضهم فقال: يمكن وصف جهنم بذلك باعتبار المعنى الأول بناء على أنها دركات بعضها فوق بعض أو أن الأصل منضود فيه فاتسع، وقد يتكلف بنحو هذا لما قاله أبو العالية وابن زيد وجوز أن يكون مَنْضُودٍ صفة حجارة على تأويل الحجر وجره للجوار، وعليه فالأمر ظاهر إلا أنه من التكلف بمكان مُسَوَّمَةً أي عليها سيما يعلم بها أنها ليست من حجارة الأرض قاله ابن جريج، وقيل: معلمة ببياض وحمرة، وروي ذلك عن ابن عباس والحسن، وجاء في رواية أخرى عن ابن عباس أنه كان بعضها أسود فيه نقطة بيضاء وبعضها أبيض فيه نقطة سوداء.

{ مَنْضُودٍ } yani onların azabı için hazırlanarak birbiri üzerine istif edilmiş veya yağmur katarı gibi birbiri ardınca salıverilmede peş peşe dizilmiş [taşlar]. Gizli değildir ki bu manalar, Ebu'l-Âliye ve İbn Zeyd'in dediğini reddettiği gibi zahire göre bununla cehennemin kastedildiği yönündeki sözü de reddeder. Bazıları tekellüfe girerek şöyle demiştir: Cehennemin birbiri üzerinde tabakalar (dereceler) olması esasına dayanılarak birinci mana itibarıyla böyle vasfedilmesi mümkündür yahut aslı 'içinde dizilmiş' şeklindeyken genişletilmiştir. Ebu'l-Âliye ve İbn Zeyd'in dediği için de benzer bir tekellüfe girilebilir. { مَنْضُودٍ } kelimesinin, taşın cins anlamına teviliyle 'hicâre'nin sıfatı olması ve civar sebebiyle mecrur kılınması da caiz görülmüştür; buna göre durum açıktır, ancak bu son derece zorlamadır. { مُسَوَّمَةً } yani İbn Cüreyc'in dediğine göre, üzerinde dünya taşlarından olmadığı bilinsin diye bir işaret (alâmet) bulunan demektir. Beyazlık ve kırmızılıkla işaretlenmiş olduğu da söylenmiştir; bu İbn Abbâs ve Hasan'dan rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise bazısının siyah olup üzerinde beyaz bir nokta, bazısının da beyaz olup üzerinde siyah bir nokta bulunduğu ifade edilmiştir.

وعن الربيع أنها كانت معلمة باسم من يرمي بها، وكان بعضها كما قيل: مثل رؤوس الإبل، وبعضها مثل مباركها، وبعضها مثل قبضة الرجل عِنْدَ رَبِّكَ أي في خزائنه التي لا يمكلها غيره سبحانه ولا يتصرف بها سواه ﷿، والظرف قيل: منصوب- بمسومة- أو متعلق بمحذوف وقع صفة له، والمروي عن مقاتل أن المعنى أنها جاءت من عند ربك، وعن أبي بكر الهذلي أنها معدة عنده سبحانه.

Rebî'den nakledildiğine göre bu taşlar, kime atılacaksa onun adıyla işaretlenmişti. Denildiğine göre bazısı deve başı gibi, bazısı devenin çöktüğü yer gibi, bazısı da bir adamın yumruğu gibiydi. { عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında” yani O'ndan sübhânehû başkasının malik olmadığı ve O'ndan azze ve celle başkasının tasarruf edemediği hazinelerindedir. Denildiğine göre bu zarf { مُسَوَّمَةً } lafzıyla mansuptur veya onun sıfatı olan mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre mana, onların Rabbinin katından geldiği şeklindedir; Ebû Bekir el-Hüzelî'den rivayet edildiğine göre ise O'nun sübhânehû katında hazırlanmış olmasıdır.

وقال ابن الأنباري: المراد ألزم هذا التسويم للحجارة عنده تعالى إيذانا بقدرته وشدة عذابه فليفهم وَما هِيَ

İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Maksat, kudretini ve azabının şiddetini bildirmek için taşlara bu işaretlemenin Allah Teâlâ katında ayrılmaz bir vasıf kılınmasıdır; iyi anlaşılsın! { وَما هِيَ } “Ve onlar...”

أي الحجارة الموصوفة بما ذكر مِنَ الظَّالِمِينَ من كل ظالم بِبَعِيدٍ فإنهم بسبب ظلمهم مستحقون لها، وفيه وعيد لأهل الظلم كافة، وروي هذا عن الربيع.

yani zikredilen vasıflara sahip o taşlar { مِنَ الظَّالِمِينَ } her bir zalimden { بِبَعِيدٍ } “[uzak] değildir;” zira onlar zulümleri sebebiyle buna müstahaktırlar. Bunda bütün zulüm ehline bir tehdit vardır; bu görüş Rebî'den rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن جرير وغيره عن قتادة أن المراد من الظالمين ظالمو هذه الأمة. وجاء في خبر ذكره الثعلبي، وقال فيه العراقي: لم أقف له على إسناد

İbn Cerîr ve diğerleri Katâde'den, zalimlerden maksadın bu ümmetin zalimleri olduğunu rivayet etmişlerdir. Sa‘lebî'nin zikrettiği —Irâkî'nin ise hakkında: 'Bunun için bir senet bulamadım' dediği— bir haberde şöyle gelmiştir:

أنه ﷺ سأل جبريل ﵇ عن ذلك فقال: يعني ظالمي أمتك ما من ظالم منهم إلا وهو بعرض حجر يسقط عليه من ساعة إلى ساعة،

O ﷺ Cebrâîl'e aleyhisselâm bunu sormuş, o da: "Ümmetinin zalimlerini kastediyor; onlardan hiçbir zalim yoktur ki her an üzerine düşecek bir taşa maruz bulunmasın" demiştir.

وقيل: المراد بالظالمين قوم لوط ﵇، والمعنى لم تكن الحجارة لتخطئهم.

Zalimlerden maksadın Lût'un aleyhisselâm kavmi olduğu da söylenmiştir; buna göre mana, taşların onları ıskalamayacağı şeklindedir.

وعن ابن عباس أن المعنى وما عقوبتهم ممن يعمل عملهم ببعيد، وظاهره أن الضمير للعقوبة المفهومة من الكلام، والظَّالِمِينَ من يشبههم من الناس، ويمكن أن يقال: إن مراده بيان حاصل المعنى لا مرجع الضمير.

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre mana: 'Onların cezası, onların amelini işleyen kimselerden uzak değildir' şeklindedir. Bunun zahiri, zamirin sözden anlaşılan cezaya raci olması ve { الظَّالِمِينَ } ifadesinin ise insanlardan onlara benzeyen kimseler olmasıdır. Denilebilir ki: Onun maksadı zamirin merciini değil, mananın neticesini beyan etmektir.

وذهب أبو حيان إلى أن الظاهر أن يكون ضمير هِيَ للقرى التي جعل عالِيَها سافِلَها والمراد من الظَّالِمِينَ ظالمو مكة، وقد كانت قريبة إليهم يمرون عليها في أسفارهم إلى الشام. وتذكير- البعيد- يحتمل أن يكون على تأويل الحجارة بالحجر المراد به الجنس، أو إجرائه على موصوف مذكر أي بشيء بعيد، أو بمكان بعيد فإنها وإن كانت في السماء وهي في غاية البعد من الأرض إلا أنها إذا هوت منها فهي أسرع شيء لحوقا بهم فكأنها بمكان قريب منهم، أو لأنه على زنة المصدر- كالزفير والصهيل- والمصادر يستوي في الوصف بها المذكر والمؤنث وَإِلى مَدْيَنَ أي أولاد مدين بن إبراهيم ﵇ فحذف المضاف أو جعل اسما بالغلبة للقبيلة وكثيرا ما تسمى القبيلة باسم أبيهم- كمضر وتميم- ولعل هذا أولى، وجوز أن يراد بمدين المدينة التي بناها مدين فسميت به فيقدر حينئذ مضاف أي وإلى أهل مدين أَخاهُمْ نسيبهم شُعَيْباً قد مر ما قيل في نسبه ﵇، والجملة معطوفة على قوله سبحانه: وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً [هود: ٦١] أي وأرسلنا إلى مدين شعيبا.

Ebû Hayyân, { هِيَ } zamirinin üstü altına getirilen şehirlere raci olmasının ve { الظَّالِمِينَ } ile de Mekke zalimlerinin kastedilmesinin zahir olduğu görüşüne varmıştır; nitekim bu şehirler onlara yakındı ve Şam yolculuklarında oradan geçiyorlardı. 'el-Ba‘îd' kelimesinin müzekker getirilmesi ise şu ihtimalleri taşır: Taşların cins manası kastedilerek 'el-hacer' kelimesiyle tevil edilmesi; müzekker bir mevsûfa bağlanması yani 'uzak bir şeyle' veya 'uzak bir mekânla' takdirinde olması —zira gökte olup yerden son derece uzak olsa bile oradan düştüğünde onlara en hızlı ulaşan şeydir, dolayısıyla sanki onlara yakın bir yerdedir— yahut 'ez-zefîr' ve 'es-sahîl' gibi masdar vezninde olmasıdır; masdarlarla vasıflamada müzekker ile müennes eşittir. { وَإِلى مَدْيَنَ } “Medyen'e de...” yani Medyen b. İbrâhim'in aleyhisselâm evlatlarına; bu durumda muzaf hazfedilmiştir yahut galibiyet yoluyla kabileye isim kılınmıştır; kabile çoğu zaman —Mudar ve Temîm gibi— babalarının adıyla anılır ve belki de evla olan budur. Medyen ile, Medyen'in bina ettiği ve onun adıyla anılan şehrin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bu takdirde bir muzaf takdir edilir, yani 'Medyen ehline de' demektir. { أَخاهُمْ } “kardeşleri” yani soylarından olan { شُعَيْباً } “Şuayb'ı [gönderdik].” Onun aleyhisselâm nesebi hakkında söylenenler daha önce geçmişti. Cümle, Yüce Allah'ın: { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [Hûd: 61] “Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i [gönderdik].” buyruğuna matuftur; yani 'Medyen'e de Şuayb'ı gönderdik' demektir.

قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أمر بالتوحيد على وجه أكيد ولما كان ملاك الأمر قدمه على النهي عما اعتادوه من البخس المنافي للعدل المخل بحكمة التعاوض، وإيصال الحقوق لأصحابها بقوله: وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ قيل: أي لا تنقصوا الناس من المكيال والميزان يعني مما يكال ويوزن على ذكر المحل وإرادة الحال، واستظهر أن المراد لا تنقصوا حجم المكيال عن المعهود وكذا الصنجات، وقد تقدم في [الأعراف: ٨٥] الْكَيْلَ

{ قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.” [Şuayb], kesin bir üslupla tevhidi emretti; dinin temeli tevhid olduğu için onu, adalete aykırı olan ve karşılıklı mübadele hikmetini bozan, hakların sahiplerine ulaşmasına engel olan eksik ölçüp tartma alışkanlıklarını nehyetmeden önce zikretti ve şöyle buyurdu: { وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın.” Denildi ki: 'Mahalli zikredip hâli kastetme yoluyla insanlara ölçülen ve tartılan şeyleri eksik vermeyin.' Zahir olan şudur ki maksat, ölçeğin hacmini ve tartı taşlarını bilinen ölçüden eksik yapmamaktır. [A'râf: 85]'te ise { الْمِكْيالَ } yerine { الْكَيْلَ } lafzı geçmişti; hatırla ve iyi düşün!

بدل الْمِكْيالَ فتذكر وتأمل إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ أي ملتبسين بثروة واسعة تغنيكم عن ذلك أو بنعمة من الله تعالى حقها أن تقابل بغير ما أنتم عليه بأن تتفضلوا على الناس شكرا عليها، فإن أجل شكر النعم الإحسان والتفضل على عباد الله تعالى، أو أراكم بخير وغنى فلا تزيلوه بما تأتونه من الشر، وعلى كل حال الجملة في موضع التعليل للنهي وعقب بعلة أخرى أعني قوله تعالى:

{ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } “Şüphesiz ben sizi bir hayır (bolluk ve refah) içinde görüyorum” yani sizi buna muhtaç bırakmayacak geniş bir servet içinde yahut Allah Teâlâ'dan gelen ve şükür olarak insanlara lütufta bulunup içinde bulunduğunuz halin aksine davranmayı gerektiren bir nimet içinde görüyorum; zira nimetlerin en yüce şükrü, Allah Teâlâ'nın kullarına ihsanda bulunmak ve lütufta bulunmaktır. Yahut 'Sizi hayır ve zenginlik içinde görüyorum; işlediğiniz kötülükle bunu yok etmeyin' demektir. Her halükarda cümle, nehiy için ta‘lil (gerekçe) konumundadır ve ardından başka bir illetle takip edilmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ إن لم تنتهوا عن ذلك عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ وجوز أن يكون تعليلا للأمر والنهي جميعا. وفسر المحيط بما لا يشذ منه أحد منهم، وفسره الزمخشري بالمهلك أخذا من قوله تعالى: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ [الكهف: ٤٢] وأصله من إحاطة العدو، وادعى أن وصف اليوم بالإحاطة أبلغ من وصف العذاب لأن اليوم زمان يشتمل على الحوادث فإذا أحاط بعذابه فقد اجتمع للمعذب ما اشتمل عليه منه كما إذا أحاط بنعيمه يعني أن اليوم لما كان زمانا مشتملا على الحوادث الكائنة فيه عذابا أو غيره فإذا أحاط بالمعذب ملتبسا بعذابه لأنه حادثة فقد اجتمع للمعذب الأمر الذي يشتمل عليه اليوم وهو العذاب كما إذا أحاط ملتبسا بنعيمه.

{ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ } “Ve doğrusu ben sizin adınıza... korkuyorum” eğer bundan vazgeçmezseniz { عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “[hepinizi] kuşatacak bir günün azabından [korkuyorum].” Bunun hem emir hem de nehiy için müşterek bir ta‘lil olması da caiz görülmüştür. 'Muhît' kelimesi, onlardan hiçbir ferdin kurtulamayacağı şey olarak tefsir edilmiştir. Zemahşerî ise Yüce Allah'ın: { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } [Kehf: 42] “Ürünü kuşatıldı (helak edildi)” buyruğundan hareketle onu 'helak edici' olarak tefsir etmiştir; bunun aslı düşmanın kuşatmasından gelir. Zemahşerî günün kuşatıcı olarak vasfedilmesinin azabın vasfedilmesinden daha beliğ olduğunu iddia etmiştir; çünkü gün, olayları içine alan bir zamandır; dolayısıyla gün azabıyla birlikte kuşattığında azap gören kimse için o günün içerdiği her şey bir araya gelmiş olur; tıpkı nimetleriyle kuşattığı gibi. Yani gün, azap olsun veya başka bir şey olsun içinde vuku bulan olayları kapsayan bir zaman olduğuna göre, bir olay olan azabıyla birlikte azap göreni kuşattığında, o günün ihtiva ettiği husus —ki o da azaptır— azap gören için derlenip toplanmış olur; tıpkı nimetleriyle kuşattığı gibi.

والحاصل أن إحاطة اليوم تدل على إحاطة كل ما فيه من العذاب، وأما إحاطة العذاب على قوم فقد يكون بأن

Hülasa, günün kuşatıcılığı o gün içindeki azabın tamamının kuşatıcılığına delalet eder. Azabın bir kavmi kuşatması ise bazen

يصيب كل فرد منهم فردا من أفراد العذاب، وأما فيما نحن فيه فيدل على إحاطة أنواع العذاب المشتمل عليها اليوم بكل فرد، ولا شك في أبلغية هذا- كذا في الكشف- وتمام الكلام فيه، وقال بعض المحققين في بيان الأبلغية: إن اليوم زمان لجميع الحوادث فيوم العذاب زمان جميع أنواع العذاب الواقعة فيه فإذا كان محيطا بالمعذب فقد اجتمع أنواع العذاب له، وهذا كقوله:

onlardan her bir ferde azap türlerinden bir ferdin isabet etmesiyle olabilir. Bizim üzerinde durduğumuz ayette ise günün ihtiva ettiği azap çeşitlerinin her bir ferdi kuşatmasına delalet eder. Bunun daha beliğ olduğunda şüphe yoktur —el-Keşf'te böyle zikredilmiştir— ve bu konudaki söz tamamdır. Bazı muhakkik âlimler daha beliğ oluşun beyanında şöyle demişlerdir: Gün bütün hadiselerin zamanıdır; dolayısıyla azap günü, içinde vuku bulan bütün azap türlerinin zamanıdır. Bu gün azap göreni kuşattığında, azap türleri onun için toplanmış olur. Bu tıpkı şairin şu sözü gibidir:

إن المروءة والسماحة والندى ... في قبة ضربت على ابن الحشرج

'Mürüvvet, cömertlik ve kerem / İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulan kubbededir.'

فإن وقوع العذاب في اليوم كوجود الأوصاف في القبة، وجعل اليوم محيطا بالمعذب كضرب القبة على الممدوح فكما أن هذا كناية عن ثبوت تلك الأوصاف له كذلك ذاك كناية عن ثبوت أنواع العذاب للمعذب، وأما وصف العذاب بالإحاطة ففيه استعارة إحاطته لاشتماله على المعذب فكما أن المحيط لا يفوته شيء من أجزاء المحاط لا يفوت العذاب شيء من أجزاء المعذب، وهذه الاستعارة تفيد أن العذاب لكل المعذب وتلك الكناية تفيد أن كل العذاب له، ولا يخفى ما بينهما من التفاوت في الأبلغية، وجوز أن يكون مُحِيطٍ نعتا- لعذاب- وجر للجوار، وقيل: هو نعت- ليوم- جار على غير من هو له، والتقدير- عذاب يوم محيط عذابه- وليس بشيء كما لا يخفى، وأيا ما كان فالمراد عذاب يوم القيامة أو عذاب الاستئصال في الدنيا، وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه فسر الخير برخص السعر. والعذاب بغلائه.

Azabın günde vuku bulması, vasıfların kubbede bulunması gibidir; günün azap göreni kuşatıcı kılınması ise kubbenin övülen kimse üzerine kurulması gibidir. Nasıl ki bu ifade o vasıfların onun için sabit olmasından kinaye ise, o ifade de azap türlerinin azap gören için sabit olmasından kinayedir. Azabın kuşatıcılıkla vasfedilmesine gelince, bunda azabın azap göreni kapsaması için kuşatmasının istiare edilmesi vardır; nasıl ki kuşatan şey kuşatılanın hiçbir parçasını kaçırmazsa, azap da azap görenin hiçbir parçasını kaçırmaz. Bu istiare azabın azap görenin bütününe yönelik olduğunu ifade eder; o kinaye ise azabın tamamının ona yönelik olduğunu ifade eder. İkisi arasındaki belagat farkı ise gizli değildir. { مُحِيطٍ } kelimesinin 'azâb' için sıfat olması ve civar sebebiyle mecrur kılınması caiz görülmüştür. Ayrıca bunun asıl sahibinden başkasına isnat edilen 'yevm' kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir; buna göre takdir 'azabı kuşatıcı olan bir günün azabı' şeklindedir; ancak gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir. Her ne olursa olsun murad kıyamet gününün azabı yahut dünyadaki kök kazıyıcı helak azabıdır. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, hayrı fiyatların ucuzluğu, azabı ise pahalılık olarak tefsir etmiştir.

وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ أي أتموهما، وفائدة التصريح بذلك مع أن الانتهاء المطلوب من النهي السابق لا يتحقق بدون الإتمام فيكون مطلوبا تبعا، وهذا مسلم على المذاهب جعل النهي عن الشيء عين الأمر بالضد أو مستلزما له تضمنا أو التزاما لأن الخلاف في مقتضى اللفظ لا أن التحريم أو الوجوب ينفك عن مقابلة الضد غير واحدة النعي بما كانوا عليه من القبيح وهو النقص مبالغة في الكف، ثم الأمر بالضد مبالغة في الترغيب وإشعارا بأنه مطلوب أصالة وتبعا مع الإشعار بتبعية الكف عكسا، وتقييده بقوله سبحانه: بِالْقِسْطِ أي بالعدل من غير زيادة ولا نقصان، ثم إدماج أن المطلوب من الإتمام العدل، ولهذا قد يكون الفضل محرما كما في الربويات، وإلى هذا يشير كلام الزمخشري، وظاهره حمل المكيال والميزان على ما يكال ويوزن، وحملهما بعضهم في الموضعين على الآلتين المعروفتين، وفسر القسط بما ذكرنا ثم قال: إن الزيادة في الكيل والوزن وإن كانت تفضلا مندوبا إليه لكنها في الآلة محظورة كالنقص، فلعل الزائد للاستعمال عند الاكتيال والناقص للاستعمال عند الكيل.

{ وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ } “Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı tam yapın” yani onları eksiksiz yerine getirin. Bir şeyden nehyetmeyi zıddını emretmenin bizzat kendisi veya tazammun yahut iltizam yoluyla onu gerektiren bir durum sayan mezheplere göre —zira ihtilaf lafzın muktezası hakkındadır, yoksa haram kılmanın veya vacip kılmanın zıddının karşılığından ayrılması söz konusu değildir— önceki nehiyden talep edilen vazgeçiş tam yapma olmaksızın gerçekleşmeyeceği ve dolayısıyla bu tebaan talep edilmiş olacağı halde bunu açıkça belirtmenin birden çok faydası vardır: [İlki,] vazgeçmeyi pekiştirmek için içinde bulundukları çirkin durumu yani eksikliği kınamak; sonra teşviki pekiştirmek ve bunun aslen ve tebaan talep edildiğini hissettirmek, aynı zamanda vazgeçişin de zıddı olarak tebiyetini bildirmek için zıddını emretmektir. [İkincisi,] Yüce Allah'ın: { بِالْقِسْطِ } “adaletle” yani fazlalık ve eksiklik olmaksızın adaletle buyruğu ile kayıtlayıp ardından tam yapmaktan asıl maksadın adalet olduğunu araya idraç etmektir; nitekim faizli mallarda olduğu gibi fazlalık da bazen haram olabilir. Zemahşerî'nin sözü buna işaret etmektedir ve onun zahiri mîkyâl ve mîzân lafızlarını ölçülen ve tartılan şeylere hamletmektir. Bazıları ise her iki yerde de bunları bilinen iki alete hamletmiş, 'kıst'ı da zikrettiğimiz şekilde tefsir edip şöyle demişlerdir: Ölçü ve tartıda fazlalık her ne kadar mendup bir lütuf olsa da aletin kendisinde fazlalık eksiklik gibi yasaktır; nitekim belki de fazla olanı alırken, eksik olanı ise satarken kullanıyorlardı.

وفائدة الأمر بتسوية الآلتين وتعديلهما بعد النهي عن نقصهما المبالغة في الحمل على الإيفاء والمنع والبخس، والتنبيه على أنه لا يكفيهم مجرد الكف عن النقص والبخس بل يجب عليهم إصلاح ما أفسدوه وجعلوه معيارا لظلمهم وقانونا لعدوانهم، وفيه حمل اللفظ على المتبادر منه، فإن الحمل على المعنى الآخر مجاز كما أشرنا إليه، وادعى الفاضل الحلبي أن هذا الأمر بعد النهي السابق ليس من باب التكرار في شيء، فقال: إن النهي قد كان عن نقص حجم المكيال وصنجات الميزان، والأمر بإيفاء المكيال والميزان حقهما بأن لا ينقص في الكيل والوزن، وهذا الأمر بعد مساواة المكيال والميزان للمعهود فلا تكرار كيف ولو كان تكريرا للتأكيد والمبالغة لم يكن موضع الواو لكمال الاتصال بين الجملتين انتهى.

Onları eksiltmeyi nehyettikten sonra iki aleti düzeltip adil kılmayı emretmenin faydası; tam yapmaya, eksiltmeyi ve hak yemeyi engellemeye sevk etmede mübalağa yapmak ve sadece eksiltmekten ve hak yemekten el çekmenin onlara yetmeyeceğine, bilakis ifsât edip zulümlerine ölçü ve düşmanlıklarına kural kıldıkları şeyleri ıslah etmelerinin kendilerine vacip olduğuna dikkat çekmektir. Bunda lafzı ilk akla gelen manasına hamletme vardır; nitekim diğer manaya hamletmek işaret ettiğimiz gibi mecazdır. Fâzıl el-Halebî önceki nehiyden sonra gelen bu emrin asla tekrar kabilinden olmadığını iddia ederek şöyle demiştir: Nehiy, ölçeğin hacmini ve terazi taşlarını eksiltmekten ibaretti; ölçü ve tartıyı tam yapma emri ise ölçmede ve tartmada eksiltmeyerek onların hakkını tam vermektir. Bu emir, ölçü ve tartı aletleri bilinen ölçüye eşitlendikten sonradır; dolayısıyla bir tekrar yoktur. Şayet tekit ve mübalağa için bir tekrar olsaydı, iki cümle arasındaki tam irtibattan dolayı vâv harfinin yeri olmazdı. [Halebî'nin sözü] bitti.

وتعقب بأن حمل هذين اللفظين- وقد تكررا- في أحد الموضعين على أحد معنيين متغايرين خلاف الظاهر، وأن في التكرار من الفوائد ما جعله أقوى من التأسيس فلا ينبغي الهرب منه، وأما العطف فلأن اختلاف المقاصد في ذينك المتعاطفين جعلهما كالمتغايرين فحسن ذلك، وقد صرح به أهل المعاني في قوله سبحانه: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ [البقرة: ٤٩، إبراهيم: ٦] انتهى.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Tekrar edilen bu iki lafzı iki yerden birinde farklı iki manadan birine hamletmek zahire aykırıdır; ayrıca tekrarda, onu kurucu sözden (te'sisten) daha güçlü kılan faydalar vardır, dolayısıyla ondan kaçınmamak gerekir. Atfa gelince, birbirine atfedilen bu iki cümledeki maksatların farklılığı onları iki ayrı şey gibi kılmıştır ve bu sebeple atıf güzel olmuştur; meânî âlimleri Yüce Allah'ın: { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } [Bakara: 49; İbrâhîm: 6] “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlar, oğullarınızı boğazlıyorlardı” buyruğunda bunu açıkça belirtmişlerdir. [İtiraz] bitti.

وفي ورود ما تعقب به أو لا تأمل فتأمل، وقوله تعالى: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ يحتمل أن يكون تعميما بعد تخصيص فإنه يشمل الجودة والرداءة وغير المكيل والموزون أيضا فهو تذييل وتتميم لما تقدم، وكذا قوله سبحانه:

Bu itirazın ne derece isabetli olduğu hususunda ilk başta bir durup düşünmek gerekir, iyi düşün! Yüce Allah'ın: { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin” buyruğunun tahsisten sonra tamim (genelleme) olması muhtemeldir; zira bu ifade kaliteyi, adiliği, ölçülen ve tartılan dışındaki şeyleri de kapsar; dolayısıyla önceki ifadelere bir zeyl ve tekmiledir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:

وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ فإن العثي يعم تنقيص الحقوق وغيره لأنه عبارة عن مطلق الفساد، وفعله من باب رمى وسعى ورضي، وجاء واويا ويائيا، ويحتمل أن يكون نهيا عن بخس المكيل والموزون بعد النهي عن نقص المعيار والأمر بإيفائه أي لا تنقصوا الناس بسبب نقص المكيال والميزان وعدم اعتدالهما أشياءهم التي يشترونها بهما، والتصريح بهذا النهي بعد ما علم في ضمن النهي، والأمرين السابقين للاهتمام بشأنه والترغيب في إيفاء الحقوق بعد الترهيب والزجر عن نقصها، وإلى كل من الاحتمالين ذهب بعض، وهو مبني على ما علمت من الاختلاف السابق في تفسير ما سبق، وقيل: المراد بالبخس المكس كأخذ العشور على نحو ما يفعل اليوم، والعثي- السرفة وقطع لطريق والغارة، ومُفْسِدِينَ حال من ضمير تَعْثَوْا، وفائدة ذلك إخراج ما يقصد به الإصلاح كما فعل الخضر ﵇ من قتل الغلام. وخرق السفينة فهو حال مؤسسة، وقيل: ليس الفائدة الإخراج المذكور فإن المعنى- لا تعثوا في الأرض بتنقيص الحقوق مثلا مفسدين مصالح دينكم وأمر آخرتكم- ومآل ذلك على ما قيل: إلى تعليل النهي كأنه قيل: لا تفسدوا في الأرض فإنه مفسد لدينكم وآخرتكم بَقِيَّتُ اللَّهِ قال ابن عباس: أي ما أبقاه سبحانه من الحلال بعد الإيفاء خَيْرٌ لَكُمْ مما تجمعون بالبخس، فإن ذلك هباء منثور بل هو شر محض وإن زعمتم أنه خير إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أي بشرط أن تؤمنوا إذ مع الكفر لا خير في شيء أصلا، أو إن كنتم مصدقين بي في مقالتي لكم، وفي رواية أخرى عن الحبر أنه فسر البقية بالرزق.

{ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozguncular olarak karışıklık çıkarmayın.” Zira 'asy' (عثي), hakları eksiltmeyi ve diğer şeyleri de kapsar; çünkü o mutlak fesattan ibarettir. Fiili 'ramâ', 'se'â' ve 'radiye' bablarından gelir; hem vâvî hem de yâî olarak kullanılmıştır. Bunun, ölçü aletini eksiltme yasağı ve onu tam yapma emrinden sonra ölçülen ve tartılan şeyleri eksiltme yasağı olması da muhtemeldir; yani 'Ölçü ve tartının eksikliği ve dengesizliği sebebiyle insanların o ikisiyle satın aldıkları eşyalarını eksiltmeyin' demektir. Nehiy ve önceki iki emir zımnında bilinen bu yasağın açıkça ifade edilmesi, onun şanına verilen ehemmiyetten ve eksiltmekten korkutup sakındırdıktan sonra hakları tam vermeye teşvik etmek içindir. Bu iki ihtimalden her birine bazı âlimler meyletmiştir; bu da önceki kısımların tefsirinde öğrendiğin ihtilafa dayanmaktadır. 'Bahs' (بخس) kelimesinden maksadın günümüzde yapıldığı gibi öşür (vergi) almak gibi gayrimeşru vergi almak olduğu, 'asy'ın ise hırsızlık, yol kesme ve çapulculuk olduğu söylenmiştir. { مُفْسِدِينَ } kelimesi { تَعْثَوْا } fiilindeki zamirden hâldir; bunun faydası Hızır'ın aleyhisselâm çocuğu öldürmesi ve gemiyi delmesi gibi ıslah kastedilen şeyleri dışarıda bırakmaktır; dolayısıyla bu, kurucu (müessise) bir hâldir. Denildi ki: Fayda zikredilen dışarıda bırakma değildir; zira mana, 'Mesela hakları eksilterek dininizin maslahatlarını ve ahiret işinizi ifsat ediciler olarak yeryüzünde fesat çıkarmayın' demektir. Denildiğine göre bunun neticesi nehyin ta‘liline (gerekçelendirilmesine) varır; sanki 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın; zira bu sizin dininizi ve ahiretinizi ifsat edicidir' denilmiştir. { بَقِيَّتُ اللَّهِ } İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Yani hakkı tam verdikten sonra Allah Teâlâ'nın bıraktığı helal kazanç { خَيْرٌ لَكُمْ } insanların hakkını kısarak topladığınız şeylerden sizin için daha hayırlıdır; zira o saçılmış tozdur, hatta siz hayır sansanız bile sırf şerdir; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } yani iman etmeniz şartıyla [daha hayırlıdır]; zira küfürle birlikte hiçbir şeyde asla hayır yoktur veya benim size söylediklerimi tasdik ediyorsanız [daha hayırlıdır].' İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette o, 'el-bakiyye'yi rızık olarak tefsir etmiştir.

وقال الربيع هي وصيته تعالى، وقال مقاتل: ثوابه في الآخرة، وقال الفراء: مراقبته ﷿، وقال قتادة: ذخيرته، وقال الحسن: فرائضه سبحانه.

Rebî‘, 'O Allah Teâlâ'nın vasiyetidir' demiştir. Mukâtil, 'O'nun ahiretteki sevabıdır' demiştir. Ferrâ, 'O'nun azze ve celle murakabesidir' demiştir. Katâde, 'O'nun azığı/hazinesidir' demiştir. Hasan ise 'O'nun sübhânehû farzlarıdır' demiştir.

وزعم ابن عطية أن كل هذا لا يعطيه لفظ الآية وإنما معناه الإبقاء وهو مأخوذ مما روي عن ابن جريج أنه قال:

İbn Atıyye ayetin lafzının bütün bunları vermeyeceğini, manasının ancak 'ibkâ' (geride bırakma/baki kılma) olduğunu ileri sürmüştür; bu da İbn Cüreyc'den rivayet edilen şu sözden alınmıştır:

المعنى إبقاء الله تعالى النعيم عليكم خير لكم مما يحصل من النقص بالتطفيف، وأيا ما كان فجواب الشرط محذوف يدل عليه ما قبله على ما ذهب إليه جمهور البصريين وهو الصحيح، وقرأ إسماعيل بن جعفر عن أهل المدينة «بقية» بتخفيف الياء قال ابن عطية: وهي لغة، قال أبو حيان: إن حق وصف فعل اللازم أن يكون على وزن فاعل نحو شجيت المرأة فهي شجية فإذا شددت الياء كان على وزن فعيل للمبالغة، وقرأ الحسن- تقية الله- بالتاء والمراد تقواه سبحانه ومراقبته الصارفة عن المعاصي وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ أحفظكم من القبائح أو أحفظ عليكم أعمالكم وأجازيكم بها وإنما أنا ناصح مبلغ وقد أعذرت إذ أنذرت ولم آل جهدا، أو ما أنا بحافظ عليكم نعم الله تعالى لو لم تتركوا سوء صنيعكم.

'Mana, Allah Teâlâ'nın üzerinizdeki nimeti baki kılması, ölçü ve tartıda hile yaparak elde edilen eksiltmeden sizin için daha hayırlıdır şeklindedir.' Her halükarda şartın cevabı mahzuftur; Basralıların cumhurunun benimsediği ve sahih olan görüşe göre önceki ifade ona delalet etmektedir. İsmâîl b. Ca‘fer Medine ehlinden naklen 'bakiyye' kelimesini yâ harfinin şeddesiz haliyle [bekıye şeklinde] okumuştur. İbn Atıyye bunun bir lügat olduğunu söylemiştir. Ebû Hayyân şöyle der: Lazım fiilin sıfatının hakkı 'fâile' vezninde olmasıdır; nitekim 'kadın hüzünlendi' denilip 'fe-hiye şeciyetün' denir; yâ harfini şeddeli okuduğunda ise mübalağa için 'faîl' vezninde olur. Hasan ise bunu tâ ile 'takıyyetullâh' şeklinde okumuştur; murat O'nun sübhânehû takvası ve günahlardan alıkoyan murakabesidir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” Sizi çirkinliklerden koruyacak yahut amellerinizi kaydedip onlarla sizi cezalandıracak değilim; ben sadece tebliğ eden bir nasihatçiyim; uyardığım için mazur sayılırım ve hiçbir çabayı esirgemedim; yahut kötü amelinizden vazgeçmediğiniz takdirde Allah Teâlâ'nın nimetlerini sizin üzerinizde muhafaza edecek değilim.

قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا من الأصنام أجابوا بذلك أمره ﵇ إياهم بعباده الله تعالى وحده المتضمن لنهيهم عن عبادة الأصنام وغرضهم منه إنكار الوحي الآمر لكنهم بالغوا في ذلك إلى حيث أنكروا أن يكون هناك آمر من العقل وزعموا أن ذلك من أحكام الوسوسة والجنون قاتلهم الله أنى يؤفكون، وعلى هذا بنوا استفهامهم وأخرجوا كلامهم وقالوا بطريق الاستهزاء: أَصَلاتُكَ التي هي من نتائج الوسوسة وأفاعيل المجانين تأمرك بأن نترك ما استمر على عبادته آباؤنا جيلا بعد جيل من الأوثان والتماثيل، وإنما جعلوه ﵇ مأمورا مع أن الصادر عنه إنما هو الأمر بعبادة الله تعالى وغير ذلك من الشرائع لأنه ﵇ لم يكن يأمرهم من تلقاء نفسه بل من جهة الوحي وأنه كان يعلمهم بأنه مأمور بتبليغه إليهم، وتخصيصهم إسناد الأمر إلى الصلاة من بين سائر

{ قالُوا يا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا } “Dediler ki: Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını —yani putları— terk etmemizi sana namazın mı emrediyor...” Onun aleyhisselâm putlara tapmayı yasaklamayı içeren 'yalnızca Allah Teâlâ'ya ibadet etme' emrine bu şekilde cevap verdiler. Bundaki maksatları emreden vahyi inkâr etmekti; fakat bu hususta o kadar ileri gittiler ki akıldan gelen bir emredicinin varlığını dahi inkâr ettiler ve bunun vesvese ve delilik hükümleri olduğunu ileri sürdüler; Allah onları kahretsin, nasıl da haktan döndürülüyorlar! İstifhamlarını bunun üzerine bina ettiler, sözlerini bu şekilde ortaya koydular ve alay yollu şöyle dediler: 'Vesvesenin neticelerinden ve delilerin fiillerinden olan namazın mı sana, babalarımızın nesiller boyu tapınmaya devam ettikleri putları ve heykelleri terk etmemizi emrediyor?' Ondan aleyhisselâm sâdır olan şey Allah Teâlâ'ya ibadeti ve diğer şeriat hükümlerini emretmek olduğu halde onu emredilmiş kılmalarının sebebi; onun aleyhisselâm kendiliğinden değil vahiy yoluyla emrediyor olması ve kendisinin bunu onlara tebliğ etmekle emrolunduğunu bildirmesiydi. Emrin isnadını diğer

أحكام النبوة لأنه ﵇ كان كثير الصلاة معروفا بذلك، بل أخرج ابن عساكر عن الأحنف أنه ﵇ كان أكثر الأنبياء صلاة، وكانوا إذا رأوه يصلي يتغامزون ويتضاحكون فكانت هي من بين شعائر الدين ضحكة لهم، وقيل:

nübüvvet hükümleri arasından namaza tahsis etmelerinin sebebi, onun aleyhisselâm çok namaz kılması ve bununla tanınmasıydı. Hatta İbn Asâkir'in Ahnef'ten rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm peygamberlerin en çok namaz kılanı idi. Onu namaz kılarken gördüklerinde kaş göz işaretleri yapıp gülüşürlerdi; bu yüzden namaz dinin şiarları arasından onlar için bir alay konusu olmuştu. Denildi ki:

إن ذلك لأنه ﵇ كان يصلي ويقول لهم: إن الصلاة تأمر بالمعروف وتنهى عن الفحشاء والمنكر، وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وإلى الأول ذهب غير واحد، وهذا الإسناد حقيقي لا مجازي غاية ما في الباب أنهم قصدوا الحقيقة تهكما، واختيار المضارع ليدل على العموم بحسب الزمان، وقوله سبحانه: أَنْ نَتْرُكَ على تقدير بتكليف أن نترك- فحذف المضاف وهو تكليف، فدخل الجار على أَنْ ثم حذف وحذفه قبلها مطرد، وعرف التخاطب في مثله يقتضي ذلك، وقيل: إن الداعي إليه أن الشخص لا يكلف بفعل غيره لأنه غير مقدور له أصلا، وقيل: لا تقدير، والمعنى- أصلاتك تأمرك بما ليس في وسعك وعهدتك من أفاعيل غيرك- وغرضهم من ذلك التعريض بركاكة رأيه وحاشاه ﵇، والاستهزاء به من تلك الجهة، وتعقب بأنه يأباه دخول الهمزة على الصلاة دون الأمر، ويستدعي أن يصدر عنه ﵇ في أثناء الدعوة ما يدل على ذلك أو يوهمه، وأنى ذلك؟ فتأمل، وقرأ أكثر السبعة- أصلواتك- بالجمع، وأمر الجمع بين القراءتين سهل، وقوله تعالى: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا أجابوا به أمره ﵇ بإيفاء الحقوق ونهيه عن البخس والنقص وهو عطف على ما وأو بمعنى الواو أي وأن نترك فعلنا ما نشاء في أموالنا من التطفيف وغيره، ولا يصح عطفه على أَنْ نَتْرُكَ لاستحالة المعنى إذ يصير حينئذ- تأمرك بفعلنا في أموالنا ما نشاء من التطفيف وغيره- وهم منهيون عن ذلك لا مأمورون به، وحمل ما على ما أشرنا إليه هو الظاهر، وقيل: كانوا يقرضون الدراهم والدنانير ويجرونها مع الصحيحة على جهة التدليس فنهوا عن ذلك فقالوا ما قالوا، وروي هذا عن محمد بن كعب، وأدخل بعضهم ذلك الفعل في العثي في الأرض فيكون النهي عنه نهيا عنه. ولا مانع من اندراجه في عموم ما، وقرأ الضحاك بن قيس وابن أبي عبلة وزيد بن علي- بالتاء- في الفعلين على الخطاب فالعطف على مفعول تَأْمُرُكَ أي- أصلاتك تأمرك أن تفعل في أموالنا ما تشاء أي من إيفاء المكيال والميزان- كما هو الظاهر، وقيل: من الزكاة، فقد كان ﵇ يأمرهم بها كما روي عن سفيان الثوري، قيل: وفي الآية على هذا مع حمل الصلاة على ما يتبادر منها دليل على أنه كان في شريعته ﵇ صلاة وزكاة، وأيد بما روي عن الحسن أنه قال: لم يبعث الله تعالى نبيا إلا فرض عليه الصلاة والزكاة، وأنت تعلم أن حمل ما نَشؤُا على الزكاة غير متعين بل هو خلاف ظاهر السوق، وحمل الصلاة على ذلك وإن كان ظاهرا إلا أنه روى ابن المنذر وغيره عن الأعمش تفسيرها بالقراءة، ونقل عن غيره تفسيرها بالدعاء الذي هو المعنى اللغوي لها.

Bunun sebebi, onun aleyhisselâm namaz kılıp onlara: 'Namaz iyiliği emreder, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar' demesiydi. Bu görüş İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir; birden çok âlim ise birinci görüşe meyletmiştir. Bu isnat mecazî değil hakikidir; meselenin özü, onların alay yoluyla hakikati kastetmiş olmalarıdır. Zaman bakımından umum ifade etmesi için muzari fiil tercih edilmiştir. Yüce Allah'ın: { أَنْ نَتْرُكَ } buyruğu 'terk etmemizi teklif etmeni' takdirindedir; dolayısıyla muzaf olan 'teklif' kelimesi hazfedilmiş, harf-i cer { أَنْ } edatının üzerine dahil olmuş, sonra hazfedilmiştir; nitekim harf-i cerin ondan önce hazfedilmesi kurallı ve yaygındır; bu gibi ifadelerdeki hitap örfü de bunu gerektirir. Denildi ki: Buna sevk eden gerekçe, bir kimsenin başkasının fiiliyle mükellef tutulamayacağıdır; zira bu asla onun gücü dahilinde değildir. Bir takdirin olmadığı da söylenmiştir; buna göre mana: 'Namazın sana, başkalarının fiillerinden olup senin gücün ve yetkin dahilinde bulunmayan şeyleri mi emrediyor?' şeklindedir ve maksatları onun —hâşâ aleyhisselâm— görüşünün zayıflığına tarizde bulunmak ve o yönden kendisiyle alay etmektir. Buna, soru hemzesinin emir fiiline değil de namaz lafzına dahil olmasının buna mani olduğu ve davet esnasında ondan aleyhisselâm buna delalet eden veya bunu vehmettiren bir şeyin sâdır olmasını gerektireceği —oysa bu nerede?— gerekçesiyle itiraz edilmiştir; iyi düşün! Yedi kıraat imamının çoğu çoğul olarak 'salavâtüke' (صلواتك) şeklinde okumuştur; iki kıraatin arasını cem etmek ise kolaydır. Yüce Allah'ın: { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا } “...yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmayı [bırakmamızı da namazın mı emrediyor]?” buyruğu ile onun aleyhisselâm hakları tam verme emrine ve eksiltme ile hak yemeyi yasaklamasına cevap vermişlerdir; bu ifade { ما } lafzına matuftur, 'ev' (أو) ise 'vâv' manasındadır; yani 'mallarımızda eksiltme ve benzeri dilediğimiz şeyleri yapmayı da terk etmemizi mi emrediyor?' demektir. Bunun { أَنْ نَتْرُكَ } ifadesine atfedilmesi caiz değildir; zira mana imkânsızlaşır ve o takdirde 'namazın sana mallarımızda eksiltme ve benzeri dilediğimiz şeyleri yapmamızı mı emrediyor?' şeklini alır; oysa onlar bundan nehyedilmişlerdir, bunu yapmakla emrolunmamışlardır. { ما } ifadesinin işaret ettiğimiz manaya hamledilmesi zahir olandır. Denildi ki: Onlar dirhemleri ve dinarları kırpar/keser, sonra aldatma yoluyla sağlam olanlarla birlikte tedavüle sokarlardı; bundan nehyedilince bu söylediklerini söylediler. Bu görüş Muhammed b. Kâ‘b'dan rivayet edilmiştir. Bazıları bu eylemi yeryüzünde fesat çıkarma kapsamına dahil etmiştir; dolayısıyla ondan nehiy, fesattan nehiy olur. Bunun genel { ما } kapsamına girmesine hiçbir engel yoktur. Dahhâk b. Kays, İbn Ebî Able ve Zeyd b. Ali her iki fiili de muhatap kipiyle 'tâ' harfiyle [tetrüke ve tef'ale şeklinde] okumuşlardır; bu takdirde atıf { تَأْمُرُكَ } fiilinin mef‘ûlüne olur; yani zahir olduğu üzere 'Namazın sana mallarımızda ölçü ve tartıyı tam yapmak gibi dilediğini yapmanı mı emrediyor?' demektir. Zekât kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Süfyân es-Sevrî'den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm onlara zekâtı emrediyordu. Denildi ki: Namaz lafzı ilk akla gelen manasına hamledilmekle birlikte bu kıraate göre ayette, onun aleyhisselâm şeriatında namaz ve zekâtın bulunduğuna delil vardır. Bu görüş Hasan'dan rivayet edilen şu sözle de desteklenmiştir: 'Allah Teâlâ hiçbir peygamber göndermemiştir ki ona namazı ve zekâtı farz kılmış olmasın.' Bilirsin ki { ما نَشؤُا } ifadesini zekâta hamletmek zorunlu değildir, bilakis sözün akışının zahirine aykırıdır; namazı o manaya hamletmek her ne kadar zahir olsa da İbnü'l-Münzir ve diğerleri A‘meş'ten onun kıraat (Kur'an okuma) olarak tefsir edildiğini rivayet etmişlerdir; başkalarından ise onun lügat manası olan dua ile tefsir edildiği nakledilmiştir.

وعن أبي مسلم تفسيرها بالدين لأنها من أجل أموره، وعلى تقدير أن يراد منها الصلاة بالمعنى الآخر لا تدل الآية على أكثر من أن يكون له ﵇ صلاة، ولا تدل على أنها من الأمور المكلف بها أحد من أمته فيمكن أن يكون ذلك من خصوصياته ﵇، وما روي عن الحسن ليس نصا في الغرض كما لا يخفى، هذا وجوز أن يكون العطف على هذه القراءة على ما وتعقب بأنه يستدعي أن يحمل الترك على معنيين مختلفين ولا يترك على ما يتبادر منه.

Ebû Müslim'den ise dinin en yüce meselelerinden olduğu için din olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Ondan diğer anlamıyla namazın kastedildiği varsayılsa bile ayet, onun aleyhisselâm bir namazının bulunduğundan fazlasına delalet etmez; ümmetinden herhangi birinin bununla mükellef kılındığına delalet etmez; dolayısıyla bu durum onun aleyhisselâm hususiyetlerinden olabilir. Hasan'dan rivayet edilen sözün de gizli kalmayacağı üzere bu maksat için sarih bir nas olmadığı açıktır. Bununla birlikte bu kıraate göre atfın { ما } üzerine olması da caiz görülmüş; fakat bunun terk fiilinin iki farklı manaya hamledilmesini gerektireceği ve ilk akla gelen manası üzere bırakılmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وقرأ أبو عبد الرحمن وطلحة بالنون في الأول والتاء في الثاني، والعطف على مفعول تَأْمُرُكَ والمعنى ظاهر مما تقدم إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ وصفوه ﵇ بهذين الوصفين الجليلين على طريقة الاستعارة التهكمية، فالمراد بهما ضد معناهما، وهذا هو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وإليه ذهب قتادة والمبرد.

Ebû Abdurrahman ve Talha birinci fiili nûn ile [nentüke], ikinci fiili ise tâ ile [tef'ale] okumuşlardır; bu takdirde atıf { تَأْمُرُكَ } fiilinin mef‘ûlü üzerine olur ve mana daha önce geçenlerden anlaşılacağı üzere açıktır. { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Şüphesiz sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin!” Onu aleyhisselâm bu iki yüce vasıfla istihzaî istiare yoluyla vasfetmişlerdir; dolayısıyla bunlarla kastedilen zıt anlamlarıdır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilen görüş budur; Katâde ve Müberred de bu görüşe varmışlardır.

وجوز أن يكونوا وصفوه بذلك بناء على الزعم، والجملة تعليل لما سبق من استبعاد ما ذكروه كأنهم قالوا: كيف

Onu kendi iddialarına dayanarak böyle vasfettikleri de caiz görülmüştür; bu takdirde cümle zikrettikleri şeyi uzak görmelerine bir ta‘lil (gerekçe) olur; sanki şöyle demişlerdir: 'Sen

تكلفنا بما تكلفنا مع أنك أنت الحليم الرشيد بزعمك وقيل: يجوز أن يكون تعليلا باقيا على ظاهره بناء على أنه ﵇ كان موصوفا عندهم بالحلم والرشد، وكان ذلك بزعمهم مانعا من صدور ما صدر منه ﵇، ورجح الأول بأنه الأنسب بما قبله لأنه تهكم أيضا، ورجح الأخير بأنه يكون الكلام عليه نظير ما مر في قصة صالح ﵇ من قولهم له: قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا [هود: ٦٢] وتعقيبه بمثل ما عقب به ذلك حسبما تضمنه قوله سبحانه:

kendi iddiana göre yumuşak huylu ve aklı başında biri olduğun halde bizi nasıl bunlarla mükellef tutarsın?' Bunun, onun aleyhisselâm onların nezdinde hilm ve rüşd ile vasıflanmış olduğu ve bunun da onların zannınca kendisinden sâdır olan şeylerin sâdır olmasına engel teşkil ettiği esasına dayanılarak zahiri üzere kalan bir ta‘lil olması da caizdir denilmiştir. Birinci görüş, o da bir tehekküm (alay) olduğu için öncesine daha uygun düştüğü gerekçesiyle tercih edilmiştir. Son görüş ise sözün Sâlih'in aleyhisselâm kıssasında kavminin ona söylediği: { قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا } [Hûd: 62] “Bundan önce sen aramızda ümit beslenen biriydin” sözünün benzeri olması ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda içerildiği üzere onun ardından gelenin benzeriyle takip edilmesi gerekçesiyle tercih edilmiştir: