Binûn

Hûd Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قطع عضو يؤثر في النفس.

Canı etkileyen (ölüme yol açan) bir uzvun kesilmesidir.

وقال الراغب: يقال: عقرت البعير إذا نحرته ويجيء بمعنى الجرح أيضا- كما في القاموس- وأسند العقر إليهم مع أن الفاعل واحد منهم وهو قدار- كهمام- في قول، ويقال له: أحمر ثمود، وبه يضرب المثل في الشؤم لرضاهم بفعله، وقد جاء أنهم اقتسموا لحمها جميعا فَقالَ لهم صالح ﵇ تَمَتَّعُوا عيشوا فِي دارِكُمْ أي بلدكم، وتسمى البلاد الديار لأنها يدار فيها أي يتصرف يقال: ديار بكر لبلادهم، وتقول العرب الذين حوالي مكة:

Râgıb şöyle demiştir: Bir deveyi boğazladığında 'akartü'l-baîr' denir; Kāmus'ta geçtiği üzere yaralamak manasına da gelir. Kesme fiilini işleyen aralarından tek bir kişi -ki bir kavle göre 'Hemmâm' vezninde Kudâr'dır; ona Semûd'un Uğursuzu (Ahmeru Semûd) denilir ve fiiline rıza gösterdikleri için uğursuzlukta darbımesel olarak kullanılır- olduğu halde kesme fiili hepsine isnat edilmiştir. Nitekim etini hep birlikte paylaştıkları rivayet edilmiştir. { فَقالَ } “Bunun üzerine dedi ki” Sâlih aleyhisselâm onlara: { تَمَتَّعُوا } “Yararlanın” yaşayın { فِي دارِكُمْ } “yurdunuzda” yani memleketinizde. Memleketlere 'diyar' denilmesi, içinde dönüp dolaşıldığı, yani tasarrufta bulunulduğu içindir; nitekim kendi memleketleri için 'Diyâr-ı Bekr' denilir. Mekke civarındaki Araplar da şöyle der:

نحن من عرب الدار يريدون من عرب البلد، وإلى هذا ذهب الزمخشري، وقال ابن عطية: هو جمع دارة كساحة وساح وسوح، ومنه قول أمية بن أبي الصلت يمدح عبد الله بن جدعان:

'Biz dar ehlindeniz' derler ve bununla belde ehlinden olmayı kastederler. Zemahşerî bu görüşe gitmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Bu, sâha/sâh/sûh gibi dâre kelimesinin çoğuludur. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın Abdullah b. Cüd'ân'ı överken söylediği şu beyit de bu kabildendir:

له داع بمكة مشمعل ... وآخر فوق «دارته» ينادي

Onun Mekke'de tez canlı bir davetçisi vardır ... Bir diğeri de 'dâresi' (avlusunun) üzerinde seslenir.

ويمكن أن يسمى جميع مسكن الحي دارا وتطلق الدار على الدنيا أيضا، وبذلك فسرها بعضهم هنا، وفسر الطبرسي التمتع بالتلذذ أي تلذذوا بما تريدون ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ثم يأخذكم العذاب،

Kabilenin oturduğu yerin tamamına dar denilmesi de mümkündür. Dâr kelimesi dünya için de kullanılır; nitekim bazısı burada kelimeyi bu şekilde tefsir etmiştir. Tabersî ise temettuu (yararlanmayı) lezzetlenmek/zevk almak ile tefsir etmiştir; yani istediğiniz şeylerden zevk alın { ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “üç gün”, sonra azap sizi yakalar.

قيل: إنهم لما عقروا الناقة صعد فصيلها الجبل ورغا ثلاث رغوات فقال صالح ﵇: لكل رغوة أجل يوم،

Denildi ki: Onlar deveyi kestiklerinde yavrusu dağa çıktı ve üç defa böğürdü. Bunun üzerine Sâlih aleyhisselâm şöyle dedi: 'Her böğürme için bir günlük mühlet vardır.'

وابتداء الأيام على ما في بعض الروايات الأربعاء،

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre bu günlerin başlangıcı çarşambadır.

وروي أنه ﵇ قال لهم: تصبح وجوهكم غدا مصفرة. وبعد غد محمرة واليوم الثالث مسودة ثم يصبحكم العذاب فكان كما قال:

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm onlara şöyle demiştir: 'Yarın sabah yüzleriniz sapsarı, ertesi gün kıpkırmızı, üçüncü gün ise simsiyah olacaktır; sonra da azap sabahleyin üzerinize çökecektir.' Nitekim dediği gibi de oldu.

ذلِكَ إشارة إلى ما يدل عليه الأمر بالتمتع ثلاثة أيام من نزول العذاب عقيبها وما فيه من معنى البعد للتفخيم وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ أي غير مكذوب فيه فحذف الجار وصار المجرور مفعولا على التوسع لأن الضمير لا يجوز نصبه على الظرفية والجار لا يعمل بعد حذفه، ويسمون هذا الحذف والإيصال، وهو كثير في كلامهم ويكون في الاسم- كمشترك- وفي الفعل كقوله:

{ ذلِكَ } “Bu” üç gün yararlanma emrinin delalet ettiği, hemen ardından azabın ineceğine işarettir; bundaki uzaklık manası tazim (olayın dehşetini bildirmek) içindir. { وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “yalanlanamayacak bir tehdittir” yani içinde yalan söylenmemiş olandır. Harf-i cer hazfedilmiş ve teوسع (genişletme) yoluyla mecrur mef'ul haline gelmiştir; zira zamirin zarfiyyet üzere mansup olması caiz değildir ve harf-i cer de hazfedildikten sonra amel etmez. Buna 'hazif ve isal' derler. Bu, onların kelamında pek çoktur; hem isimde -müşterek kelimesinde olduğu gibi- hem de şu beyitteki gibi fiilde bulunur:

ويوم شهدناه سليما وعامرا ... قليل سوى طعن النهال نوافله

Selîm ve Âmir kabileleriyle savaşa şahit olduğumuz gün... Kanayan mızrak darbeleri dışında fazlalıkları pek azdı.

أو غَيْرُ مَكْذُوبٍ على المجاز كأن الواعد قال له: أفي بك فإن وفى به صدقه وإلا كذبه فهناك استعارة مكنية تخييلية، وقيل: مجاز مرسل بجعل مَكْذُوبٍ بمعنى باطل ومتخلف، أو وعد غير كذب على أن مكذوب مصدر على وزن مفعول كمجلود ومعقول بمعنى عقل وجلد فإنه سمع منهم ذلك لكنه نادر، ولا يخفى ما في تسمية ذلك وعدا من المبالغة في التهكم فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أي عذابنا أو أمرنا بنزوله، وفيه ما لا يخفى من التهويل نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ متعلق بنجينا أو بآمنوا بِرَحْمَةٍ مِنَّا أي بسببها أو ملتبسين بها، وفي التنوين والوصف نوعان من التعظيم وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ أي نجيناهم من خزي يومئذ وهو الهلاك بالصيحة وهذا كقوله تعالى:

Veya { غَيْرُ مَكْذُوبٍ } mecazdır; sanki vaatte bulunan kişi ona 'Sözünü yerine getir' demiş, o da yerine getirince onu doğrulamış, yerine getirmeyince ise yalanlamış gibi olur; dolayısıyla burada istiare-i mekniyye-i tahyîliyye vardır. { مَكْذُوبٍ } kelimesinin 'bâtıl' ve 'arkada kalan' manasında kılınmasıyla mecaz-ı mürsel olduğu da söylenmiştir; yahut 'mekzûb' mef'ul vezninde akıl ve cilt manasında me'kūl ve meclûd gibi bir masdar kabul edilerek 'yalan olmayan bir vaat' manasındadır; zira onlardan bu işitilmiştir, ancak nadirdir. Bunun 'vaat' olarak adlandırılmasındaki tahakküm (alay) mübalağası gizli değildir. { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz gelince” yani azabımız yahut onun inmesine dair emrimiz geldiğinde; bunda gizli olmayan bir dehşet verme vardır. { نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Salih'i ve onunla beraber iman edenleri kurtardık”; [bu son ifade] 'neceynâ' fiiline veya 'âmenû' fiiline mütealliktir. { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “tarafımızdan bir rahmet ile” yani onun sebebiyle yahut ona bürünmüş olarak; tenvin ve sıfatta iki türlü tazim vardır. { وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } “ve o günün rezilliğinden” yani onları o günün rüsvaylığından kurtardık; bu da sayha ile helak olmaktır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir:

وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ على معنى إنا نجيناهم، وكانت تلك التنجية من خزي يومئذ، وجوز أن يراد ونجيناهم من ذل وفضيحة يوم القيامة أي من عذابه، فهذه الآية كآية هود سواء بسواء.

{ وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “ve onları ağır bir azaptan kurtardık”. Yani 'Biz onları kurtardık ve bu kurtarma o günün rezilliğindendi' manasındadır. 'Onları kıyamet gününün zillet ve rezilliğinden, yani azabından kurtardık' manasının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; böylece bu ayet, Hûd kıssasındaki ayetle tamamen aynı olur.

وتعقب أبو حيان هذا بأنه ليس بجيد إذ لم تتقدم جملة ذكر فيها يوم القيامة ليكون التنوين عوضا عن ذلك، والمذكور إنما هو جاء أمرنا فليقدر يوم إذ جاء أمرنا وهو جيد، والدفع بأن القرينة قد تكون غير لفظية كما هنا فيه نظر، وقيل: القرينة قوله سبحانه فيما مر: «عذاب يوم غليظ» وفيه ما فيه، وقيل: الواو زائدة فيتعلق مِنْ- بنجينا- المذكور، وهذا لا يجوز عند البصريين لأن الواو لا تزاد عندهم فيوجبون هنا التعلق بمحذوف وهو معطوف على ما تقدم، وقرأ طلحة وأبان «ومن خزي» بالتنوين ونصب «يومئذ» على الظرفية معمولا لخزي، وعن نافع والكسائي أنهما قرآ بالإضافة وفتح- يوم- لأنه مضاف إلى إذ وهو غير متمكن، وهذا كما فتح حين في قول النابغة:

Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu isabetli değildir; zira daha önce kıyamet gününün zikredildiği bir cümle geçmemiştir ki tenvin onun ivazı (karşılığı) olsun. Zikredilen ancak { جاءَ أَمْرُنا } ifadesidir; dolayısıyla 'emrimizin geldiği o gün' şeklinde takdir edilmelidir ki bu isabetlidir. Buradaki karinenin lafzî olmayabileceği şeklindeki savunmada ise duraksama vardır. Karinenin, Sübhânehu'nun daha önce geçen 'şiddetli bir günün azabı' kavli olduğu da söylenmiştir; fakat bu da tartışmalıdır. Vâv harfinin zâid olduğu, dolayısıyla { مِنْ } edatının zikredilen 'neceynâ' fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir; fakat bu Basralılara göre caiz değildir, zira vâv onlara göre zâid olmaz; bu sebeple onlar burada hazfedilmiş ve öne geçene atfedilmiş bir fiile taalluku zorunlu görürler. Talha ve Ebân 've min hızyin' şeklinde tenvinle ve 'yevmeizin' kelimesini zarfiyyet üzere mansup kılarak 'hızy' masdarının mamulü olarak okumuşlardır. Nâfi ve Kisâî'den ise izafetle ve 'yevme' kelimesinin fethasıyla okudukları rivayet edilmiştir; çünkü o, gayr-ı mütemekkin olan 'iz'e muzâftır. Bu, Nâbiga'nın şu sözünde 'hîne' kelimesinin fethalı oluşu gibidir:

على «حين» عاتبت المشيب على الصبا ... فقلت: ألما أصح والشيب وازع

Yaşlılığı gençlik hevesiyle ayıpladığım bir 'anda' ... Dedim ki: Henüz aklım başıma gelmedi mi, oysa ağaran saçlar engeldir.

إِنَّ رَبَّكَ خطاب لرسول الله ﷺ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ أي القادر على كل شيء والغالب عليه في كل وقت ويندرج في ذلك الإنجاء والإهلاك في ذلك اليوم وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قوم صالح، وعدل عن الضمير إلى الظاهر تسجيلا عليهم بالظلم وإشعارا بعليته لنزول العذاب بهم الصَّيْحَةُ أي صيحة جبريل أو صيحة من السماء فيها كل صاعقة وصوت مفزغ، وهي على ما في البحر فعلة للمرة الواحدة من الصياح، يقال: صاح يصيح إذا صوت بقوة، وأصل ذلك- كما قال الراغب- تشقيق الصوت من قولهم: إنصاح الخشب. أو الثوب إذا انشق فسمع منه

{ إِنَّ رَبَّكَ } “Şüphesiz senin Rabbin” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. { هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “O, pek kuvvetlidir, mutlak galiptir” yani her şeye kādir olan ve her an galip gelendir; o günde kurtarmak ve helak etmek de buna dâhildir. { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenleri yakaladı” Sâlih'in kavmini; zalim olduklarını tescil etmek ve azabın inme illetine dikkat çekmek için zamir yerine zâhir isim getirilmiştir. { الصَّيْحَةُ } “korkunç ses” yani Cebrail'in sayhası yahut gökten gelen, içinde her türlü yıldırımı ve dehşet verici sesi barındıran bir sayha. Bu, el-Bahr'da geçtiği üzere 'sıyâh'tan bir defalığı bildiren 'fa'letün' veznindedir. 'Sâha yesîhu', sesini kuvvetlice çıkardığında denir. Râgıb'ın dediği gibi bunun aslı, odun veya elbise yarıldığında ve ondan bir ses işitildiğinde Arapların 'İnsâha'l-haşeb / es-sevb' sözünden sesin çatlayıp yarılmasıdır.

صوت، وصيح الثوب كذلك، وقد يعبر بالصيحة عن الفزع، وفي فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ [الأعراف: ٧٨، ٩١] قيل:

Elbise çatlayıp yırtıldığında da 'sıyha's-sevb' denir. Bazen sayha ile dehşet ve korku da ifade edilir. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } [el-A'râf 7/78, 91] hakkında denildi ki:

ولعلها وقعت عقيب الصيحة المستتبعة لتموج الهواء، وقد تقدم الكلام منا في ذلك فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ أي منازلهم ومساكنهم، وقيل: بلادهم جاثِمِينَ هامدين موتى لا يتحركون، وقد مر تمام الكلام في ذلك معنى وإعرابا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا أي كأنهم لم يقيموا فِيها أي في ديارهم، والجملة قيل: في موضع الحال أي أصبحوا جاثِمِينَ مماثلين لمن لم يوجد ولم يقم في مقام قط أَلا إِنَّ ثَمُودَ وضع موضع المضمر لزيادة البيان، ومنعه من الصرف حفص وحمزة نظرا إلى القبيلة، وصرفه أكثر السبعة نظرا إلى الحي كما قدمنا آنفا، وقيل: نظرا إلى الأب الأكبر يعني يكون المراد به الأب الأول وهو مصروف وحينئذ يقدر مضاف كنسل وأولاد ونحوه، وقيل: المراد أنه صرف نظرا لأول وضعه وإن كان المراد به هنا القبيلة كَفَرُوا رَبَّهُمْ صرح بكفرهم مع كونه معلوما مما سبق من أحوالهم تقبيحا لحالهم وتعليلا لاستحقاقهم الدعاء عليهم بالبعد والهلاك في قوله سبحانه: أَلا بُعْداً لِثَمُودَ، وقرأ الكسائي لا غير بالتنوين، وقد تقدم الكلام في شرح قصتهم على أتم وجه وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ وهم الملائكة روي عن ابن عباس أنهم كانوا اثني عشر ملكا.

Muhtemelen bu sarsıntı, havanın dalgalanmasını beraberinde getiren sayhanın hemen akabinde meydana gelmiştir. Buna dair açıklamamız daha önce geçmişti. { فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ } “kendi yurtlarında... sabahladılar” yani evlerinde ve meskenlerinde; beldelerinde de denilmiştir. { جاثِمِينَ } “yüzüstü çöke kalmış olarak” hareketsiz, ölü ve donakalmış halde. Buna dair mana ve irap açısından tam açıklama daha önce geçmişti. { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا } “Sanki hiç oturmamışlardı” sanki hiç ikamet etmemiş gibi { فِيها } “orada” yani yurtlarında. Bu cümlenin hal makamında olduğu söylenmiştir; yani sanki hiçbir zaman var olmamış ve hiçbir makamda oturmamış kimselere benzer bir halde diz üstü çöküp kaldılar. { أَلا إِنَّ ثَمُودَ } “Bilin ki Semûd” beyanı pekiştirmek için zamir yerine zâhir isim konulmuştur. Kabileye itibar ederek Hafs ve Hamza bunu gayr-ı munsarıf okumuştur; yedi kurradan çoğunluğu ise az önce açıkladığımız gibi 'el-hayy' (kabile halkı) lafzına itibar ederek munsarıf okumuştur. En büyük ataya itibar edildiği de söylenmiştir; yani kastedilen ilk atadır ve o munsarıftır, bu durumda nesil ve çocuklar gibi bir muzâf takdir edilir. Burada kastedilen kabile olsa bile, ilk vazedilişine itibar edilerek munsarıf kılındığı da söylenmiştir. { كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Rablerini inkâr ettiler”; hallerini çirkin göstermek ve Sübhânehu'nun şu kavlinde kendilerine uzaklık ve helak ile beddua edilmesini hak ettiklerini gerekçelendirmek için, önceki hallerinden bilinmesine rağmen inkârları açıkça zikredilmiştir: { أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } “Bilin ki Semûd yok olup gitti”. Yalnızca Kisâî tenvin ile okumuştur. Onların kıssasının شرحi daha önce eksiksiz olarak geçmişti. { وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ } “Andolsun elçilerimiz İbrahim'e geldi”; onlar meleklerdir. İbn Abbas'tan on iki melek oldukları rivayet edilmiştir.

وقال السدي: أحد عشر على صورة الغلمان في غاية الحسن والبهجة، وحكى صاحب الفينان أنهم عشرة منهم جبريل، وقال الضحاك: تسعة، وقال محمد بن كعب: ثمانية، وحكى الماوردي أنهم أربعة ولم يسمهم.

Süddî şöyle demiştir: Son derece güzel ve alımlı, delikanlılar suretinde on bir melek idiler. Sahibu'l-Feynân ise aralarında Cebrail'in de bulunduğu on kişi olduklarını nakletmiştir. Dahhâk dokuz, Muhammed b. Kâ'b sekiz olduğunu söylemiş; Mâverdî ise isim vermeksizin dört kişi olduklarını nakletmiştir.

وجاء في رواية عن عثمان بن محيصن أنهم جبريل وإسرافيل وميكائيل ورفائيل ﵈، وفي رواية عن ابن عباس وابن جبير أنهم ثلاثة الأولون فقط، وقال مقاتل: جبرائيل وميكائيل وملك الموت ﵈، واختار بعضهم الاقتصار على القول بأنهم ثلاثة لأن ذلك أقل ما يدل عليه الجمع وليس هناك ما يعول عليه في الزائد وإنما أسند إليهم المجيء دون الإرسال لأنهم لم يكونوا مرسلين إليه ﵇ بل إلى قوم لوط لقوله تعالى: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٠] وإنما جاؤوه لداعية البشرى، قيل: ولما كان المقصود في السورة الكريمة ذكر صنيع الأمم السالفة مع الرسل المرسلة إليهم ولحوق العذاب بهم ولم يكن جميع قوم إبراهيم ﵇ من لحق بهم العذاب بل إنما لحق بقوم لوط منهم خاصة غير الأسلوب المطرد فيما سبق من قوله تعالى: وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً [هود: ٥٠] وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً [هود: ٦١] ثم رجع إليه حيث قيل: وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً [هود: ٨٤] والباء في قوله تعالى: بِالْبُشْرى للملابسة أي ملتبسين بالبشرى، والمراد بها قيل: مطلق البشارة المنتظمة بالبشارة بالولد من سارة لقوله تعالى: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ [هود: ٧١] الآية، وقوله سبحانه: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ [الصافات: ١٠١] إلى غير ذلك، وللبشارة بعدم لحوق الضرر به لقوله تعالى: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى [هود: ٧٤] لظهور تفرع المجادلة على مجيئها، وكانت البشارة الأولى على ما قيل: من ميكائيل والثانية من إسرافيل ﵉، وقيل: المراد بها البشارة بهلاك قوم لوط ﵇ فإن هلاك الظلمة من أجل ما يبشر به المؤمن.

Osman b. Muhaysın'dan gelen bir rivayette onların Cebrail, İsrâfil, Mikâil ve Rıfâil aleyhimüsselâm oldukları bildirilmiştir. İbn Abbas ve İbn Cübeyr'den gelen bir rivayette ise yalnızca ilk üçü oldukları yer almıştır. Mukātil ise Cebrail, Mikâil ve Ölüm Meleği aleyhimüsselâm olduklarını söylemiştir. Bazı âlimler üç kişi oldukları görüşüyle yetinmeyi tercih etmişlerdir; zira cemi sîgasının delalet ettiği en az sayı budur ve fazlası hakkında dayanılabilecek sağlam bir delil yoktur. Onlara 'gönderilme' değil de 'gelme' fiili isnat edilmiştir; çünkü onlar o aleyhisselâm'a değil, Allah Teâlâ'nın { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } [Hûd 11/70] “Şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik” kavli gereğince Lût kavmine gönderilmişlerdi; ona ise sadece müjde vesilesiyle gelmişlerdi. Denildi ki: Bu yüce surede maksat, geçmiş ümmetlerin kendilerine gönderilen peygamberlere karşı tutumlarını ve başlarına gelen azabı zikretmek olduğu; İbrahim aleyhisselâm'ın bütün kavmi azaba uğrayanlardan olmayıp bilakis onlardan sadece Lût kavmi azaba uğradığı için, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } [Hûd 11/50] ve { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [Hûd 11/61] kavillerindeki cari üslup değiştirilmiş, sonra { وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً } [Hûd 11/84] denilerek tekrar o üsluba dönülmüştür. Allah Teâlâ'nın { بِالْبُشْرى } kavlindeki bâ harfi mülâbese içindir; yani müjdeye bürünmüş olarak [geldiler]. Bundan maksadın Allah Teâlâ'nın { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } [Hûd 11/71] ayeti ve Sübhânehu'nun { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } [es-Sâffât 37/101] ilh. kavilleri sebebiyle Sâre'den bir çocuk müjdesini de içeren mutlak müjde olduğu söylenmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى } [Hûd 11/74] kavli gereğince kendisine bir zarar gelmeyeceği müjdesi olduğu da söylenmiştir; zira tartışmanın onun gelmesine terettüp ettiği açıktır. Denildiğine göre birinci müjde Mikâil'den, ikincisi ise İsrâfil aleyhimesselâm'dan idi. Müjdeden maksadın Lût aleyhisselâm kavminin helaki olduğu da söylenmiştir; zira zâlimlerin helaki, müminin müjdeleneceği en yüce şeylerdendir.

واعترض بأنه يأباه مجادلته ﵇ في شأنهم، واستظهر الزمخشري أنها البشارة بالولد وهي المرادة بالبشرى فيما سيأتي، وسر تفرع المجادلة عليها سيذكر إن شاء الله تعالى، وعلل في الكشف استظهار ذلك بقوله: لأنه الأنسب بالإطلاق، ولقوله سبحانه في الذاريات: وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ [الذاريات: ٢٨] ثم قال بعده: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ [الذاريات: ٣١] ثم قال: وقوله تعالى: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ إلخ، وإن كان يحتمل أن ثمة بشارتين فيحمل في كل موضع على واحدة لكنه خلاف الظاهر انتهى، ولما كان الاخبار بمجيء الرسل عليهم

Buna, onun aleyhisselâm onlar hakkında mücadele etmesinin bu manaya engel olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Zemahşerî, bunun çocuk müjdesi olduğunu ve ileride gelecek olan müjdeden maksadın da bu olduğunu zâhir görmüştür; mücadelenin buna terettüp etmesinin sırrı ise inşâallahu teâlâ zikredilecektir. el-Keşşâf hâşiyesinde (Keşf'te) bu zâhir görme şu sözle gerekçelendirilmiştir: 'Çünkü mutlak kullanıma en uygun olan budur ve Sübhânehu'nun ez-Zâriyât suresindeki: { وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } [ez-Zâriyât 51/28] sonra da ardından { فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } [ez-Zâriyât 51/31] kavli ve sonra da Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ } ilh. kavli sebebiyledir. Her ne kadar orada iki müjdenin bulunması ve her makamda birine hamledilmesi muhtemel ise de bu, zâhire aykırıdır.' [Alıntı] bitti. Elçilerin aleyhimüsselâm gelişinin haber verilmesi,

السلام مظنة لسؤال السامع بأنهم ما قالوا: أجيب بأنهم قالُوا سَلاماً أي سلمنا أو نسلم عليك سلاما فهو منصوب بفعل محذوف، والجملة مقول القول قال ابن عطية: ويصح أن يكون مفعول قالُوا على أنه حكاية لمعنى ما قالوا لا حكاية للفظهم.

dinleyenin 'Ne dediler?' diye sormasına zemin hazırladığı için, { قالُوا سَلاماً } “Selam sana dediler” şeklinde cevap verildi; yani 'Sana selam verdik veya selam ediyoruz' demektir. Dolayısıyla hazfedilmiş bir fiille mansuptur; cümle kavel fiilinin mekulüdür. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Kālû' fiilinin mef'ulü olması da sahihtir; bu durumda onların lafızlarının değil, söyledikleri şeyin manasının hikâyesidir.

وروي ذلك عن مجاهد والسدي، ولذلك عمل فيه القول، وهذا كما تقول لرجل قال: لا إله إلا الله قلت حقا وإخلاصا.

Bu görüş Mücâhid ve Süddî'den rivayet edilmiştir; bu sebeple 'el-kavl' onda amel etmiştir. Bu, 'Lâ ilâhe illallâh' diyen bir kimseye 'Doğru ve ihlasla söyledin' demen gibidir.

وقيل: إن النصب- بقالوا- لما فيه من معنى الذكر كأنه قيل: ذكروا سلاما قالَ سَلامٌ أي عليكم سلام أو سلام عليكم، والابتداء بنكرة مثله سائغ كما قرر في النحو، وقد حياهم ﵇ بأحسن من تحيتهم لأنها بجملة اسمية دالة على الدوام والثبات فهي أبلغ، وأصل معنى السلام السلامة مما يضر.

Mansup oluşunun, 'kālû' fiilindeki zikir manasından dolayı olduğu da söylenmiştir; sanki 'Bir selam zikrettiler' denilmiş gibidir. { قالَ سَلامٌ } “O da: Selam dedi”; yani 'Aleyküm selâm' veya 'Selâmün aleyküm' demektir. Bunun gibi bir nekre ile cümleye başlamak, nahiv ilminde takrir edildiği üzere caizdir. O aleyhisselâm onları, verdikleri selamdan daha güzeliyle selamlamıştır; çünkü devam ve sebat bildiren isim cümlesi ile karşılık vermiştir ki bu daha beliğdir. Selamın asıl manası zarar veren şeylerden esenliktir.

وقرأ حمزة والكسائي «سلم» في الثاني بدون ألف مع كسر السين وسكون اللام وهو على ما قيل: لغة في سَلامٌ كحرم، وحرام، ومنه قوله:

Hamza ve Kisâî ikinciyi elifsiz olarak sîn'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile 'Silm' şeklinde okumuşlardır. Söylendiğine göre bu, hırm/harâm gibi 'selâm' kelimesinde bir lehçedir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

مررنا فقلنا: إيه «سلم» فسلمت ... كما اكتل بالبرق الغمام اللوائح

Uğradık ve dedik ki: 'Haydi silm (selam size)'; o da selam verdi ... Tıpkı şimşekle parıldayan ufuktaki bulutlar gibi.

وقال ابن عطية: ويحتمل أن يراد بالسلم ضد الحرب، ووجه بأنهم لما امتنعوا من تناول طعامه وخاف منهم قاله أي أنا مسالم لا محارب لأنهم كانوا لا يأكلون طعام من بينهم وبينه حرب، واعترض بأنه يدل على أن قوله هذا بعد تقديم الطعام. وقوله سبحانه: فَما لَبِثَ إلخ صريح في خلافه، وذكر في الكشاف أن حمزة والكسائي قرآ بكسر السين وسكون اللام في الموضعين وهو مخالف للمنقول في كتب القراءات، وقرأ ابن أبي عبلة- قال سلاما- بالنصب كالأول، وعنه أنه قرأ بالرفع فيهما فَما لَبِثَ أي فما أبطأ إبراهيم ﵇ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ أي في مجيئه به أو عن مجيئه به فَما نافية، وضمير لَبِثَ لإبراهيم. وأَنْ جاءَ بتقدير حرف جر متعلق بالفعل وحذف الجار قبل أن وأن مطرد، وحكى ابن العربي أن أَنْ بمعنى حتى، وقيل: أَنْ وما بعدها فاعل لَبِثَ أي فما تأخر مجيئه، وروي ذلك عن الفراء، واختاره أبو حيان.

İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Silm' ile harbin zıddı olan barışın kastedilmiş olması da muhtemeldir. İzahı şöyledir: Onlar yemeğini yemekten imtina edip kendilerinden korkunca, 'Ben barış içindeyim, savaşçı değilim' demiştir; zira onlar aralarında harp bulunan kimsenin yemeğini yemezlerdi. Buna, bu sözün yemeğin takdim edilmesinden sonra söylendiğine delalet ettiği, oysa Sübhânehu'nun { فَما لَبِثَ } ilh. kavlinin bunun aksine açık olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Keşşâf'ta Hamza ve Kisâî'nin her iki yerde de sîn'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile okudukları zikredilmiştir; fakat bu, kıraat kitaplarında nakledilene aykırıdır. İbn Ebî Able ise birincisi gibi nasp ile 'Kāle selâmen' şeklinde okumuştur; her iki yerde de ref ile okuduğu da rivayet edilmiştir. { فَما لَبِثَ } “Çok geçmeden” yani İbrahim aleyhisselâm gecikmedi { أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “kızartılmış bir buzağı getirdi”; yani onu getirmekte gecikmedi. { ما }, nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); { لَبِثَ } fiilinin zamiri İbrahim'e aittir. { أَنْ جاءَ } ifadesi, fiile müteallik bir harf-i cer takdiriyle mecrurdur; 'en' ve 'enne'den önce harf-i cerin hazfi kurala uygundur (muttariddir). İbnü'l-Arabî { أَنْ } edatının 'hattâ' manasında olduğunu nakletmiştir. { أَنْ } ve sılasının { لَبِثَ } fiilinin fâili olduğu, yani 'gelişi gecikmedi' manasında olduğu da söylenmiştir; bu Ferrâ'dan rivayet edilmiş ve Ebû Hayyân tarafından tercih edilmiştir.

وقيل: ما مصدرية والمصدر مبتدأ أو هي اسم موصول بمعنى الذي كذلك، وأَنْ جاءَ على حذف مضاف أي قدر وهو الخبر أي فلبثه أو الذي لبثه قدر مجيئه وليس بشيء والعجل ولد البقرة، ويسمى الحسيل والخبش بلغة أهل السراة والباء فيه للتعدية أو الملابسة، والحنيذ السمين الذي يقطر ودكه من حنذت الفرس إذا عرقته بالجلال كأن ودكه كالجلال عليه، أو كأن ما يسيل منه عرق الدابة المجللة للعرق، واقتصر السدي على السمين في تفسيره لقوله تعالى: بِعِجْلٍ سَمِينٍ [الذاريات: ٢٦] ، وقيل: هو المشوي بالرضف في أخدود، وجاء ذلك في رواية عن ابن عباس ومجاهد وقتادة، وفي رواية عن مجاهد تفسيره بالمطبوخ. وإنما جاء ﵇ بالعجل لأن ما له كان البقر وهو أطيب ما فيها، وكان من دأبه ﵇ إكرام الضيف، ولذا عجل القرى، وذلك من أدب الضيافة لما فيه من الاعتناء بشأن الضيف، وفي مجيئه بالعجل كله مع أنهم بحسب الظاهر يكفيهم بعضه دليل على أنه من الأدب أن يحضر للضيف أكثر مما يأكل، واختلف في هذا العجل هل كان مهيأة قبل مجيئهم أو أنه هيىء بعد أن جاؤوا؟ قولان اختار أبو حيان أولهما لدلالة السرعة بالإتيان به على ذلك، ويختار الفقير ثانيهما لأنه أزيد في العناية وأبلغ في الإكرام، وليست السرعة نصا في الأول كما لا يخفى.

Denildi ki: 'Mâ' mastariyyedir ve mastar mübtedadır; yahut aynı şekilde 'ellezî' anlamında ism-i mevsuldür. { أَنْ جاءَ } ifadesi ise 'miktar/süre' takdirinde hazfedilmiş bir muzâf üzeredir ve haberdir; yani 'onun beklemesi (veya beklediği şey), [buzağıyı] getirmesi kadardı' demektir. [Fakat bu görüş] kayda değer bir şey değildir. Icl (عِجْل), ineğin yavrusudur (buzağıdır). Serât ehlinin lehçesinde ona 'hasîl' ve 'habş' de denir. Buradaki 'bâ' harf-i ceri ta'diye (geçişlilik) veya mülâbese (birliktelik) içindir. Hanîz (حَنِيذ) ise, yağı damlayan semiz [ettir]. Bu kelime, terletmek için örtü örtüldüğünde kullanılan 'hanaztü'l-feres' (atı örtüyle terlettim) tabirinden gelir; sanki yağı onun üzerinde bir örtü gibidir veya ondan sızan yağ, terletilmek üzere örtülen binek hayvanının teri gibidir. Süddî, Yüce Allah'ın { بِعِجْلٍ سَمِينٍ } “Semiz bir buzağı ile...” (ez-Zâriyât: 26) buyruğundan ötürü tefsirinde sadece 'semiz' [anlamı] ile yetinmiştir. Denildi ki: O, bir çukurda kızgın taşlarla (radf) közlenen/kızartılan ettir. Bu, İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den gelen bir rivayette yer almıştır. Mücâhid'den gelen bir rivayette ise 'pişirilmiş' olarak tefsir edilmiştir. [İbrâhîm] aleyhisselâm'ın buzağı getirmesi ise, malının sığırlardan ibaret olması ve bunun onların en lezzetlisi bulunmasından ileri gelmektedir. Zira misafire ikram etmek onun aleyhisselâm âdetiydi; bu sebeple ikramı aceleyle sundu. Bu da misafirin durumuna özen göstermeyi barındırdığından misafirlik âdâbındandır. Zahirde onlara bir kısmı yeteceği halde buzağının tamamını getirmesinde, misafire yiyeceğinden fazlasının ikram edilmesinin âdaptan olduğuna delil vardır. Bu buzağının onların gelişinden önce mi hazırlandığı, yoksa onlar geldikten sonra mı hazırlandığı hususunda iki görüşle ihtilaf edilmiştir: Ebû Hayyân, onu getirmedeki süratin buna delalet etmesinden ötürü birincisini tercih etmiştir. Bu fakir (Âlûsî) ise ikincisini tercih etmektedir; zira bu, ihtimam göstermede daha ileri ve ikramda daha beliğdir. Gizli olmadığı üzere sürat, birinci [görüş] için kesin bir delil (nass) değildir.

فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ كناية عن أنهم لا يمدون إليه أيديهم ويلزمه أنهم لا يأكلون، وقيل: لا كناية بناء على ما روي أنهم كانوا ينكتون اللحم بقداح في أيديهم وليس بشيء، وفي القلب من صحة هذه الرواية شيء إذ هذا النكت أشبه شيء بالبعث، والملائكة ﵈ يجلون عن مثله ورَأى قيل: علمية فجملة لا تَصِلُ مفعول ثان، والظاهر أنها بصرية، والجملة في موضع الحال ففيه دليل على أن من أدب الضيافة النظر إلى الضيف هل يأكل أولا لكن ذكروا أنه ينبغي أن يكون بتلفت ومسارقة لا بتحديد النظر لأن ذلك مما يجعل الضيف مقصرا في الأكل أي لما شاهد منهم ذلك نَكِرَهُمْ أي نفرهم وَأَوْجَسَ أي استشعر وأدرك، وقيل: أضمر مِنْهُمْ أي من جهتهم خِيفَةً أي خوفا، وأصلها الحالة التي عليها الإنسان من الخوف، ولعل اختيارها بالذكر للمبالغة حيث تفرس لذلك مع جهالته لهم من قبل وعدم معرفته من أي الناس يكونون كما ينبىء عنه ما في الذاريات من قوله سبحانه حكاية عنه: قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ [الذاريات: ٢٥] أنهم ملائكة، وظن أنهم أرسلوا لعذاب قومه أو لأمر أنكره الله تعالى عليه قالُوا حين رأوا أثر ذلك عليه ﵇، أو أعلمهم الله تعالى به، أو بعد أن قال لهم ما في [الحجر: ٥٢] إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ فإن الظاهر منه أن هناك قولا بالفعل لا بالقوة كما هو احتمال فيه على ما ستراه إن شاء الله تعالى، وجوز أن يكون ذلك لعلمهم أن علمه ﵇ أنهم ملائكة يوجب الخوف لأنهم لا ينزلون إلا بعذاب، وقيل: إن الله تعالى جعل للملائكة مطلقا ما لم يجعل لغيرهم من الاطلاع كما قال تعالى: يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ [الانفطار: ١٢]

{ فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce”; bu, ellerini ona doğru uzatmadıklarından kinayedir ve yemedikleri sonucunu doğurur. Onların ellerindeki tahta oklarla eti dürttüklerine dair rivayete dayanılarak kinaye olmadığı da söylenmiştir; fakat bu bir şey değildir ve bu rivayetin sıhhati konusunda kalpte şüphe vardır, zira bu dürtme hareketi abesle iştigale çok benzer ve melekler aleyhimüsselâm böyle bir şeyden münezzehtirler. { رَأى } fiilinin kalbî (bilgi bildiren) olduğu, dolayısıyla { لا تَصِلُ } cümlesinin ikinci mef'ul olduğu söylenmiştir; zâhir olan ise basarî (gözle görme) olmasıdır ve cümle hal konumundadır. Bunda, misafirin yiyip yemediğine bakmanın misafirlik âdâbından olduğuna dair delil vardır; ancak âlimler bunun gözü dikerek değil, kaçamak ve hissettirmeden bakışlarla olması gerektiğini belirtmişlerdir; çünkü dik dik bakmak misafirin çekinip az yemesine sebep olur. Yani onlardan bunu görünce { نَكِرَهُمْ } “onları yadırgadı” yani onlardan çekindi { وَأَوْجَسَ } “ve duydu” yani hissetti ve fark etti; gizledi de denilmiştir { مِنْهُمْ } “onlardan” yani onların tarafından { خِيفَةً } “bir korku” yani ürperti; kelimenin aslı insanın korku anındaki halidir. Bunun bu lafızla seçilmesi muhtemelen mübalağa içindir; zira onların melek olduğunu önceden bilmeyip hangi insanlardan olduklarını tanımamasına rağmen böyle bir feraset göstermiştir; nitekim ez-Zâriyât suresinde ondan hikâyeten gelen Sübhânehu'nun: { قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } [ez-Zâriyât 51/25] “Selam, siz tanınmayan kimselersiniz dedi” kavli de buna işaret eder. Onların melek olduğunu anlayınca kavminin azabı için veya Allah Teâlâ'nın kendisinden hoşnut olmadığı bir iş için gönderildiklerini zannetti. { قالُوا } “Dediler ki”; o aleyhisselâm'ın üzerindeki bu eseri gördüklerinde, yahut Allah Teâlâ kendilerine bunu bildirdiğinde veya onun kendilerine [el-Hicr 15/52]'de geçen { إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Doğrusu biz sizden korkuyoruz” sözünü söylemesinden sonra dediler. Zira zâhir olan, inşâallahu teâlâ göreceğin ihtimale göre orada bilkuvve değil bilfiil bir sözün bulunmasıdır. Meleklerin, onun aleyhisselâm kendilerinin melek olduğunu bilmesinin korkuyu gerektireceğini bildiklerinden dolayı bunu söylemiş olmaları da caizdir; zira melekler ancak azap ile inerler. Denildi ki: Allah Teâlâ, { يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ } [el-İnfitâr 82/12] “Yaptıklarınızı bilirler” buyurduğu gibi, meleklere mutlak olarak başkalarına vermediği bir muttali olma gücü vermiştir.

وفي الصحيح «قالت الملائكة رب عبدك هذا يريد أن يعمل سيئة» الحديث،

Sahih hadiste: 'Melekler: Rabbimiz, şu kulun bir kötülük yapmak istiyor, derler...' hadisi yer almaktadır.

وهو قول بأن الملائكة يعلمون الأمور القلبية.

Bu, meleklerin kalbî durumları bildiklerini ifade eden bir görüştür.

وفي الأخبار الصحيحة ما هو صريح بخلافه، والآية والخبر المذكوران لا يصلحان دليلا لهذا المطلب، وإسناد القول إليهم ظاهر في أن الجميع قالوا: لا تَخَفْ ويحتمل أن القائل بعضهم، وكثيرا ما يسند فعل البعض إلى الكل في أمثال ذلك، وظاهر قوله سبحانه: إِنَّا أُرْسِلْنا أنه استئناف في معنى التعليل للنهي المذكور كما أن قوله سبحانه:

Sahih haberlerde ise bunun aksini açıkça ifade eden rivayetler vardır; zikredilen ayet ve haber bu iddia için delil olmaya elverişli değildir. Sözün onlara isnat edilmesi, hepsinin birden { لا تَخَفْ } “Korkma” dediğini gösterir; söyleyenin içlerinden biri olması da muhtemeldir, nitekim bu gibi durumlarda bazısının fiili çoğunlukla hepsine isnat edilir. Sübhânehu'nun { إِنَّا أُرْسِلْنا } kavlinin zâhiri, zikredilen nehyin illeti manasında bir istinaf olmasıdır; nitekim Sübhânehu'nun şu kavli de böyledir:

إِنَّا نُبَشِّرُكَ [الحجر: ٥٣، مريم: ٧] استئناف كذلك فإن إرسالهم إلى قوم آخرين يوجب أمنه من الخوف أي أُرْسِلْنا بالعذاب إِلى قَوْمِ لُوطٍ خاصة، ويعلم مما ذكرنا أنه ﵇ أحس بأنهم ملائكة، وإليه ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقد يستدل له بقولهم: لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا فإنه كما لا يخفى على من له أدنى ذوق إنما يقال لمن عرفهم ولم يعرف فيهم أرسلوا فخاف، وأن الإنكار المدلول عليه بنكرهم غير المدلول عليه بما في الذاريات فلا إشكال في كون الإنكار هناك قبل إحضار الطعام وهنا بعده، وأصل الإنكار ضد العرفان، ونكرت وأنكرت واستنكرت بمعنى، وقيل: إن أنكر فيما لا يرى من المعاني ونكر فيما يرى بالبصر، ومن ذلك قول الشاعر:

{ إِنَّا نُبَشِّرُكَ } [el-Hicr 15/53, Meryem 19/7] aynı şekilde bir istinaftır; zira onların başka bir kavme gönderilmiş olması onun korkudan emin olmasını gerektirir. Yani biz sadece { إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmine” azap ile gönderildik demektir. Zikrettiğimizden anlaşılmaktadır ki o aleyhisselâm onların melek olduğunu hissetmiştir; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ da bu görüşe gitmiştir. Onların { لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا } sözü de buna delil getirilebilir; zira azıcık zevk-i selîmi olan kimseye gizli kalmayacağı üzere bu söz, ancak onları tanıyan fakat ne için gönderildiklerini bilmeyip korkan kimseye söylenir. { نَكِرَهُمْ } fiilinin delalet ettiği yadırgama, Zâriyât suresindeki ifadenin delalet ettiğinden farklıdır; dolayısıyla oradaki yadırgamanın yemek getirilmeden önce, buradakinin ise yemekten sonra olmasında hiçbir müşkillik yoktur. İnkârın aslı irfanın (tanımanın) zıddıdır; nekirtü, enkertü ve istenkertü aynı manadadır. 'Enkere'nin gözle görülmeyen manalarda, 'nekire'nin ise gözle görülen şeylerde kullanıldığı da söylenmiştir; şairin şu sözü bu kabildendir:

وأنكرتني وما كان الذي نكرت ... من الحوادث إلا الشيب والصلعا

O beni tanımadı (enkaret-nî); oysa yadırgadığı (nekirat) hadiseler ... Saçların ağarmasından ve dökülmesinden başka bir şey değildi.

فإنه أراد في الأول على ما قيل: أنكرت مودتي، وقال الراغب: إن أصل ذلك أن يرد على القلب ما لا يتصوره وذلك ضرب من الجهل وبه فسر ما في الآية، وفرق بعضهم بين ما هنا وبين ما وقع في الذاريات بأن الأول راجع إلى حالهم حين قدم إليهم العجل. والثاني متعلق بأنفسهم ولا تعلق له برؤية عدم أكلهم بل وقع عند رؤيته ﵇ لهم لعدم كونهم من جنس ما يعده من الناس، ويحتاج هذا إلى اعتبار حذف المضاف أو ملاحظة الحيثية، واعترض ما قدمناه بأن فيه ارتكاب مجاز، ولعل الأمر فيه سهل.

Zira denildiğine göre şair birincisinde 'sevgimi tanımadı' manasını kastetmiştir. Râgıb şöyle demiştir: Bunun aslı, kalbe tasavvur edemeyeceği bir şeyin gelmesidir ki bu bir nevi cehalettir; ayetteki ifadeyi de bununla tefsir etmiştir. Bazıları buradaki durum ile Zâriyât suresinde geçen durum arasını şöyle ayırmıştır: Birincisi, buzağı kendilerine sunulduğundaki hallerine racidir. İkincisi ise bizzat kendilerine taalluk eder ve onların yemek yememelerini görmesiyle bir ilgisi yoktur; aksine o aleyhisselâm'ın insan olarak bildiği cinsten olmadıkları için onları ilk gördüğünde meydana gelmiştir. Bu ayrım, muzâfın hazfini kabul etmeyi yahut haysiyeti dikkate almayı gerektirir. Bizim önceden sunduğumuz görüşe ise bunda mecaza başvurulduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; fakat bu husustaki durum muhtemelen basittir.

وذهب بعضهم إلى أنه ﵇ لم يعرف أنهم ملائكة حتى قالوا له: لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا وكأن سبب خوفه منهم أنهم لم يتحرموا بطعامه فظن أنهم يريدون به سوءا إذ كانت العادة إذ ذاك كذلك، وكان ﵇ نازلا

Bazıları ise, onlar kendisine { لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا } deyinceye kadar o aleyhisselâm'ın melek olduklarını bilmediği görüşüne gitmiştir. Sanki onlardan korkmasının sebebi, yemeğine el sürmemeleri (tuz ekmek hakkı gözetmemeleri) ve o dönemdeki âdet böyle olduğundan kendisine kötülük yapmak istediklerini zannetmesidir. O aleyhisselâm,

في طرف من الأرض منفردا عن قومه، وهي رواية عن ابن عباس أخرجها إسحاق بن بشر وابن عساكر من طريق جويبر عن الضحاك عنه، وقيل: كان سبب خوفه أنهم دخلوا بغير إذن وبغير وقت.

arazinin bir ucunda kavminden ayrı olarak ikamet etmekteydi. Bu, İbn Abbas'tan nakledilen bir rivayet olup İshak b. Bişr ve İbn Asâkir tarafından Cüveybir tarikiyle Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Korkusunun sebebinin, onların izinsiz ve vakitsiz girmeleri olduğu da söylenmiştir.

وقال العلامة الطيبي: الحق أن الخوف إنما صدر عن مجموع كونهم منكرين وكونهم ممتنعين من الطعام كما يعلم من الآيات الواردة في هذه القصة ولأنه لو عرفهم بأنهم ملائكة لم يحضر بين أيديهم الطعام ولم يحرضهم على الأول وإنما عدلوا إلى قولهم: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ ليكون جامعا للمعاني بحيث يفهم منه المقصود أيضا انتهى.

Allâme Tîbî şöyle demiştir: 'Doğrusu korku; bu kıssada geçen ayetlerden de anlaşılacağı üzere, hem bilinmedik kimseler olmaları hem de yemekten imtina etmelerinin toplamından kaynaklanmıştır. Çünkü eğer onların melek olduğunu bilseydi önlerine yemek getirmez ve onları yemeye teşvik etmezdi. Onlar da maksadın tam olarak anlaşılacağı şekilde bütün manaları kuşatması için { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } sözüne yönelmişlerdir.' [Alıntı] bitti.

وفيه إشارة إلى الردّ على الزمخشري، وقد اختلف كلامه في تعليل الخوف فعلله تارة بعرفانه أنهم ملائكة وأخرى بأنهم لم يتحرموا طعامه، ولعله أراد بذلك العرفان العرفان بعد إحضار الطعام، وما ذكره الطيبي من أنه لو عرفهم بأنهم ملائكة لم يحضر إلخ غير قادح إذ يجوز أن يخافهم بعد الإحضار أولا لعدم التحرم ثم بعد تفرس أنهم ملائكة خافهم لأنهم ملائكة أرسلوا للعذاب، والزمخشري حكى أحد الخوفين في موضع والآخر في آخر.

Bunda Zemahşerî'ye bir reddiye işareti vardır. Zemahşerî'nin korkunun gerekçelendirilmesi konusundaki sözleri farklılık arz etmiş; bir yerde onların melek olduğunu bilmesiyle, başka bir yerde ise yemeğine el sürmemeleriyle gerekçelendirmiştir. Muhtemelen o, tanımaktan yemek sunulduktan sonraki tanımayı kastetmiştir. Tîbî'nin 'Eğer melek olduklarını bilseydi yemek getirmezdi...' şeklindeki ifadesi kusur teşkil etmez; zira yemek sunulduktan sonra önce el sürmemelerinden dolayı korkması, ardından melek olduklarını ferasetle sezince bu defa azap için gönderilen melekler olmalarından dolayı onlardan korkması caizdir. Zemahşerî iki korkudan birini bir yerde, diğerini ise başka bir yerde zikretmiştir.

قال بعض المحققين والتعليل بأنهم ملائكة هو الوجه لينتظم قوله سبحانه: لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ [الحجر: ٥٣] مع ما قبله إذ لو كان الوجل لكونهم على غير زي من عرف ونحوه لم يحسن التعليل بقوله تعالى: إِنَّا نُبَشِّرُكَ فإنه إنما هو تعليل للنهي عن الوجل من أنهم ملائكة أرسلوا للعذاب كأنهم قالوا: لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ وإِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ فجاء على اختصارات القرآن بذكر أحد التعليلين في أحد الموضعين والآخر في الآخر، ولا شك أن في الحجر اختصارا لطي حديث الرواع، والتعجيل بالعجل الحنيذ وعدم تحرمهم بطعامه لما أن المقصود من سوق القصة هنالك الترغيب والترهيب للاعتبار بحال إبراهيم ﵇ وما لقي من البشرى والكرامة، وحال قوم لوط ﵇ وما منوا به من السوأى والملامة، ألا ترى إلى قوله سبحانه: نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الحجر: ٤٩] إلى قوله جل وعلا: عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [الحجر: ٥١] فاقتصر على ما يفيد ذلك الغرض، وأما في هذه السورة فجيء بها للإرشاد الذي بنى عليه السورة الكريمة مع إدماج التسلية ورد ما رموه به ﵊ من الافتراء، وفي كل من أجزاء القصة ما يسد من هذه الأغراض فسرد على وجهها، وفي سورة الذاريات للأخيرين فقط فجيء بما يفيد ذلك فلا عليك إن رأيت اختصارا أن تنقل إليه من المبسوط ما يتم به الكلام بعد أن تعرف نكتة الاختصار، وهذا من خواص كتاب الله تعالى الكريم انتهى ولا يخلو عن حسن، وفيه ذهاب إلى كون جملة إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ استئنافا في موضع التعليل كما هو الظاهر.

Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Sübhânehu'nun { لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } [el-Hicr 15/53] “Korkma, biz seni bilgin bir oğulla müjdeliyoruz” kavlinin öncesiyle intizamlı olması için melek olmalarıyla gerekçelendirilmesi en uygun yoldur; zira korku tanıdık kılıkta olmamalarından kaynaklansaydı, Allah Teâlâ'nın { إِنَّا نُبَشِّرُكَ } kavliyle gerekçelendirme güzel olmazdı; çünkü bu, onların azap için gönderilmiş melekler olmasından duyulan korkudan nehyin bir illetidir; sanki şöyle demişlerdir: 'Korkma, biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz ve biz sadece Lût kavmine gönderildik.' Böylece Kur'an'ın ihtisarları kuralınca iki gerekçeden biri bir yerde, diğeri öteki yerde zikredilmiştir. Şüphe yok ki Hicr suresinde, korku hadisesini, kızartılmış buzağının çabucak getirilmesini ve yemeğe el sürmediklerini atlayarak bir ihtisar (kısaltma) yapılmıştır; çünkü orada kıssanın zikrediliş gayesi, İbrahim aleyhisselâm'ın nail olduğu müjde ve ikramdan, Lût aleyhisselâm kavminin ise maruz kaldığı felaket ve kınanmadan ibret alınması için tergîb ve terhîbdir (teşvik ve sakındırmadır). Sübhânehu'nun { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } [el-Hicr 15/49]'dan Celle ve Alâ'nın { عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } [el-Hicr 15/51] kavline kadar olan beyanına bakmaz mısın? Dolayısıyla bu amaca hizmet edenle yetinilmiştir. Bu surede ise kıssa, sure-i kerîmenin üzerine bina edildiği irşat gayesiyle, teselli verilmesi ve o aleyhisselâm'a isnat ettikleri iftiraların reddi mezcedilerek getirilmiştir. Kıssanın her bir cüzünde bu hedefleri karşılayan unsurlar bulunduğu için tam veçhiyle serdedilmiştir. Zâriyât suresinde ise sadece son iki gaye için geldiğinden buna fayda veren kısım getirilmiştir. Bu yüzden bir kısaltma gördüğünde, kısaltmanın nükteesini kavradıktan sonra tafsilatlı anlatımdan kelamı tamamlayacak unsurları oraya aktarmanda bir sakınca yoktur; bu da Allah Teâlâ'nın yüce Kitabı'nın hususiyetlerindendir.' [Alıntı] bitti. Bu değerlendirme güzeldir ve bunda, { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } cümlesinin zâhir olduğu üzere ta'lil mevkiinde bir istinaf olduğu görüşüne bir meyil vardır.

وقال شيخ الإسلام عليه الرحمة: الظاهر ما ذكر إلا أنه ليس كذلك فإن قوله تعالى: قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ [الحجر: ٥٨] صريح في أنهم قالوه جوابا عن سؤاله ﵇ وقد أوجز الكلام اكتفاء بذلك انتهى.

Şeyhülislam -aleyhirrahme- şöyle demiştir: 'Zâhir olan zikredilendir; ancak durum öyle değildir; zira Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } [el-Hicr 15/58] kavli, bunu o aleyhisselâm'ın sorusuna cevap olarak söylediklerini açıkça göstermektedir ve bununla yetinilerek söz muhtasar tutulmuştur.' [Alıntı] bitti.

وتعقب بأنه قد يقال: إن ذلك لا يقدح في الحمل على الظاهر لجواز أن يكونوا قالوا ذلك على معنى التعليل للنهي عن الخوف، ولكنه وإن أريد منه الإرسال بالعذاب لقوم لوط ﵇ مجمل لم يؤت به على وجه يظهر منه ما نوع هذا العذاب هل هو استئصال أم لا؟ فسأل ﵇ لتحقيق ذلك فكأنه قال: أيها المرسلون إلى قوم لوط ما هذا الأمر العظيم الذي أرسلتم به؟ فأجابوه بما يتضمن بيان ذلك مع الإشارة إلى علة نزول ذلك الأمر بهم وهو قولهم:

Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Bu durum zâhire hamletmeye halel getirmez; zira bunu korkudan nehyin gerekçesi manasında söylemiş olmaları caizdir. Ancak Lût aleyhisselâm kavmine azap ile gönderilme kastedilmiş olsa bile, bu azabın kökünü kazıyıcı bir azap mı yoksa başka türlü mü olduğu anlaşılacak şekilde açıkça belirtilmemiş, mücmel bırakılmıştır. Bu yüzden o aleyhisselâm durumu tahkik etmek için sordu; sanki şöyle dedi: 'Ey Lût kavmine gönderilen elçiler, gönderildiğiniz bu mühim iş nedir?' Onlar da bu emrin onların başına inme illetine işaretle birlikte bunun beyanını içeren şu sözleriyle cevap verdiler:

إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٥٨، ٥٩] الآية فإن انفهام عذاب الاستئصال لقوم لوط ﵇ من ذلك ظاهر، وكذا الإشارة إلى العلة.

{ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ } [el-Hicr 15/58-59] ayeti. Zira Lût aleyhisselâm kavmi için köklerini kazıyıcı bir azabın bulunduğu bundan açıkça anlaşılmaktadır, illete işaret de öyledir.

والحاصل أن السؤال في تلك الآية عن الخطب وهو في الأصل الأمر العظيم الذي يكثر فيه التخاطب ويراد من السؤال عنه تحقيق أمر لم يعلمه ﵇ من كلامهم قيل إما لأنه لم يعلم ذلك منه أو لأنه كان مشغولا عن كمال التوجه ليعلم ﵇ منه ذلك، وفي خطابه ﵇ لهم ﵈ بعنوان الرسالة ما يؤيد تقدم قولهم: إِنَّا أُرْسِلْنا على هذا السؤال لكنه أسقط هناك تعويلا على ما هنا ولا بدع في الإسقاط من المتأخر تعويلا على المتقدم، وتأخر الحجر والذاريات عن هود تلاوة مما لا كلام فيه، وتأخرهما نزولا مما رواه ابن ضريس في فضائل القرآن عن محمد بن عبد الله بن أبي جعفر الرازي عن عمر بن هارون عن عثمان بن عطاء الخراساني عن أبيه عن ابن عباس، وذكر أنها كلها نزلت بمكة وأن بين هود والحجر سورة واحدة، وبين الحجر والذاريات ثلاثة عشرة سورة فليتأمل في هذا المقام، ويفهم من كلام بعضهم أنه ﵇ لم يتحقق كونهم ملائكة إلا بعد أن مسح جبريل ﵇ العجل بجناحه فقام يدرج حتى لحق بأمه فحينئذ عرفهم وأمن منهم، ولم يتحقق صحة الخبر عندي، والذي أميل إليه أنه ﵇ عرفهم قبل ذلك وأن خوفه منهم لكونهم ملائكة لم يدر لأي شيء نزلوا، ويبعد عند من عرف حال إبراهيم ﵇ والقول بأنه خاف بشرا وبلغ منه الخوف حتى قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ [الحجر: ٥٢] لا سيما إذا قلنا: إن من خافهم كانوا ثلاثة وأنه ﵇ لم يكن في طرف من الأرض بل كان بين أصحابه، أو كان هناك لكن بين خدمه وغلمانه وَامْرَأَتُهُ سارة بنت هاران بن ناحور وهي بنت عمه قائِمَةٌ في الخدمة كما أخرجه ابن أبي حاتم عن مجاهد وكانت نساؤهم لا تحتجب لا سيما العجائز منهم، وكانت رضي الله تعالى عنها عجوزا، وقال وهب: كانت قائمة وراء الستر تسمع محاورتهم، وأخذ منه بعضهم أن تستر النساء كان لازما، والظاهر أنه لم يكن كذلك لتأخر آية الحجاب، ويجوز أن يقال: إن القيام وراء الستر كان اتفاقيا، وعن ابن إسحاق أنها كانت قائمة تصلي، وقال المبرد: كانت قائمة عن الولد وهو خلاف المشهور في الاستعمال، وأخرج ابن المنذر عن المغيرة قال في مصحف ابن مسعود: وامرأته قائمة وهو جالس، وفي الكشاف بدل وهو جالس وهو قاعد، وعن ابن عطية بدل وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ وهي قائمة ففيه الإضمار من غير تقدم ذكر، وكأن ذلك إن صح للتعويل على انفهام المرجع من سياق الكلام، والجملة إما في موضع الحال من ضمير قالُوا وإما مستأنفة للأخبار فَضَحِكَتْ من الضحك المعروف، والمراد به حقيقته عند الكثير، وكان ذلك عند بعضهم سرورا بزوال الخوف عن إبراهيم ﵇، والنساء لا يملكن أنفسهن كالرجال إذا غلب عليهن الفرح، وقيل: كان سرورا بهلاك أهل الفساد، وقيل: بمجموع الأمرين، وقال ابن الأنباري: إن ضحكها كان سرورا بصدق ظنها لأنها كانت تقول لإبراهيم: اضمم إليك لوطا فإني أرى العذاب سينزل بقومه وكان لوط ابن أخيه وقيل: ابن خالته وقيل: كان أخا سارة وقد مر آنفا أنها بنت عم إبراهيم ﵇، وعن ابن عباس أنها ضحكت من شدة خوف إبراهيم وهو في أهله وغلمانه، والذين جاؤوه ثلاثة وهي تعهده يغلب الأربعين، وقيل: المائة، وقال قتادة: كان ذلك من غفلة قوم لوط وقرب العذاب منهم، وقال السدي:

Hâsılı kelam; o ayetteki soru 'hatb' hakkındadır; o da aslen üzerinde çokça konuşulan büyük iştir ve soru ile o aleyhisselâm'ın onların sözünden tam olarak bilemediği bir hususun tahkiki murat edilmiştir. Denildi ki: Ya bunu onların sözünden anlamadığı için, yahut o aleyhisselâm bunu anlamak için tam bir yönelişten meşgul olduğu içindir. O aleyhisselâm'ın onlara aleyhimüsselâm elçilik unvanıyla hitap etmesinde, onların 'Şüphesiz biz gönderildik' sözünün bu sorudan önce olduğuna dair bir destek vardır; ancak buradakine itimat edilerek orada hazfedilmiştir. Öncekine dayanılarak sonrakinden hazif yapılmasında şaşılacak bir şey yoktur. Hicr ve Zâriyât surelerinin tilavet olarak Hûd suresinden sonra olduğu tartışmasızdır; nüzul bakımından da sonra oldukları, İbn Dureys'in Fedâilü'l-Kur'ân'da Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Ca'fer er-Râzî'den, o Ömer b. Hârûn'dan, o Osmân b. Atâ el-Horasânî'den, o babasından, o da İbn Abbas'tan rivayet ettiği haberde yer almıştır. İbn Abbas hepsinin Mekke'de indiğini, Hûd ile Hicr arasında bir sure, Hicr ile Zâriyât arasında ise on üç sure bulunduğunu zikretmiştir; bu makam üzerinde etraflıca düşünülmelidir. Bazılarının sözlerinden anlaşıldığına göre, o aleyhisselâm Cebrail aleyhisselâm kanadıyla buzağıya dokunup da buzağı kalkıp seke seke annesine katılıncaya kadar onların melek olduğunu kesin olarak anlayamamıştı; işte o vakit onları tanıdı ve kendilerinden emin oldu. Bu haberin sıhhati bence kesinleşmiş değildir. Benim meylettiğim görüş ise; o aleyhisselâm'ın bundan önce onları tanıdığı ve korkusunun melek olmaları sebebiyle ne için indiklerini bilememesinden kaynaklandığıdır. İbrahim aleyhisselâm'ın halini bilen bir kimseye göre, onun bir beşerden korktuğu ve bu korkunun kendisinden { إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } [el-Hicr 15/52] diyecek boyuta ulaştığı görüşü uzak bir ihtimaldir; bilhassa korktuğu kimselerin üç kişi olduğunu ve kendisinin aleyhisselâm arazinin ıssız bir köşesinde değil de ashabının arasında bulunduğunu, yahut orada olsa bile hizmetçileri ve uşakları arasında olduğunu söylersek. { وَامْرَأَتُهُ } “Karısı da” Hârân b. Nâhor'un kızı Sâre olup amcasının kızıdır. { قائِمَةٌ } “ayaktaydı”; İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiği üzere hizmet etmekte idi. Kadınları, özellikle de yaşlı kadınlar örtünmezlerdi; o da radıyallâhu anhâ yaşlı bir hanımdı. Vehb şöyle demiştir: Perdenin arkasında durmuş, konuşmalarını dinliyordu. Bazıları bundan kadınların örtünmesinin zorunlu olduğu hükmünü çıkarmıştır; zâhir olan ise hicap ayetinin sonradan inmesi sebebiyle böyle bir zorunluluğun henüz bulunmadığıdır. Perdenin arkasında durmasının tesadüfî olduğu da söylenebilir. İbn İshak'tan onun namaz kılmakta olduğu rivayet edilmiştir. Müberred ise 'çocuktan kesilmişti' manasını vermiştir ki bu, meşhur kullanıma aykırıdır. İbnü'l-Münzir, Mugīre'den nakletmiştir: İbn Mes'ûd'un mushafında 've'mraetühû kāimetün ve hüve câlisün' (karısı ayaktaydı, o ise oturuyordu) şeklindedir; Keşşâf'ta 've hüve câlisün' yerine 've hüve kāidün' geçer. İbn Atıyye'den ise { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ } yerine 've hiye kāimetün' rivayet edilmiştir; bunda daha önce zikri geçmeksizin zamir kullanılmıştır. Eğer bu rivayet sahih ise merciin sözün akışından anlaşılmasına itimat edildiği içindir. Cümle ya { قالُوا } fiilindeki zamirden haldir, ya da haber vermek için müstenedir. { فَضَحِكَتْ } “Bunun üzerine güldü”; bilinen gülmektir ve çoğunluğa göre kastedilen hakiki manasıdır. Bazılarına göre bu gülüş, İbrahim aleyhisselâm'dan korkunun gitmesinden duyulan sevinç sebebiyle idi; zira kadınlar aşırı sevinç kapladığında erkekler gibi kendilerine hâkim olamazlar. Fesat ehlinin helak olacağı müjdesine sevinmekten olduğu da söylenmiştir; iki sebebin birleşiminden olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Gülmesi, zannının doğru çıkmasından duyduğu sevinçtendi; çünkü İbrahim'e şöyle derdi: 'Lût'u yanına al, zira kavmine azabın ineceğini görüyorum.' Lût onun kardeşinin oğlu idi; teyzesinin oğlu veya Sâre'nin kardeşi olduğu da söylenmiştir. Az önce onun İbrahim aleyhisselâm'ın amcasının kızı olduğu geçmişti. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre o, kendisi kırk, hatta yüz kişiyi yenecek güçte ve ailesi ile köleleri arasında iken, gelen üç kişiden İbrahim'in bu derece şiddetle korkmasına gülmüştür. Katâde şöyle demiştir: Bu gülme, Lût kavminin gafletinden ve azabın onlara yaklaşmış olmasından dolayı idi. Süddî ise şöyle demiştir:

ضحكت من إمساك الأضياف عن الأكل وقالت: عجبا لأضيافنا نخدمهم بأنفسنا وهم لا يأكلون طعامنا، وقال وهب بن منبه: وروي أيضا عن ابن عباس أنها ضحكت من البشارة بإسحاق، وفي الكلام على ذلك تقديم وتأخير، فَضَحِكَتْ من المعجز الذي تقدم نقله عن جبريل ﵇، ولعل الأظهر ما ذكرناه أولا عن البعض، وذهب بعضهم إلى أن المراد بالضحك التبسم ويستعمل في السرور المجرد نحو مسفرة ضاحكة، ومنه قوله: روضة تضحك، وأخرج عبد بن حميد وأبو الشيخ وغيرهما عن ابن عباس أن فَضَحِكَتْ بمعنى حاضت، وروي ذلك عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما ومجاهد وعكرمة، وقولهم: ضحكت الأرنب بهذا المعنى أيضا، وأنكر أبو عبيدة وأبو عبيد والفراء مجيء ضحك بمعنى حاض، وأثبت ذلك جمهور اللغويين، وأنشدوا له قوله:

Misafirlerin yemekten geri durmalarına gülmüş ve şöyle demiştir: 'Şaşılır misafirlerimize! Biz onlara bizzat hizmet ediyoruz, onlar ise yemeğimizi yemiyorlar.' Vehb b. Münebbih şöyle demiştir -İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir-: İshak ile müjdelenmesine gülmüştür; bu durumda sözde takdim ve tehir vardır. { فَضَحِكَتْ } fiilinin Cebrail aleyhisselâm'dan daha önce nakledilen mucizeye gülmesi olduğu da söylenmiştir. Zâhir olan muhtemelen bazı âlimlerden ilk olarak zikrettiğimiz görüştür. Bazıları gülmekten maksadın tebessüm olduğu görüşüne gitmişlerdir; nitekim 'müsfiratün dâhike' tabirinde olduğu gibi sırf sevinç için de kullanılır; şairin 'Gülen bir bahçe' sözü de bu kabildendir. Abd b. Humeyd, Ebû'ş-Şeyh ve diğerleri İbn Abbas'tan { فَضَحِكَتْ } lafzının 'hayız gördü' manasında olduğunu rivayet etmişlerdir. Bu, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ, Mücâhid ve İkrime'den de rivayet edilmiştir. Arapların 'Dahikati'l-erneb' (tavşan hayız gördü) sözü de bu manadadır. Ebû Ubeyde, Ebû Ubeyd ve Ferrâ, dahike fiilinin hayız gördü manasına gelişini inkâr etmişlerdir; fakat dilcilerin cumhuru bunu kabul etmiş ve şairin şu sözünü buna delil getirmişlerdir:

«وضحك» الأرانب فوق الصفا ... كمثل دم الجوف يوم اللقا

Tavşanların kayalar üzerindeki 'kanaması' ... Savaş günü göğüsten akan kan gibidir.

وقوله:

Şu sözü de delildir:

وعهدي بسلمى «ضاحكا» في لبابة ... ولم يعد حقا ثديها أن تحلما

Ve bildiğim kadarıyla Selmâ Libâbe'de 'hayız görürdü' ... Memeleri henüz olgunlaşmamıştı bile.

وقوله:

Ve şu sözü:

إني لآتي العرس عند ظهورها ... وأهجرها يوما إذا تك «ضاحكا»

Şüphesiz ben eşimin yanına temizlik vaktinde gelirim ... Eğer o 'hayız görmüşse' bir gün ondan uzak dururum.

والمثبت مقدم على النافي ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، نعم قال ابن المنير: إنه يبعد الحمل على ذلك هنا قولها: أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ إلخ فإنه لو كان الحيض قبل البشارة لما تعجبت إذ لا عجب في حمل من تحيض، والحيض في العادة معيار على إمكان الحمل، ودفع بأن الحيض في غير أوانه مؤكد للتعجب أيضا، ولأنه يجوز أن تظن أن دمها ليس بحيض بل استحاضة فلذا تعجبت، وقرأ محمد بن زياد الأعرابي من قراء مكة «فضحكت» بفتح الحاء، وزعم المهدوي أنه غير معروف وأن «ضحك» بالكسر هو المعروف، ومصدره ضحكا وضحكا بسكون الحاء وفتح الضاد وكسرها، وضحكا وضحكا بكسر الحاء مع فتح الضاد وكسرها، والظاهر أن هذه مصادر ضحك بأي معنى كان ويفهم من مجمع البيان أن مصدر- ضحك- بمعنى حاضت إنما هو ضحكا بفتح الضاد وسكون الحاء، ولم نر هذا التخصيص في غيره، وعن بعضهم أن فتح الحاء في الماضي مخصوص بضحك بمعنى حاض، وعليه فالقراءة المذكورة تؤيد تفسير ضحكت على قراءة الجمهور بحاضت.

İspat eden nefiy edene takdim edilir; ezberinde tutan ise tutmayana karşı hüccettir. Evet, İbnü'l-Münîr şöyle demiştir: Burada ayetin bu manaya hamledilmesini, onun { أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?” ilh. sözü uzak kılmaktadır; zira hayız görmesi müjdeden önce olsaydı şaşırmazdı; çünkü hayız gören kimsenin hamile kalmasında şaşılacak bir şey yoktur ve hayız âdeten hamile kalmanın mümkün oluşuna bir ölçüttür. Buna karşı şöyle cevap verilmiştir: Vaktinin dışında hayız görmek de taaccübü (şaşkınlığı) teyit eder; ayrıca kanının hayız değil de istihâze olduğunu zannetmesi caizdir, bu yüzden şaşırmıştır. Mekke kurrâsından Muhammed b. Ziyâd el-A'râbî hâ harfinin fethasıyla 'fe-dahaket' şeklinde okumuştur. Mehdevî bunun bilinmediğini, bilinenin hâ'nın kesresiyle 'dahike' olduğunu; masdarının ise hâ'nın sükûnu, dâd'ın fetha ve kesresiyle dahken ve dıhken; hâ'nın kesresi ve dâd'ın fetha ve kesresiyle dahiken ve dıhiken şeklinde geldiğini ileri sürmüştür. Zâhir olan, bunların hangi manada olursa olsun 'dahike' fiilinin masdarları olduğudur. Mecmeu'l-Beyân'dan anlaşıldığına göre, 'hayız gördü' manasındaki dahike fiilinin masdarı sadece dâd'ın fethası ve hâ'nın sükûnu ile 'dahken'dir; bu tahsisi ondan başkasında görmedik. Bazı âlimlerden nakledildiğine göre mâzi fiilde hâ harfinin fethalı oluşu sadece 'hayız gördü' manasındaki dahake fiiline mahsustur; buna göre mezkûr kıraat, cumhurun kıraatindeki 'dahiket' fiilinin 'hayız gördü' şeklinde tefsir edilmesini teyit etmektedir.

فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ قيل: أي عقبنا سرورها بسرور أتم منه على ألسنة رسلنا وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ بالنصب، وهي قراءة ابن عامر وحمزة وحفص وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما على أنه منصوب بتقدير فعل يفسره ما يدل عليه الكلام أي ووهبنا لها من وراء إسحاق يعقوب، ورجع ذلك أبو علي، واعترض البعض بأنه حينئذ لا يكون ما ذكر داخلا تحت البشارة، ودفع بأن ذكر هذه الهبة قبل وجود الموهوب بشارة معنى، وقيل: هو معطوف على محل بِإِسْحاقَ لأنه في محل نصب، واعترض أنه إنما يتأتى العطف على المحل إذا جاز ظهور المحل في فصيح الكلام كقوله:

{ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de onu İshak ile müjdeledik” Şöyle denilmiştir: Yani elçilerimizin diliyle onun sevincini, bundan daha tam bir sevinçle takip ettirdik. { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “ve İshak'ın ardından da Yakub'u...” [ayetindeki { يَعْقُوبَ } kelimesi] mansubdur. Bu, İbn Âmir, Hamza, Hafs ve Zeyd b. Ali'nin —radıyallâhu anhümâ— kıraatidir; sözün delalet ettiği şeyin tefsir ettiği takdirî bir fiille mansub kılınmıştır; yani: 'Ve İshak'ın ardından ona Yakub'u bağışladık' demektir. Ebû Ali de bunu tercih etmiştir. Bazıları, bu durumda zikredilen şeyin müjdeye dahil olmayacağı gerekçesiyle itiraz etmiş; ancak bağışlanan şeyin varlığından önce bu bağışın zikredilmesinin manen bir müjde olduğu belirtilerek bu itiraz savuşturulmuştur. Bir görüşe göre de mansub konumunda olduğu için { بِإِسْحاقَ } ifadesinin mahalline matuftur. Fakat buna da mahalle atfın ancak fasih kelamda mahallin [irabının] açıkça ortaya çıkması caiz olduğu takdirde mümkün olabileceği söylenerek itiraz edilmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

ولسنا بالجبال ولا الحديدا وبشر لا تسقط باؤه من المبشر به في الفصيح، وزعم بعضهم أن العطف على بِإِسْحاقَ على توهم نصبه لأنه في معنى وهبنا لها إسحاق فيكون كقوله:

«Biz ne dağlarız ne de demir...» Oysa fasih kelamda kendisiyle müjdelenen şeyden 'be' (ب) harf-i cerri düşmez. Bazıları da { بِإِسْحاقَ } üzerine atfın, onun nasb hali vehmedilerek yapıldığını; çünkü manasının 'ona İshak'ı bağışladık' şeklinde olduğunu, dolayısıyla şairin şu sözü gibi olduğunu iddia etmişlerdir:

«مشائيم» ليسوا مصلحين عشيرة ... ولا ناعب إلا يبين غرابها

«Uğursuzdurlar; bir kabileye dirlik düzenlik vermezler ... Ve onun kargası ötüp ayrılık bildirmez [değil].»

إلا أنه توهم في هذا وجود الباء في المعطوف عليه على عكس ما في الآية الكريمة، ويقال لمثل هذا: عطف التوهم، ولا يخفى ما في هذه التسمية هنا من البشاعة على أن هذا العطف شاذ لا ينبغي التخريج عليه مع وجود غيره، وبهذا اعترض على الزمخشري من حمل كلامه حيث قال: وقرىء بالنصب كأنه قيل: وهبنا لها إسحاق ومن وراء إسحاق يعقوب على طريقة قوله: مشائيم. البيت عليه لما أنه الظاهر منه، وقال في الكشف أراد أنه عطف معنوي ومثله شائع مستفيض في العطف والإضمار على شريطة التفسير وغيرهما، وإنما شبهه بقوله: ولا ناعب تنبيها على أن ذلك مع بعده لما كان واقعا فهذا أجدر، والغرض من التشبيه أن غير الموجود في اللفظ جعل بمنزلته وأعمل، ولا يخفى أنه خلاف المتبادر من عبارته، وقيل: إنه معطوف على لفظ إِسْحاقَ وفتحته للجر لأنه غير مصروف للعلمية

Şu kadar var ki bu beyitte, kerîm ayettekinin aksine, matufun aleyhte 'be' (ب) harfinin varlığı vehmedilmiştir. Böylesi durumlara 'atf-ı tevehhüm' denir. Burada bu isimlendirmenin ne kadar çirkin olduğu ortadadır; kaldı ki bu atf türü şâzdır ve başka bir izah varken buna göre tahrîc yapılmamalıdır. Nitekim Zemahşerî'nin, «Nasb ile de okundu; sanki şairin 'Uğursuzdurlar...' beytindeki tarz üzere 'Ona İshak'ı ve İshak'ın ardından da Yakub'u bağışladık' denilmiş gibidir» sözünü zâhirine dayanarak bu manaya hamleden kimseler ona bu şekilde itiraz etmişlerdir. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf'te) ise şöyle denilmiştir: O, bunun manevî bir atıf olduğunu kastetmiştir; bunun benzeri atıfta, tefsir şartıyla idmârda ve diğerlerinde pek yaygın ve meşhurdur. Şairin «...ve öten hiçbir karga yoktur ki...» sözüne benzetmesi ise, böylesi bir kullanım uzaklığına rağmen vaki olduğuna göre, buradaki kullanımın çok daha evlâ olduğuna dikkat çekmek içindir. Bu benzetmeden amaç, lafızda bulunmayan bir şeyin bulunuyor gibi kabul edilip amel ettirilmesidir. Ne var ki bunun, Zemahşerî'nin ibaresinden ilk akla gelen anlama aykırı olduğu gizli değildir. Bir görüşe göre ise kelime, { إِسْحاقَ } lafzına matuftur; fethası ise cer alametidir; çünkü alem ve

والعجمة، وعلى هذا دخوله في البشارة ظاهر إلا أنه قيل عليه: إنه يلزمه الفصل بين نائب الجار ومجروره وهو أبعد منه بين الجار ومجروره، وفي البحر أن من ذهب إلى أنه معطوف على ما ذكر فقوله ضعيف لأنه لا يجوز الفصل بالظرف أو المجرور بين حرف العطف ومعطوفه المجرور، فلا يجوز مررت بزيد اليوم وأمس عمرو فإن جاء ففي شعر، فإن كان المعطوف منصوبا أو مرفوعا ففي جواز ذلك خلاف نحو قام زيد واليوم عمرو وضربت زيدا واليوم عمرا، وقرأ الحرميان والنحويان وأبو بكر ويَعْقُوبَ بالرفع على الابتداء، وَمِنْ وَراءِ الخبر كأنه قيل: ومن وراء إسحاق يعقوب كائن أو موجود أو مولود- قال النحاس: والجملة حال داخلة في البشارة أي فبشرناها بإسحاق متصلا به يعقوب.

ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyle gayr-i munsarıftır. Buna göre onun müjdeye dahil oluşu açıktır. Ancak buna karşı da şöyle denilmiştir: Bu durumda harf-i cerrin naibi ile mecruru arasını [zarf ile] ayırmak gerekir ki bu, harf-i cer ile mecrurunun arasını ayırmaktan daha uzaktır. el-Bahr'da belirtildiğine göre, kelimenin zikredilen şeye matuf olduğunu savunan kimsenin bu sözü zayıftır; çünkü atıf harfi ile mecrur olan matufu arasını zarf veya mecrur ile ayırmak caiz değildir. Dolayısıyla 'Zeyd'e bugün, dün de Amr'a uğradım' denilemez; şayet böyle bir kullanım gelmişse ancak şiirde gelir. Matuf mansub veya merfu olursa bunun cevazı hususunda ihtilaf vardır; nitekim 'Zeyd kalktı, bugün de Amr [kalktı]' ve 'Zeyd'i dövdüm, bugün de Amr'ı [dövdüm]' denilmesi gibi. Haremeyn kurrâsı, iki Nahivci (Ebû Amr ve Kisâî) ile Ebû Bekir { يَعْقُوبَ } kelimesini mübteda olarak ref ile okumuşlardır; { وَمِنْ وَراءِ } ise haberidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ve İshak'ın ardından Yakub olacaktır/mevcuttur/doğacaktır.' en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu cümle müjdeye dahil olan bir haldir; yani: 'Biz de ona, peşi sıra Yakub gelecek şekilde İshak'ı müjdeledik' demektir.

وأجاز أبو علي أن يرتفع بالجار والمجرور كما أجازه الأخفش، وقيل: إنه جائز على مذهب الجمهور أيضا لاعتماده على ذي الحال، وتعقب بأنه وهم لأن الجار والمجرور إذا كان حالا لا يجوز اقترانه بالواو فليتدبر.

Ebû Ali, Ahfeş'in de caiz gördüğü üzere, kelimenin car ve mecrur ile merfu kılınmasını caiz görmüştür. Zü'l-hâle dayandığı için cumhurun mezhebine göre de bunun caiz olduğu söylenmiştir. Ancak buna, car ve mecrur hal olduğunda vâv (و) ile birlikte gelmesinin caiz olmadığı, dolayısıyla bu görüşün bir vehim olduğu şeklinde itiraz edilmiştir; iyi düşünülmelidir.

وجوز النحاس أيضا أن يكون فاعلا بإضمار فعل تقديره ويحدث من وراء إسحاق يعقوب.

en-Nehhâs ayrıca, takdiri 've İshak'ın ardından Yakub meydana gelecektir' şeklinde olan gizli bir fiilin faili olmasını da caiz görmüştür.

قال ابن عطية: وعلى هذا لا يدخل في البشارة، وقد مر ما يعلم منه الجواب، ووَراءِ هنا بمعنى خلف وبذلك فسرها الراغب، وغيره هنا، وهو رواية عن ابن عباس، وفي رواية أخرى عنه تفسيرها بولد الولد وهو أحد معانيها كما في الصحاح والقاموس، وبذلك قال الشعبي، واختاره أبو عبيدة، واستشكل بأن يَعْقُوبَ ولد إسحاق ﵇ لصلبه لا ولد ولده، ولدفع ذلك قال الزمخشري فيما نقل عنه: إن وجه هذا التفسير أن يراد بيعقوب أولاده كما يقال: هاشم ويراد أولاده فكأنه قيل: من ولد ولد إسحاق أولاد يعقوب، ويتضمن ذلك البشارة بيعقوب من طريق الأولى، وقيل: وجه ذلك أنه سمي ولد إسحاق وَراءِ بالنسبة إليها أي وراؤها من إسحاق كأنهم بشروها بأن تعيش حتى ترى ولد ولدها، أو بأن يولد لولدها ولد، قيل: وهذا أقرب، والمنقول عن الزمخشري أظهر، والمعول عليه تفسيره بمعنى خلف إذ في كلا الوجهين تكلف لا يخفى، والاسمان يحتمل وقوعهما في البشارة كما في قوله تعالى: نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى [مريم: ٧] وهو الأظهر.

İbn Atıyye şöyle demiştir: Buna göre [Yakub] müjdeye dahil olmaz; cevabı anlaşılan açıklama ise daha önce geçmişti. Buradaki { وَراءِ } kelimesi 'arkasında/ardından' manasındadır. Râgıb ve başkaları burada kelimeyi bu şekilde tefsir etmişlerdir; bu, İbn Abbas'tan gelen bir rivayettir. Ondan gelen diğer bir rivayette ise es-Sıhâh ve el-Kâmûs'ta geçtiği üzere kelimenin anlamlarından biri olan 'torun' (çocuğun çocuğu) şeklinde tefsir edilmiştir. Şa'bî de bu görüşü belirtmiş, Ebû Ubeyde ise bunu tercih etmiştir. Ancak Yakub'un aleyhisselâm İshak'ın öz çocuğu olup torunu olmadığı gerekçesiyle bu görüş müşkül görülmüştür. Bu müşkülü gidermek için Zemahşerî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Bu tefsirin açıklaması şudur: 'Hâşim' denilip onun çocuklarının kastedilmesi gibi, Yakub ile de onun evlatlarının kastedilmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'İshak'ın torunlarından Yakub'un oğulları [gelecektir]'; bu da öncelikle Yakub'un müjdelenmesini kapsar. Bir görüşe göre de bunun izahı şöyledir: İshak'ın çocuğuna, kadına nispetle { وَراءِ } denilmiştir; yani 'İshak'tan sonraki ardılı' demektir. Sanki ona, torununu görünceye kadar yaşayacağı ya da çocuğunun bir çocuğu olacağı müjdelenmiştir. Bu görüşün daha yakın olduğu söylenmiştir; Zemahşerî'den nakledilen ise daha açıktır. İtimat edilen görüş ise [kelimenin] 'arkasında/ardından' manasıyla tefsir edilmesidir; zira her iki izah tarzında da gizli olmayan bir tekellüf (zorlama) vardır. Yüce Allah'ın { نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى } “Sana adı Yahyâ olan bir oğlan müjdeliyoruz” [Meryem: 7] ayetinde olduğu gibi, her iki ismin de müjdede yer alması muhtemeldir ve en zâhir olanı da budur.

وروي عن السدي: ويحتمل أنها بشرت بولد وولد ولد من غير تسمية ثم سميا بعد الولادة، وتوجيه البشارة إليها مع أن الأصل في ذلك إبراهيم ﵇، وقد وجهت إليه في آيتي الحجر والذاريات للإيذان بأن ما بشر به يكون منهما ولكونها عقيمة حريصة على الولد وكانت قد تمنته حينما ولد لهاجر إسماعيل ﵇ قالَتْ استئناف بياني كأن سائلا سأل ما فعلت حين بشرت؟ فقيل قالت: يا وَيْلَتى من الويل وأصله الخزي، ويستعمل في كل أمر فظيع، والمراد هنا التعجب وقد كثرت هذه الكلمة على أفواه النساء إذا طرأ عليهن ما يتعجبن منه، والظاهر أن الألف بدل من ياء المتكلم، ولذا أمالها أبو عمرو وعاصم في رواية، وبهذا يلغز فيقال: ما ألف هي ضمير مفرد متكلم.

Süddî'den şöyle rivayet edilmiştir: Onun, isim zikredilmeksizin bir çocuk ve bir torunla müjdelenip bunların doğumdan sonra isimlendirilmiş olmaları da muhtemeldir. Bu hususta asıl muhatap İbrâhim aleyhisselâm olduğu ve Hicr ile Zâriyât surelerindeki ayetlerde müjde ona yöneltildiği halde burada müjdenin kadına yöneltilmesi; müjdelenen şeyin ikisinden olacağını bildirmek, kadının kısır olup çocuğa pek düşkün bulunması ve İsmâil aleyhisselâm Hâcer'den doğduğu zaman çocuk temenni etmiş olması sebebiyledir. { قالَتْ } “Dedi ki” [ifadesi] bir istînâf-ı beyânîdir; sanki birisi 'Müjdelendiği zaman ne yaptı?' diye sormuş da 'Dedi ki' denilmiştir: { يا وَيْلَتى } “Vay başıma gelenler!” [Bu ifade] 'veyl' kelimesindendir; aslı rüsvaylıktır ve her korkunç durum için kullanılır. Burada kastedilen ise taaccüb (şaşkınlık) bildirmektir. Bu kelime, kadınların şaşılacak bir durumla karşılaştıklarında dillerinde pek çok dolaşır. Zâhir olan, buradaki elifin mütekellim yâ'sından bedel olduğudur; bundan dolayı Ebû Amr ve bir rivayette Âsım buna imâle yapmışlardır. Bununla bilmece yapılarak: 'Hangi elif tekil mütekellim zamiridir?' denilir.

وقرأ الحسن «يا ويلتي» بالياء على الأصل، وقيل: إنها ألف الندبة ولذا يلحقونها الهاء فيقولون: يا ويلتاه أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ ابنة تسعين سنة على ما روي عن ابن إسحاق، أو تسع وتسعين على ما روي عن مجاهد. وَهذا الذي تشاهدونه بَعْلِي أي زوجي، وأصل البعل القائم بالأمر فأطلق على الزوج لأنه يقوم بأمر الزوجة، وقال الراغب:

Hasan [el-Basrî] aslı üzere yâ ile «yâ veyletî» şeklinde okumuştur. Bunun nüdbe elifi olduğu, bundan dolayı kelimeye he (هـ) bitiştirilerek «yâ veyletâh» denildiği de söylenmiştir. { أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?” İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre doksan yaşında, Mücâhid'den rivayet edildiğine göre ise doksan dokuz yaşında bir kadın iken. { وَهذا } “şu da” yani gördüğünüz şu kimse { بَعْلِي } “benim kocamdır”. Ba'l kelimesinin aslı, bir işi üstlenen kimsedir; kadının işlerini üstlenip yürüttüğü için kocaya bu isim verilmiştir. Râgıb şöyle demiştir:

هو الذكر من الزوجين وجمعه بعولة نحو فحل وفحولة، ولما تصوروا من الرجل استعلاء على المرأة فجعل سائسها والقائم عليها وسمى به شبه كل مستعل على غيره به فسمي باسمه، ومن هنا سمى العرب معبودهم الذي يتقربون به إلى الله تعالى بعلا لاعتقادهم ذلك فيه شَيْخاً ابن مائة سنة. أو مائة وعشرين، وهو من شاخ يشيخ، وقد يقال:

O, eşlerden erkek olanıdır; çoğulu 'fahl' ve 'fuhûle' gibi 'ba'le' ve 'buûle' şeklinde gelir. Erkeğin kadın üzerinde bir hâkimiyeti tasavvur edilip onun yöneticisi ve gözeticisi kılındığı için bu isimle anılınca, başkasına hâkim olan her şey de ona benzetilerek bu isimle adlandırılmıştır. Nitekim Araplar, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için taptıkları mabutlarını, onda bu vasfın bulunduğuna inandıkları için 'ba'l' diye isimlendirmişlerdir. { شَيْخاً } “yaşlı bir adamdır” yüz yaşında yahut yüz yirmi yaşında bir kimsedir. Bu kelime 'şâha yeşîhu' fiilindendir. Bazen kadın için:

للأنثى شيخة كما قال:

Şairin dediği gibi 'şeyha' da denir:

وتضحك مني «شيخة» عبشمية ويجمع على أشياخ وشيوخ وشيخان ونصبه على الحال عند البصريين، والعامل فيه ما في هذا من معنى الإشارة أو التنبيه.

«Abduşşemsoğullarından bir 'ihtiyar kadın' bana gülüyor...» Çoğulu eşyâh, şüyûh ve şeyhân gelir. Basralılara göre [kelimenin] nasbı hal iledir; bunda amel eden ise { هذا } kelimesindeki işaret veya tenbih manasıdır.

قال الزجاج: «ومثل هذه الحال من لطيف النحو وغامضه إذ لا تجوز إلا حيث يعرف الخبر ففي قولك: هذا زيد قائما لا يقال إلا لمن يعرفه فيفيده قيامه ولو لم يكن كذلك لزم أن لا يكون زيدا عند عدم القيام وليس بصحيح فهنا بعليته معروفة، والمقصود بيان شيوخته وإلا لزم أن لا يكون بعلها قبل الشيخوخة قاله الطيبي، ونظر فيه بأنه إنما يتوجه إذا لم تكن الحال لازمة غير منفكة أما في نحو هذا أبوك عطوفا فلا يلزم المحذور، والحال هاهنا مبينة هيئة الفاعل أو المفعول لأن العامل فيها ما أشير إليه وبذلك التأويل يتحد عامل الحال وذوها، وذهب الكوفيون إلى أن هذا يعمل عمل كان وشَيْخاً خبره وسموه تقريبا» .

Zeccâc şöyle demiştir: «Böylesi bir hal, nahiv ilminin ince ve kapalı meselelerindendir; zira bu ancak haber bilindiği zaman caiz olur. Nitekim senin 'Zeyd ayakta olarak şudur' sözün, ancak onu tanıyan kimseye söylenir ki onun ayakta oluşu bir fayda versin. Şayet böyle olmasaydı, ayakta olmadığı zaman Zeyd olmaması gerekirdi ki bu doğru değildir. Burada da onun kocası olduğu bilinmektedir; maksat onun yaşlılığını açıklamaktır, aksi takdirde yaşlılıktan önce kocası olmaması gerekirdi.» Bunu Tîbî söylemiştir. Ancak bu açıklamaya şöyle itiraz edilmiştir: Bu izah ancak hal ayrılmaz ve sabit bir vasıf olmadığı takdirde geçerlidir; 'İşte senin baban şefkatli olarak...' ifadesinde ise böyle bir sakınca doğmaz. Buradaki hal, failin veya mef'ûlün heyetini beyan etmektedir; zira onda amel eden şey işaret edilen kimsedir ve bu teville halin amili ile zü'l-hâli birleşir. Kûfeliler ise { هذا } ifadesinin 'kâne' gibi amel ettiği, { شَيْخاً } kelimesinin de onun haberi olduğu görüşüne varmışlar ve bunu 'takrîb' diye adlandırmışlardır.

وقرأ ابن مسعود- وهو في مصحفه- والأعمش- شيخ- بالرفع على أنه خبر محذوف أي هو شيخ، أو خبر بعد خبر، وفي البحر إن الكلام على هذا كقولهم: هذا حلو حامض، أو هو الخبر، وبَعْلِي بدل من اسم الإشارة. أو بيان له، وجوز أن يكون بَعْلِي الخبر، وشيخ- تابعا له، وكلتا الجملتين وقعت حالا من الضمير في أَأَلِدُ لتقرير ما فيه من الاستبعاد وتعليله أي ألد وكلانا على حالة منافية لذلك، وإنما قدمت بيان حالها على بيان حاله ﵇ لأن مباينة حالها لما ذكر من الولادة أكثر إذ ربما يولد للشيوخ من الشواب أما العجائز داؤهن عقام، ولأن البشارة متوجهة إليها صريحا ولأن العكس في البيان ربما يوهم من أول الأمر نسبة المانع عن الولادة إلى جانب إبراهيم ﵇ وفيه ما لا يخفى من المحذور، واقتصارها في الاستبعاد على ولادتها من غير تعرض لحال النافلة لأنها المستبعدة وأما ولادة ولدها فلا يتعلق بها استبعاد قاله شيخ الإسلام إِنَّ هذا أي ما ذكر من حصول الولد من هرمين مثلنا، وقيل: هو إشارة إلى الولادة أو البشارة بها، والتذكير لأن المصدر في تأويل إِنَّ مع الفعل ولعل المآل أن هذا الفعل لَشَيْءٌ عَجِيبٌ أي من سنة الله تعالى المسلوكة في عباده، والجملة تعليل بطريق الاستئناف التحقيقي ومقصدها كما قيل: استعظام نعمة الله تعالى عليها في ضمن الاستعجاب العادي لا استبعاد ذلك من حيث القدرة قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أي قدرته وحكمته. أو تكوينه وشأنه سبحانه أنكروا عليها تعجبها لأنها كانت ناشئة في بيت النبوة ومهبط الوحي ومحل الخوارق فكان حقها أن تتوقر ولا يزدهيا ما يزدهي سائر النساء من أمثال هذه الخوارق من ألطاف الله سبحانه الخفية ولطائف صنعه الفائضة على كل أحد ممن يتعلق بإفاضته عليه مشيئته تعالى الأزلية لا سيما أهل بيت النبوّة الذين هم هم وأن تسبح الله تعالى وتمجده وتحمده، وإلى ذلك أشاروا بقوله تعالى:

İbn Mes'ûd —kendi mushafında da böyledir— ve A'meş, mahzuf bir [mübtedanın] haberi olarak ref ile «şeyhun» —yani 'o bir yaşlıdır'— veya haber üstüne haber olarak okumuşlardır. el-Bahr'da belirtildiğine göre buna göre kelam, Arapların 'Bu hem tatlı hem ekşidir' sözü gibidir; yahut haber bizzat odur da { بَعْلِي } ismi işaretin bedeli veya beyânıdır. { بَعْلِي } kelimesinin haber, 'şeyh' kelimesinin de ona tâbi olması caiz görülmüştür. Her iki cümle de { أَأَلِدُ } içindeki zamirden hal konumundadır; maksat oradaki uzak görmeyi pekiştirmek ve gerekçelendirmektir; yani: 'İkimiz de doğuma mani bir halde iken mi doğuracağım?' demektir. Kendi durumunu onun aleyhisselâm durumundan önce zikretmiştir; çünkü doğum konusunda kendi halinin aykırılığı daha fazladır; zira bazen yaşlı erkeklerin genç kadınlardan çocuğu olabilir, oysa kısır yaşlı kadınların derdi çaresizdir. Ayrıca müjde doğrudan kendisine yönelmiştir ve açıklamada tersini yapmak, işin başında doğuma engelin İbrâhim aleyhisselâm tarafından olduğu vehmini doğurabilirdi ki bunda sakınca açıktır. Durumu uzak görmesinde, torunun haline hiç değinmeyip sadece kendi doğumunu zikretmekle yetinmiştir; çünkü asıl akıldan uzak olan kendi doğumudur; torunun doğumu ise uzak görülmüş değildir. Bunu Şeyhülislâm söylemiştir. { إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu” yani bizim gibi iki ihtiyardan çocuk meydana gelmesi olarak zikredilen bu husus —bunun doğuma veya doğum müjdesine işaret olduğu da söylenmiştir; إِنَّ'nin fiille tevili masdar olduğu için müzekker kılınmıştır; netice itibariyle bu fiil kastedilmiştir— { لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “gerçekten şaşılacak bir şeydir.” Yani Allah Teâlâ'nın kulları arasında cari olan sünnetine göre şaşılacak bir iştir. Cümle, tahkikî bir istînâf yoluyla gerekçelendirmedir; söylenildiği üzere kadının maksadı, bunu kudret açısından imkânsız görmek değil, âdet sınırları içindeki şaşkınlık zımnında Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetini büyük görmektir. { قالُوا } “[Elçiler] dediler ki:” { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” Yani O'nun kudretine ve hikmetine mi, yahut var etmesine ve O Yüce Zatın şanına mı? Onun bu şaşkınlığını kınadılar; zira o, peygamberlik evinde, vahyin indiği ve harikaların zuhur ettiği bir mekânda yetişmişti. Dolayısıyla onun hakkı vakar göstermekti; Allah Sübhânehu'nun ezelî iradesinin feyzini üzerine akıtmayı dilediği kimselere —özellikle de bizzat peygamberlik ehli olan o hâne halkına— bolca ihsan ettiği bu tür harikalardan, O'nun gizli lütuflarından ve eşsiz sanatlarından diğer kadınların kapıldığı telaşa kapılmamak, Allah Teâlâ'yı tesbih, temcid ve hamdetmekti. Nitekim Yüce Allah'ın şu sözüyle buna işaret ettiler:

رَحْمَةِ اللَّهِ المستتبعة كل خير ووضع المظهر موضع المضمر لزيادة تشريفها والإيماء إلى عظمتها وَبَرَكاتُهُ أي خيراته التامة المتكاثرة التي من جملتها هبة الأولاد، وقيل: الرحمة النبوة. والبركات الأسباط من بني إسرائيل لأن الأنبياء ﵈ منهم وكلهم من ولد إبراهيم ﵇ وقيل: رحمته تحيته. وبركاته فواضل خيره بالخلة والإمامة.

{ رَحْمَتُ اللَّهِ } “Allah'ın rahmeti” ki bütün hayırları peşi sıra getirir; şerefini artırmak ve azametine işaret etmek için zamir yerine açık isim konulmuştur. { وَبَرَكاتُهُ } “ve bereketleri” yani çocuk bağışlanması da dahil olmak üzere pek çok olan tam hayırları [üzerinizedir]. Bir görüşe göre rahmet peygamberlik, bereketler ise İsrâiloğulları'nın esbâtıdır (kabileleridir); çünkü peygamberler aleyhimüsselâm onlardandır ve hepsi de İbrâhim'in aleyhisselâm neslindendir. Bir görüşe göre de rahmeti O'nun selamı, bereketleri ise dostluk (hıllet) ve imamet ile ihsan ettiği hayır faziletleridir.

عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ نصب على المدح. أو الاختصاص كما ذهب إليه كثير من المعربين، قال أبو حيان:

{ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “üzerinizedir ey ev halkı!” İrab uzmanlarının çoğunun belirttiği gibi medih veya ihtisas üzere mansubdur. Ebû Hayyân şöyle demiştir:

وبينهما فرق ولذلك جعلهما سيبويه في بابين وهو أن المنصوب على المدح لفظ يتضمن بوضعه المدح كما أن المنصوب على الذم يتضمن بوضعه الذم والمنصوب على الاختصاص يقصد به المدح. أو الذم لكن لفظه لا يتضمن

Bu ikisi arasında fark vardır; bu yüzden Sîbeveyh bunları iki ayrı babda ele almıştır. Şöyle ki: Medih üzere mansub olan kelime, vazolunuşu itibariyle övgü içeren bir lafızdır; nitekim zem üzere mansub olan da vazolunuşu itibariyle yergi içerir. İhtisas üzere mansub olan kelime ile ise övgü veya yergi kastedilir; ancak lafzı

بوضعه ذلك كقول رؤبة: بنا تميما يكشف الضباب. انتهى، وفي الهمع أن النصب في الاختصاص بفعل واجب الإضمار وقدره سيبويه- بأعني- ويختص بأي الواقعة بعد ضمير المتكلم كأنا أفعل كذا أيها الرجل. وكاللهم اغفر لنا أيتها العصابة، وحكمها في هذا الباب- إلا عند السيرافي والأخفش- حكمها في باب النداء ويقوم مقامها في الأكثر كما- قال سيبويه- بنو نحو قوله: نحن بني ضبة أصحاب الجمل. ومنه قوله:

vazolunuşu itibariyle bunu içermez; nitekim Ru'be'nin: «Bizimle, yani Temîmlilerle sis dağılır» sözünde olduğu gibi. (Alıntı bitti). el-Hem'de geçtiğine göre, ihtisastaki nasb takdiri zorunlu bir fiille olur; Sîbeveyh bunu 'a'nî' (kastediyorum/yani) şeklinde takdir etmiştir. Bu, 'Ben şunu yaparım ey adam' ve 'Allah'ım bizi bağışla ey topluluk' ifadelerinde olduğu gibi, mütekellim zamirinden sonra gelen 'eyyü' kelimesine mahsustur. Sîrâfî ve Ahfeş müstesna, bu babdaki hükmü nida babındaki hükmü gibidir. Sîbeveyh'in belirttiği üzere çoğu zaman onun yerine 'benû' kelimesi geçer; nitekim şairin: «Biz Dabbaoğulları, Cemel ehliyiz» sözü ve yine şairin şu sözü gibi:

نحن بنات طارق ... نمشي على النمارق

«Biz Târık'ın kızlarıyız ... Halılar üzerinde yürürüz»

ومعشر كقوله:

Ve şairin şu sözündeki gibi 'ma'şer' kelimesi:

لنا معشر الأنصار مجد مؤثل ... بإرضائنا خير البرية أحمدا

«Yaratılmışların en hayırlısı Ahmed'i hoşnut etmemizle ... Biz Ensar topluluğu için köklü bir şeref vardır»

وفي الحديث «نحن معاشر الأنبياء لا نورث»

Ve hadiste geçen: «Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız» [ifadesi gibidir].

وآل وأهل، وأبو عمرو لا ينصب غيرهما وليس بشيء، وقلّ كون ذلك علما كما في بيت رؤبة السابق في كلام أبي حيان، ولا يكون اسم إشارة ولا غيره ولا نكرة البتة، ولا يجوز تقديم اسم الاختصاص على الضمير، وقلّ وقوع الاختصاص بعد ضمير المخاطب كسبحانك الله العظيم، وبعد لفظ غائب في تأويل المتكلم أو المخاطب نحو على المضارب الوضيعة أيها البائع، فالمضارب لفظ غيبة لأنه ظاهر لكنه في معنى على أو عليك ومنع ذلك الصفار البتة لأن الاختصاص شبه النداء فكما لا ينادى الغائب فكذلك لا يكون فيه الاختصاص انتهى مع أدنى زيادة وتغيير، ومنه يعلم بعض ما في كلام أبي حيان وأن حمل ما في الآية الكريمة على الاختصاص من ارتكاب ما قل في كلامهم، وجوز في الكشاف نصبه على النداء، وقدمه على احتمال النصب على الاختصاص، ولعله أشار بذلك إلى ترجيحه على الاحتمال الثاني لكن ذكر بعض الأفاضل ان في ذلك فوات معنى المدح المناسب للمقام، والمراد من البيت- كما في البحر- بيت السكنى، وأصله مأوى الإنسان بالليل، ثم قد يقال من غير اعتبار الليل فيه، ويقع على المتخذ من حجر ومن مدر ومن صوف ووبر وعبر عن مكان الشيء بأنه بيته ويجمع على بيوت وأبيات، وجمع الجمع أبابيت وبيوتات وأبياوات، ويصغر على بييت وبييت بالكسر، ويقال: بويت كما تقوله العامة، وصرف الخطاب من صيغة الواحدة إلى الجمع ليكون جوابهم ﵈ لها جوابا لمن يخطر بباله مثل ما خطر ببالها من سائر أهل البيت.

Ayrıca 'âl' ve 'ehl' kelimeleri de böyledir. Ebû Amr bu ikisinden başkasını mansub kılmaz; ancak bu muteber bir görüş değildir. Ebû Hayyân'ın sözünde geçen Ru'be'nin beytinde olduğu gibi, bunun özel isim olması azdır; asla işaret ismi, başka bir şey veya nekre olamaz. İhtisas isminin zamirin önüne geçmesi caiz değildir. 'Sübhâneke'llâhe'l-azîm' örneğinde olduğu gibi muhatap zamirinden sonra; ve 'Ey satıcı, zarar kâr ortağının üzerine olsun' örneğinde olduğu gibi mütekellim veya muhatap tevilindeki gayb lafzından sonra ihtisasın gelmesi pek azdır; buradaki 'el-mudârib' zahir olduğu için gayb lafzıdır, fakat 'aleyye' (benim üzerime) veya 'aleyke' (senin üzerine) anlamındadır. Saffâr bunu kesinlikle men etmiştir; çünkü ihtisas nida gibidir, gayba nida edilemediği gibi onda ihtisas da olmaz. (Az bir fazlalık ve değişiklik ile nakil bitti). Buradan Ebû Hayyân'ın sözündeki bazı hususlar ve kerîm ayettekini ihtisasa hamletmenin onların kelamında az vaki olan bir şeyi benimsemek olduğu anlaşılır. el-Keşşâf'ta bunun nida üzere mansub olması caiz görülmüş ve ihtisas üzere nasb ihtimalinin önüne geçirilmiştir; belki de bununla ikinci ihtimale karşı onu tercih ettiğine işaret etmiştir. Ancak bazı faziletli âlimler, bunda makama uygun olan medih manasının kaçırılacağını belirtmişlerdir. el-Bahr'da zikredildiği üzere 'el-beyt'ten murat, ikamet edilen evdir; aslı insanın gece barındığı yerdir, sonradan gece dikkate alınmaksızın da söylenmiştir; taştan, kerpiçten, yünden ve kıldan yapılan şeyler için kullanılır; bir şeyin yerine de onun evi denilmiştir. Çoğulu büyût ve ebyât, çoğulun çoğulu ebâbît, büyûtât ve ebyâvât gelir. İsm-i tasgîri büküm ile büveyt ve biveyt şeklinde gelir; avamın söylediği gibi büveyt de denir. [Elçilerin] hitabı tekil sîgasından çoğul sîgasına çevirmeleri, onların aleyhimüsselâm kadına verdikleri cevabın, diğer ehl-i beytten onun aklına gelen şeyin benzeri aklına gelebilecek kimseler için de bir cevap olması içindir.

والجملة كلام مستأنف علل به إنكار تعجبها فيه جملة خبرية، واختاره جمع من المحققين، وقيل: هي دعائية وليس بذاك، واستدل بالآية على دخول الزوجة في أهل البيت، وهو الذي ذهب إليه السنيون، ويؤيده ما في سورة الأحزاب، وخالف في ذلك الشيعة فقالوا: لا تدخل إلا إذا كانت قريب الزوج، ومن نسبه فإن المراد من البيت بيت النسب لا بيت الطين والخشب، ودخول سارة رضي الله تعالى عنها هنا لأنها بنت عمه، وكأنهم حملوا البيت على الشرف كما هو أحد معانيه، وبه فسر في قول العباس رضي الله تعالى عنه يمدح النبي ﷺ:

Bu cümle, kadının taaccübünün kınanmasının gerekçelendirildiği yeni bir sözdür (istînâftır) ve haber cümlesidir; muhakkik âlimlerden bir topluluk bunu tercih etmiştir. Dua cümlesi olduğu da söylenmiştir ama bu isabetli değildir. Ayetten, eşin de 'Ehl-i Beyt'e dahil olduğuna delil getirilmiştir; Sünnîlerin benimsediği görüş de budur ve Ahzâb suresindeki ayet de bunu desteklemektedir. Şiîler ise buna muhalefet edip şöyle demişlerdir: Kadın, ancak kocanın akrabası ve onun soyundan ise dahil olur; zira beytten murat çamur ve ahşap ev değil, nesep evidir. Sâre'nin —radıyallâhu anhâ— buraya dahil olması ise amcasının kızı olduğu içindir. Sanki onlar beyt kelimesini, anlamlarından biri olduğu üzere şerefe hamletmişlerdir; nitekim Abbâs'ın —radıyallâhu anh— Peygamber'i ﷺ överken söylediği şu sözünde de böyle tefsir edilmiştir:

حتى احتوى «بيتك» المهيمن من ... خندف علياء تحتها النطف

«Nihayet senin koruyucu 'şerefli evin', Hındıf'tan ... Altında su damlaları bulunan yüce bir makamı kuşattı.»

ثم خصوا الشرف بالشرف النسبي وإلا فالبيت بمعنى النسب مما لم يشع عند اللغويين، ولعل الذي دعاهم لذلك بغضهم لعائشة رضي الله تعالى عنها فراموا إخراجها من حكم يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الأحزاب: ٣٣] ، وسيأتي إن شاء الله تعالى تفصيل الكلام في هذا المقام، واستدل بالآية على كراهة الزيادة في التحية على السلام عليكم ورحمة الله وبركاته، وروي ذلك عن غير واحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم.

Sonra da şerefi nesep şerefine has kılmışlardır; aksi takdirde beytin nesep manasında kullanılması dilciler nezdinde yaygın değildir. Onları buna sevk eden şey, belki de Âişe'ye —radıyallâhu anhâ— duydukları buğuzdur; bu yüzden onu { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Allah sizden ancak kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister, ey Ehl-i Beyt!” [el-Ahzâb: 33] ayetinin hükmünden çıkarmak istemişlerdir. İnşâallâh bu makamdaki sözün tafsilatı ileride gelecektir. Ayetten, selamlaşmada 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh' ifadesinin üzerine ziyade yapmanın mekruh olduğuna delil getirilmiştir; bu hüküm sahabeden —radıyallâhu anhüm— pek çok kimseden rivayet edilmiştir.

أخرج البيهقي في الشعب عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن رجلا قال له: سلام عليك ورحمة الله وبركاته

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Ömer'den —radıyallâhu anhümâ— rivayet ettiğine göre bir adam ona: 'Selâmün aleyke ve rahmetullâhi ve berekâtüh

ومغفرته فانتهره ابن عمر وقال: حسبك ما قال الله تعالى، وأخرج عن ابن عباس أن سائلا قام على الباب وهو عند ميمونة فقال: السلام عليكم أهل البيت ورحمة الله وبركاته وصلواته ومغفرته، فقال: انتهوا بالتحية إلى ما قال الله سبحانه، وفي رواية عن عطاء قال: كنت جالسا عند ابن عباس فجاء سائل فقال: السلام عليكم ورحمة الله وبركاته ومغفرته ورضوانه فقال: ما هذا السلام؟! وغضب حتى احمرت وجنتاه إن الله تعالى حد للسلام حدا ثم انتهى ونهى عما وراء ذلك ثم قرأ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ قال أبو الهيثم: أي تحمد أفعاله، وفي الكشاف أي فاعل ما يستوجب به الحمد من عباده ففعيل بمعنى مفعول، وجوز الراغب أن يكون حَمِيدٌ هنا بمعنى حامد ولعل الأول أولى مَجِيدٌ أي كثير الخير والإحسان، وقال ابن الأعرابي: هو الرفيع يقال: مجد كنصر وكرم مجدا ومجادة أي كرم وشرف وأصله من مجدت الإبل إذا وقعت في مرعى كثير واسع، وقد أمجدها الراعي إذا أوقعها في ذلك، وقال الأصمعي: يقال: أمجدت الدابة إذا أكثرت علفها، وقال الليث: أمجد فلان عطاءه ومجده إذا كثره، ومن ذلك قول أبي حية النميري:

ve mağfiratüh' demiş; İbn Ömer adamı azarlayarak: 'Allah Teâlâ'nın buyurduğu sana yeter' demiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, o Meymûne'nin yanında iken kapıda bir dilenci durup: 'es-Selâmü aleyküm Ehle'l-Beyt ve rahmetullâhi ve berekâtühü ve salevâtühü ve mağfiratüh' demiş; bunun üzerine İbn Abbas: 'Selamı Allah Sübhânehu'nun buyurduğu sınırda bırakın' demiştir. Atâ'dan gelen bir rivayette ise o şöyle demiştir: İbn Abbas'ın yanında oturuyordum, bir dilenci gelip: 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtühü ve mağfiratühü ve rıdvânüh' dedi; bunun üzerine İbn Abbas: 'Bu nasıl selam?!' deyip yanakları kızaracak kadar öfkelendi ve: 'Şüphesiz Allah Teâlâ selama bir sınır çizmiş, sonra orada durmuş ve bundan ötesini yasaklamıştır' dedi; ardından { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } ayetini okudu. { إِنَّهُ حَمِيدٌ } “Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır” Ebü'l-Heysüm şöyle demiştir: Yani fiilleri övülendir. el-Keşşâf'ta: 'Kullarından hamdi hak ettirecek şeyleri yapandır; fe'îl, mef'ûl manasındadır' denilmiştir. Râgıb buradaki { حَمِيدٌ } lafzının öven (hâmid) manasında olmasını da caiz görmüştür; ancak birinci mana daha evlâdır. { مَجِيدٌ } “şânı yücedir.” Yani hayrı ve ihsanı pek çoktur. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: O pek yücedir; 'mecede' fiili 'nasara' ve 'kerume' bâbından mecd ve mecâdet masdarlarıyla 'şerefli ve kerim oldu' manasında kullanılır; aslı 'develer geniş ve bol otlağa vardığında' söylenen ifadeden gelir. Çoban onları böyle bir yere saldığında 'emcede' denir. Asmaî şöyle demiştir: Hayvana yemini çok verdiğinde 'emcedtü'd-dâbbe' denilir. Leys ise: Bir kimse ihsanını çoğalttığında 'emcede fülanun atâehü ve meccedehû' denilir demiştir. Ebû Hayye en-Nümeyrî'nin şu sözü de bu kabildendir:

تزيد على صواحبها وليست ... «بماجدة» الطعام ولا الشراب

«Arkadaşlarına üstün gelir; oysa o ... Ne yemeği ne de içeceği 'çoğaltan' biridir»

أي ليست بكثيرة الطعام ولا الشراب، ومن أمثالهم في كل شجر نار، واستمجد المرخ والعفار أي استكثر من ذلك، وقال الراغب: أي تحرى السعة في بذل الفضل المختص به، وقال ابن عطية: مجد الشيء إذا حسنت أوصافه، والجملة على ما في الكشف تذييل حسن لبيان أن مقتضى حالها أن تحمد مستوجب الحمد المحسن إليها بما أحسن وتمجده إذ شرفها بما شرف، وقيل: هي تعليل لما سبق من قوله سبحانه: رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ أي الخوف والفزع، قال الشاعر:

Yani yemeği ve içeceği çok olan biri değildir. Arapların darbımesellerinden biri de: 'Her ağaçta ateş vardır; merh ve afâr ağaçları ise bunu pek bol almıştır' sözüdür, yani bundan bolca edinmiştir. Râgıb şöyle demiştir: Yani kendisine mahsus lütuf ve ihsanı bağışlamada genişliği gözetendir. İbn Atıyye ise: Bir şeyin vasıfları güzel olduğunda 'mecede' denilir, demiştir. el-Keşf'te belirtildiğine göre bu cümle, kadının halinin gereğinin; kendisine ihsanda bulunan ve hamde lâyık olan Zat'ı yaptığı ihsanlar sebebiyle övmesi ve kendisini şereflendirdiği şeylerle O'nu tazim etmesi olduğunu beyan eden güzel bir fezlekedir (tezyîldir). Bir görüşe göre de Yüce Allah'ın daha önce geçen { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ } sözünün gerekçesidir. { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ } “İbrâhim'den korku gidince” yani korku ve dehşet geçince. Şair şöyle demiştir:

إذا أخذتها هزة «الروع» أمسكت ... بمنكب مقدام على الهول أروعا

«Korku sarsıntısı onu yakaladığında ... Dehşete karşı cesur, yiğit birinin omzuna tutunurdu»

والفعل راع، ويتعدى بنفسه كما في قوله:

Fiili 'râa'dır ve şairin şu sözünde olduğu gibi bizzat geçişli (müteaddî) olur:

«ما راعني» إلا حمولة أهلها ... وسط الديار تسف حب الخمخم

«Beni korkutan sadece ailesinin yük hayvanlarıydı ... Yurtların ortasında hımhım tohumu otlayan»

والروع بضم الراء النفس وهي محل الروع، والفاء لربط بعض أحوال إبراهيم ﵇ ببعض غب انفصالها بما ليس بأجنبي من كل وجه بل له مدخل في السياق والسباق، وتأخر الفاعل عن الظرف لكونه مصب الفائدة، والمعنى لما زال عنه ما كان أوجسه منهم من الخيفة واطمأنت نفسه بالوقوف على جلية أمرهم وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ أي يجادل رسلنا في حالهم وشأنهم، ففيه مجاز في الإسناد، وكانت مجادلته ﵇ لهم ما قصه الله سبحانه في قوله سبحانه في سورة العنكبوت: وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ قالَ: إِنَّ فِيها لُوطاً [العنكبوت: ٣١، ٣٢] فقوله ﵇: إِنَّ فِيها لُوطاً مجادلة وعدّ ذلك مجادلة لأن مآله على ما قيل: كيف تهلك قرية فيها من هو مؤمن غير مستحق للعذاب؟ ولذا أجابوه بقولهم نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ [العنكبوت: ٣٣] وهذا القدر من القول هو المتيقن.

Râ harfinin zammesiyle 'rû'' ise nefis/kalp demektir ki korkunun (rev') mahallidir. Fâ (ف) harfi, İbrâhim'in aleyhisselâm bazı hallerini —her yönden yabancı olmayan, bilakis siyak ve sibakta yeri bulunan şeylerle ayrıldıktan sonra— birbirine bağlamak içindir. Asıl faydanın odağı olduğu için fail zarftan sonraya bırakılmıştır. Manası şudur: Kendilerinden duyduğu korku ondan zail olup onların işinin hakikatini öğrenmesiyle içi rahatlayınca, { وَجاءَتْهُ الْبُشْرى } “ve kendisine müjde de gelince” { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle mücadeleye başladı.” Yani elçilerimizle onların durumu ve işi hakkında tartıştı; dolayısıyla burada isnadda mecaz vardır. Onun aleyhisselâm onlarla tartışması, Yüce Allah'ın Ankebût suresinde anlattığı şu husustu: { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَها كانُوا ظالِمِينَ قالَ إِنَّ فِيها لُوطاً } “Elçilerimiz İbrâhim'e müjdeyi getirdikleri zaman dediler ki: 'Biz bu memleketin halkını helâk edeceğiz; çünkü onun halkı zâlim kimselerdir.' İbrâhim: 'Ama orada Lût var!' dedi.” [el-Ankebût: 31-32]. Onun aleyhisselâm { إِنَّ فِيها لُوطاً } “Orada Lût var” sözü bir mücadeledir. Bunun mücadele sayılması, denildiğine göre neticesinin: 'İçinde azabı hak etmeyen bir müminin bulunduğu belde nasıl helâk edilir?' anlamına gelmesindendir. Bundan dolayı melekler ona: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ } “Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz; elbette onu ve ailesini kurtaracağız, karısı müstesna” [el-Ankebût: 33] sözüyle cevap vermişlerdir. Sözün bu kadarı kesin olarak bilinendir.

وعن حذيفة أنهم لما قالوا له ﵇ ما قالوا، قال: أرأيتم إن كان فيها خمسون من المسلمين أتهلكونها؟

Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre, melekler ona aleyhisselâm söylediklerini söyleyince o: 'Görüşünüz nedir, eğer orada elli Müslüman varsa onları helâk eder misiniz?' dedi.

قالوا: لا، قال: فثلاثون؟ قالوا: لا، قال: فعشرون، قالوا: لا، قال: فإن كان فيهم عشرة أو خمسة- شك الراوي.؟ قالوا:

Onlar: 'Hayır' dediler. O: 'Peki otuz kişi varsa?' dedi. 'Hayır' dediler. 'Peki yirmi kişi varsa?' dedi. 'Hayır' dediler. 'Şayet içlerinde on kişi yahut beş kişi varsa?' —ravi şüphe etmiştir— dedi. Onlar:

لا، قال: أرأيتم إن كان فيها رجل واحد من المسلمين أتهلكونها؟ قالوا: لا، فعند ذلك قال: إِنَّ فِيها لُوطاً فأجابوه بما أجابوه،

'Hayır' dediler. O: 'Görüşünüz nedir, eğer orada tek bir Müslüman adam varsa onları helâk eder misiniz?' dedi. 'Hayır' dediler. İşte o vakit: { إِنَّ فِيها لُوطاً } “Orada Lût var” dedi; onlar da ona verdikleri cevabı verdiler.

وروي نحو ذلك عدة روايات الله تعالى أعلم بصحتها، وفسر بعضهم المجادلة بطلب الشفاعة، وقيل:

Bunun benzeri pek çok rivayet nakledilmiştir; sıhhatini Allah Teâlâ en iyi bilendir. Bazıları bu mücadeleyi şefaat talebi olarak tefsir etmiştir. Bir görüşe göre de:

هي سؤاله عن العذاب هل هو واقع بهم لا محالة أم على سبيل الإخافة ليرجعوا إلى الطاعة؟ وأيا ما كان- فيجادلنا-

Onun azap hakkında, 'Bu kesin olarak başlarına gelecek midir yoksa itaate dönsünler diye bir korkutma mıdır?' şeklindeki sorusudur. Her nasıl olursa olsun, { يُجادِلُنا } ifadesi

جواب- لما- وكان الظاهر جادلنا إلا أنه عبر بالمضارع لحكاية الحال الماضية واستحضار صورتها، وقيل: إن- لما- كلو تقلب المضارع ماضيا كما أن- إن- تقلب الماضي مستقبلا، وقيل: الجواب محذوف، وهذه الجملة في موضع الحال من فاعله أي أخذ أو أقبل مجادلا لنا، وآثر هذا الوجه الزجاج ولكنه جعله مع حكاية الحال وجها واحدا لأنه قال: ولم يذكر في الكلام أخذ لأن الكلام إذا أريد به حكاية حال ماضية قدر فيه أخذ وأقبل لأنك إذا قلت: قام زيد دل على فعل ماض، وإذا قلت: أخذ زيد يقوم دل على حال ممتدة من أجلها ذكر أخذ وأقبل، وصنيع الزمخشري يدل على أنهما وجهان، وتحقيقه على ما في الكشف أنه إذا أريد استمرار الماضي فهو كما ذكره الزجاج، وإن أريد التصوير المجرد فلا، وقيل: الجواب محذوف.

{ لَمَّا } edatının cevabıdır; zâhir olan 'câdelena' (bizimle mücadele etti) denilmesi iken, geçmişteki hali hikaye etmek ve onun sûretini zihinde canlandırmak için muzari sîgasıyla ifade edilmiştir. Bir görüşe göre 'lev' edatı gibi 'lemmâ' edatı da muzariyi maziye dönüştürür; nitekim 'in' şart edatı da maziyi istikbale dönüştürür. Bir görüşe göre de cevap mahzuftur ve bu cümle failinden hal konumundadır; yani: 'Bizimle mücadele etmeye koyuldu/yöneldi' demektir. Zeccâc bu vechi tercih etmiş, fakat geçmişteki halin hikaye edilmesiyle bunu tek bir vecih kılmıştır; zira o şöyle demiştir: Kelamda 'ahaze' (koyuldu) zikredilmemiştir; çünkü kelam ile geçmişteki bir halin hikaye edilmesi kastedildiğinde takdirinde 'ahaze ve akbele' (koyuldu ve yöneldi) bulunur. Zira sen 'Kâme Zeydün' (Zeyd kalktı) dediğinde bu geçmiş bir fiile delalet eder; 'Ahaze Zeydün yekûmü' (Zeyd kalkmaya koyuldu) dediğinde ise uzayıp giden bir hale delalet eder; işte bundan ötürü 'ahaze ve akbele' zikredilmiştir. Zemahşerî'nin tutumu ise bunların iki ayrı vecih olduğuna delalet etmektedir. el-Keşf'te belirtildiği üzere bunun tahkiki şöyledir: Şayet geçmişin sürekliliği kastediliyorsa Zeccâc'ın zikrettiği gibidir; şayet sadece tasvir kastediliyorsa öyle değildir. Bir görüşe göre de cevap mahzuftur.

والجملة مستأنفة استئنافا نحويا أو بيانيا وهي دليل عليه، والتقدير اجترأ على خطابنا أو فطن بمجادلتنا وقال:

Cümle ise nahiv veya beyan açısından müstâniftir ve ona delildir. Takdiri şöyledir: 'Bize hitap etmeye cüret etti veya bizimle mücadele etmeyi kavradı ve şöyle şöyle dedi:'

كيت وكيت، واختاره في الكشاف، وقيل: إن هذه الجملة- وكذا الجملة التي قبلها- في موضع الحال من إِبْراهِيمَ على الترادف أو التداخل وجواب لما قلنا يقدر قبل يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا، وأقرب الأقوال أولها، والبشرى إن فسرت بقولهم: لا تَخَفْ فسببية ذهاب الخوف ومجيء السرور للمجادلة ظاهرة، وأما إن فسرت ببشارة الولد- كما أخرجه ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن قتادة واختاره جمع أو بما يعمها- فلعل سببيتها لها من حيث إنها تفيد زيادة اطمئنان قلبه ﵇ بسلامته وسلامة أهله كافة كذا قاله مولانا شيخ الإسلام، ثم قال: إن قيل: إن المتبادر من هذا الكلام أن يكون إبراهيم ﵇ قد علم أنهم مرسلون لإهلاك قوم لوط قبل ذهاب الروع عن نفسه ولكن لم يقدر على مجادلتهم في شأنهم لاشتغاله بشأن نفسه، فلما ذهب عنه الروع فرغ لها مع أن ذهاب الروع إنما هو قبل العلم بذلك لقوله سبحانه: قالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ قلنا: كان لوط ﵇ على شريعة إبراهيم ﵇ وقومه مكلفين بها فلما رأى من الملائكة ﵈ ما رأى خاف على نفسه وعلى كافة أمته التي من جملتهم قوم لوط، ولا ريب في تقدم هذا الخوف على قولهم: لا تَخَفْ وأما الذي علمه ﵇ بعد النهي فهو اختصاص قوم لوط بالهلاك لا دخول لهم تحت العموم فتأمل انتهى.

el-Keşşâf'ta bu tercih edilmiştir. Bir görüşe göre de bu cümle —kendisinden önceki cümle gibi— teradüf veya tedâhül yoluyla { إِبْراهِيمَ } kelimesinden hal konumundadır; { لَمَّا } edatının cevabı ise { يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا } ifadesinden önce takdir edilen 'kulnâ' (dedik) fiilidir. Görüşlerin en yakını birincisidir. Müjde şayet meleklerin { لا تَخَفْ } “Korkma” sözüyle tefsir edilirse, korkunun gitmesi ve sevincin gelmesinin mücadeleye sebep oluşu açıktır. Şayet İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Katâde'den rivayet ettikleri ve bir topluluğun da tercih ettiği gibi çocuk müjdesiyle veya bunu da kapsayan genel bir mana ile tefsir edilirse, bunun mücadeleye sebep oluşu, belki de onun aleyhisselâm kendisinin ve bütün ailesinin selamette olduğuna dair kalbinin daha da mutmain olmasını sağlaması yönündendir. Efendimiz Şeyhülislâm böyle demiştir; ardından şöyle devam etmiştir: Şayet denilirse ki: Bu sözden ilk akla gelen, İbrâhim'in aleyhisselâm içindeki korku gitmeden önce onların Lût kavmini helâk etmek için gönderildiklerini bildiği, fakat kendi derdiyle meşgul olduğundan onların durumu hakkında tartışmaya güç yetiremediği; korku gidince de bunun için vakit bulduğu şeklindedir. Oysa korkunun gitmesi, Yüce Allah'ın { قالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Dediler ki: Korkma! Biz şüphesiz Lût kavmine gönderildik” kavlinden ötürü bunu bilmeden öncedir. Biz deriz ki: Lût aleyhisselâm İbrâhim'in aleyhisselâm şeriatı üzereydi ve kavmi de bununla mükellefti. Meleklerden gördüğü şeyleri görünce kendisi ve Lût kavminin de dahil olduğu bütün ümmeti adına korktu. Bu korkunun meleklerin 'Korkma' sözünden önce olduğunda şüphe yoktur. Onun aleyhisselâm nehiyden sonra bildiği şey ise, helâkin genele değil sadece Lût kavmine tahsis edilmiş olduğudur; iyi düşün! (Sözü bitti).

وفيه أن كون الكل أمته في حيز المنع، وما أشار إليه من اتحاد الشريعتين إن أراد به الاتحاد في الأصول كاتحاد شريعة نبينا ﷺ مع شريعة إبراهيم ﵇ فمسلم لكن لا يلزم منه ذلك، وإن أراد به الاتحاد في الأصول والفروع فغير مسلم ولو سلم. ففي لزوم كون الكل أمته له تردد على أنه لو سلمنا كل ذلك فلقائل أن يقول: سلمنا أنه ﵇ لما رأى من الملائكة ﵈ ما رأى حصل له خوف على نفسه وعلى كافة أمته التي من جملتهم قوم لوط ﵇ لكن لا نسلم أن هذا الخوف كان عن علم بأن أولئك الملائكة كانوا مرسلين لإهلاك الكل المندرج فيه قوم لوط بل عن تردد وتحير في أمرهم، وحينئذ لا ينحل السؤال بهذا الجواب كما لا يخفى على المتبصر، وكأنه لذلك أمر بالتأمل وقد يقال: المفهوم من الكلام تحقق المجادلة بعد تحقق مجموع الأمرين ذهاب الروع ومجيء البشارة، وهو لا يستدعي إلا سبق العلم بأنهم مرسلون لإهلاك قوم لوط على تحقق المجموع، ويكفي في ذلك سبقه على تحقق البشارة، وهذا العلم مستفاد من قولهم له: لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ وكأنه ﵇ إنما لم يجادل بعد هذا العلم، وأخر المجادلة إلى مجيء البشارة ليرى ما ينتهي إليه كلام الملائكة ﵈، أو لأنه لم يقع فاصل سكوت في البين ليجادل فيه إلا أن هذا لا يتم إلا أن يكون الإخبار بالإرسال إلى قوم لوط سابقا على البشارة بالولد، وفيه تردد.

Bunda, hepsinin onun ümmeti olmasının men edilmiş bir iddia oluşu söz konusudur. İki şeriatın birliğine yaptığı işarete gelince; şayet bununla Peygamberimiz'in ﷺ şeriatı ile İbrâhim'in aleyhisselâm şeriatının birliği gibi usuldeki birliği kastediyorsa bu kabul edilir, ancak bundan o netice çıkmaz. Şayet usul ve furûdaki birliği kastediyorsa bu kabul edilmez; kabul edilse bile hepsinin onun ümmeti olmasının gerekliliği hususunda tereddüt vardır. Kaldı ki bütün bunları kabul etsek bile birisi şöyle diyebilir: Kabul ettik ki o aleyhisselâm meleklerden o halleri görünce kendisi ve Lût kavminin de dahil olduğu bütün ümmeti adına korkuya kapıldı; ancak bu korkunun, o meleklerin Lût kavminin de dahil olduğu herkesi helâk etmek üzere gönderildiklerini bilmesinden kaynaklandığını kabul etmeyiz; bilakis onların durumundaki bir tereddüt ve şaşkınlıktan kaynaklanmıştır. Bu durumda basiretli kimseye gizli kalmayacağı üzere soru bu cevapla çözülmüş olmaz. Sanki bu yüzden 'iyi düşün' diye emretmiştir. Şöyle de denilebilir: Bu ifadeden anlaşılan, mücadelenin iki durumun birden —korkunun gitmesi ve müjdenin gelmesi— gerçekleşmesinden sonra vaki olduğudur. Bu da ancak, onların Lût kavmini helâk için gönderildiklerine dair bilginin bu iki durumun tamamından önce gelmesini gerektirir; bunda da o bilginin müjdenin gerçekleşmesinden önce olması yeterlidir. Bu bilgi ise meleklerin ona: { لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik” sözünden anlaşılmaktadır. Sanki o aleyhisselâm bu bilgiden hemen sonra tartışmaya girmeyip, meleklerin aleyhimüsselâm sözünün nereye varacağını görmek için veya arada tartışabileceği bir susma fasılası bulunmadığı için mücadeleyi müjdenin gelişine kadar ertelemiştir. Ancak bu açıklama da Lût kavmine gönderiliş haberinin çocuk müjdesinden önce olması halinde tamam olur ki bunda da tereddüt vardır.

وفي بعض الآيات ما هو ظاهر في سبق البشارة على الإخبار بذلك، نعم يمكن أن يلتزم سبق الاخبار على البشارة، ويقال: إنهم أخبروه أولا ثم بشروه ثانيا، ثم بعد أن تحقق مجموع الأمرين قال: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا

Zira bazı ayetlerde müjdenin bu haberi vermekten önce geldiği açıktır. Evet, haberin müjdeden önce geldiğini kabul etmek mümkündür ve şöyle denilebilir: Onlar önce haber verdiler, sonra ikinci olarak müjdelediler; ardından bu iki durum birden gerçekleştikten sonra o şöyle dedi: { فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا }

الْمُرْسَلُونَ [الحجر: ٥٧، الذاريات: ٣١] ويقال: المراد منه السؤال عن حال العذاب هل هو واقع بهم لا محالة أم هو على سبيل الإخافة ليرجعوا إلى الإيمان؟ وتفسير المجادلة به كما مر عن بعض فتدبر ذاك والله سبحانه يتولى هداك إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ غير عجول على الانتقام إلى المسيء إليه أَوَّاهٌ كثير التأوه من الذنوب والتأسف على الناس مُنِيبٌ راجع إلى الله تعالى، والمقصود من وصفه ﵇ بهذه الصفات المنبئة عن الشفقة ورقة القلب بيان ما حمله على ما صدر عنه من المجادلة، وحمل الحلم على عدم العجلة والتأني في الشيء مطلقا، وجعل المقصود من الوصف بتلك الصفات بيان ما حمله على المجادلة وإيقاعها بعد أن تحقق ذهاب الروع ومجيء البشرى لا يخفى حاله.

{ الْمُرْسَلُونَ } “Ey elçiler! [Bundan sonraki] işiniz nedir?” [el-Hicr: 57, ez-Zâriyât: 31]. Buradaki maksadın, azabın durumu hakkında 'Onların başına kesinlikle gelecek midir, yoksa imana dönsünler diye bir korkutma mıdır?' diye sormak olduğu da söylenebilir. Mücadelenin bu şekilde tefsir edilişi daha önce bazılarından nakledilmişti; bunu iyi düşün, Allah Sübhânehu seni doğru yola iletsin. { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrâhim çok yumuşak huyludur” kendisine kötülük yapandan intikam almakta acele etmez; { أَوَّاهٌ } “yüreği yanık/çok yalvarıp yakaran” günahlardan ötürü çok ah çeken ve insanlara pek acıyan; { مُنِيبٌ } “[tamamen Allah'a] yönelendir.” Allah Teâlâ'ya dönendir. Şefkat ve kalp inceliğini bildiren bu sıfatlarla onun aleyhisselâm tavsif edilmesinden maksat, kendisinden sâdır olan mücadeleye onu neyin sevk ettiğini beyandır. Hilmi acele etmemeye ve bir şeyde mutlak olarak teennî ile hareket etmeye hamletmek ve bu sıfatlarla tavsiften maksadı mücadeleye ve bu mücadelenin korkunun gitmesi ile müjdenin gelmesi gerçekleştikten sonra vaki olmasına neyin sevk ettiğini açıklamak kılmak, durumu gizli olmayan bir izahtır.

يا إِبْراهِيمُ على تقدير القول ليرتبط بما قبل أي قالت الملائكة، أو قلنا يا إِبْراهِيمُ.

Öncekiyle irtibatlanması için bir söz takdiriyle: { يا إِبْراهِيمُ } “Ey İbrâhim!” yani melekler dedi ki: yahut Biz dedik ki: 'Ey İbrâhim!

أَعْرِضْ عَنْ هذا الجدال إِنَّهُ أي الشأن قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ أي قدره تعالى المقضي بعذابهم، وقد يفسر بالعذاب، ويراد بالمجيء المشارفة فلا يتكرر مع قوله سبحانه: وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ أي لا بجدال ولا بدعاء ولا بغيرهما إذ حاصل ذلك حينئذ شارفهم ثم وقع بهم، وقيل: لا حاجة إلى اعتبار المشارفة، والتكرار مدفوع بأن ذاك توطئة لذكر كونه غير مردود.

{ أَعْرِضْ عَنْ هذا } “bundan vazgeç!” bu mücadeleyi bırak! { إِنَّهُ } “çünkü gerçek şu ki” { قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir.” Yani onların azabı hakkında takdir buyurulan hükmü gelmiştir. 'Emr' azap ile tefsir edilip 'gelmek' ile de azabın yaklaşması kastedilebilir; bu durumda Yüce Allah'ın { وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ } “Ve şüphesiz onlara geri çevrilmez bir azap gelecektir” yani ne mücadele ile ne dua ile ne de başka bir şeyle geri çevrilemeyecek bir azap gelecektir sözüyle bir tekrar oluşmaz. Zira bu takdirde netice: 'Azap onlara yaklaştı, sonra da başlarına indi' şeklinde olur. Yaklaşmayı dikkate almaya gerek olmadığı, tekrarın ise o ifadenin azabın geri çevrilemez oluşunu zikretmeye bir hazırlık (tavtie) olmasıyla savuşturulduğu söylenmiştir.

وقرأ عمرو بن هرم- وإنهم أتاهم- بلفظ الماضي وعَذابٌ فاعل به، وعبر بالماضي لتحقيق الوقوع وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: انطلقوا من عند إبراهيم ﵇ وبين القريتين أربعة فراسخ ودخلوا عليه في صورة غلمان مرد حسان الوجوه فلذلك سِيءَ بِهِمْ أي أحدث له ﵇ مجيئهم المساءة لظنه أنهم أناس فخاف أن يقصدهم قومه ويعجز عن مدافعتهم، وقيل: كان بين القريتين ثمانية أميال فأتوها عشاء، وقيل نصف النهار ووجدوا لوطا في حرث له.

Amr b. Herim mazi lafzıyla «ve innehüm etâhüm» şeklinde okumuştur; { عَذابٌ } kelimesi onun failidir; vukuunun kesinliğini bildirmek için mazi ile ifade edilmiştir. { وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً } “Elçilerimiz Lût'a geldikleri zaman” İbn Abbas'tan —radıyallâhu anhümâ— şöyle rivayet edilmiştir: Melekler İbrâhim'in aleyhisselâm yanından ayrıldılar —iki belde arası dört fersahtı— ve Lût'un yanına sakalsız, güzel yüzlü delikanlılar suretinde girdiler. Bundan dolayı { سِيءَ بِهِمْ } “onlar yüzünden fenalaştı” yani onların gelişi ona aleyhisselâm keder verdi; zira onları insan zannetti de kavminin onlara kötülük yapmasından ve kendisinin onları savunamayacağından korktu. İki belde arasının sekiz mil olduğu ve oraya yatsı vaktinde geldikleri söylenmiştir; gün ortasında geldikleri ve Lût'u tarlasında buldukları da söylenmiştir.

وقيل: وجدوا بنتا له تستقي ماء من نهر سدوم وهي أكبر محل للقوم فسألوها الدلالة على من يضيفهم ورأت هيئاتهم فخافت عليهم من قوم أبيها فقالت لهم: مكانكم وذهبت إلى أبيها فأخبرته فخرج إليهم فقالوا: إنا نريد أن تضيفنا الليلة، فقال: أو ما سمعتم بعمل هؤلاء القوم؟ فقالوا: وما عملهم؟ فقال: أشهد بالله تعالى أنهم شر قوم في الأرض، وقد كان الله تعالى قال للملائكة لا تعذبوهم حتى يشهد عليهم لوط أربع شهادات، فلما قال هذه قال جبريل ﵇: هذه واحدة وتكرر القول منهم حتى كرر لوط الشهادة فتمت الأربع ثم دخل المدينة فدخلوا معه منزله وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً أي طاقة وجهدا، وهو في الأصل مصدر ذرع البعير بيديه يذرع في مسيره إذا سار مادا خطوه مأخوذ من الذراع وهي العضو المعروف، ثم توسع فيه فوضع موضع الطاقة والجهد، وذلك أن اليد كما تجعل مجازا عن القوة فالذراع المعروفة كذلك، وفي الصحاح يقال: ضقت بالأمر ذرعا إذا لم تطقه ولم تقو عليه، وأصل الذرع بسط اليد فكأنك تريد مددت يدي إليه فلم تنله، وربما قالوا: ضقت به ذراعا، قال حميد بن ثور يصف ذئبا:

Bir rivayette şöyle denilmiştir: Melekler onun bir kızını, kavmin en büyük yerleşim yeri olan Sedûm nehrinden su doldururken buldular. Kıza kendilerini misafir edecek birini göstermesini sordular. Kız onların durumlarını görüp babasının kavminden ötürü onlar adına korktu ve onlara: 'Olduğunuz yerde bekleyin' dedi; babasına gidip durumu bildirdi. Lût onların yanına çıktı; melekler: 'Biz bu gece senin bizi misafir etmeni istiyoruz' dediler. Lût: 'Siz bu kavmin yaptıklarını duymadınız mı?' dedi. Onlar: 'Ne yapmışlar ki?' dediler. Lût: 'Allah'a şahitlik ederim ki onlar yeryüzündeki kavimlerin en şerlisidir' dedi. Oysa Allah Teâlâ meleklere: 'Lût onların aleyhine dört defa şahitlik etmedikçe onları helâk etmeyin' buyurmuştu. Lût bunu söyleyince Cibrîl aleyhisselâm: 'Bu birincisi' dedi. Melekler sözü tekrarladılar, nihayet Lût şahitliği tekrarlayarak dördü tamamladı; sonra şehre girdi, melekler de onunla beraber evine girdiler. { وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } “ve onlardan dolayı eli kolu bağlandı.” Yani takat ve güç açısından darda kaldı. Bu kelime aslen, devesi yürürken adımlarını uzatarak gittiğinde söylenen 'zara'a'l-baîru bi-yedeyhi yezra'u' masdarıdır; bilinen bir uzuv olan 'zira'' (kol/arşın) kelimesinden alınmıştır. Sonra genişletilerek güç ve takat yerine kullanılmıştır. Bunun sebebi şudur: El (yed) nasıl güçten mecaz kılınıyorsa, bilinen zira' da öyledir. es-Sıhâh'ta: Bir şeye gücün yetmediğinde 'Dıktü bi'l-emri zer'an' denilir; zer'in aslı eli uzatmaktır, sanki sen: 'Ona elimi uzattım ama yetişemedim' demek istersin. Bazen de 'Dıktü bihî zirâan' derler. Humeyd b. Sevr bir kurdu tasvir ederken şöyle demiştir: