ولما كان الخير الإلهي يصدر على وجه لا يحس ولا يحصى قيل لكل ما يشاهد فيه زيادة غير محسوسة: هو مبارك وفيه بركة، ولما في ذلك من الإشعار باللزوم- وكونه غير محسوس- اختص تبارك بالاستعمال في الله ﵎ كما قيل: وفي الكشف كل شيء ثبت وأقام فقد برك وأخذ بروك البعير منه، ثم البرك بمعنى الصدر من الثاني لأنه آلة بروكه أظهر، وحكى عبد العزيز بن يحيى عن الكسائي أنه قرأ- وبركة- بالتوحيد، وفي الآية على القراءتين صنعة الاحتباك لأنه حذف من الثاني ما ذكر في الأول، وذكر فيه ما حذف من الأول، والتقدير سلام منا عليك وبركات، أو وبركة منا عليك، وهذا منه تعالى إعلام وبشارة بقبول توبته ﵇ وخلاصه من الخسران مع الإشارة إلى عود الأرض إلى حالها من الإنبات وغيره وَعَلى أُمَمٍ ناشئة مِمَّنْ مَعَكَ متشعبة منهم- فمن- ابتدائية، والمراد الأمم المؤمنة المتناسلة ممن معه إلى يوم القيامة، والمراد- ممن معه- أولاده من إطلاق العام وإرادة الخاص بناء على ما قيل: إنه لم يعقب غيرهم، فالناس كلهم على هذا من نسل نوح ﵇ ومن هنا سمي ﵇ آدم الثاني وآدم الأصغر، واستدل لذلك بقوله تعالى: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ [الصافات: ٧٧] وقد يقال ببقاء- من- على عمومه بناء على ما عليه أكثر المفسرين من عدم اختصاص النسل بأولاده ﵇ بل لمن معه نسل باق
İlahî hayır duyumsanamaz ve sayılamaz bir şekilde sâdır olduğundan, kendisinde hissedilemeyen bir artış müşahede edilen her şey için: 'O mübarektir ve onda bereket vardır' denilmiştir. Bu kavramda devamlılık ve hissedilemezlik manası bulunduğundan, { تَبَارَكَ } fiili sadece Allah celle celâluhû hakkında kullanılmaya tahsis edilmiştir. Nitekim el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Sabit kalıp ikamet eden her şey için «berake» (برك) denir ve devenin çökmesi (bürûk) ifadesi de buradan alınmıştır. Sonra «göğüs» anlamındaki berk kelimesi ikinci manadan türemiştir; zira o, çökme aletidir ve bu daha zahirdir.' Abdülaziz b. Yahyâ, Kisâî'nin { وَبَرَكَةٍ } şeklinde tekil okuduğunu rivayet etmiştir. Her iki kıraate göre de ayette ihtibâk sanatı vardır; çünkü birincide zikredilen ikinciden hazfedilmiş, birinciden hazfedilen ise ikincide zikredilmiştir. Takdiri: 'Bizden sana bir selamet ve bereketler' veya 'Bizden sana bir bereket' şeklindedir. Bu, Allah Teâlâ tarafından onun tevbesinin kabul edildiğine, hüsrandan kurtulduğuna dair bir bildirim ve müjdedir; aynı zamanda yeryüzünün bitki bitirme ve diğer yönlerden eski haline döneceğine de bir işarettir. { وَعَلى أُمَمٍ } “ve ümmetler üzerine de” yani { مِمَّنْ مَعَكَ } “seninle beraber olanlardan [türeyen]”, onlardan kollara ayrılan [ümmetler üzerine]. Buradaki { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) edattır. Maksat, kıyamet gününe kadar onunla beraber olanlardan türeyecek mümin ümmetlerdir. { مِمَّنْ مَعَكَ } ifadesinden maksat ise -onlardan başkasının soyunun devam etmediği görüşüne binaen- genel lafız söylenip özel kastedilerek Nûh'un çocuklarıdır. Buna göre bütün insanlar Nûh aleyhisselâm'ın neslindendir. Bu sebeple o aleyhisselâm 'ikinci Âdem' ve 'küçük Âdem' olarak isimlendirilmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun neslini devam edenler kıldık” [es-Sâffât 37/77] ayeti delil getirilmiştir. Müfessirlerin çoğunun neslin sadece onun çocuklarına münhasır olmadığı, bilakis onunla beraber bulunanların da geriye kalan nesillerinin olduğu görüşüne binaen { مِنْ } edatının umûmu üzere bırakıldığı da söylenebilir.
أيضا، والكلام في استدلال الأولين سيأتي إن شاء الله تعالى، وقوله سبحانه: وَأُمَمٌ بالرفع- وهو على ما ذهب إليه الزمخشري- مبتدأ، وجملة قوله تعالى: سَنُمَتِّعُهُمْ صفته، والخبر محذوف أي ومنهم أمم، وساغ ذلك لدلالة ما سبق عليه فإن إيراد الأمم المبارك عليهم المتشعبة منهم نكرة يدل على أن بعض من يتشعب منهم ليسوا على صفتهم، والمعنى ليس جميع من يتشعب منهم مشاركا له في السلام والبركات بل منهم أمم يمتعون في الدنيا ثُمَّ يَمَسُّهُمْ فيها أو في الآخرة أو فيهما مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ وجوز أبو حيان أن يكون أُمَمٍ مبتدأ محذوف الصفة وهي المسوغة للابتداء بالنكرة، والتقدير وأمم منهم، وجملة سَنُمَتِّعُهُمْ هو الخبر كما قالوا: السمن منوان بدرهم، وأن يكون مبتدأ ولا يقدر له صفة والخبر أيضا سَنُمَتِّعُهُمْ ومسوغ الابتداء كون المكان مكان تفصيل فكان مثل قول الشاعر:
İlk görüştekilerin delillendirmesine dair açıklama inşâallâhu Teâlâ gelecektir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَأُمَمٌ } kavli ref ile okunmuştur; Zemahşerî'nin tercihine göre bu bir mübtedadır. Allah Teâlâ'nın { سَنُمَتِّعُهُمْ } cümlesi onun sıfatıdır; haberi ise mahzuftur, yani 'onlardan öyle ümmetler de vardır ki' demektir. Kendisinden önceki ifadenin buna delalet etmesi sebebiyle böyle bir kullanım caiz olmuştur. Zira kendilerine bereket verilen ve onlardan kollara ayrılan ümmetlerin nekire (belirsiz) olarak getirilmesi, onlardan üreyecek kimselerin bir kısmının bu vasıfta olmayacağına delalet eder. Mana şudur: Onlardan türeyenlerin tamamı selamet ve bereketlere ortak değildir; bilakis onlardan dünyada kendilerine meta verilecek { ثُمَّ يَمَسُّهُمْ } “sonra kendilerine dokunacak” dünyada veya ahirette yahut her ikisinde { مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “Bizden can yakıcı bir azap” [olan ümmetler de vardır]. Ebû Hayyân, { أُمَمٌ } kelimesinin sıfatı mahzuf bir mübteda olmasını caiz görmüştür ki nekire ile ibtidayı caiz kılan da bu sıfattır; takdiri de 'onlardan birtakım ümmetler' şeklindedir. { سَنُمَتِّعُهُمْ } cümlesi ise -tıpkı 'es-semnü meneyvâni bi-dirhemin' (yağın iki menn'i bir dirhemedir) sözünde olduğu gibi- haberdir. Ayrıca { أُمَمٌ } lafzının mübteda olup hiçbir sıfat takdir edilmemesi, { سَنُمَتِّعُهُمْ } cümlesinin de haber olması caizdir; buradaki ibtidayı caiz kılan ise makamın tafsilat makamı olmasıdır. Bu durum şairin şu sözü gibidir:
إذا ما بكى من خلفها انحرفت له ... بشق وشق عندنا لم يحول
'Arkasından ağladığında bir tarafıyla ona yönelir, diğer tarafı ise yanımızda hiç kımıldamadan kalır.'
وقول القرطبي: إنه ارتفع أُمَمٍ على معنى ويكون أمم إن أراد به تفسير معنى فحسن وإن أراد الإعراب فليس يجيد لأن هذا ليس من مواضع إضمار يكون، وقال الأخفش: هذا كما تقول: كلمت زيدا وعمرو جالس يحتمل أن يكون من باب العطف، ويحتمل أن يكون الواو للحال وتكون الجملة هنا حالا مقدرة لأن وقت الأمر بالهبوط لم تكن تلك الأمم موجودة.
Kurtubî'nin: '{ أُمَمٌ } kelimesi «ve yekûnü ümemün» (birtakım ümmetler de olacaktır) manasıyla merfudur' sözüne gelince; şayet bununla mananın tefsirini kastettiyse güzeldir, fakat irabı kastettiyse isabetli değildir; çünkü burası «yekûnü» fiilinin gizleneceği yerlerden değildir. Ahfeş ise şöyle demiştir: Bu durum, senin 'Zeyd ile konuştum ve Amr oturuyordu' demen gibidir; atıf kabilinden olması da mümkündür, vav harfinin hal için olup buradaki cümlenin mukadder bir hal olması da mümkündür; zira inme emri verildiği vakitte o ümmetler henüz mevcut değildi.
وقال أبو البقاء: إن أُمَمٍ معطوف على الضمير في اهْبِطْ والتقدير- اهبط أنت وأمم- وكان الفصل بينهما مغنيا عن التأكيد، وسَنُمَتِّعُهُمْ نعت لأمم، وفيه إن الذين كانوا مع نوح ﵇ في السفينة كلهم مؤمنون لقوله تعالى: وَمَنْ آمَنَ ولم يكونوا قسمين كفارا ومؤمنين ليؤمر الكفار بالهبوط معه اللهم إلا أن يلتزم أن من أولئك المؤمنين من علم الله سبحانه أنه يكفر بعد الهبوط فأخبر عنهم بالحالة التي يؤولون إليها وفيه بعد.
Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: { أُمَمٌ } lafzı { اهْبِطْ } fiilindeki zamire matuftur; takdiri 'sen ve birtakım ümmetler inin' şeklindedir; aradaki fasıla da tekit yerine geçmiştir. { سَنُمَتِّعُهُمْ } cümlesi ise { أُمَمٌ } kelimesinin sıfatıdır. Ancak buna karşı şu itiraz yapılmıştır: Gemide Nûh aleyhisselâm ile birlikte bulunanların tamamı Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenler” buyruğu gereğince mümindiler; kafirlerin de onunla birlikte inmesi emredilsin diye kafirler ve müminler olarak iki kısım değillerdi. Meğerki o müminlerden bazılarının indikten sonra inkar edeceğini Allah Sübhânehu'nun bildiği ve varacakları hale göre onlardan haber verdiği kabul edilsin; bu da uzak bir ihtimaldir.
وجوز أن تكون- من- في مِمَّنْ مَعَكَ بيانية أي وعلى أمم هم الذين معك، وسموا أمما لأنهم أمم متحزبة وجماعات متفرقة أو لأن جميع الأمم إنما تشعبت منهم فهم أمم مجازا فحينئذ يكون المراد بالأمم المشار إليهم في قوله سبحانه: وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ بعض الأمم المتشعبة منهم وهي الأمم الكافرة المتناسلة منهم إلى يوم القيامة.
{ مِمَّنْ مَعَكَ } ifadesindeki { مِنْ } edatının beyâniyye olması da caiz görülmüştür; yani 'seninle beraber olan kimseler olan ümmetler üzerine' demektir. Onlara 'ümmetler' denilmesi, fırkalara ayrılmış topluluklar ve muhtelif cemaatler olmalarından veya bütün ümmetler ancak onlardan kollara ayrıldığı için mecazen ümmetler sayılmalarındandır. Bu durumda Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } kavlinde işaret edilen ümmetlerden maksat, onlardan türeyen ümmetlerin bir kısmı olur ki bunlar kıyamet gününe kadar onların neslinden gelecek kafir ümmetlerdir.
وفي الكشاف إن الوجه هو الأول قيل: ليقابل قوله تعالى: وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ولأنه أشمل ولأن- من- الابتدائية لا سيما في المنكر أكثر وللنكتة في إدخال الناشئين في المسلم عليهم، وقطع الممتعين عنهم من الدلالة على ما صرح به في قوله سبحانه: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ ولهذه النكتة حذف منهم في الثاني، واكتفى بسلام نوح ﵇ عن سلام مؤمني قومه لأن النبي زعيم أمته وكفاهم هذا التعظيم والاتحاد معه ﵇، فلا يراد أن الحمل على البيانية أرجح لئلا يلزم أن لا يكون مسلما عليهم على أن لفظ الأمم في الإطلاق على من معه بأحد الاعتبارين لا فخامة فيه لأن تسمية الجماعة القليلة بالأمة لا يناسب فكيف بالأمم، ولا مبالغة في هذا المقام فيه فلا يعدل عن الحقيقة، وإن جعل من باب إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النحل: ١٢٠] لم يلائم تفخيم نوح ﵇، وقد ذكر أنه يبقى على البيانية أمر الأمم المؤمنة الناشئة من الذين معه ﵇ مبهما غير متعرض له ولا مدلول عليه إلا أن يقال:
el-Keşşâf'ta birinci vechinin esas olduğu belirtilmiştir. Şöyle denilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın { وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } buyruğuna mukabil olması için; daha kapsamlı olduğu için; ibtidâiyye olan { مِنْ } edatı bilhassa nekire lafızlarda daha çok kullanıldığı için ve sonradan gelecek nesillerin kendilerine selam verilenlere dahil edilmesindeki nükte için birinci vecih üstündür. Kendilerine meta verilenlerin onlardan ayrı tutulması, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “O, salih olmayan bir ameldir” kavlinde açıkça ifade edilen hususa delalet içindir. İşte bu nükte sebebiyle ikinci cümlede 'onlardan' kaydı hazfedilmiştir. Nûh aleyhisselâm'a verilen selam ile kavminin müminlerine selam verilmesi kafi görülmüştür; zira peygamber ümmetinin önderidir ve bu tazim ile onunla aleyhisselâm birliktelik onlara yeterlidir. Dolayısıyla beyâniyye kabul edilmesinin daha racih olduğu kastedilmemelidir; aksi takdirde onlara selam verilmemiş olması gerekir. Kaldı ki onunla beraber olanlar için iki mülahazadan biriyle 'ümmetler' lafzının kullanılması bir heybet ve büyüklük ifade etmez; zira az bir topluluğa 'ümmet' denmesi bile uygun düşmezken 'ümmetler' denmesi nasıl uygun olsun? Bu makamda bir mübalağa da söz konusu değildir, binaenaleyh hakiki manadan sapılmaz. Şayet bu durum { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrahim bir ümmet idi” [en-Nahl 16/120] ayeti kabilinden sayılacak olursa, Nûh aleyhisselâm'ı tazim etmeye uygun düşmez. Beyâniyye kabul edildiğinde, onunla aleyhisselâm beraber olanlardan türeyecek mümin ümmetlerin durumunun müphem kalacağı, onlara değinilmemiş ve delalet edilmemiş olacağı belirtilmiştir; meğerki şöyle densin:
حيث كان المراد بمن معك المؤمنين يعلم أن المشاركين لهم في وصف الإيمان مثلهم فيما تقدم، نعم قيل: إن في دلالة المذكور على الخبر المحذوف على ذلك الوجه خفاء لأن- من المذكورة بيانية، والمحذوفة تبعيضية، أو ابتدائية، وربما يجاب عنه أيضا بإلزام أن لا حذف أصلا كما هو أحد الأوجه التي ذكرناها آنفا فتدبر جميع ما ذكر.
'Seninle beraber olanlar' ifadesinden maksat müminler olunca, iman vasfında onlara ortak olanların da daha önce geçen hükümde onlar gibi olduğu anlaşılır. Evet, denildi ki: Bu vecihte zikredilen lafzın mahzuf habere delalet etmesinde bir kapalılık vardır; zira zikredilen { مِنْ } edatı beyâniyye, hazfedilen ise teb'îziyye (kısmilik bildiren) veya ibtidâiyyedir. Buna, az önce zikrettiğimiz vecihlerden birinde olduğu gibi aslen hiçbir hazif bulunmadığı kabul edilerek de cevap verilebilir. Bütün bu zikredilenleri iyice düşün!
والمأثور عدم تخصيص الأمم في الموضعين بمؤمنين معينين وكافرين كذلك، فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر
Rivayetlerde nakledilen görüş, her iki yerdeki ümmetlerin belirli müminlere ve aynı şekilde belirli kafirlere tahsis edilmemesidir. Nitekim İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir tahriç etmiştir
وغيرهما عن محمد القرظي قال: دخل في ذلك السلام والبركات كل مؤمن ومؤمنة إلى يوم القيامة ودخل في ذلك المتاع والعذاب الأليم كل كافر وكافرة إلى يوم القيامة، وأخرج أبو الشيخ عن الحسن أنه قال في الآية ما زال الله تعالى يأخذ لنا بسهمنا وحظنا ويذكرنا من حيث لا نذكر أنفسنا كلما هلكت أمة خلقنا في أصلاب من ينجو بلطفه حتى جعلنا في خير أمة أخرجت للناس، وقيل: المراد بالأمم الممتعة قوم هود وصالح ولوط وشعيب ﵈، وبالعذاب ما نزل بهم، وبالغ بعضهم في عموم الأمم في الأول فجعلها شاملة لسائر الحيوانات التي كانت معه ﵇ فإن الله تعالى جعل فيها البركة- وليس بشيء- كما لا يخفى، وهاهنا لطيفة وهي أنه قد تكرر في هذه الآية حرف واحد مرات مع غاية الخفة ولم تتكرر الراء مثله في قوله:
ve başkaları Muhammed el-Kurazî'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kıyamet gününe kadar her mümin erkek ve mümin kadın bu selama ve bereketlere dahil olmuştur; kıyamet gününe kadar her kafir erkek ve kafir kadın da bu metaya ve acı azaba dahil olmuştur.' Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir: 'Allah Teâlâ bizim payımızı ve nasibimizi sürekli gözetmekte, bizim kendi nefsimizi hatırlamadığımız cihetten bizi hatırlamaktadır; ne zaman bir ümmet helak olsa, O'nun lütfuyla kurtulanların sulblerinde bizi yaratmış, nihayet bizi insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet kılmıştır.' Meta verilen ümmetlerden maksadın Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb aleyhimüsselâm'ın kavimleri olduğu, azaptan maksadın da başlarına inen azap olduğu söylenmiştir. Bazıları ise birinci kısımdaki ümmetlerin umûmiliğinde aşırıya giderek bunu onunla aleyhisselâm beraber bulunan diğer hayvanları da kapsayacak şekilde kabul etmişlerdir; zira Allah Teâlâ onlarda da bereket kılmıştır; fakat gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir. Burada şöyle latif bir nükte vardır: Bu ayette tek bir harf son derece hafif ve akıcı bir şekilde defalarca tekrarlanmıştır; şairin şu sözünde geçen râ harfinin tekrarı gibi olmamıştır:
وقبر حرب بمكان قفر ... وليس قرب قبر حرب قبر
'Harb'in kabri ıssız bir yerdedir; Harb'in kabrinin yakınında hiçbir kabir yoktur.'
ومع ما ترى فيه من غاية الثقل وعسر النطق، ولله تعالى شأن التنزيل ما أكثر لطائفه تِلْكَ إشارة إلى قصة نوح ﵇ وهي لتقضيها في حكم البعيد، ويحتمل أنه أشير بأداة البعد إلى بعد منزلتها، وقيل: إن الإشارة إلى آيات القرآن وليس بذاك وهي في محل الرفع على الابتداء، وقوله سبحانه: مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ أي بعض أخباره التي لها شأن وكونها بعض ذلك باعتبار أنها على التفصيل لم تبق لطول العهد معلومة لغيره تعالى حتى أن المجوس على ما قيل: ينكرونها رأسا، وقيل: إن كونها من الغيب لغير أهل الكتاب. وقد ذكر غير واحد أن الغيب قسمان: ما لا يتعلق به علم مخلوق أصلا وهو الغيب المطلق، وما لا يتعلق به علم مخلوق معين وهو الغيب المضاف بالنسبة إلى المخلوق، وهو مراد الفقهاء في تكفير الحاكم على الغيب، وقوله سبحانه: نُوحِيها خبر ثان- لتلك- والضمير لها أي موحاة إِلَيْكَ أو هو الخبر، ومِنْ أَنْباءِ متعلق به، وفائدة تقديمه نفي أن يكون علم ذلك بكهانة أو تعلم من الغير، والتعبير بصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية، أو مِنْ أَنْباءِ هو الخبر، وهذا في موضع الحال من أَنْباءِ والمقصود من ذكر كونها موحاة إلجاء قومه ﷺ للتصديق بنبوته ﵊ وتحذيرهم مما نزل بالمكذبين، وقوله تعالى:
Bu beyitte gördüğün son derece ağırlık ve telaffuz zorluğuna karşılık, tenzîlin şanı ne yücedir ki incelikleri ne kadar da çoktur! { تِلْكَ } Nûh aleyhisselâm'ın kıssasına işarettir; geçmişte kalması sebebiyle uzak hükmündedir. Uzaklık edatıyla kıssanın kadrinin ve mertebesinin yüceliğine işaret edilmiş olması da muhtemeldir. İşaretin Kur'an ayetlerine yönelik olduğu da söylenmiştir ancak pek isabetli değildir; bu kelime ibtidadan dolayı merfudur. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } kavli, yani O'nun şanı yüce haberlerinin bir kısmıdır. Bunun o haberlerin bir kısmı olması, üzerinden uzun zaman geçmesi sebebiyle ayrıntılarının Allah Teâlâ'dan başkası tarafından bilinir kalmaması itibarıyladır; hatta denildiğine göre Mecûsîler bu kıssayı kökten inkar etmektedirler. Bunun gayb haberlerinden olmasının Ehl-i Kitap dışındakiler için geçerli olduğu da söylenmiştir. Birden fazla alim gaybın iki kısım olduğunu belirtmiştir: Hiçbir mahlukun ilminin aslen taalluk etmediği gayb ki bu mutlak gaybdır; belirli bir mahlukun ilminin taalluk etmediği gayb ki bu da mahluka nispetle izâfî gaybdır; fakihlerin gayba dair kesin hüküm vereni tekfir ederken kastettikleri de budur. Cenâb-ı Hakk'ın: { نُوحِيها } kavli { تِلْكَ } için ikinci haberdir, zamir de ona racidir; yani 'sana vahyolunmaktadır' { إِلَيْكَ } yahut asıl haber budur ve { مِنْ أَنْباءِ } ona müteallıktır; öne alınmasının faydası ise bu bilginin kahanetle veya başkasından öğrenilmekle elde edildiğini nefyetmektir; muzari sığasıyla ifade edilmesi geçmişteki hali hikaye etmek içindir. Yahut haber { مِنْ أَنْباءِ } ibaresidir ve bu kısım { أَنْباءِ } kelimesinden hal konumundadır. Vahyedildiğinin zikredilmesinden maksat, kavmini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini aleyhisselâm tasdike mecbur bırakmak ve onları yalanlayanların başına gelenler konusunda uyarmaktır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ خبر آخر أي مجهولة عندك وعند قومك مِنْ قَبْلِ هذا أي الإيحاء إليك المعلوم مما مر، وقيل: أي الوقت، وقيل: أي العلم المكتسب بالوحي.
{ ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ } “Onu ne sen biliyordun ne de kavmin” başka bir haberdir; yani o haberler senin katında da kavminin katında da bilinmiyordu { مِنْ قَبْلِ هذا } “bundan önce” yani geçen ifadelerden anlaşıldığı üzere sana vahyedilmeden önce. 'Bu vakitten önce' veya 'vahiy yoluyla kazanılan bu ilimden önce' manasında olduğu da söylenmiştir.
وفي مصحف ابن مسعود- من قبل هذا القرآن- ويحتمل أن يكون حالا من الهاء في نُوحِيها أو الكاف من إِلَيْكَ أي غير عالم أنت ولا قومك بها، وذكر القوم معه ﷺ من باب الترقي كما تقول: هذا الأمر لا يعلمه زيد ولا أهل بلدة لأنهم مع كثرتهم إذا لم يعلموا ذلك فكيف يعلمه واحد منهم، وقد علم أنه لم يخالط غيرهم. فَاصْبِرْ متفرع على الإيحاء أو على العلم المستفاد منه المدلول عليه بما تقدم مِنْ قَبْلِ هذا أي وإذ قد أوحيناها إليك أو علمتها بذلك فاصبر على مشاق تبليغ الرسالة وأذية قومك كما صبر نوح ﵇ على ما سمعته من أنواع البلايا في هذه المدة المتطاولة. قيل: وهذا ناظر إلى ما سبق من قوله سبحانه: فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ [هود:
İbn Mes'ûd'un mushafında 'bu Kur'an'dan önce' şeklindedir. { نُوحِيها } lafzındaki hâ zamirinden veya { إِلَيْكَ } lafzındaki kâf zamirinden hal olması da muhtemeldir; yani 'ne sen ne de kavmin onu bilir durumda değildiniz'. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kavminin de zikredilmesi terakkî (dereceyi yükseltme) kabilindendir; nitekim 'Bu meseleyi ne Zeyd bilir ne de belde halkı' dersin; zira onlar bu kadar çokluklarına rağmen bunu bilmediklerine göre, onlardan tek bir fert bunu nasıl bilebilir? Üstelik onun başkalarıyla düşüp kalkmadığı da bilinmektedir. { فَاصْبِرْ } “O halde sabret” vahye veya ondan elde edilen ve daha önce geçen ifadelerle delalet edilen ilme terettüp etmektedir; { مِنْ قَبْلِ هذا } yani mademki Biz onu sana vahyettik veya sen onu bu yolla öğrendin, o halde risaleti tebliğ etmenin meşakkatlerine ve kavminin eziyetlerine sabret; tıpkı Nûh aleyhisselâm'ın bu uzun süre zarfında işittiğin türlü belalara sabrettiği gibi. Denildi ki: Bu, daha önce geçen Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğuna bakmaktadır: { فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ } [Hûd:
١٢] إلخ إِنَّ الْعاقِبَةَ بالظفر في الدنيا وبالفوز بالآخرة لِلْمُتَّقِينَ كما سمعت ذلك في نوح ﵇ وقومه، قيل: وهو تعليل للأمر بالصبر وتسلية له ﷺ، والمراد بالتقوى الدرجة الأولى منها، وجوز أن يراد بها الدرجة الثالثة وهي بذلك المعنى منطوية على الصبر فكأنه قيل: فاصبر فإن العاقبة للصابرين، وقيل: الآية فذلكة لما تقدم وبيان للحكمة في إيحاء ذلك من إرشاده ﷺ وتهديد قومه المكذبين له والله تعالى أعلم.
12] ilh. { إِنَّ الْعاقِبَةَ } “Şüphesiz akıbet” dünyada zaferle, ahirette ise kurtuluşla { لِلْمُتَّقِينَ } “sakınanlarındır”; tıpkı Nûh aleyhisselâm ve kavmi hakkında bunu işittiğin gibi. Denildi ki: Bu, sabır emrinin gerekçesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Takvadan maksat onun birinci derecesidir. Üçüncü derecesinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür ki bu manasıyla sabrı da içine almaktadır; sanki şöyle denilmiştir: 'O halde sabret, zira akıbet sabredenlerindir.' Bir görüşe göre de ayet, daha önce geçenlerin bir hulasası ve bunu vahyetmenin hikmetinin beyanıdır; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i irşad etmek ve kendisini yalanlayan kavmini tehdit etmektir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومن باب الإشارة في الآيات: فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ إلخ لما كان مقتضى الطباع البشرية عدم
Ayetlerdeki işarî manalara gelince: { فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ } ilh. İnsan tabiatının gereği olarak
نشاط المتكلم إذا لم يجد محلا قابلا لكلامه وضيق صدره من ذلك هيج جل شأنه نشاط نبيه ﷺ بما أنزل عليه من هذه الآية الكريمة، وقال سبحانه: إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ ولا يخلو الإنذار عن إحدى فائدتين: رفع الحجاب عمن وفق وإلزام الحجة لمن خذل وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ فكل الهداية إليه مَنْ كانَ يُرِيدُ بعلمه الذي هو بظاهره من أعمال الآخرة الْحَياةَ الدُّنْيا كالجاه والمدح نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ أي جزاءها فيها إن شئنا وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ أي لا ينقصون شيئا منها أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ لتعذب قلوبهم بالحجب الدنيوية وَحَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها من أعمال البر فلم ينتفعوا بها،
konuşan kimse sözünü kabul edecek bir muhatap bulamadığında şevki kırılıp bundan dolayı göğsü daraldığı için, Şânı Yüce olan Allah indirdiği bu kerim ayet ile Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şevkini ve gayretini harekete geçirmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın”. Uyarı ise şu iki faydadan hali kalmaz: Muvaffak kılınan kimseden perdenin kaldırılması ve yardımsız bırakılan kimseye karşı hüccetin ikame edilmesi. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Allah her şeye vekildir”; dolayısıyla hidayetin tamamı O'na aittir. { مَنْ كانَ يُرِيدُ } zahiri itibarıyla ahiret amellerinden olan ameliyle kim isterse { الْحَياةَ الدُّنْيا } “dünya hayatını” yani makam ve övgü gibi şeyleri, { نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ } dilersek amellerinin karşılığını orada kendilerine tastamam veririz { وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ } “ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar” yani o karşılıktan hiçbir şey eksiltilmez. { أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } “İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir”; çünkü kalpleri dünyevi perdeler sebebiyle azap çekecektir. { وَحَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها } iyilik nevinden orada yaptıkları şeyler boşa gitmiştir ve bunlardan faydalanamamışlardır.
وجاء «إنما الأعمال بالنيات ولكل امرئ ما نوى» الحديث
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese niyet ettiği şey vardır.»
أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ أي يقين برهاني عقلي أو وجداني كشفي وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وهو القرآن المصدق لذلك، ومن هنا تؤيد الأدلة العقلية بالآيات النقلية القرآنية. ويحكم بكون الكشف صحيحا إذا شهدت له ووافقته، ولذا قالوا: كل كشف خالف ما جاء عن الله تعالى ليس بمعتبر وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى أي يتبع البرهان من قبل هذا الكتاب كتاب موسى ﵇ في حالة كونه إِماماً يؤتم به في تحقيق المطالب وَرَحْمَةً لمن يهتدي به، وهذا وجه في الآية ذكره بعضهم، وقد قدمنا ما فيها من الاحتمالات وقد ذكروا أن المراد بيان بعد ما بين مرتبتي من يريد الحياة الدنيا ومن هو على بينة من ربه.
{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde olan kimse mi?” yani akli burhanî bir yakîn veya keşfî vicdanî bir yakîn üzere olan; { وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ } “ve O'ndan bir şahit de kendisini takip eden” ki bu da onu tasdik eden Kur'an'dır. Buradan hareketle akli deliller naklî Kur'an ayetleriyle teyit edilir. Keşif, Kur'an ayetleri ona şahitlik edip muvafakat gösterdiğinde sahih kabul edilir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ'dan gelene muhalif olan her keşif muteber değildir.' { وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى } yani bu kitaptan önce burhana uyan Mûsâ aleyhisselâm'ın kitabı; { إِماماً } hakikatlerin tahkikinde kendisine uyulan bir önder { وَرَحْمَةً } ve onunla hidayet bulan için bir rahmet olduğu halde. Bu, ayet hakkında bazılarının zikrettiği bir vecihtir. Ayetteki ihtimalleri daha önce zikretmiştik; alimler maksadın, dünya hayatını isteyen ile Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimsenin mertebeleri arasındaki uzaklığı beyan etmek olduğunu ifade etmişlerdir.
وللصوفية قدست أسرارهم عبارات شتى في البينة فقال رويم: هي الإشراف عن القلوب والحكم على الغيوب، وقال سيد الطائفة: هي حقيقة يؤيدها ظاهر العلم، وقيل: غير ذلك، وعن أبي بكر بن طاهر أن من كان على بينة من ربه كانت جوارحه وقفا على الطاعات والموافقات ولسانه مشغولا بالذكر ونشر الآلاء والنعماء وقلبه منورا بأنوار التوفيق وضياء التحقيق وسره وروحه مشاهدين للحق في جميع الأوقات وكان عالما بما يبدو من مكنون الغيوب ورؤيته يقين لا شك فيه وحكمه على الخلق كحكم الحق لا ينطق إلا بالحق ولا يرى إلا الحق لأنه مستغرق به فأنى يرى سواه وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً إلخ جعله بعضهم إشارة إلى المثبتين لغيره سبحانه وجودا وهم أهل الكثرة والحجاب، وفسر الأشهاد بالموحدين الذين لا يشهدون في الدار غيره سبحانه ديارا.
Tasavvuf ehlinin -sırları mukaddes kılınsın- 'beyyine' hakkında muhtelif tabirleri vardır. Ruveym şöyle demiştir: 'O, kalplere muttali olmak ve gayblara hükmetmektir.' Tâife'nin seyidi [Cüneyd] şöyle demiştir: 'O, ilmin zahirinin teyit ettiği bir hakikattir.' Başka şeyler de söylenmiştir. Ebû Bekir b. Tâhir'den nakledildiğine göre: Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimsenin azaları taatlere ve ilahî rızaya vakfedilmiş, dili zikirle ve nimetlerin neşriyle meşgul, kalbi tevfik nurları ve tahkik ziyası ile aydınlanmış, sırrı ve ruhu her vakit Hakk'ı müşahede halinde olur; o, gaybın gizliliklerinden açığa çıkanları bilir, rüyeti şüphesiz bir yakîndir, mahlukata hükmü Hakk'ın hükmü gibidir; sadece Hakk'ı söyler ve sadece Hakk'ı görür; zira O'nunla müstağraktır, gayrısını nasıl görsün! { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } ilh. Bazıları bunu Cenâb-ı Hak'tan başkasına varlık nispet edenlere işaret kılmıştır ki bunlar kesret ve perde ehlidir. Eşhâd (şahitler) kelimesini de bu alemde Cenâb-ı Hak'tan başka hiçbir varlığı müşahede etmeyen muvahhidler olarak tefsir etmişlerdir.
ومن الناس من عكس الأمر وجعلها ردا على أهل الوحدة القائلين: إن كل ما شاهدته بعينك أو تصورته بفكرك فهو الله سبحانه بمعنى كفر النصارى إيمان بالنسبة إليه وحاش أهل الله تعالى من القول به على ما يشعر به ظاهره، ومنهم من جعلها مشيرة إلى حال من يزعم أنه ولي الله تعالى ويتزيا بزي السادات ويتكلم بكلماتهم وهو في الباطن أفسق من قرد وأجهل من حمار تومه مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ قيل: الْبَصِيرِ من عاين ما يراد به وما يجري له وعليه في جميع أوقاته وَالسَّمِيعِ من يسمع ما يخاطب به من تقريع وتأديب وحث وندب لا يغفل عن الخطاب في حال من الأحوال، وقيل: الْبَصِيرِ الناظر إلى الأشياء بعين الحق فلا ينكر شيئا ولا يتعجب من شيء وَالسَّمِيعِ من يسمع من الحق فيميز الإلهام من الوسواس، وقيل: الْبَصِيرِ هو الذي يشهد أفعاله بعلم اليقين وصفاته بعين اليقين وذاته بحق اليقين فالغائبات له حضور والمستورات له كشف وَالسَّمِيعِ من يسمع من دواعي العلم شرعا، ثم من خواطر التعريف قدرا، ثم يكاشف بخطاب من الحق سرا، وقيل: السَّمِيعِ من لا يسمع إلا كلام حبيبه، والْبَصِيرِ من لا يشاهد إلا أنواره فهو في ضيائها ليلا ونهارا، وإلى هذا يشير قول قائلهم:
İnsanlardan bazıları ise meseleyi tersine çevirerek ayeti, 'Gözünle gördüğün veya zihninle tasavvur ettiğin her şey Allah Sübhânehu'dur; şu manada ki Hristiyanların küfrü O'na nispetle imandır' diyen vahdet ehline bir reddiye kılmıştır; Allah Teâlâ'nın has kulları, zahirinin hissettirdiği bu sözü söylemekten münezzehtir. Bazıları da ayeti, Allah Teâlâ'nın velisi olduğunu iddia eden, büyüklerin kılığına bürünen ve onların sözleriyle konuşan, bâtında ise maymundan daha fasık ve evcil merkepten daha cahil olan kimsenin haline işaret kılmıştır. { مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ } “Bu iki zümrenin durumu; kör ve sağır ile gören ve işiten gibidir”. Denildi ki: Gören (el-basîr), her vakitte kendisinden ne murat edildiğini, lehine ve aleyhine nelerin cereyan ettiğini ayan beyan müşahede eden kimsedir. İşiten (es-semî') ise azarlama, terbiye, teşvik ve davet kabilinden kendisine hitap edilenleri işiten ve hiçbir durumda hitaptan gafil olmayan kimsedir. Yine denildi ki: Gören, eşyaya Hakk'ın gözüyle bakan, dolayısıyla hiçbir şeyi inkar etmeyen ve hiçbir şeye şaşırmayan kimsedir. İşiten ise Hakk'tan işitip ilhamı vesveseden ayırt eden kimsedir. Yine denildi ki: Gören, fiillerini ilme'l-yakîn ile sıfatlarını ayne'l-yakîn ile zâtını da hakka'l-yakîn ile müşahede eden kimsedir; gayblar onun için huzurdur, örtülü şeyler ise keşiftir. İşiten ise önce şer'an ilmin gereklerini, sonra kader cihetinden tarif hatıralarını işiten, sonra da sırren Hakk'ın hitabıyla keşfe mazhar olan kimsedir. Yine denildi ki: İşiten, sevgilisinin kelamından başkasını işitmeyen; gören ise O'nun nurlarından başkasını müşahede etmeyen ve gece gündüz o nurun aydınlığında olandır. Şairlerinin şu sözü de buna işaret eder:
ليلي من وجهك شمس الضحى ... وإنما السدفة في الجو
'Gecem senin yüzünden kuşluk güneşine döner; karanlık ise ancak havadadır.'
الناس في الظلمة من ليلهم ... ونحن من وجهك في الضو
'İnsanlar gecelerinin karanlığı içindedir; biz ise senin yüzünden aydınlıktayız.'
وفسر كل من- الأعمى والأصم- بضد ما فسر به الْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ والمراد من قوله سبحانه: هَلْ
Kör ve sağır kavramlarının her biri, gören ve işiten kavramlarının tefsir edildiği şeylerin zıddıyla tefsir edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { هَلْ } buyruğundan maksat:
يَسْتَوِيانِ
{ يَسْتَوِيانِ } “hiç bir olur mu?”
أنهما لا يستويان لما بينهما من التقابل والتباعد إلى حيث لا تتراءى نارهما، ثم إنه تعالى ذكر من قصة نوح ﵇ مع قومه ما فيه إرشاد وتهديد وعظة ما عليها مزيد فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ أي الأشراف المليئون بأمور الدنيا الذين حجبوا بما هم فيه عن الحق ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا لكونهم واقفين عند حد العقل المشوب بالوهم فلا يرون لأحد طورا وراء ما بلغوا إليه ولم يشعروا بمقام النبوة ومعناها وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وصفوهم بذلك لفقرهم حيث كانوا لا يعلمون إلا ظاهرا من الحياة الدنيا ولم يعلموا أن الشرف بالكمال لا بالمال.
aralarındaki zıtlık ve birbirlerinin ateşini göremeyecek derecedeki uzaklık sebebiyle onların eşit olamayacağıdır. Sonra Allah Teâlâ Nûh aleyhisselâm'ın kavmiyle olan kıssasından, içinde irşad, tehdit ve daha fazlası bulunmayan bir öğüt olan hususları zikretti: { فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkar eden ileri gelenler dediler ki” yani içinde bulundukları durum sebebiyle Hak'tan perdelenmiş, dünya işleriyle dolu ileri gelenler: { ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Biz seni sadece bizim gibi bir insan olarak görüyoruz”; çünkü onlar vehimle karışık aklın sınırında kalmışlardır, bu sebeple hiç kimse için kendi ulaştıkları derecenin ötesinde bir mertebe görmezler ve nübüvvet makamını ve manasını idrak edemezler. { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “ve sana ancak basit görüşle bizim en aşağılıklarımızdan başkasının uyduğunu görmüyoruz”. Onları fakirlikleri sebebiyle böyle nitelemişlerdir; zira onlar dünya hayatının sadece görünen yüzünü biliyorlardı ve şerefin malla değil kemalle olduğunu bilmiyorlardı.
وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ وتقدم يؤهلكم لما تدعونه بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ فلا نبوة لك ولا علم لهم.
{ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” iddia ettiğiniz şeye sizi ehil kılacak bir önceliğinizi; { بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ } “bilakis sizi yalancılar sanıyoruz” yani ne senin için bir peygamberlik ne de onlar için bir ilim vardır.
قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي يجب عليكم الإذعان بها وَآتانِي رَحْمَةً هداية خاصة كشفية متعالية عن درجة البرهان مِنْ عِنْدِهِ فوق طور عقولكم من العلوم اللدنية ومقام النبوة فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ لاحتجابكم بالظاهر عن الباطن وبالخليقة عن الحقيقة أَنُلْزِمُكُمُوها ونجبركم عليها وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ لا تلتفتون إليها كأنه ﵇ أراد أنه لا يكون إلزام ذلك مع الكراهة لكن إن شئتم تلقيه فزكوا أنفسكم واتركوا إنكاركم حتى يظهر عليكم أثر نور الإرادة فتقبلوا ذلك، وفيه إشارة إلى أن المنكر لا يمكن له الاستفاضة من أهل الله تعالى ولا يكاد ينتفع بهم ما دام منكرا ومن لم يعتقد لم ينتفع وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالًا أي ليس لي مطمح في شيء من أموالكم التي ظننتم أن الشرف بها إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ فهو يثيبني بما هو خير وأبقى وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ أي إنهم أهل الزلفى عنده تعالى وهم حمائم أبراج الملكوت وبزاة معارج الجبروت وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ تسفهون عليهم وتؤذونهم وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ كما تريدون وهم بتلك المثابة أَفَلا تَذَكَّرُونَ لتعرفوا التماس طردهم ضلال، وفيه إشارة إلى أن الإعراض عن فقراء المؤمنين مؤد إلى سخط رب العالمين.
{ قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “Dedi ki: Ey kavmim! Bir baksanıza, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem” boyun eğmeniz gereken bir delil üzere; { وَآتانِي رَحْمَةً } “ve bana bir rahmet vermişse” burhan derecesinden yüce, keşfî özel bir hidayet { مِنْ عِنْدِهِ } “Kendi katından” akıllarınızın sınırının ötesinde ledünnî ilimlerden ve nübüvvet makamından { فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ } “fakat bu size gizli tutulmuşsa” zahirle bâtından, mahlukatla Hakikatten perdelenmiş olmanız sebebiyle; { أَنُلْزِمُكُمُوها } “biz onu size zorla mı kabul ettireceğiz” ve sizi ona mecbur mu kılacağız { وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ } “siz onu istemediğiniz halde?” ona iltifat etmediğiniz halde. Sanki o aleyhisselâm kerahat varken bunun zorla kabul ettirilmesinin mümkün olmadığını, fakat onu almak istiyorlarsa nefislerini arındırıp inkarlarını terk etmelerini, böylece üzerlerinde irade nurunun eserinin zuhur edip bunu kabul edebileceklerini kastetmiştir. Bunda, inkarcı kimsenin Allah adamlarından feyiz alamayacağına, inkarcı kaldığı müddetçe onlardan neredeyse hiç istifade edemeyeceğine ve inanmayanın fayda görmeyeceğine işaret vardır. { وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالًا } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir mal istemiyorum” yani şerefin kendisinde olduğunu sandığınız mallarınızdan hiçbir şeye göz dikmiş değilim. { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükafatım ancak Allah'a aittir”; O beni daha hayırlı ve daha kalıcı olanla mükafatlandıracaktır. { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Ben iman edenleri kovacak değilim; şüphesiz onlar Rablerine kavuşacaklardır” yani onlar O'nun katında yakınlık ehlidir; onlar melekût burçlarının güvercinleri ve ceberût basamaklarının doğanlarıdır. { وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum” onlara karşı beyinsizlik ediyor ve onlara eziyet veriyorsunuz. { وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ } “Ey kavmim! Onlar bu mertebedeyken sizin istediğiniz gibi onları kovarsam, beni Allah'tan kim kurtarabilir?” { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hiç düşünmez misiniz?” ki onların kovulmasını istemenin bir sapıklık olduğunu anlayasınız. Bunda, fakir müminlerden yüz çevirmenin âlemlerin Rabbinin gazabına yol açacağına işaret vardır.
قال أبو عثمان: في الآية ما أَنَا بمعرض عمن أقبل على الله تعالى، فإن من أقبل على الله تعالى بالحقيقة أقبل الله تعالى عليه، ومن أعرض عمن أقبل الله تعالى عليه فقد أعرض عن الله سبحانه وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ إلخ أي أنا لا أدعي الفضل بكثرة المال ولا بالاطلاع على الغيب ولا بالملكية حتى تنكروا فضلي بفقدان ذلك وبمنافاة البشرية لما أنا عليه وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تنظرون إليهم بعين الحقارة لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً كما تقولون أنتم إذ الخير عندي ما عند الله تعالى لا المال اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ من الخير مني ومنكم وهو أعلم بقدرهم وخطرهم إِنِّي إِذاً أي إذ نفيت لَمِنَ الظَّالِمِينَ مثلكم وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا قيل: فيه إشارة إلى عين الجمع المشار إليه
Ebû Osmân ayet hakkında şöyle demiştir: 'Ben Allah Teâlâ'ya yönelen kimseden yüz çevirecek değilim. Zira kim Allah Teâlâ'ya hakikatiyle yönelirse, Allah Teâlâ da ona yönelir. Kim de Allah Teâlâ'nın yöneldiği kimseden yüz çevirirse, Allah Sübhânehu'dan yüz çevirmiş olur.' { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } ilh. “Size 'Allah'ın hazineleri yanımdadır' demiyorum” yani ben mal çokluğuyla, gayba muttali olmakla veya melek olmakla üstünlük iddia etmiyorum ki bunların yokluğuyla ve benim bulunduğum halin beşeriyete aykırı oluşuyla üstünlüğümü inkar edesiniz. { وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ } “ve demiyorum o kimseler için” hakaret gözüyle baktığınız kimseler için { تَدْرِي أَعْيُنُكُمْ } [ayetin devamında geçen] { لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً } “Allah onlara hiçbir hayır vermeyecektir” sizin dediğiniz gibi; zira benim nezdimde hayır mal değil, Allah Teâlâ katında olandır. { اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } “Allah onların içlerindekini en iyi bilendir” onların içindeki hayrı benden de sizden de iyi bilir ve onların kadrini ve kıymetini en iyi O bilir. { إِنِّي إِذاً } “Şüphesiz ben o takdirde” yani bunu reddettiğim takdirde { لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “elbette zalimlerden olurum” sizin gibi. { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا } “Gözetimimiz altında gemiyi yap”. Denildi ki: Bunda şu haberle işaret edilen 'aynü'l-cem'e işaret vardır:
بخبر «لا زال عبدي يتقرب إلي بالنوافل» الحديث.
«Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder...» hadisi.
وقيل: أي كن في أعين رعايتنا وحفظنا ولا تكن في رؤية عملك والاعتماد عليه، فإن من نظر إلى غيري احتجب به عني، وقال بعضهم: أي أسقط عن نفسك تدبيرك واصنع ما أنت صانع من أفعالك على مشاهدتنا دون مشاهدة نفسك أو أحد من خلقي، وقيل: أي اصنع الفلك ولا تعتمد عليه فإنك بأعيننا رعاية وكلاءة فإن اعتمدت على الفلك وكلت إليه وسقطت من أعيننا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فيه إشارة إلى رقة قلبه ﵇ بعد احتمال جفوتهم وأذيتهم، وهكذا شأن الصديقين، والكلام في باقي الآية ظاهر، ولا يخفى أنه يجب الإيمان بظاهرها والتصديق بوقوع الطوفان حسبما قص الله سبحانه وإنكار ذلك كفر صريح، لكن ذكر بعض السادة أنه بعد
Yine denildi ki: 'Bizim gözetim ve koruma gözlerimizin önünde ol; kendi amelini görme ve ona güvenme halinde olma. Zira kim benden başkasına bakarsa, onunla benden perdelenir.' Bazıları şöyle demiştir: 'Yani kendi tedbirini nefsinden düşür ve işleyeceğin fiilleri kendi nefsini veya mahlukatımdan birini müşahede ederek değil, bizi müşahede ederek yap.' Yine denildi ki: 'Gemiyi yap fakat ona güvenme; zira sen gözetim ve himaye olarak bizim gözlerimizin önündesin. Eğer gemiye güvenirsen ona havale edilirsin ve bizim gözlerimizden düşersin.' { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; şüphesiz onlar boğulacaklardır”. Bunda, kavminin kabalığına ve eziyetine katlandıktan sonra onun aleyhisselâm kalbinin inceliğine işaret vardır; sıddîkların şânı işte böyledir. Ayetin kalan kısmındaki söz açıktır. Gizli değildir ki ayetin zahirine inanmak ve Allah Sübhânehu'nun kıssa ettiği üzere tufanın vuku bulduğunu tasdik etmek vaciptir; bunu inkar etmek ise açık bir küfürdür. Ancak bazı büyükler belirtmiştir ki
الإيمان بذلك يمكن احتمال التأويل على أنه حظ الصوفي من الآية وذلك بأن يؤول الفلك بشريعة نوح التي نجا بها هو ومن آمن معه، والطوفان باستيلاء بحر الهيولى وإهلاك من لم يتجرد عنها بمتابعة نبي وتزكية نفس كما جاء في مخاطبات إدريس ﵇ لنفسه ما معناه أن هذه الدنيا بحر مملوء ماء فإن اتخذت سفينة تركبها عند خراب البدن نجوت منها إلى عالمك وإلا غرقت فيها وهلكت، وعلى هذا يقال: معنى وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ يتخذ شريعة من ألواح الأعمال الصالحة ودسر العلوم تنتظم بها الأعمال وتحكم وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ كما هو المشاهد في أرباب الخلاعة الممطتين غارب الهوى يسخرون من المتشرعين المتقيدين بقيود الطاعة قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا بجهلكم فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ عند ظهور وخامة عاقبتكم كَما تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عند ذلك مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ في الدنيا من حلول ما لا يلائم غرضه وشهوته وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ في الآخرة من استيلاء نيران الحرمان وظهور هيئات الرذائل المظلمة حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا بإهلاك أمته وَفارَ التَّنُّورُ باستيلاء الأخلاط الفاسدة والرطوبات الفضلية على الحرارة الغريزية وقوة طبيعة ماء الهيولى على نار الروح الحيوانية، أو أَمْرُنا بإهلاكهم المعنوي وَفارَ التَّنُّورُ باستيلاء ماء هوى الطبيعة على القلب وإغراقه في بحر الهيولى الجسماني قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ أي من كل صنفين من نوع اثنين هما صورتاهما النوعية والصنفية الباقيتان عند فناء الأشخاص.
buna iman ettikten sonra, ayetin sûfîye düşen payı olarak tevil ihtimali mümkündür. Bu da geminin Nûh'un kendisi ve beraberindeki müminlerin kurtulduğu şeriatı ile tevil edilmesi; tufanın heyûlâ denizinin istilası ve bir peygambere tabi olup nefis tezkiyesi yaparak ondan tecerrüd etmeyenlerin helaki ile tevil edilmesidir. Nitekim İdrîs aleyhisselâm'ın nefsine hitaplarında geçen şu sözün manası gibidir: 'Bu dünya su ile dolu bir denizdir; şayet bedenin harap oluşu anında bineceğin bir gemi edinirsen, ondan kendi alemine kurtulursun; aksi takdirde onda boğulur ve helak olursun.' Buna göre denilir ki: { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } kavlinin manası, salih amellerin levhalarından ve amellerin kendisiyle intizama girip sağlamlaştığı ilimlerin çivilerinden bir şeriat edinmektedir. { وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } “Kavminden bir ileri gelen topluluk yanından her geçtikçe onunla alay ediyorlardı”; tıpkı heva sırtına binmiş sefahat ehlinin, taat kayıtlarıyla kayıtlanmış şeriat ehlini alaya aldıklarının müşahede edildiği gibi. { قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا } “Dedi ki: Cehaletinizle bizimle alay ediyorsanız” { فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz” akıbetinizin vahameti ortaya çıktığında { كَما تَسْخَرُونَ } “sizin alay ettiğiniz gibi”. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “İşte o zaman bileceksiniz” { مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “kime kendisini rezil edecek bir azabın geleceğini” dünyada arzusuna ve şehvetine uymayan şeylerin başına gelmesi suretiyle; { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “ve üzerine sürekli bir azabın ineceğini” ahirette mahrumiyet ateşlerinin istilası ve karanlık rezillik suretlerinin zuhuru suretiyle. { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا } “Nihayet emrimiz geldiğinde” ümmetinin helak edilmesiyle { وَفارَ التَّنُّورُ } “ve tandır kaynadığında” bozuk hıltların ve fuzuli rutubetlerin tabii hararete üstün gelmesi ve heyûlâ suyu tabiatının hayvani ruh ateşine galip gelmesiyle; yahut manevi helaklerine dair emrimiz geldiğinde, tabiat hevası suyunun kalbi istila edip onu cismani heyûlâ denizinde boğmasıyla { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ } “Dedik ki: Her birinden ikişer çift yükle” yani bir türün iki çeşidinden iki sureti ki onlar şahısların yok oluşu anında baki kalan nevi ve sınıf suretleridir.
ومعنى حملهما فيها علمه ببقائهما مع بقاء الأرواح الإنسية فإن علمه جزء من السفينة المتركبة من العلم والعمل فمعلوميتهما محموليتهما وعالميته بهما حامليته إياهما فيها وَأَهْلَكَ ومن يتصل بك في سيرتك من أقاربك إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ أي الحكم بإهلاكه في الأزل لكفره وَمَنْ آمَنَ من أمتك وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها أي بسم الله تعالى الأعظم الذي هو وجود كل عارف كامل من أفراد نوع الإنسان إجراء أحكامها وترويجها في بحر العالم الجسماني وإثباتها وأحكامها كما ترى من إجراء كل شريعة وأحكامها بوجود الكامل ممن ينسب إليها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ لهيئات نفوسكم البدنية المظلمة وذنوب ملابس الطبيعة المهلكة إياكم المغرقة في بحرها وذلك بمتابعة الشريعة رَحِيمٌ بإفاضة المواهب العلمية والكشفية والهيئات النورانية التي ينجيكم بها وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ من بحر الطبيعة الجسمانية كَالْجِبالِ الحاجبة للنظر المانعة من السير وهم لا يبالون بذلك محفوظون من أن يصيبهم شيء من ذلك الموج، وهذا الجريان يعرض للسالك في ابتداء أمره ولولا أنه محفوظ في لزوم سفينة الشرع لهلك.
İkisinin gemiye yüklenmesinin manası, insani ruhların bekasıyla birlikte onların da baki kalacağını bilmesidir; zira onun ilmi, ilim ve amelden mürekkep olan geminin bir cüzüdür. Dolayısıyla o ikisinin bilinir olması yüklenmiş olmaları, onun o ikisini bilmesi ise onları gemiye yüklemesidir. { وَأَهْلَكَ } “ve aileni” yani siretinde sana bağlanan yakınlarını { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “ancak haklarında hüküm geçmiş olanlar müstesna” yani küfrü sebebiyle ezelde helakine hükmedilenler { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenleri de” ümmetinden. { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Dedi ki: Binin ona; onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” yani insan türünün fertlerinden her kâmil arifin varlığı olan Allah Teâlâ'nın en yüce ismiyle onun hükümlerinin cismani alem denizinde cereyan etmesi, yürütülmesi, sabit kılınması ve sağlamlaştırılmasıdır; nitekim her şeriatın cereyanının ve hükümlerinin ona nispet edilen kâmil insanın varlığıyla olduğunu görürsün. { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır” nefislerinizin karanlık bedeni suretlerini ve tabiat elbiselerinin sizi helak eden ve denizinde boğan günahlarını şeriata tabi olmak suretiyle bağışlayandır; { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir” sizi kendisiyle kurtaracağı ilmi ve keşfi mevhibeleri ve nurani suretleri feyz buyurmakla merhamet edendir. { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ } cismani tabiat denizinden bir dalga içinde { كَالْجِبالِ } “dağlar gibi” bakışı engelleyen ve seyre mani olan [dalgalar içinde]; onlar ise buna aldırmazlar, o dalgadan kendilerine bir şey isabet etmesinden korunmuşlardır. Bu akış, sâlike yolculuğunun başlangıcında arız olur; şayet şeriat gemisine sarılmakla korunmuş olmasaydı helak olurdu.
ولعل في الآية على هذا تغليبا وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ المحجوب بالعقل المشوب بالوهم وَكانَ فِي مَعْزِلٍ لذلك الحجاب عن الدين والشريعة يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا أي ادخل في ديننا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ المحجوبين الهالكين بأمواج هوى النفس المغرقين في بحر الطبع قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ أي سألتجىء إلى الدماغ وأستعصم بالعقل المشرق هناك ليحفظني من استيلاء بحر الهيولى فلا أغرق فيه قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وهو الله الذي رحم أهل التوحيد وأفاض عليهم من شآبيب لطفه ما عرفوا به دينه الحق وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ أي موج هوى النفس واستيلاء ماء بحر الطبيعة وحجب عن الحق فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ في بحر الهيولى الجسمانية، وقيل: من جهة الحق على لسان الشرع لأرض الطبيعة يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وقفي على حد الاعتدال، ولسماء العقل المحجوبة بالعادة والحس المشوبة بالوهم المغيمة بغيم الهوى يا سَماءُ أَقْلِعِي عن إمداد الأرض وَغِيضَ الْماءُ أي ماء قوة الطبيعة الجسمانية ومدد الرطوبة الحاجبة لنور الحق
Buna göre ayette tağlîb sanatı bulunması muhtemeldir. { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } vehimle karışık akılla perdelenmiş olan oğluna seslendi; { وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } bu perde sebebiyle dinden ve şeriatten bir kenardaydı: { يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” yani dinimize gir; { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “ve kafirlerle beraber olma” nefis hevasının dalgalarıyla helak olmuş, tabiat denizinde boğulmuş perdelilerle beraber olma. { قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } “Dedi ki: Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” yani dimağa iltica edeceğim ve beni heyûlâ denizinin istilasından korusun da onda boğulmayayım diye orada parıldayan akla sarılacağım. { قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Dedi ki: Bugün Allah'ın emrinden merhamet ettiği kimseden başkası için koruyucu yoktur”; O da tevhid ehline merhamet eden ve üzerlerine O'nun hak dinini tanıdıkları lütuf sağanaklarını akıtan Allah'tır. { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } yani nefis hevasının dalgası ve tabiat denizi suyunun istilası aralarına girdi ve Hak'tan perdeledi; { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } cismani heyûlâ denizinde “boğulanlardan oldu”. Şöyle de denilmiştir: Hak Teâlâ tarafından şeriat diliyle tabiat arzına denildi ki: { يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } “Ey yer! Suyunu yut” ve itidal sınırında dur; adetle ve hisle perdelenmiş, vehimle karışmış ve heva bulutuyla kararmış akıl semasına da denildi ki: { يا سَماءُ أَقْلِعِي } “Ey gök! Sen de tut” arza imdat etmekten vazgeç. { وَغِيضَ الْماءُ } “ve su çekildi” yani cismani tabiat kuvvetinin suyu ve Hak nurunu perdeleyen rutubet imdadı
المانعة للحياة الحقيقية وَقُضِيَ الْأَمْرُ بإنجاء من نجا وإهلاك من هلك وَاسْتَوَتْ أي سفينة شريعته عَلَى الْجُودِيِّ وهو جبل وجود نوح وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ الذين عبدوا الهوى دون الحق ووضعوا الطبيعة مكان الشريعة وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ إلخ الكلام على هذا الطرز فيه ظاهر قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ من محل الجمع وذروة مقام الولاية والاستغراق في التوحيد إلى مقام التفصيل وتشريع النبوة بالرجوع إلى الخلق ومشاهدة الكثرة في عين الوحدة غير معطل للمراتب بِسَلامٍ مِنَّا أي سلامة عن الاحتجاب بالكثرة وَبَرَكاتٍ من تقنين قوانين الشرع عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ ناشئة مِمَّنْ مَعَكَ على دينك إلى آخر الزمان وَأُمَمٌ أي وينشأ ممن معك أمم سَنُمَتِّعُهُمْ في الدنيا ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا في العقبى عَذابٌ أَلِيمٌ بإحراقهم بنار الآثار وتعذيبهم بالهيئات المظلمة.
hakiki hayata mani olan [su çekildi]. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitirildi” kurtulanın kurtulması ve helak olanın helak olmasıyla; { وَاسْتَوَتْ } şeriat gemisi oturdu { عَلَى الْجُودِيِّ } “Cûdî üzerine” ki o da Nûh'un vücud dağıdır. { وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve «Uzak olsun o zalimler topluluğu!» denildi” Hak yerine hevaya tapan ve şeriatın yerine tabiatı koyan kimseler. { وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ } ilh. Bu üslup üzerindeki kelam onda açıktır. { قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ } “Denildi ki: Ey Nûh! İn” cem mahallinden, velayet makamının zirvesinden ve tevhiddeki istiğraktan, mertebeleri iptal etmeksizin vahdet aynında kesreti müşahede ederek ve halka dönerek nübüvvetin teşriî ve tafsil makamına in; { بِسَلامٍ مِنَّا } “Bizden bir selametle” yani kesretle perdelenmekten selametle; { وَبَرَكاتٍ } şeriat kanunlarını vazetmekten kaynaklanan bereketlerle { عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ } “senin üzerine ve ümmetler üzerine” { مِمَّنْ مَعَكَ } senin dinin üzere ahir zamana kadar seninle beraber olanlardan türeyecek ümmetler üzerine. { وَأُمَمٌ } yani seninle beraber olanlardan öyle ümmetler de türeyecektir ki { سَنُمَتِّعُهُمْ } dünyada kendilerine meta vereceğiz { ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا } “sonra Bizden onlara dokunacaktır” ahirette { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap” eserler ateşiyle yakılmaları ve karanlık suretlerle azap edilmeleri suretiyle.
هذا ثم ذكر أنه إذا شئت التطبيق على ما في الأنفس أولت نوحا بروحك والفلك بكمالك العلمي والعملي الذي به نجاتك عند طوفان بحر الهيولى والتنور بتنور البدن وفورانه استيلاء الرطوبة الغريبة والأخلاط الفاسدة، وما أشار إليه مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ بجيوش القوى الحيوانية والطبيعية وطيور القوى الروحانية، وأولت ما جاء في القصة من البنين الثلاثة والزوجة بحام القلب وسام العقل النظري ويافث العقل العملي وزوجة النفس المطمئنة والابن الآخر الوهم والزوجة الأخرى الطبيعة الجسمانية التي يتولد منها الوهم. والجبل بالدماغ. واستواءها على الجودي وهبوطه بمثل نزول عيسى ﵇ في آخر الزمان انتهى، ومن نظر بعين الإنصاف لم يعول إلا على ظاهر القصة وكان له به غنى عن هذا التأويل، واكتفى بما أشار إليه من أن النسب إذا لم يحط بالصلاح كان غريقا في بحر العدم.
Bundan sonra şöyle zikredilmiştir: Şayet nefislerdeki duruma tatbik etmek istersen, Nûh'u ruhunla; gemiyi heyûlâ denizi tufanı anında kurtuluşun olan ilmi ve ameli kemalinle; tandırı beden tandırıyla, onun kaynamasını da garip rutubetin ve bozuk hıltların istilasıyla; { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } ifadesiyle işaret edileni hayvani ve tabii kuvvetler ordusuyla ve ruhani kuvvetler kuşlarıyla tevil edersin. Kıssada geçen üç oğlu ve hanımı ise; Hâm'ı kalple, Sâm'ı nazari akılla, Yâfes'i ameli akılla, hanımı mutmainne nefisle, diğer oğlu vehimle ve diğer hanımı ise kendisinden vehmin doğduğu cismani tabiatla tevil edersin. Dağı dimağ ile; geminin Cûdî üzerine oturmasını ve onun inişini de ahir zamanda Îsâ aleyhisselâm'ın inişi gibi tevil edersin, söz burada bitti. İnsaf gözüyle bakan kimse ise kıssanın sadece zahirine itimat eder ve bu tevil olmaksızın zahir ona yeter; nesebin salihlikle kuşatılmadığı takdirde yokluk denizinde boğulmuş olacağına dair işaret edilen mana ile yetinir.
فما ينفع الأصل من هاشم ... إذا كانت النفس من باهله
'Soy Hâşim'den olsa neye yarar, nefis Bâhile'den olduktan sonra!'
ومن أنه ينبغي للإنسان التحري بالدعاء وأن لا تشغله الشفقة عن ذلك إلى غير ما ذكر، والآية نص في كفر قوم نوح ﵇ الذين أغرقهم الله تعالى، وفي فصوص الحكم للشيخ الأكبر قدس سره ما هو نص في إيمانهم ونجاتهم من العذاب يوم القيامة وذلك أمر لا نفهمه من كتاب ولا سنة وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.
Ve yine insanın duada ihtiyatlı davranması gerektiği, şefkatin onu bundan alıkoymaması gerektiği ve zikredilen diğer hususlarla yetinir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın suda boğduğu Nûh aleyhisselâm'ın kavminin küfrü hususunda nass (kesin delil) niteliğindedir. Şeyh-i Ekber'in -sırrı mukaddes kılınsın- Fusûsu'l-Hikem'inde ise onların iman ettiklerine ve kıyamet gününde azaptan kurtulacaklarına dair kesin ifadeler vardır ki bu, Kitap'tan ve Sünnet'ten anlayamadığımız bir husustur. { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır”. Doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır.
وَإِلى عادٍ متعلق بمحذوف معطوف على قوله سبحانه: أَرْسَلْنا في قصة نوح وهو الناصب لقوله تعالى: أَخاهُمْ أي وأرسلنا إلى عاد أخاهم أي واحدا منهم في النسب كقولهم: يا أخا العرب، وقدم المجرور ليعود الضمير عليه، وقيل: إن إِلى عادٍ أَخاهُمْ عطف على قوله تعالى: نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [هود: ٢٥] المنصوب على المنصوب والجار والمجرور على الجار والمجرور، وهو من العطف على معمولي عامل واحد وليس من المسألة المختلف فيها، نعم الأول أقرب- كما في البحر- لطول الفصل بالجمل الكثيرة بين المفردات المتعاطفة، وقوله سبحانه: هُوداً عطف بيان- لأخاهم- وجوز أن يكون بدلا منه وكان ﵇ ابن عم أبي عاد وأرسل إليهم من هو منهم ليكون ذلك أدعى إليه اتباعه قالَ استئناف بياني حيث كان إرساله ﵇ مظنة للسؤال عما قال لهم ودعاهم كأنه قيل: فما قال لهم حين أرسل إليهم؟ فقيل: قال: يا قَوْمِ ناداهم بذلك استعطافا لهم، وقرأ ابن محيصن «يا قوم» بالضم وهي لغة في المنادى المضاف إلى الياء حكاها سيبويه وغيره اعْبُدُوا اللَّهَ أي وحده وكانوا مشركين يعبدون الأصنام ويدل على أن المراد ذلك قوله تعالى: ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فإنه استئناف يجري مجرى البيان للعبادة المأمور بها، والتعليل للأمر بها كأنه قيل: أفردوه بالعبادة ولا تشركوا به شيئا إذ ليس لكم إله غيره سبحانه على أنه لا اعتداد بالعبادة مع الإشراك، فالأمر بها يستلزم الأمر بإفراده سبحانه بها وغَيْرُهُ بالرفع صفة- لإله- باعتبار محله لأنه فاعل للظرف لاعتماده على النفي، وقرأ الكسائي بالجر على أنه صفة له جار على لفظه إِنْ أَنْتُمْ ما أنتم بجعلكم الألوهية لغيره تعالى كما قال الحسن- أو بقولكم: إن الله تعالى أمرنا بعبادة الأصنام إِلَّا
{ وَإِلى عادٍ } Nûh kıssasındaki Cenâb-ı Hakk'ın { أَرْسَلْنا } kavline matuf mahzuf bir fiile müteallıktır ve Allah Teâlâ'nın { أَخاهُمْ } kavmini nasbeden de odur; yani 've Âd kavmine de kardeşlerini gönderdik', yani 'ey Arapların kardeşi' sözlerinde olduğu gibi nesepte onlardan bir ferdi [gönderdik]. Mecrur olan car ve mecrur, zamirin ona dönmesi için öne alınmıştır. { إِلى عادٍ أَخاهُمْ } ifadesinin, Allah Teâlâ'nın { نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } [Hûd 11/25] kavline matuf olduğu da söylenmiştir; mansub mansuba, car-mecrur da car-mecrura atfedilmiştir ve bu tek bir amilin iki mamulüne atıf kabilindendir, ihtilaflı meselelerden değildir. Evet -el-Bahr'de belirtildiği üzere- birincisi daha yakındır; zira matuf müfredler arasında pek çok cümle ile uzun fasıla meydana gelmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { هُوداً } kavli { أَخاهُمْ } lafzından atf-ı beyândır, bedel olması da caiz görülmüştür. O aleyhisselâm Âd'ın babasının amcasının oğluydu ve kendisine tabi olmaya daha çok sevk etsin diye onlara kendilerinden biri gönderildi. { قالَ } “Dedi ki” istînâf-ı beyânîdir; zira onun aleyhisselâm gönderilmesi, onlara ne söylediği ve onları neye davet ettiğine dair bir sorunun sorulabileceği yerdir; sanki 'Onlara gönderildiğinde onlara ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Dedi ki' denilmiştir. { يا قَوْمِ } “Ey kavmim!” onlara şefkat ve yakınlık göstermek için böyle seslenmiştir. İbn Muhaysın, yâ'ya muzaf münadada bir lügat olarak zamme ile «yâ kavmü» şeklinde okumuştur; bunu Sîbeveyh ve başkaları nakletmiştir. { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” yani yalnızca O'na; onlar putlara tapan müşriklerdi. Maksadın bu olduğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”; zira bu, emredilen ibadetin beyanı ve ona dair emrin gerekçesi mesabesindedir; sanki şöyle denilmiştir: 'İbadeti sadece O'na has kılın ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; zira sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.' Kaldı ki şirk ile birlikte ibadetin hiçbir kıymeti yoktur; binaenaleyh ibadet emri, ibadeti yalnızca Cenâb-ı Hakk'a has kılma emrini de gerektirir. { غَيْرُهُ } ref ile, nefye dayandığı için zarfın faili olması hasebiyle mahalli itibarıyla { إِلهٍ } kelimesinin sıfatıdır. Kisâî ise lafzına tabi olarak cer ile okumuştur. { إِنْ أَنْتُمْ } siz değilsiniz -Hasan'ın dediği gibi Allah Teâlâ'dan başkasına uluhiyet nispet etmenizle veya 'Allah bize putlara tapmayı emretti' demenizle- { إِلَّا } ancak:
مُفْتَرُونَ
{ مُفْتَرُونَ } “Siz sadece iftiracılarsınız”
عليه تعالى عن ذلك علوا كبيرا يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي خاطب به كل رسول قومه إزاحة لما عسى أن يتوهموه وتمحيضا للنصيحة فإنها ما دامت مشوبة بالمطامع بمعزل عن التأثير، وإيراد الموصول للتفخيم، وجعل الصلة فعل الفطر الذي هو الإيجاد والإبداع لكونه أبعد من أن يتوهم نسبته إلى شركائهم وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] مع كونه أقدم النعم الفائضة من جناب الله تعالى المستوجبة للشكر الذي لا يتأتى إلا بالجريان على موجب أمره سبحانه الغالب معرضا عن المطالب الدنيوية التي من جملتها الأجر، ولعل فيه إشارة إلى أنه ﵇ غني عن أجرهم الذي إنما يرغب فيه للاستعانة به على تدبير الحال وقوام العيش بالله تعالى الذي أوجده بعد أن لم يكن وتكفل له بالرزق كما تكفل لسائر من أوجده من الحيوانات أَفَلا تَعْقِلُونَ أي أتغفلون عن ذلك فلا تعقلون نصيحة من لا يطلب عليها أجرا إلا من الله تعالى ولا شيء أنفى للتهمة من ذلك فتناقدون لما يدعوكم إليه أو تجهلون كل شيء فلا تعقلون شيئا أصلا فإن الأمر مما لا ينبغي أن يخفى على أحد من العقلاء.
O'na karşı iftira edenlersiniz; O Teâlâ bundan pek yücedir. { يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak beni yaratana aittir”. Her peygamber, kavminin zihninde belirebilecek vehimleri gidermek ve nasihati halis kılmak için kavmine böyle hitap etmiştir; zira nasihat menfaat beklentileriyle karışık olduğu müddetçe tesirden uzaktır. İsm-i mevsûlün getirilmesi tazim içindir. Sıla cümlesinin, icad ve ibdâ (yoktan var etme) demek olan yaratma fiili (fatr) olarak seçilmesi ise, bu fiilin onların ortak koştuklarına nispet edilme vehminden en uzak oluşundandır; nitekim: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara gökleri ve yeri kim yarattı diye sorsan, mutlaka «Allah» derler” [Lokmân 31/25; ez-Zümer 39/38]. Bununla birlikte fatr, Allah Teâlâ katından taşan en eski nimet olup, ancak O'nun galip emrinin gereğine göre hareket etmekle ve ücret de dahil olmak üzere dünyevi taleplerden yüz çevirmekle ifa edilebilecek bir şükrü gerektirir. Bunda muhtemelen, geçimi temin etmek ve hayatı idame ettirmek için talep edilen onların ücretine karşı onun aleyhisselâm, kendisini yokken var eden ve diğer yarattığı canlılara rızık kefili olduğu gibi kendisine de kefil olan Allah Teâlâ ile müstağni olduğuna bir işaret vardır. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hiç akıl erdirmiyor musunuz?” yani bundan gafil olup da buna karşılık sadece Allah Teâlâ'dan ecir isteyen birinin samimi nasihatini akletmiyor musunuz? Halbuki ithamı defeden bundan daha güçlü hiçbir şey yoktur; o halde sizi davet ettiği şeye boyun eğin; yoksa her şeyden habersiz misiniz de aslen hiçbir şeyi akletmiyor musunuz? Zira bu mesele akıl sahiplerinden hiç kimseye gizli kalmayacak bir durumdur.
وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ من الشرك ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ أي ارجعوا إليه تعالى بالطاعة أو توبوا إليه سبحانه وأخلصوا التوبة واستقيموا عليها، وقيل: الاستغفار كناية عن الإيمان لأنه من روادفه، وحيث إن الإيمان بالله سبحانه لا يستدعي الكفر بغيره لغة قيل: ثُمَّ تُوبُوا فكأنه قيل: آمنوا به ثم توبوا إليه تعالى من عبادة غيره، وتعقب بأن قوله سبحانه: اعْبُدُوا اللَّهَ دل على اختصاصه تعالى بالعبادة فلو حمل اسْتَغْفِرُوا على ما ذكر لم يفد فائدة زائدة سوى ما علق عليه، وقد كان يمكن تعليقه بالأول، والحمل على غير الظاهر مع قلة الفائدة مما يجب الاحتراز عنه في كلام الله تعالى المعجز، وقيل: المراد بالاستغفار التوبة عن الشرك وبالتوبة التوبة عما صدر منهم غير الشرك، وأورد عليه أيضا أن الإيمان يجب ما قبله، وقيل: المراد بالأول طلب المغفرة بالإيمان، وبالثاني التوسل إليه سبحانه بالتوبة عن الشرك، وأورد عليه أن التوسل المذكور لا ينفك عن طلب المغفرة بالإيمان لأنه من لوازمه فلا يكون بعده كما تؤذن به ثُمَّ- وقيل: وقيل- وقد تقدم بعض الكلام في ذلك أول السورة. يُرْسِلِ السَّماءَ أي المطر كما في قوله:
{ وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Ve ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin” şirkten dolayı; { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tevbe edin” yani taatle O'na dönün yahut O'na tevbe edip tevbelerinizde ihlaslı olun ve onda sebat gösterin. İstiğfarın imandan kinaye olduğu da söylenmiştir; çünkü iman onun gereklerindendir. Lugat itibarıyla Allah Sübhânehu'ya iman etmek başkasını inkar etmeyi gerektirmediğinden { ثُمَّ تُوبُوا } denilmiştir; sanki 'O'na iman edin, sonra başkasına ibadetten vazgeçip O'na tevbe edin' denilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın { اعْبُدُوا اللَّهَ } buyruğu ibadetin yalnızca O'na mahsus olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla şayet { اسْتَغْفِرُوا } lafzı zikredilen manaya hamledilirse, kendisine bağlandığı şey dışında fazladan bir fayda sağlamaz; halbuki bunu birinciye bağlamak da mümkündü. Faydanın azlığıyla birlikte lafzı zahirinin dışına hamletmek ise Allah Teâlâ'nın muciz kelamında sakınılması gereken bir durumdur. İstiğfardan maksadın şirkten tevbe etmek, tevbeden maksadın da şirk dışında kendilerinden sadır olan günahlardan tevbe etmek olduğu söylenmiştir. Buna da imanın kendisinden öncekileri sileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Birinci kısımdan maksadın iman ile mağfiret talep etmek, ikincisinden maksadın ise şirkten tevbe ederek O'na tevessülde bulunmak olduğu söylenmiştir. Buna da mezkur tevessülün iman ile mağfiret talebinden ayrı düşünülemeyeceği, zira onun gereklerinden olduğu, dolayısıyla { ثُمَّ } edatının bildirdiği üzere sonradan olamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür; bu konudaki bazı açıklamalar surenin başında geçmişti. { يُرْسِلِ السَّماءَ } “üzerinize göğü göndersin” yani şairin şu sözünde olduğu gibi yağmuru:
إذا «نزل السماء» بأرض قوم ... رعيناه وإن كانوا غضابا
'Bir kavmin arazisine gök (yağmur) indiğinde, onlar öfkeli olsalar bile biz onu otlatırız.'
عَلَيْكُمْ مِدْراراً كثير الدر متتابعه من غير إضرار فمفعال للمبالغة كمعطار ومقدام.
{ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “üzerinize bol bol” bol akıcı, zarar vermeksizin peş peşe yağan bir halde; «mif'âl» vezni 'mi'târ' (güzel koku sürünen) ve 'mikdâm' (cesur) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir.
وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ أي عزا مضموما إلى عزكم أو مع عزكم ويرجع هذا إلى قوله تعالى: وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [نوح: ١٢] لأن العز الدنيوي بذلك، وعن الضحاك تفسير- القوة- بالخصب، وعن عكرمة تفسيرها بولد الولد، وقيل: المراد بها قوة الجسم، ورغبهم ﵇ بكثرة المطر وزيادة القوة لأنهم كانوا أصحاب زروع وبساتين وعمارات، وقيل: حبس الله تعالى عنهم القطر وأعقم أرحام نسائهم ثلاث سنين فوعدهم هود ﵇ على الاستغفار والتوبة كثرة الأمطار وتضاعف القوة بالتناسل، وقيل: القوة الأولى في الإيمان، والثانية في الأبدان أي يزدكم قوة في إيمانكم إلى قوة في أبدانكم وَلا تَتَوَلَّوْا أي لا تعرضوا عما دعوتكم إليه مُجْرِمِينَ مصرين على ما أنتم عليه من الإجرام، وقيل: مجرمين بالتولي وهو تكلف. قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ أي بحجة واضحة تدل على صحة دعواك، وإنما قالوه لفرط عنادهم أو لشدة عماهم عن الحق وعدم نظرهم في الآيات فاعتقدوا أن ما هو آية ليس بآية وإلا فهو وغيره من الأنبياء ﵈ جاؤوا بالبينات الظاهرة والمعجزات الباهرة وإن لم يعين لنا بعضها،
{ وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “ve kuvvetinize kuvvet katsın” yani izzetinize eklenen bir izzet yahut izzetinizle beraber bir izzet katsın. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } “ve mallarla, oğullarla size yardım etsin” [Nûh 71/12] kavline racidir; zira dünyevi izzet bunlarladır. Dahhâk'ten kuvvetin 'bolluk ve bereket' olarak tefsiri, İkrime'den ise 'torunlar' olarak tefsiri nakledilmiştir. Maksadın beden kuvveti olduğu da söylenmiştir. Hûd aleyhisselâm ziraat, bahçe ve imar işleriyle meşgul oldukları için onları bol yağmur ve kuvvet artışı ile teşvik etmiştir. Allah Teâlâ'nın onlardan yağmuru kestiği ve kadınlarının rahimlerini üç yıl kısır bıraktığı, bunun üzerine Hûd aleyhisselâm'ın istiğfar ve tevbe karşılığında onlara bol yağmurlar ve neslin çoğalmasıyla kuvvetin katlanmasını vaad ettiği de söylenmiştir. Birinci kuvvetin imanda, ikincisinin ise bedenlerde olduğu da söylenmiştir; yani 'bedenlerinizdeki kuvvete ek olarak imanınızda da size kuvvet katsın'. { وَلا تَتَوَلَّوْا } “ve yüz çevirmeyin” sizi davet ettiğim şeyden { مُجْرِمِينَ } “günahkarlar olarak” üzerinde bulunduğunuz cürümlerde ısrar ederek; yüz çevirmekle günahkar olarak manasında olduğu da söylenmiştir ancak bu zorlamadır. { قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ } “Dediler ki: Ey Hûd! Bize apaçık bir delil getirmedin” yani iddiânın doğruluğunu gösteren açık bir hüccet getirmedin. Bunu ancak aşırı inatlarından veya haktan ileri derecedeki körlüklerinden ve ayetler üzerinde düşünmemelerinden dolayı söylemişlerdir; böylece mucize olan bir şeyi mucize değil zannetmişlerdir. Halbuki o ve diğer peygamberler aleyhimüsselâm -bir kısmı bize belirtilmemiş olsa bile- apaçık deliller ve parlak mucizeler getirmişlerdir.
ففي الخبر «ما من نبي إلا وقد أوتي من الآيات ما مثله آمن عليه البشر»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hiçbir peygamber yoktur ki insanlığın benzerine iman edeceği mucizeler kendisine verilmiş olmasın.»
وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا أي بتاركي عبادتها عَنْ قَوْلِكَ أي بسبب قولك المجرد عن البينة- فعن- للتعليل كما قيل في قوله تعالى: إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها
{ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا } “Biz tanrılarımızı bırakacak değiliz” yani onlara ibadeti bırakacak değiliz { عَنْ قَوْلِكَ } “senin sözünle” yani delilden yoksun sırf senin sözün sebebiyle; buradaki { عَنْ } edatı ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de böyle denilmiştir: { إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها }
إِيَّاهُ [التوبة: ١١٤] وإلى هذا يشير كلام ابن عطية وغيره، فالجار والمجرور متعلق بِتارِكِي.
{ إِيَّاهُ } “ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi” [et-Tevbe 9/114]. İbn Atıyye ve başkalarının kelamı da buna işaret etmektedir; dolayısıyla car ve mecrur { بِتارِكِي } kelimesine müteallıktır.
وذهب بعض المحققين إلى أنه متعلق بمحذوف وقع حالا من الضمير المستتر فيه أي صادرين وهو من الصدر مقابل الورد بمعنى الرجوع عن الماء، وقد شاع في كلامهم استعمال الصدر والورد كناية عن العمل والتصرف، ومنه قوله:
Bazı muhakkik alimler ise bunun, kelimedeki müstetir zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu görüşüne gitmişlerdir; yani 'vazgeçerek/ayrılarak' demektir. Bu da sudan geri dönmek manasındaki «vürûd»un zıddı olan «sadr» kökünden gelir. Arapların kelamında «sadr» ve «vürûd» tabirlerinin iş ve tasarruftan kinaye olarak kullanılması yaygındır; şairin şu sözü de bundandır:
ما أمسى الزمان حاجا إلى من ... يتولى الإيراد والإصدارا
'Zaman, işleri başlatıp bitirmeyi (îrâd ve ısdâr) üstlenecek bir kimseye muhtaç hale gelmemiştir.'
أي يتصرف في الأمور بصائب رأيه، وقد يكتفي بالصدر في ذلك لاستلزامه للورد فيقولون: لا يصدر إلا عن رأيه، والمعنى هنا حينئذ ما نحن بِتارِكِي آلِهَتِنا عاملين بقولك، والنفي فيه راجع إلى القيد والمقيد جميعا لأنهم لا يتركون آلهتهم ولا يعملون بقوله ﵇، وقيل: إن صادرين بمعنى معرضين وهو قيد للنفي، والمعنى انتفى تركنا عبادة آلهتنا معرضين عَنْ قَوْلِكَ ويكون هذا جوابا لقوله: لا تَتَوَلَّوْا وجعل بعضهم إرادة ذلك من باب التضمين لا من باب تقدير المتعلق بقرينة عَنْ وجعله كناية كما علمت، وكلام الزمخشري ظاهر في هذا كما يكشف عنه كلام الكشف وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ أي بمصدقين فيما جئت به أو في كل ما تأتي وتذر، ويندرج فيه ذلك، وقد بالغوا في الإباء عن الإجابة فأنكروا الدليل على نبوته ﵇، ثم قالوا مؤكدين لذلك وَما نَحْنُ بِتارِكِي إلخ، ثم كرروا ما دل عليه الكلام السابق من عدم إيمانهم بالجملة الاسمية مع زيادة الباء، وتقديم المسند إليه المفيد للتقوى دلالة على أنهم لا يرجى منهم ذلك بوجه من الوجوه، وفي ذلك من الدلالة على الإقناط ما فيه إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ أي أصابك من عراه يعروه، وأصله من اعتراه بمعنى قصد عراه أي محله وناحيته بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ أرادوا به- قاتلهم الله تعالى- الجنون، والباء للتعدية والتنكير فيه قيل: للتقليل كأنهم لم يبالغوا في العتو كما ينبىء عنه نسبة ذلك إلى بعض آلهتهم دون كلها، وقيل: للتكثير إشارة إلى أن ما قاله لا يصدر إلا عمن أصيب بكثير سوء مبالغة في خروجه عن قانون العقل، وذكر البعض تعظيما لأمر آلهتهم وأن البعض منها له من التأثير ما له، والجملة مقول القول وإلا لغو لأن الاستثناء مفرغ، وأصله أن نقول قولا إلا قولنا هذا فحذف المستثنى منه وحذف القول المستثنى وأقيم مقوله مقامه، أو اعْتَراكَ هو المستثنى لأنه أريد به لفظه فلا حاجة إلى تقدير قول بعد إِلَّا وليس مما استثنى فيه الجملة، ومعنى هذا أنه أفسد عقلك بعض آلهتنا لسبك إياها وصدك عن عبادتها وحطك لها عن رتبة الألوهية بما مر من قولك: ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ وغرضهم من هذا على ما قيل: بيان سبب ما صدر عن هود ﵇ بعد ما ذكروا من عدم التفاتهم لقوله ﵇، وقيل: هو مقرر لما مر من قولهم: وَما نَحْنُ بِتارِكِي إلخ وَما نَحْنُ لَكَ إلخ فإن اعتقادهم بكونه ﵇ كما قالوا- وحاشاه عن ذلك- يوجب عدم الاعتداد بقوله، وعده من قبيل الخرافات فضلا عن التصديق والعمل بمقتضاه يعنون أنا لا نعتقد كلامك إلا ما لا يحتمل الصدق من الهذيانات الصادرة عن المجانين فكيف نؤمن به ونعمل بموجبه؟ ولقد سلكوا طريق المخالفة والعناد إلى سبيل الترقي من السيّء إلى الأسوأ حيث أخبروا أولا عن عدم مجيئه بالبينة مع احتمال كون ما جاء به حجة في نفسه وإن لم تكن واضحة الدلالة على المراد وثانيا عن ترك الامتثال لقوله ﵇: بقولهم: وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ مع إمكان تحقق ذلك بتصديقهم له في كلامه. ثم نفوا عنه تصديقهم له ﵇ بقولهم: وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ مع كون كلامه ﵇ مما يقبل التصديق، ثم نفوا عنه تلك المرتبة أيضا حيث قالوا ما قالوا قاتلهم الله أنى يؤفكون انتهى.
Yani işlerde isabetli görüşüyle tasarrufta bulunur. Bazen vürûdu (girişi) gerektirdiğinden dolayı sadece sadr (çıkış/sonuç) ile yetinilir ve 'ancak onun görüşünden sâdır olur (çıkar)' derler. Bu durumda buradaki mana, 'biz senin sözünle amel ederek ilahlarımızı terk edecek değiliz' şeklinde olur. Buradaki nefy (olumsuzluk) hem kayda hem de mukayyede râcidir; zira onlar ne ilahlarını terk ederler ne de onun aleyhisselâm sözüyle amel ederler. 'Sâdırîn' kelimesinin 'yüz çevirenler' manasında olup nefiy için bir kayıt olduğu da söylenmiştir. Bu durumda mana: 'Senin sözünden yüz çevirerek ilahlarımıza ibadeti terk etmemiz söz konusu değildir' şeklinde olur ve bu da onun { لا تَتَوَلَّوْا } sözüne bir cevap teşkil eder. Bazıları bunun kastedilmesini, { عَنْ } karinesiyle müteallakı takdir etme babından değil, tazmin babından saymış ve bildiğin üzere bunu kinaye kılmıştır. Zemahşerî'nin kelamı da el-Keşşâf'ın kelamının açıkladığı üzere bu hususta açıktır. { وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “ve biz sana inanacak da değiliz” yani getirdiğin şey hususunda yahut yapıp ettiğin her şeyde seni tasdik ediciler değiliz; bu da onun kapsamına girer. Onlar icabet etmekten kaçınmada aşırıya kaçtılar; önce onun aleyhisselâm peygamberliğinin delilini inkâr ettiler, sonra bunu teyit ederek { وَما نَحْنُ بِتارِكِي } ilh. dediler; sonra da [başına] pekiştirme ifade eden bâ harfi eklenmiş isim cümlesiyle ve pekiştirme ifade eden müsnedün ileyhin öne geçirilmesiyle önceki sözün delalet ettiği iman etmeyişlerini tekrarladılar; bu da kendilerinden hiçbir şekilde bunun umulamayacağına delalet eder. Bunda apaçık bir ümitsiz bırakma delaleti vardır. { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ } “Biz ancak [şöyle] deriz: Seni çarpmıştır” yani 'arâhu ya'rûhu' kökünden gelip sana isabet etmiştir. Aslı ise mekanını ve yönünü kastetti manasındaki 'i'terâhu'dan gelir. { بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “ilahlarımızdan biri bir kötülükle” -Allah Teâlâ onları kahretsin- bununla deliliği kastetmişlerdir. Bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir. Bundaki tenvinin (belirsizliğin) azlık için olduğu söylenmiştir; sanki bunu ilahlarının tamamına değil de bir kısmına nispet etmelerinin hissettirdiği üzere taşkınlıkta aşırıya gitmemişler gibidir. Akıl çizgisinden çıkışındaki aşırılık sebebiyle, söylediği şeyin ancak çok büyük bir kötülüğe maruz kalmış kimseden sâdır olabileceğine işaret etmek üzere çokluk için olduğu da söylenmiştir. 'Bir kısmı' ifadesinin zikredilmesi, ilahlarının şanını yüceltmek ve onlardan bir kısmının bile böylesine büyük bir tesire sahip olduğunu belirtmek içindir. Cümle, sözün mekolüdür (söylenen sözdür) ve istisna müferrağ olduğu için { إِلَّا } lağvdır (amel etmez). Aslı, 'biz şu sözümüzden başka bir söz söylemiyoruz' şeklindedir; müstesna minh hazfedilmiş, müstesna olan kavil de hazfedilerek onun mekolü yerine geçirilmiştir. Yahut bizzat lafzı kastedildiği için müstesna olan { اعْتَراكَ } kelimesidir; dolayısıyla { إِلَّا }'dan sonra bir 'kavl' takdirine gerek yoktur ve cümlenin istisna edildiği yerlerden de değildir. Bunun manası şudur: İlahlarımıza sövmen, onlara ibadetten alıkoyman ve daha önce geçen { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } sözünle onları ilahlık mertebesinden düşürmen sebebiyle ilahlarımızdan biri senin aklını bozmuştur. Denildiğine göre bundan maksatları, Hûd'un aleyhisselâm sözüne iltifat etmediklerini belirttikten sonra ondan sâdır olan şeyin sebebini açıklamaktır. Bunun, daha önce geçen { وَما نَحْنُ بِتارِكِي } ilh. ve { وَما نَحْنُ لَكَ } ilh. sözlerini pekiştirici olduğu da söylenmiştir; zira onların -hâşâ- onun hakkında iddia ettikleri gibi olduğuna inanmaları, onun sözüne itibar etmemeyi ve onu tasdik edip gereğince amel etmek bir yana hurafelerden saymayı gerektirir. Yani 'biz senin sözünü ancak delilerden sâdır olan ve doğruluk payı taşımayan hezeyanlar olarak kabul ediyoruz; o halde ona nasıl iman edip gereğince amel edelim?' demek istemişlerdir. Onlar muhalefet ve inat yolunu tutarak kötüden daha kötüye doğru bir tırmanış sergilemişlerdir: Zira ilk olarak, getirdiği şeyin kendi içinde hüccet olma ihtimali bulunmasına ve maksada açıkça delalet etmemesine rağmen apaçık bir delil getirmediğini haber vermişlerdir. İkinci olarak { وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ } sözleriyle, onun sözünü tasdik etmeleri suretiyle bunun gerçekleşmesi mümkün olduğu halde onun aleyhisselâm sözüne uymayı terk ettiklerini bildirmişlerdir. Sonra onun aleyhisselâm sözü tasdiki kabul eden bir mahiyette olmasına rağmen { وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } diyerek onu tasdik ettiklerini de nefyetmişlerdir. Daha sonra da o dediklerini diyerek onu bu mertebeden dahi mahrum etmişlerdir; Allah onları kahretsin, nasıl da döndürülüyorlar! [İktibas] sona erdi.
وللبحث فيه مجال، ولعل الإتيان بهذه الجملة غير مقترنة بالعاطف كالجملتين الأوليين يؤيد كونها ليست
Bu konuda araştırma yapmaya yer vardır. Bu cümlenin ilk iki cümle gibi atıf harfi olmaksızın getirilmesi, onun onlar gibi
مسوقة للتأكيد مثلهما، نعم تضمنها لتقرير ما تقدم مما لا يكاد ينكر فتدبر.
tekit için sevk edilmediğini destekler; evet, daha önce geçeni pekiştirmeyi içermesi neredeyse inkâr edilemez bir husustur, iyi düşün!
قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ أي مما أنتم تجعلونه شريكا وهو سبحانه لم يجعله شريكا ولم ينزل به سلطانا- فما موصولة، ومِنْ دُونِهِ متعلق- بتشركون- لا حال من فاعله أي تشركون مجاوزين الله تعالى في هذا الحكم إذ لا فائدة في التقييد به، وجوز أن تكون مصدرية أيضا أي من إشراككم، وقد جوز كلا الاحتمالين الزمخشري فقال: أي من إشراككم آلهة من دونه أو مما تشركونه آلهة من دونه وأمر تعلق الجار فيهما واحد، وتقدير آلهة لإيضاح المعنى والإشارة إلى أن المفعول مراد لسوق الكلام ولا يصلح أن يكون الظرف صفة له على الوجهين لأن بيانه حاصلهما بنحو ما ذكرناه في بيان حاصل الأول إنما يستقيم إذا تعلق بالفعل المذكور وليس المعنى على آلهة غير الله على ذلك التفسير، وللطيبي ما يخالف ذلك وليس بذاك، وأَنِّي بَرِيءٌ متنازع فيه للفعلين قبله وقد يتنازع المختلفان في التعدي الاسم الذي يكون صالحا لأن يعملا فيه تقول: أعطيت ووهبت لعمرو درهما كما يتنازع اللازم والمتعدي نحو قام وضربت زيدا.
{ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ } “Dedi ki: Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben O'ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım” yani sizin ortak kıldığınız, O Sübhânehu'nun ise ortak kılmadığı ve hakkında hiçbir delil indirmediği şeylerden uzağım. Buradaki { ما } ism-i mevsûldür. { مِنْ دُونِهِ } ibaresi ise { تُشْرِكُونَ } fiiline müteallıktır, failinden hal değildir; yani bu hükümde Allah Teâlâ'yı aşarak ortak koştuğunuz şeylerden [uzağım], zira onunla kayıtlamanın bir faydası yoktur. Mastariyye olması da caiz görülmüştür, yani ortak koşmanızdan uzağım demektir. Zemahşerî her iki ihtimali de caiz görerek şöyle demiştir: Yani O'ndan başka ilahları ortak koşmanızdan yahut O'ndan başka ilahlar olarak ortak koştuklarınızdan [uzağım]. Carın taalluku her ikisinde de birdir. 'İlahlar' takdiri manayı açıklamak ve sözün gelişi sebebiyle mefulün murad edildiğine işaret etmek içindir. Zarfın her iki vecihte de ona sıfat olması uygun düşmez; zira birinci vechin özetini açıkladığımız tarzda ikisinin özetinin beyanı ancak zikredilen fiile taalluk ettiğinde istikamet kazanır; bu tefsire göre mana Allah'tan başka ilahlara hamledilmez. Tîbî'nin buna muhalif bir görüşü vardır ancak pek isabetli değildir. { أَنِّي بَرِيءٌ } cümlesi ise kendisinden önceki iki fiilin tenâzu' ettiği (üzerinde çekiştiği) kısımdır. Geçişlilikleri farklı olan iki fiil, kendilerinde amel etmeye elverişli bir isim üzerinde tenâzu edebilirler; nitekim 'Amr'a bir dirhem verdim ve bağışladım' dersin. Tıpkı lâzım ve müteaddî fiillerin 'Zeyd kalktı ve dövdüm' örneğindeki tenâzu'u gibi.
وقد أجاب ﵇ بهذا عن مقالتهم الشنعاء المبنية على اعتقاد كون آلهتهم تضر وتنفع، ولما كان ما وقع أولا منه ﵇ في حقها من كونها بمعزل عن الألوهية إنما وقع في ضمن الأمر بعبادة الله تعالى واختصاصه بها وقد شق ذلك عليهم وعدوه مما يورث شينا حتى زعموا ما زعموا صرح ﵇ بالحق وصدع به حيث أخبر ببراءته القديمة عنها بالجملة الاسمية المصدرة- بأن- وأكد ذلك- بأشهد الله- فإنه كالقسم في إفادة التأكيد وأمرهم بأن يسمعوا ذلك ويشهدوا به، والمقصود منه الاستهانة والاستهزاء كما يقول الرجل لخصمه إذا لم يبال به: أشهد على أني قائل لك كذا، وكأنه غاير بين الشهادتين لذلك، وعطف الإنشاء على الاخبار جائز عند بعض، ومن لم يجوزه قدر قولا أي وأقول اشْهَدُوا ويحتمل أن يكون إشهاد الله تعالى إنشاء أيضا وإن كان في صورة الخبر، وحينئذ لا قيل ولا قال، وجوز أن يكون إشهاده ﵇ لهم حقيقة إقامة للحجة عليهم.
O aleyhisselâm ilahlarının zarar ve fayda verdiğine inanma esasına dayanan bu çirkin sözlerine böyle cevap vermiştir. Daha önce kendisinden aleyhisselâm onların ilahlıktan uzak olduğuna dair sâdır olan sözler, Allah Teâlâ'ya ibadet emri ve ibadetin O'na tahsis edilmesi zımnında vuku bulmuştu; bu durum onlara ağır gelmiş ve bunu bir kusur sayarak o iddialarda bulunmuşlardı. Bunun üzerine o aleyhisselâm hakkı açıkça ilan edip haykırmış, 'inne' ile başlayan isim cümlesiyle onlardan ezelden beri beri olduğunu haber vermiş, bunu yemin gibi tekit ifade eden { أُشْهِدُ اللَّهَ } sözüyle pekiştirmiş ve bunu işitip şahitlik etmelerini emretmiştir. Bundan maksat hafife almak ve alaya almaktır; nitekim kişi hasmına aldırmadığında 'sana şöyle dediğime şahit ol' der. Sanki bu sebeple iki şahitlik arasını farklı kılmıştır. İnşânın ihbâr üzerine atfedilmesi bazılarına göre caizdir; bunu caiz görmeyenler ise bir 'kavl' takdir ederek 've اشْهَدُوا diyorum' takdirinde bulunmuşlardır. Allah Teâlâ'yı şahit tutmanın haber suretinde olsa bile inşa olması da muhtemeldir; bu durumda hiçbir ihtilaf kalmaz. Onun aleyhisselâm onları şahit tutmasının aleyhlerine hüccet ikame etmek üzere hakiki olması da caiz görülmüştür.
وعدل عن الخبر فيه تمييزا بين الخطابين فهو خبر في المعنى كما هو المشهور في الأول لكن الأولى الحمل على المجاز، ثم أمرهم بالاجتماع والاحتشاد مع آلهتهم جميعا دون بعض منها حسبما يشعر به قولهم بَعْضُ آلِهَتِنا والتعاون في إيصال الكيد إليه ﵇، ونهاهم عن الإنظار والإمهال في ذلك فقال: فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ أي إن صح ما لوحتم به من كون آلهتكم مما يقدرون على إضرار من ينال منها ويصد عن عبادتها ولو بطريق ضمني فإني بريء منها فكونوا أنتم معها جميعا وباشروا كيدي ثم لا تمهلوني ولا تسامحوني في ذلك. فالفاء لتفريع الأمر على زعمهم من قدرة آلهتهم على ما قالوا وعلى البراءة كليهما، والخطاب للقوم وآلهتهم، ويفهم من كلام بعض أنه للقوم فقط، وفيه نفي قدرة آلهتهم على ضره بطريق برهاني فإن الأقوياء والأشداء إذا لم يقدروا مع اجتماعهم واحتشادهم على الضر كان عدم قدرة الجمادات عليه معلوما من باب أولى، وأيا ما كان فذاك من أعظم المعجزات بناء على ما قيل: إنه كان ﵇ مفردا بين جمع عتاة جبابرة عطاش إلى إراقة دمه يرمونه عن قوس واحدة، وقد خاطبهم بما خاطبهم وحقرهم وآلهتهم وهيجهم على ما هيجهم فلم يقدروا على مباشرة شيء مما كلفوه، وظهر عجزهم عن ذلك ظهورا بينا. وفي ذلك دلالة على مزيد ثقته بالله سبحانه وكمال عنايته به وعصمته له، وقد قرر ذلك بإظهار التوكل على من كفاه ضرهم في قوله: إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ وفيه تعليل لنفي ضرهم بطريق برهاني يعني أنكم وإن لم تبقوا في القوس منزعا وبذلتم في مضادتي مجهودكم لا تقدرون على شيء مما تريدون بي فإني متوكل على الله تعالى واثق بكلاءته وهو مالكي ومالككم لا يصدر عنكم شيء ولا يصيبني أمر إلا بإرادته، وجيء
İki hitap arasını ayırmak için haberden [inşaya] dönülmüştür; dolayısıyla mana bakımından haberdir, nitekim birincisinde meşhur olan da budur, fakat mecaza hamletmek daha evladır. Sonra { بَعْضُ آلِهَتِنا } sözlerinin hissettirdiği üzere, ilahlarının bir kısmı hariç kalmaksızın hepsiyle birlikte toplanıp bir araya gelmelerini ve ona aleyhisselâm tuzak kurmada yardımlaşmalarını emretmiş ve bu hususta mühlet verip ertelemekten onları nehyederek şöyle demiştir: { فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } “Haydi hepiniz toptan bana tuzak kurun, sonra bana mühlet de vermeyin!” Yani eğer ilahlarınızın, kendilerine dil uzatan ve zımni yoldan da olsa kendilerine ibadetten alıkoyan kimseye zarar vermeye muktedir olduğuna dair ima ettiğiniz şey doğruysa, ben onlardan beriyim; siz de onlarla birlikte hepiniz toplanın ve bana tuzak kurmaya girişin, sonra da bana mühlet vermeyin ve bu konuda bana müsamaha göstermeyin. Buradaki fâ harfi, emrin hem onların ilahlarının güç yetirdiğine dair iddialarına hem de berî oluşa taalluk etmesi (tertibi) içindir. Hitap kavme ve ilahlarınadır; bazılarının sözünden ise sadece kavme yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Bunda onların ilahlarının ona zarar verme gücünün bürhânî bir yolla nefyi vardır; zira güçlü ve kuvvetli kimseler toplanıp bir araya geldikleri halde zarar vermeye güç yetiremezlerse, cansız varlıkların buna güç yetiremeyeceği evleviyetle bilinir. Her halükarda bu, en büyük mucizelerdendir; çünkü denildiğine göre o aleyhisselâm, kanını dökmeye susamış, tek bir yaydan ok atar gibi kenetlenmiş zorba ve mütekebbir bir topluluk içinde tek başınaydı; onlara o sözleri söylemiş, kendilerini ve ilahlarını hakir görmüş, onları alabildiğine kışkırtmış fakat onlar kendisine yapmaya çağrıldıkları şeylerin hiçbirine girişememişler ve acziyetleri apaçık ortaya çıkmıştır. Bunda onun Allah Sübhânehu'ya olan engin güvenine, O'nun kendisine olan kâmil inayetine ve onu korumasına delalet vardır. Bunu, { إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim” sözünde onların zararını defeden zata tevekkülü izhar ederek perçinlemiştir. Bunda onların zarar vermesini bürhânî bir yolla nefiy için gerekçe gösterme vardır; yani siz yayda çekilecek yer bırakmasanız ve bana düşmanlıkta bütün gücünüzü sarf etseniz bile, benim hakkımda dilediğiniz hiçbir şeye güç yetiremezsiniz; çünkü ben Allah Teâlâ'ya tevekkül ettim, O'nun korumasına güvendim; O benim de sahibimdir sizin de sahibinizdir; sizden hiçbir şey sâdır olamaz ve O'nun iradesi olmaksızın bana hiçbir şey isabet edemez. Burada mazi lafzı getirilmiştir
بلفظ الماضي لأنه أدل على الإنشاء المناسب للمقام، ثم إنه ﵇ برهن على عدم قدرتهم على ضره مع توكله عليه سبحانه بقوله: ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها أي إلا هو مالك لها قادر عليها يصرفها كيف يشاء غير مستعصية عليه سبحانه، والناصية مقدم الرأس وتطلق على الشعر النابت عليها، واستعمال الأخذ بالناصية في القدرة والتسلط مجاز أو كناية، وفي البحر أنه صار عرفا في القدرة على الحيوان، وكانت العرب تجز الأسير الممنون عليه علامة على أنه قد قدر عليه وقبض على ناصيته، وقوله: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ مندرج في البرهان وهو تمثيل واستعارة لأنه تعالى مطلع على أمور العباد مجاز لهم بالثواب والعقاب كاف لمن اعتصم به كمن وقف على الجادة فحفظها ودفع ضرر السابلة بها، وهو كقوله سبحانه: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الفجر: ١٤] ، وقيل: معناه أن مصيركم إليه تعالى للجزاء وفصل القضاء، ولعل الأول أولى، وفي الكشف أن في قوله: إِنِّي تَوَكَّلْتُ الآية من اللطائف ما يبهرك تأمله من حسن التعليل، وما يعطيه أن من توكل عليه لم يبال بهول ما ناله ثم التدرج إلى تعكيس التخويف بقوله: رَبِّي وَرَبِّكُمْ فكيف يصاب من لزم سدّة العبودية وينجو من تولى مع ما يعطيه من وجوب التوكل عليه سبحانه إذا كان كذلك وترشيحه بقوله: ما مِنْ دَابَّةٍ إلى تمام التمثيل فإنه في الاقتدار على المعرض أظهر منه في الرأفة على المقبل خلاف الصفة الأولى، وما فيه من تصوير ربوبيته واقتداره تعالى وتصوير ذل المعبودين بين يدي قهره أيا ما كان، والختم بما يفيد الغرضين على القطع كفاية من إياه تولى وخزاية من أعرض عن ذكره وتولى بناء على أن معناه أنه سبحانه على الحق والعدل لا يضيع عنده معتصم ولا يفوته ظالم، وفي قوله: رَبِّي من غير إعادة وَرَبِّكُمْ كما في الأول نكتة سرية بعد اختصار المعنى عن الحشو فيه ما يدل على زيادة اختصاصه به وأنه رب الكل استحقاقا وربه دونهم تشريفا وإرفاقا فَإِنْ تَوَلَّوْا أي تتولوا فهو مضارع حذف منه إحدى التاءين وحمل على ذلك لاقتضاء أبلغتكم له، وجوز ابن عطية كونه ماضيا، وفي الكلام التفات ولا يظهر حسنه ولذا قدر غيره ممن جعله كذلك فقل أبلغتكم لكنه لا حاجة إليه، ويؤيد ذلك قراءة الأعرج وعيسى الثقفي تَوَلَّوْا بضم التاء واللام مضارع ولى، والمراد فإن تستمروا على
çünkü makama uygun düşen inşaya daha açık delalet eder. Sonra o aleyhisselâm, O Sübhânehu'ya tevekkülüyle birlikte onların kendisine zarar vermeye güç yetiremeyeceklerini şu sözüyle delillendirmiştir: { ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” yani O'na asi gelemeyecek şekilde O'nun mülkünde ve kudretinde olup dilediği gibi tasarruf ettiği bir varlık olmasın. Nâsiye, başın ön kısmıdır ve orada biten saça da denir. Perçemden tutma ifadesinin kudret ve hâkimiyet anlamında kullanılması mecaz yahut kinayedir. el-Bahr'da bunun canlılar üzerindeki kudret hakkında örf haline geldiği belirtilmiştir. Araplar, canı bağışlanan esirin perçemini keserlerdi ki bu, ona güç yetirildiğine ve perçeminden yakalandığına bir işaret olsun. { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzerindedir” sözü de bu bürhana dahildir; bu bir temsil ve istiaredir, zira Allah Teâlâ kulların işlerine muttali olup onları sevap ve ceza ile karşılıklandırır; O'na sığınan kimseye, anayol üzerinde durup yolu koruyan ve gelip geçenlerin zararını defeden kimse gibi kâfidir. Bu, O Sübhânehu'nun şu kavli gibidir: { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ } [el-Fecr 89/14]. Bunun manasının 'dönüşünüz ceza ve hükmün verilmesi için O Teâlâ'yadır' şeklinde olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evla görünmektedir. el-Keşşâf'ta denilmiştir ki: { إِنِّي تَوَكَّلْتُ } ayetinde, gerekçelendirmenin güzelliğinden, O'na tevekkül edenin başına gelen dehşete aldırmayacağını bildirmesinden, sonra { رَبِّي وَرَبِّكُمْ } sözüyle korkutmayı tersine çevirme aşamasına geçmesinden -kulluk eşiğine bağlanan kimse nasıl zarar görür ve yüz çeviren kimse nasıl kurtulur?- ve durum böyle olunca O Sübhânehu'ya tevekkülün vacip olduğunu bildirmesinden dolayı üzerinde düşündükçe seni hayran bırakan incelikler vardır. Temsilin tamamına kadar { ما مِنْ دَابَّةٍ } sözüyle bunu teyit etmiştir; zira bu, yüz çevirene karşı muktedir oluşu, yönelene karşı merhametli oluştan daha açık gösterir ki bu ilk sıfatın aksinedir. Ayrıca bunda O Teâlâ'nın rubûbiyyetinin ve kudretinin tasviri ile her ne olursa olsun tapılanların O'nun kahrı karşısındaki zilletinin tasviri vardır. Sonun ise her iki gayeyi kesin olarak ifade edecek şekilde bitirilmesi -yani O'nu dost edinenin korunması ve O'nun zikrinden yüz çevirip gidenin rezil edilmesi- O Sübhânehu'nun hak ve adalet üzere olduğuna, O'nun katında O'na sığınanın zayi olmayacağına ve hiçbir zalimin O'ndan kaçıp kurtulamayacağına dayanır. { رَبِّي } sözünde, birincisinde olduğu gibi { وَرَبِّكُمْ } ifadesinin tekrarlanmayışında, mananın fazlalıktan arındırılmasından sonra O'na olan özel yakınlığına ve O'nun hak ediş bakımından herkesin Rabbi, şereflendirme ve lütuf bakımından ise sadece kendisinin Rabbi olduğuna delalet eden gizli bir nükte vardır. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } yani 'yüz çevirirseniz'; bu iki tâ harfinden biri hazfedilmiş muzari bir fiildir. { أَبْلَغْتُكُمْ } ifadesinin bunu gerektirmesinden ötürü buna hamledilmiştir. İbn Atıyye bunun mazi olmasını caiz görmüştür; ancak bu durumda sözde iltifat olur ve güzelliği belirginleşmez, bu yüzden onu mazi kabul eden diğer kimseler 'onlara de ki: tebliğ ettim' takdirinde bulunmuşlardır, fakat buna ihtiyaç yoktur. el-A'rec ve Îsâ es-Sekafî'nin 'vellâ' fiilinin muzarii olarak tâ ve lâm'ın zammesiyle { تَوَلَّوْا } şeklindeki kıraati de bunu destekler. Murad ise 'eğer yüz çevirip
ما كنتم عليه من التولي والإعراض لوقوع ذلك منهم فلا يصلح للشرط، وجوز أن يبقى على ظاهره بحمله على التولي الواقع بعد ما حجهم، والظاهر أن الضمير لقوم هود والخطاب معهم، وهو من تمام الجمل المقولة قبل، وقال التبريزي: إن الضمير لكفار قريش وهو من تلوين الخطاب، وقد انتقل من الكلام الأول إلى الاخبار عمن بحضرة الرسول ﷺ، وكأنه قيل: أخبرهم عن قصة قوم هود وادعهم إلى الإيمان بالله تعالى لئلا يصيبهم كما أصاب قوم هود ﵇ فَإِنْ تَوَلَّوْا فقل لهم- قد أبلغتكم- إلخ وهو من البعد بمكان كما لا يخفى، وقوله سبحانه: فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ دليل جواب الشرط أي إن تتولوا لم أعاتب على تفريط في الإبلاغ فإن ما أرسلت به إليكم قد بلغكم فأبيتم إلا تكذيب الرسالة وعداوة الرسول، وقيل: التقدير إن تتولوا فما علي كبير همّ منكم فإنه قد برئت ساحتي بالتبليغ وأنتم أصحاب الذنب في الإعراض عن الإيمان، وقيل: إنه الجزاء باعتبار لازم معناه المستقبل باعتبار ظهوره أي فلا تفريط مني ولا عذر لكم، وقيل: إنه جزاء باعتبار الإخبار لأنه كما يقصد ترتب المعنى يقصد ترتب الإخبار كما في وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النحل: ٥٣] على ما مر وكل ذلك لما أن الإبلاغ واقع قبل توليهم، والجزاء يكون مستقبلا بالنظر إلى زمان الشرط.
uzaklaşma haliniz üzere devam ederseniz' demektir; zira bu durum onlardan vuku bulmuştur, dolayısıyla [sırf mazi hali] şarta elverişli olmaz. Onlara hüccet ikame ettikten sonra vuku bulan yüz çevirmeye hamletmek suretiyle zahiri üzere bırakılması da caiz görülmüştür. Zahir olan, zamirin Hûd'un kavmine ait olması ve hitabın onlarla yapılmış olmasıdır; bu da daha önce söylenen cümlelerin tamamlayıcısıdır. Tebrîzî ise şöyle demiştir: 'Zamir Kureyş kâfirlerine aittir ve bu hitap renklendirmesindendir (telvînü'l-hitâb); önceki sözden Resûlullah'ın ﷺ huzurundakileri haber vermeye geçilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Onlara Hûd'un kavminin kıssasını haber ver ve Hûd'un aleyhisselâm kavminin başına gelenlerin onların da başına gelmemesi için onları Allah Teâlâ'ya imana davet et; { فَإِنْ تَوَلَّوْا } eğer yüz çevirirlerse onlara de ki: { قد أبلغتكم } size tebliğ ettim ilh.' Ancak bunun son derece uzak bir ihtimal olduğu açıktır. Allah Sübhânehu'nun { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ } “Ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim” sözü şartın cevabının delilidir; yani 'eğer yüz çevirirseniz, tebliğdeki bir kusurdan ötürü kınanmam; zira size kendisiyle gönderildiğim şey size ulaşmıştır, siz ise peygamberliği yalanlamaktan ve peygambere düşmanlıktan başka bir şeye yanaşmadınız' demektir. Şöyle de takdir edilmiştir: 'Eğer yüz çevirirseniz, sizden dolayı üzerime büyük bir tasa düşmez; çünkü tebliğ etmekle sorumluluğum kalkmıştır, imandan yüz çevirmede günahkâr olan sizlersiniz.' Bunun, ortaya çıkışı itibariyle müstakbel olan lazım manası göz önüne alınarak ceza olduğu da söylenmiştir; yani 'benden yana bir kusur, sizin için de bir mazeret yoktur.' Haber verme itibariyle bir ceza olduğu da söylenmiştir; zira daha önce geçtiği üzere { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } [en-Nahl 16/53] ayetinde olduğu gibi, mananın terettübü kastedildiği gibi haberin terettübü de kastedilir. Bütün bunlar, tebliğin onların yüz çevirmesinden önce gerçekleşmiş olması ve cezanın şart zamanına göre müstakbel olması gerektiğindendir.
وزعم أبو حيان أن صحة وقوعه جوابا لأن في إبلاغه إليهم رسالته تضمن ما يحل بهم من العذاب المستأصل فكأنه قيل: فإن تتولوا استؤصلتم بالعذاب، ويدل على ذلك الجملة الخبرية، وهي قوله سبحانه: وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وفيه منع ظاهر، وهذا كما قال غير واحد: استئناف بالوعيد لهم بأن الله تعالى يهلكهم ويستخلف قوما
Ebû Hayyân, bunun cevap olarak gelmesinin sıhhatinin, mesajı onlara tebliğ etmesinin köklerini kazıyıcı azabın başlarına inmesini tazammun etmesinden kaynaklandığını ileri sürmüştür; sanki 'eğer yüz çevirirseniz azapla kökünüz kazınır' denilmiştir. Buna delalet eden şey ise Allah Sübhânehu'nun { وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ } haber cümlesidir. Ancak bunda açık bir tutarsızlık vardır. Bu cümle, birden çok alimin belirttiği gibi, Allah Teâlâ'nın onları helak edip yurtlarında ve mallarında başka bir kavmi
آخرين في ديارهم وأموالهم وهو استئناف نحوي عند بعض بناء على جواز تصديره بالواو.
halef kılacağına dair bir tehdit istinafıdır; bu, vav ile başlamasının caiz görülmesine dayanan bazılarına göre nahivsel bir istinaftır.
وقال الطيبي: المراد به أن الجملة ليست بداخلة في الجملة الشرطية جزاء بل تكون جملة برأسها معطوفة على الجملة الشرطية وهو خلاف الظاهر من العبارة، وعليه تكون مرتبة على قوله سبحانه: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ والمعنى أنه على العدل ينتقم منكم ويهلككم، وقال الجلبي: لا مانع عندي من حمله على الاستئناف البياني جوابا عما يترتب على التولي وهو الظاهر كأنه قيل: ما يفعل بهم إذا تولوا؟ فقيل: يَسْتَخْلِفُ إلخ.
Tîbî şöyle demiştir: 'Bundan maksat, cümlenin şart cümlesine ceza olarak dahil olmayıp şart cümlesine matuf müstakil bir cümle olmasıdır.' Ancak bu, ifadenin zahirine aykırıdır. Buna göre cümle, Allah Sübhânehu'nun { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } sözü üzerine terettüp eder; manası da O'nun adalet üzere sizden intikam alacağı ve sizi helak edeceğidir. Çelebi ise şöyle demiştir: 'Bana göre bunun, yüz çevirmeye terettüp eden şeyin cevabı olarak istînâf-ı beyânîye hamledilmesine bir engel yoktur; nitekim zahir olan da budur; sanki 'yüz çevirdiklerinde onlara ne yapılacak?' denilmiş, buna cevaben de { يَسْتَخْلِفُ } ilh. denilmiştir.'
وتعقبه بعضهم بأن الاستئناف البياني لا يقترن بالواو، وجوز أن يكون عطفا على الجواب لكن على ما بعد الفاء لأنه الجواب في الحقيقة، والفاء رابطة له ودخول الفاء على المضارع هنا لأنه تابع يتسامح فيه.
Bazıları buna, istînâf-ı beyânînin vav ile birlikte gelmeyeceğini belirterek itiraz etmiştir. Bunun cevaba değil, fâ harfinden sonrasına matuf olması caiz görülmüştür; zira hakikatte cevap odur, fâ ise onu bağlayandır; fâ harfinin buradaki muzari fiil üzerine dahil olması ise tabi olduğu için müsamaha gösterilen bir durumdur.
وقيل: تقديره فقل: يَسْتَخْلِفُ إلخ، وقرأ حفص برواية هبيرة و «يستخلف» بالجزم وهو عطف على موضع الجملة الجزائية مع الفاء كأنه قيل: فَإِنْ تَوَلَّوْا يعذرني ويهلككم وَيَسْتَخْلِفُ مكانكم آخرين.
Takdirinin 'de ki: { يَسْتَخْلِفُ } ilh.' olduğu da söylenmiştir. Hafs, Hübeyre rivayetiyle 've yestehlif' kelimesini meczum olarak okumuştur; bu da fâ ile birlikteki ceza cümlesinin mahalline matuftur; sanki şöyle denilmiştir: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } eğer yüz çevirirseniz beni mazur kılar, sizi helak eder ve yerinize başkalarını halef kılar { وَيَسْتَخْلِفُ } .
وجوز أبو البقاء كون ذلك تسكينا لتوالي الحركات، وقرأ عبد الله كذلك، وبجزم قوله سبحانه: وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً، وقيل: إن من جزم الأول جزم هذا لعطفه عليه وهو الظاهر، والمعنى لا تضرونه بهلاككم شيئا أي لا ينتقص ملكه ولا يختل أمره، ويؤيد هذا ما روي عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قرأ ولا تنقصونه شيئا، ونصب شَيْئاً على أنه مفعول مطلق لتضرون أي شيئا من الضرر لأنه لا يتعدى لاثنين، وجعله بعضهم مفعولا ثانيا مفسرا له بما يتعدى لهما لمكان الرواية، وجوز ابن عطية أن يكون المعنى أنكم لا تقدرون إذا أهلككم على إضراره بشيء ولا على الانتصار منه ولا تقابلون فعله بشيء يضره تعالى عن ذلك علوا كبيرا، والأول أظهر، وقدر بعضهم التولي بدل الإهلاك أي ولا تضرونه بتوليكم شيئا من الضرر لاستحالة ذلك عليه سبحانه إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ أي رقيب محيط بالأشياء علما فلا يخفى عليه أعمالكم ولا يغفل عن مؤاخذتكم. فالحفظ كناية عن المجازاة، ويجوز أن يكون الحفيظ بمعنى الحافظ بمعنى الحاكم المستولي أي إنه سبحانه حافظ مستول على كل شيء، ومن شأنه ذلك كيف يضره شيء وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا أي نزل عذابنا على أن الأمر واحد الأمور، قيل: أو المأمور به، وفي التعبير عنه بذلك مضافا إلى ضميره ﷻ، وعن نزوله بالمجيء ما لا يخفى من التفخيم والتهويل.
Ebû'l-Bekâ bunun hareke peş peşe gelmesinden ötürü sükûn kılınmış olabileceğini caiz görmüştür. Abdullah da bu şekilde ve Allah Sübhânehu'nun { وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً } kavlini meczum olarak okumuştur. Birincisini meczum okuyanın, ona matuf olduğu için bunu da meczum okuduğu söylenmiştir ki zahir olan budur. Mana şudur: 'Helak olmanızla O'na hiçbir zarar veremezsiniz', yani O'nun mülkü eksilmez ve düzeni bozulmaz. İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh onun 've lâ tenküsûnehû şey'en' şeklinde okuduğuna dair rivayet de bunu destekler. { شَيْئاً } kelimesinin nasbı { تَضُرُّونَ } fiilinin meful-i mutlakı olması sebebiyledir, yani hiçbir zarar veremezsiniz demektir; zira bu fiil iki meful almaz. Bazıları ise rivayetten ötürü iki meful alan bir fiille tefsir ederek onu ikinci meful saymıştır. İbn Atıyye, mananın 'sizi helak ettiğinde O'na hiçbir şeyle zarar vermeye güç yetiremezsiniz, O'ndan intikam alamazsınız ve O'nun fiiline O'na zarar verecek bir şeyle karşılık veremezsiniz -O bundan pek yücedir-' şeklinde olmasını caiz görmüştür; ancak birinci mana daha zahirdir. Bazıları helak yerine yüz çevirmeyi takdir etmişlerdir; yani O Teâlâ hakkında bu imkansız olduğu için yüz çevirmenizle O'na hiçbir zarar veremezsiniz. { إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetendir” yani her şeyi ilmiyle kuşatan bir murakıptır; dolayısıyla amelleriniz O'na gizli kalmaz ve sizi cezalandırmaktan gafil olmaz. Buradaki hıfz (koruma/gözetme), cezalandırmadan kinayedir. Hafîz kelimesinin hâkim ve galip manasında hâfız olması da caizdir; yani O Sübhânehu her şeyi koruyan ve her şeye hâkim olandır; şanı böyle olan bir zata hiçbir şey nasıl zarar verebilir? { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiğinde” yani azabımız indiğinde; emr kelimesinin umûr (işler) kelimesinin tekili olması esasına göredir; emredilen şey olduğu da söylenmiştir. Azabın O'nun ﷻ zamirine muzaf olarak bu şekilde ifade edilmesinde ve inişinin 'gelme' lafzıyla anlatılmasında apaçık bir tazim ve dehşet verme vardır.
وجوز أن يكون واحد الأوامر أي وورد أمرنا بالعذاب، والكلام على الحقيقة إن أريد أمر الملائكة ﵈، ويجوز أن يكون ذلك مجازا عن الوقوع على سبيل التمثيل نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قيل: كانوا أربعة آلاف، وقيل: ثلاثة آلاف، ولعل الانتصار للأنبياء ﵈ لم يكن مأذونا به للمؤمنين إذ ذاك فلا ينافي ما تقدم نقله من أنه ﵇ كان وحده، ولذا عد مواجهته للجم الغفير معجزة له ﷺ لكن لا بد لهذا من دليل كدعوى انفراده عنهم حين المقاولة وفي الحواشي الشهابية أنه لا مانع من ذلك باعتبار حالين وزمانين فتأمل، والظاهر أن ما كان من المقاولة إنما هو في ابتداء الدعوة ومجيء الأمر كان بعد بكثير وإيمان من آمن كان في البين فترتفع المنافاة بِرَحْمَةٍ عظيمة كائنة مِنَّا وهي الإيمان الذي أنعمنا به عليهم.
Bunun evâmir (emirler) kelimesinin tekili olması da caiz görülmüştür; yani azap emrimiz ulaştığında demektir. Meleklerin aleyhimüsselâm emri kastedilirse söz hakikat üzeredir; bunun temsil yoluyla vuku bulmaktan mecaz olması da caizdir. { نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Hûd'u ve onunla beraber iman edenleri kurtardık”; onların dört bin kişi olduğu, üç bin kişi olduğu da söylenmiştir. Peygamberlere aleyhimüsselâm yardım etmek o vakit müminlere izin verilmiş bir husus değildi; bu yüzden onun aleyhisselâm tek başına olduğuna dair daha önce nakledilenle çelişmez. Bu sebeple onun bu kalabalık topluluğa karşı tek başına durması kendisi ﷺ için bir mucize sayılmıştır; ancak bunun için, konuşma anında onlardan ayrı olduğuna dair iddia gibi bir delil lazımdır. Hâşiyetü'ş-Şihâb'da iki farklı hal ve iki farklı zaman itibariyle buna bir engel bulunmadığı belirtilmiştir, iyi düşün! Zahir olan şudur ki, o konuşma davetin başlangıcındaydı, emrin gelmesi ise çok sonraydı ve iman edenlerin imanı bu arada gerçekleşmişti; böylece çelişki ortadan kalkar. { بِرَحْمَةٍ } büyük bir rahmet ile { مِنَّا } katımızdan olan; bu da onlara lütfettiğimiz imandır.
وروي هذا عن ابن عباس والحسن، وذكره الزمخشري- ولشم بعضهم منه رائحة الاعتزال- لم يلتفت إليه ولا بأس بأن تحمل الرحمة عن الفضل فيفيد أن ذلك بمحض فضل الله تعالى إذا له سبحانه تعذيب المطيع كما أن له جل وعلا إثابة العاصي، والجار والمجرور الأول متعلق- بنجينا- وهو الظاهر الذي عليه كثير من المفسرين.
Bu görüş İbn Abbas ve el-Hasan'dan rivayet edilmiştir; Zemahşerî de bunu zikretmiştir; bazılarının bundan İtizâl kokusu alması sebebiyle buna iltifat edilmemiştir. Rahmetin fazl (lütuf) manasına hamledilmesinde bir beis yoktur; bu durumda kurtuluşun sırf Allah Teâlâ'nın lütfuyla olduğunu ifade eder, zira O Sübhânehu asi olana sevap verebileceği gibi itaatkâr olana da azap edebilir. Birinci car ve mecrur { نَجَّيْنا } fiiline müteallıktır; müfessirlerin çoğunun benimsediği zahir olan görüş de budur.
وجوز أبو حيان كونه متعلقا- بآمنوا- أي إن إيمانهم بالله تعالى ورسوله ﵇ برحمة من الله تعالى إذ وفقهم إليه، ولعل ترتيب الإنجاء على النزول باعتبار ما تضمنه من تعذيب الكفار فيكون قد صرح بالإنجاء اهتماما،
Ebû Hayyân bunun { آمَنُوا } fiiline müteallık olmasını caiz görmüştür; yani onların Allah Teâlâ'ya ve Resulüne aleyhisselâm iman etmeleri, onları buna muvaffak kılması sebebiyle Allah Teâlâ'dan bir rahmet iledir. Kurtarmanın inişe terettüp ettirilmesi, kâfirlere azap edilmesini tazammun etmesi itibariyle olabilir; bu durumda ehemmiyetine binaen kurtarma açıkça ifade edilmiş olur,
ورتب باعتبار الآخر إشارة إلى أنه مقصود منه، ويجوز أن تكون- لما لمجرد الحين- وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ تكرير لأجل بيان ما نجاهم عنه وهي الريح التي كانت تحمل الظعينة وتهدم المساكن وتدخل في أنوف أعداء الله تعالى وتخرج من أدبارهم فتقطعهم إربا إربا، أو المراد بهذا الإنجاء من عذاب الآخرة وبالأول الإنجاء من عذاب الدنيا، ورجح الأول بأنه أوفق لمقتضى المقام، وحاصله أن الأول إخبار بأن الإيمان الذي وفقوا له صار سبب إنجائهم.
diğerine göre terettüp ettirilmesi ise ondan maksadın bu olduğuna işaret etmek içindir. { لَمَّا } edatının sırf vakit bildirmesi de caizdir. { وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “ve onları ağır bir azaptan kurtardık” ifadesi, kendisinden kurtardığı şeyin beyanı için bir tekrardır; o da devedeki kadını uçuran, meskenleri yıkan, Allah Teâlâ'nın düşmanlarının burunlarından girip arkalarından çıkarak onları parça parça eden rüzgardır. Yahut bu kurtarıştan maksat ahiret azabından kurtarma, birincisinden maksat ise dünya azabından kurtarmadır. Birincisi, makamın gereğine daha uygun olduğu için tercih edilmiştir. Bunun özeti şudur: Birincisi, muvaffak kılındıkları imanın kurtuluşlarına sebep olduğunu haber vermektir.
والثاني بأن ذلك الإنجاء كان من عذاب أي عذاب دلالة على كمال الامتنان وتحريضا على الإيمان وليس من أسلوب- أعجبني زيد وكرمه- في شيء كما ظنه العلامة الطيبي.
İkincisi ise minnetin büyüklüğünü göstermek ve imana teşvik etmek için bu kurtarışın ne yaman bir azaptan olduğunu bildirmektir. Bu, Allâme Tîbî'nin zannettiği gibi 'Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti' üslubundan asla değildir.
وقد أورد على الثاني أن إنجاءهم من عذاب الآخرة ليس في وقت نزول العذاب في الدنيا ولا مسببا عنه إلا أن يجاب بأنه عطف على القيد والمقيد كما قيل في قوله سبحانه: لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [الأعراف: ٣٤] قيل: ولا يخفى ما فيه من التكلف من غير داع لأن الموافق للتعبير بالماضي المفيد لتحققه حتى كأنه وقع أن يجعل باعتبار ذلك واقعا في وقت النزول تجوزا أو المعنى حكمنا بذلك وتبين ما يكون لهم لأن الدنيا أنموذج الآخرة وأيا ما كان فالمراد بغلظ العذاب تضاعفه، وقد يقال على الاحتمال الأول في وصف العذاب الذي كان بالريح: بالغلظ الذي هو ضد الرقة التي هي صفة الريح ما لا يخفى من اللطف، وفيه أيضا مناسبة لحالهم فإنهم كانوا غلاظا شدادا وَتِلْكَ عادٌ أنث اسم الإشارة باعتبار القبيلة على ما قيل، فالإشارة إلى ما في الذهن وصيغة البعيد لتحقيرهم أو لتنزيلهم منزلة البعيد لعدمهم، أو الإشارة إلى قبورهم ومصارعهم، وحينئذ الإشارة للبعيد المحسوس والإسناد مجازي أو هو من مجاز الحذف أي تلك قبور عاد، وجوز أن يكون بتقدير أصحاب تلك عاد، والجملة مبتدأ وخبر، وكان المقصود الحث على الاعتبار بهم والاتعاظ بأحوالهم، وقوله سبحانه: جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ إلخ استئناف لحكاية بعض قبائحهم أي كفروا بآيات ربهم التي أيد بها رسوله الداعي إليه ودل بها على صدقه وأنكروها فقالوا: يا هود ما جئتنا ببينة، أو أنكروا آياته سبحانه في الآفاق والأنفس الدالة عليه تعالى حسبما قال لهم هود ﵇.
İkinci ihtimale şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Onların ahiret azabından kurtarılması dünyadaki azabın indiği vakitte değildir ve ondan mütevellit de değildir. Ancak buna, Allah Sübhânehu'nun { لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } [el-A'râf 7/34] kavlinde denildiği gibi, kayda ve mukayyede matuf olduğu şeklinde cevap verilebilir. Denildi ki: Ortada bir gerekçe yokken bundaki zorlama açıktır; zira gerçekleştiğini ifade eden ve sanki vuku bulmuş gibi olan mazi sîgasıyla ifade edilmeye uygun olan, bunun mecaz yoluyla iniş vaktinde vuku bulmuş sayılmasıdır; yahut mana 'buna hükmettik ve onlar için ne olacağı açıklığa kavuştu' şeklindedir, çünkü dünya ahiretin bir numunesidir. Her halükarda azabın şiddetiyle (galîz olmasıyla) kastedilen onun kat kat olmasıdır. Birinci ihtimale göre, rüzgarın sıfatı olan inceliğin (rikkat) zıddı olan kabalıkla (gılzet) rüzgarla gelen azabın nitelenmesinde gizli olmayan bir letafet bulunduğu söylenebilir. Bunda onların durumuna da bir uygunluk vardır; zira onlar da kaba ve sert kimselerdi. { وَتِلْكَ عادٌ } “İşte bu Âd'dır”; denildiğine göre işaret ismi kabile kastedilerek müennes getirilmiştir. İşaret zihindekinedir; uzaklık sîgası ise onları tahkir etmek yahut yokluklarından dolayı uzak mevkiine indirmek içindir. Yahut işaret kabirlerine ve helak oldukları yerlerinedir; bu durumda işaret hissedilen uzağadır ve isnad mecazidir yahut hazif mecazındandır, yani 'işte bunlar Âd'ın kabirleridir' demektir. 'İşte şunların sahipleri Âd'dır' takdirinde olması da caiz görülmüştür. Cümle mübteda ve haberdir. Maksat onlardan ibret almayı ve hallerinden öğüt çıkarmayı teşvik etmektir. Allah Sübhânehu'nun { جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler” ilh. sözü, onların bazı çirkinliklerini anlatmak üzere bir istinaftır; yani Rablerinin, kendisine davet eden elçisini teyit ettiği ve doğruluğuna delil kıldığı ayetlerini inkâr ettiler ve onları tanımayarak 'Ey Hûd! Bize apaçık bir delil getirmedin' dediler; yahut Hûd'un aleyhisselâm kendilerine söylediği üzere Allah Teâlâ'ya delalet eden âfâktaki ve nefislerdeki ayetlerini inkâr ettiler.
وجوز أن يراد بها الآيات التي أتى بها هود وغيره من الرسل عليهم الصلاة والسلام، ويلائمه جمع الرسل الآتي على قول، وعدي- جحد- بالباء حملا له على كفر لأنه المراد، أو بتضمينه معناه كما أن كفر يجري مجرى جحد فيعدى بنفسه نحو قوله سبحانه: أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ، وقيل: كفر كشكر يتعدى بنفسه وبالباء، وظاهر كلام القاموس أن جحد كذلك وَعَصَوْا رُسُلَهُ قيل: المراد بالرسل هود ﵇ والرسل الذين كانوا معه من قبله وهو خلاف الظاهر، وقيل: المراد بهم هود ﵇ وسائر الرسل من قبله تعالى للأمم من قبله ومن بعده ﵇ بناء على أن عصيانه ﵇ وكذا عصيان كل رسول بمنزلة عصيان الرسل جميعهم لأن الجميع متفقون على التوحيد فعصيان واحد عصيان للجميع فيه، أو على أن القوم أمرهم كل رسول من قبل بطاعة الرسل والإيمان بهم إن أدركوهم فلم يمتثلوا ذلك الأمر وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ متعال عن قبول الحق، وقال الكلبي: هو الذي يقتل على الغضب ويعاقب على المعصية.
Bununla Hûd'un ve diğer elçilerin aleyhimüssalâtü vesselâm getirdiği ayetlerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bir görüşe göre ileride gelecek olan elçiler çoğuluna da bu uyar. { جَحَدُوا } fiili, kastedilen mana olduğu için 'kefere' manasına hamledilerek bâ ile geçişli kılınmıştır yahut onun manası tazmin edilmiştir; nitekim kefere fiili de cahede gibi doğrudan müteaddi olabilir; Allah Sübhânehu'nun { أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ } kavlinde olduğu gibi. Kefere fiilinin şekere fiili gibi hem bizzat hem de bâ ile geçişli olduğu da söylenmiştir. el-Kâmûs'un zahir ifadesi cehadenin de böyle olduğunu gösterir. { وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “ve O'nun elçilerine isyan ettiler”; buradaki elçilerden muradın Hûd aleyhisselâm ile ondan önceki elçiler olduğu söylenmiştir ki bu zahire aykırıdır. Onlardan maksadın Hûd aleyhisselâm ile Allah Teâlâ tarafından ondan önceki ve ondan sonraki ümmetlere gönderilen diğer bütün elçiler olduğu da söylenmiştir; zira onun aleyhisselâm ve her bir elçinin isyanı, bütün elçilere isyan hükmündedir; çünkü hepsi tevhid konusunda ittifak halindedir, dolayısıyla birine isyan hepsine isyandır. Yahut daha önceki her peygamber bu kavme elçilere itaat etmelerini ve yetiştikleri takdirde onlara iman etmelerini emretmiş, onlar ise bu emre uymamışlardır. { وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ } “ve her zorbanın emrine uydular” hakkı kabul etmekten kibirlenen [zorbaların]; el-Kelbî şöyle demiştir: 'O, öfkeyle öldüren ve isyan sebebiyle cezalandıran kimsedir.'
وقال الزجاج: هو الذي يجبر الناس على ما يريد، وذكر ابن الأنباري أنه العظيم في نفسه المتكبر على العباد عَنِيدٍ أي طاغ من- عند- بتثليث النون- عندا- بالإسكان- وعندا- بالتحريك- وعنودا- بضم العين إذا طغا وجاوز الحد في العصيان. وفسره الراغب بالمعجب بما عنده، والجوهري بمن خالف الحق ورده وهو يعرفه، وكذا عاند، ويطلق الأخير على البعير الذي يجور عن الطريق ويعدل عن القصد، وجمعه- عند- كراكع وركع، وجمع العنود- عند- كرغيف ورغف، والعنود قيل: بمعنى العنيد.
Zeccâc şöyle demiştir: 'O, insanları dilediği şeye zorlayan kimsedir.' İbnü'l-Enbârî ise onun nefsinde büyüklenen ve kullara karşı kibirlenen kimse olduğunu zikretmiştir. { عَنِيدٍ } “inatçı” yani haddi aşan; nûn'un üç harekesiyle 'anede-aneden' (sükûn ile), 'aneden' (hareke ile) ve ayn'ın zammesiyle 'unûden' kökünden gelir; haddi aşıp isyanda sınırı geçtiğinde kullanılır. Râgıb bunu elindekini beğenen kimse olarak tefsir etmiştir. Cevherî ise bildiği halde hakka muhalefet edip onu reddeden kimse olarak açıklamıştır; 'ânid' de böyledir. Bu sonuncusu yoldan sapan ve doğrudan ayrılan deve için de kullanılır; çoğulu râki' ve rukka' gibi 'unned'dir. Anûd'un çoğulu ise ragîf ve ruguf gibi 'unud' gelir. Anûd kelimesinin anîd manasında olduğu da söylenmiştir.
وزعم بعضهم أنه يقال: بعير عنود، ولا يقال: عنيد، ويجمع الأول على عندة والثاني على عند، وآخر أن العنود العادل عن الطريق المحسوس. والعنيد العادل عن الطريق في الحكم وكلاهما من- عند- وأصل معناه على ما قيل:
Bazıları 'baîrûn anûd' (inatçı deve) denileceğini, 'anîd' denilemeyeceğini ileri sürmüşlerdir; birincisinin çoğulu 'anedetün', ikincisinin çoğulu ise 'unüd' gelir. Bir başkası ise anûd'un hissedilen yoldan sapan, anîd'in ise hükümde yoldan sapan olduğunu söylemiştir; her ikisi de 'anede' kökündendir. Asıl manasının denildiğine göre şu olduğu söylenmiştir:
اعتزل في جانب لأن- العند- بالتحريك الجانب يقال: يمشي وسطا لا عندا، ومنه- عند الظرفية، ويقال للناحية أيضا:
Bir kenara çekildi; zira harekeyle 'el-aned' kenar/yan demektir; 'kenardan değil ortadan yürüyor' denir. Zarf olan 'ınde' de bundandır. Yön için de şöyle denilir:
العند مثلثة، وهذا الحكم ليس كالحكمين السابقين من جحود الآيات وعصيان الرسل في الشمول لكل فرد فرد منهم فإن اتباع الأمر من أحكام الأسافل دون الرؤساء.
Üç harekesiyle 'el-ınd'. Bu hüküm, ayetleri inkâr etmek ve peygamberlere isyan etmek şeklindeki önceki iki hüküm gibi onların her bir ferdini kapsama hususunda aynı değildir; zira emre uymak ileri gelenlerin değil, ayak takımının vasfıdır.
وقيل: هو مثل ذلك في الشمول، والمراد- بالأمر- الشأن- وبكل جبار عنيد- من هذه صفته من الناس لا أناس مخصوصون من عاد متصفون بذلك، والمراد باتباع الأمر ملازمته أو الرضا به على أتم وجه، ويؤول ذلك إلى الاتصاف أي إن كلّا منهم اتصف بصفة كل جبار عنيد، ولا يخفى ما فيه من التكلف الظاهر، وقد يدعى العموم من غير حاجة إلى ارتكاب مثله، والمراد على ما تقدم أنهم عصوا من دعاهم إلى سبيل الهدى وأطاعوا من حداهم إلى مهاوي الردى وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً أي إبعادا عن الرحمة وعن كل خير أي جعلت اللعنة لازمة لهم، وعبر عن ذلك بالتبعية للمبالغة فكأنها لا تفارقهم وإن ذهبوا كل مذهب بل تدور معهم حسبما داروا، أو لوقوعه في صحبة اتباعهم، وقيل: الكلام على التمثيل بجعل اللعنة كشخص تبع آخر ليدفعه في هوة قدامه، وضمير الجمع لعاد مطلقا كما هو الظاهر.
Bunun da şümulde onlar gibi olduğu söylenmiştir. 'Emr'den maksat iş/durumdur; 'her inatçı zorbâ'dan maksat ise bu vasfa sahip insanlardır, Âd kavminden bu niteliği taşıyan belirli kimseler değildir. Emre tabi olmaktan maksat ona sarılmak yahut ondan tam anlamıyla razı olmaktır; bu da vasıflanmaya varır, yani her biri inatçı her zorbanın vasfıyla vasıflanmıştır. Bundaki açık tekellüf ortadadır; böylesi bir tekellüfe girmeye gerek kalmaksızın umumilik iddia edilebilir. Daha önce geçtiği üzere murad, kendilerini hidayet yoluna davet edene isyan ettikleri ve kendilerini helak uçurumlarına sürükleyenlere ise itaat ettikleridir. { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Ve bu dünyada arkalarından bir lanet takıldı” yani rahmetten ve her türlü hayırdan uzaklaştırılma [takıldı]; yani lanet onlara ayrılmaz bir parça kılındı. Mübalağa için bu durum tabi kılınma (ardına takılma) ile ifade edilmiştir; sanki onlar hangi yola giderlerse gitsinler lanet onlardan ayrılmaz, bilakis onlar nereye dönerse lanet de onlarla birlikte döner; yahut onların tâbi oluşlarına denk geldiği içindir. Sözün, laneti önündeki bir çukura itmek için bir başkasını takip eden bir şahıs gibi kılmak suretiyle temsil üzere olduğu da söylenmiştir. Çoğul zamiri zahir olduğu üzere mutlak olarak Âd kavmine aittir.
وجوز أن يكون للمتبعين للجبارين منهم، وما حال قوم قدامهم الجبارون أهل النار وخلفهم اللعنة، والبوار، ويعلم من لعنة هؤلاء لعنة غيرهم المتبوعين على ما قيل بالطريق الأولى وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أي واتبعوا يوم القيامة أيضا لعنة وهي عذاب النار المخلد حذف ذلك لدلالة الأول عليه وللإيذان بأن كلا من العنين نوع برأسه لم يجتمعا في قرن واحد بأن يقال: وأتبعوا في هذه الدنيا ويوم القيامة لعنة، ونظير هذا قوله تعالى: وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ [الأعراف: ١٥٦] وعبر- بيوم القيامة- بدل الآخرة هنا للتهويل الذي يقتضيه المقام.
Onlardan zorbalara tabi olanlara ait olması da caiz görülmüştür. Önlerinde cehennemlik zorbalar, arkalarında ise lanet ve helak bulunan bir topluluğun hali nice olur! Bunların lanetlenmesinden, peşlerinden gidilen diğerlerinin de evleviyetle lanetlendiği anlaşılır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde de”; yani kıyamet gününde de arkalarına bir lanet takılmıştır ki o da ebedi cehennem azabıdır. Birincisinin delaleti sebebiyle ve 'bu dünyada ve kıyamet gününde bir lanete tabi kılındılar' denilmeyip iki lanetin her birinin aynı anda bir araya getirilemeyecek müstakil birer tür olduğunu bildirmek için bu kısım hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun bir benzeridir: { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ } [el-A'râf 7/156]. Burada 'ahiret' yerine makamın gerektirdiği dehşet verme sebebiyle { يَوْمَ الْقِيامَةِ } lafzıyla ifade edilmiştir.
أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ أي بربهم أو كفروا نعمته ولم يشكروها بالإيمان أو جحدوه أَلا بُعْداً لِعادٍ دعاء عليهم بالهلاك مع أنهم هالكون أيّ هلاك تسجيلا عليهم باستحقاق ذلك والاستئهال له، ويقال في الدعاء بالبقاء واستحقاقه: لا يبعد فلان، وهو في كلام العرب كثير، ومنه قوله:
{ أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Bilesiniz ki Âd, Rablerini inkâr etti” yani Rablerini inkâr ettiler yahut O'nun nimetini inkâr edip imanla şükretmediler ya da O'nu yalanladılar. { أَلا بُعْداً لِعادٍ } “Haberiniz olsun, Âd uzak olsun!” Onların bu helaki hak ettiklerini ve buna layık olduklarını tescillemek üzere helak olmuşken helak edilmeleri için aleyhlerine bir duadır. Hayatta kalma ve bunu hak etme duasında 'falanca uzak olmasın' denir; bu, Arapların kelamında çokça bulunur; şairin şu sözü de bundandır:
لا يبعدن قومي الذين هم ... سم العداة وآفة الجزر
'Düşmanların zehri ve develerin âfeti olan kavmim sakın helak olmasın (uzak olmasın).'
وجوز أن يكون دعاء باللعن كما في القاموس: البعد والبعاد اللعن، واللام للبيان كما في قولهم: سقيا لك، وقيل: للاستحقاق وليس بذاك، وتكرير حرف التنبيه وإعادة عاد للمبالغة في تفظيع حالهم والحث على الاعتبار بقصتهم، وقوله سبحانه: قَوْمِ هُودٍ عطف بيان على «عاد» وفائدته الإشارة إلى أن عادا كانوا فريقين: عادا الأولى وعادا الثانية، وهي عاد إرم في قول، وذكر الزمخشري في الفجر أن عقب عاد بن عوص بن إرم بن سام بن نوح قيل لهم: عاد كما يقال لبني هاشم: هاشم، ثم قيل للأولين منهم عاد الأولى وإرم تسمية لهم باسم جدهم، ولمن بعدهم عاد الأخيرة، وأنشد لابن الرقيات:
Bunun el-Kâmûs'ta geçtiği gibi lanetleme duası olması da caizdir: 'el-bu'd ve'l-bi'âd lanetlemektir.' Lâm harfi 'sakyen leke' sözünde olduğu gibi beyan içindir; istihkak için olduğu da söylenmiştir ancak pek isabetli değildir. Uyarı harfinin tekrarlanması ve Âd isminin yeniden zikredilmesi hallerinin çirkinliğini vurgulamada mübalağa ve kıssalarından ibret almaya teşvik içindir. Allah Sübhânehu'nun { قَوْمِ هُودٍ } “Hûd'un kavmi [Âd]” kavli ise 'Âd' kelimesinden atf-ı beyândır. Bunun faydası, Âd'ın iki fırka olduğuna işaret etmektir: Birinci Âd ve ikinci Âd ki bir kavle göre bu İrem Âd'ıdır. Zemahşerî Fecr sûresinde, Âd b. Avs b. İrem b. Sâm b. Nûh'un nesline, Benî Hâşim'e Hâşim denildiği gibi Âd denildiğini zikretmiştir. Sonra onlardan öncekilere dedelerinin ismiyle Birinci Âd ve İrem, sonrakilere ise İkinci Âd denilmiştir. İbnü'r-Rukayyat'ın şu beytini inşad etmiştir:
مجدا تليدا بناه أوله ... أدرك عادا وقبلها إرما
'Öncekilerin bina ettiği köklü bir şeref ki Âd'a ve ondan önce de İrem'e yetişti.'
ولعله الأوفق للنقل مع الإيماء إلى أن استحقاقهم للبعد بسبب ما جرى بينهم وبين هود ﵇ وهم قومه، وليس ذلك لدفع اللبس إذ لا لبس في أن عادا هذه ليست إلا قوم هود ﵇ للتصريح باسمه وتكريره في القصة، وقيل: ذكر ليفيد مزيد تأكيد بالتنصيص عليهم مع ما في ذلك من تناسب فواصل الآي.
Onların bu uzaklığı/laneti hak etmelerinin kendileriyle Hûd aleyhisselâm arasında geçenler sebebiyle olduğuna ve onların kendi kavmi olduğuna ima ile birlikte nakle en uygun olanı da belki budur. Bu durum bir karışıklığı gidermek için değildir; zira ismi açıkça zikredildiği ve kıssada tekrarlandığı için bu Âd'ın yalnızca Hûd'un aleyhisselâm kavmi olduğu hususunda bir şüphe yoktur. Ayet sonlarının uyumu ile birlikte onları açıkça niteleyerek daha fazla tekit ifade etmesi için zikredildiği de söylenmiştir.
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ الكلام فيه كالكلام في نظيره السابق آنفا، وجمهور القراء على منع صرف ثَمُودَ ذهابا إلى القبيلة، وقرأ ابن وثاب والأعمش بالصرف على إرادة الحي هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ أي ابتدأ خلقكم منها فإنها المادة الأولى وآدم الذي هو أصل البشر خلق منها، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي أنشأ أباكم، وقيل: مِنْ بمعنى في، وليس بشيء، والمراد الحصر كما يفهمه كلام بعض الأجلة كأن القوم لعدم أدائهم حقه سبحانه قد اعتقدوا أن الفاعل لذلك غيره تعالى، أو هو مع غيره فخوطبوا على وجه قصر القلب أو قصر الأفراد بذلك، واحتمال أنهم كانوا يعتقدون أحد الأمرين حقيقة لا تنزيلا يستدعي القول بأنهم كانوا طبيعية أو ثنوية وإلا فالوثنية- وإن عبدوا معه سبحانه غيره- لا يعتقدون خالقية غيره لهم بوجه من الوجوه، وأخذ الحصر على ما قيل: من تقديم الفاعل المعنوي، وقيل: إنه مستفاد من السياق لأنه لما حصر الإلهية فيه تعالى اقتضى حصر الخالقية أيضا فبيان ما خلقوا منه بعد بيان أنه الخالق لا غيره يقتضي هذا فتدبر، والظاهر أن من يقول بالحصر هنا يقول به في قوله سبحانه: وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها لمكان العطف وكونه معطوفا بعد اعتبار التقديم فلا ينسحب على ما بعده مما لا فائدة في التزامه أي وهو الذي جعلكم عمارها وسكانها فالاستفعال بمعنى الافعال يقال:
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Semûd'a da kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”; buradaki ifade az önce geçen benzeri hakkındaki izah gibidir. Kurrânın cumhuru kabile kastedildiği için { ثَمُودَ } kelimesini gayr-i munsarif okumuştur. İbn Vessâb ve el-A'meş ise kabile topluluğunu murad ederek tenvinle (munsarif olarak) okumuşlardır. { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O sizi yeryüzünden yarattı” yani yaratılışınızı oradan başlattı; zira o ilk maddedir ve insanlığın aslı olan Âdem ondan yaratılmıştır. Sözün hazfedilmiş bir muzaf üzere olup 'babanızı yarattı' manasında olduğu da söylenmiştir. { مِنْ } edatının 'fî' manasında olduğu da söylenmiştir ancak bir kıymeti yoktur. Bazı büyük alimlerin kelamından anlaşıldığı üzere murad hasrdır; sanki kavim O Sübhânehu'nun hakkını eda etmemelerinden ötürü bunu yapanın O Teâlâ'dan başkası olduğunu yahut O'nunla beraber başkası olduğunu zannetmiş, bu yüzden kasr-ı kalb yahut kasr-ı efrâd yoluyla kendilerine böyle hitap edilmiştir. Bu iki durumdan birine mecazen değil de hakikaten inandıkları ihtimali, onların tabiatçı yahut düalist olduklarını söylemeyi gerektirir; aksi takdirde putperestler -O Sübhânehu ile birlikte başkasına tapsalar bile- kendilerini O'ndan başkasının yarattığına hiçbir surette inanmazlar. Denildiğine göre hasr, manevi failin öne geçirilmesinden çıkarılmıştır. Bunun bağlamdan anlaşıldığı da söylenmiştir; zira ilahlığı O Teâlâ'ya has kılınca yaratıcılığı da has kılmayı gerektirmiştir; dolayısıyla O'nun yegâne yaratıcı olduğunu beyan ettikten sonra neden yaratıldıklarını beyan etmek bunu iktiza eder, iyi düşün! Zahir olan şudur ki, burada hasr olduğunu söyleyen kimse, atıf sebebiyle ve takdimin itibar edilmesinden sonra matuf olduğu için, bağlanmasında bir fayda olmayan sonraki kısımlara sirayet etmeksizin Allah Sübhânehu'nun { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “ve sizi orada imar edenler kıldı” kavlinde de hasr olduğunu söyler; yani sizi oranın imarcıları ve sakinleri kılan O'dur. Buradaki istif'âl bâbı if'âl manasındadır; nitekim 'onu oranın imarcısı kıldığında ve imarını ona bıraktığında' 'a'mertühü'l-arda vesta'mertühû' denir.
أعمرته الأرض واستعمرته إذا جعلته عامرها وفوضت إليه عمارتها، وإلى هذا ذهب الراغب وكثير من المفسرين، وقال زيد بن أسلم: المعنى أمركم بعمارة ما تحتاجون إليه من بناء مساكن وحفر أنهار وغرس أشجار وغير ذلك، فالسين للطلب، وإلى هذا ذهب الكيا، واستدل بالآية على أن عمارة الأرض واجبة لهذا الطلب. وقسمها في الكشاف إلى واجب كعمارة القناطر اللازمة والمسجد الجامع. ومندوب كعمارة المساجد. ومباح كعمارة المنازل وحرام كعمارة الخانات، وما يبنى للمباهاة أو من مال حرام كأبنية كثير من الظلمة، واعترض على الكيا بأنه لم يكن هناك طلب حقيقة ولكن نزل جعلهم محتاجين لذلك- وإقدارهم عليه وإلهامهم كيف يعمرون- منزلة الطلب، وقال الضحاك:
Râgıb ve birçok müfessir bu görüşe gitmiştir. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: 'Mana; meskenler inşa etmek, nehirler kazmak, ağaçlar dikmek ve benzeri ihtiyaç duyduğunuz şeyleri imar etmenizi size emretti demektir.' Dolayısıyla sîn harfi talep içindir. el-Kiyâ da bu görüşe gitmiş ve bu talep sebebiyle yeryüzünü imar etmenin vacip olduğuna bu ayeti delil getirmiştir. el-Keşşâf'ta bunu; zorunlu köprülerin ve cuma camisinin imarı gibi vacip; mescitlerin imarı gibi mendup; evlerin imarı gibi mubah; hanların imarı ile övünmek için veya zalimlerin çoğunun binaları gibi haram maldan yapılanlar gibi haram kısımlarına ayırmıştır. Kiyâ'ya, orada hakiki bir talebin bulunmadığı, ancak onlara bunu ihtiyaç kılması, buna güç yetirmesi ve nasıl imar edeceklerini ilham etmesinin talep yerine konulduğu şeklinde itiraz edilmiştir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir:
المعنى عمركم فيها واستبقاكم وكان أحدهم يعمر طويلا حتى أن منهم من يعمر ألف سنة، والمشهور أن الفعل من العمر وهو مدة الحياة بالتشديد ومن العمارة نقيض الخراب بالتخفيف ففي أخذ ذلك من العمر تجوز.
'Mana, sizi orada ömürlendirdi ve hayatta bıraktı demektir; onlardan biri o kadar uzun yaşardı ki içlerinde bin yıl ömür süren olurdu.' Meşhur olan ise, fiilin şedde ile ömür yani hayat süresi kökünden, şeddesiz olarak ise harabın zıddı olan imar kökünden geldiğidir; dolayısıyla bunun ömürden alınmasında mecaz vardır.
وعن مجاهد أن استعمر من العمرى بضم فسكون مقصور، وهي- كما قال الراغب- في العطية أن تجعل له شيئا مدة عمرك أو عمره، والمعنى أعمركم فيها ورباكم أي أعطاكم ذلك ما دمتم أحياء ثم هو سبحانه وارثها منكم، أو المعنى جعلكم معمرين دياركم فيها لأن الرجل إذا ورث داره من بعده فكأنما أعمره إياها لأنه يسكنها عمره ثم يتركها لغيره فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ تفريع على ما تقدم فإن ما ذكر من صنوف إحسانه سبحانه داع إلى الاستغفار والتوبة، وقوله: إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ أي قريب الرحمة لقوله سبحانه: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الأعراف: ٥٦] والقرآن يفسر بعضه بعضا مُجِيبٌ لمن دعاه وسأله زيادة في بيان ما يوجب ذلك والأول علة باعثة، وهذا علة غائية وما ألطف التقديم والتأخير، وصرح بعضهم أن قَرِيبٌ ناظر- لتوبوا- ومُجِيبٌ- لاستغفروا- كأنه، قيل: ارجعوا إلى الله تعالى فإنه سبحانه قَرِيبٌ منكم أقرب من حبل الوريد واسألوه المغفرة فإنه جلا وعلا مُجِيبٌ السائلين ولا يخلو عن حسن قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا أي فيما بيننا مَرْجُوًّا فاضلا خيرا نقدمك على جميعنا على ما روي عن ابن عباس.
Mücâhid'den 'ista'mera' fiilinin ötre ve sükûn ile maksûr olan 'umrâ'dan geldiği nakledilmiştir; bu da Râgıb'ın dediği gibi bağışta bir kimseye kendi ömrünce veya onun ömrünce bir şey tahsis etmendir. Mana şudur: Sizi orada yaşattı ve besleyip büyüttü; yani hayatta olduğunuz müddetçe bunu size verdi, sonra da O Sübhânehu sizden ona vâris olandır. Yahut mana: Sizi orada diyarlarınızı ömürlük kullananlar kıldı; zira kişi kendisinden sonraki için evini miras bıraktığında sanki onu ona ömürlük vermiş gibi olur; çünkü o kimse kendi ömrünce orada oturur, sonra onu başkasına terk eder. { فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “O halde O'ndan mağfiret dileyin, sonra O'na tövbe edin!” ifadesi daha önce geçene terettüp eder; zira O Sübhânehu'nun zikredilen türlü türlü ihsanları mağfiret dilemeye ve tövbeye sevk edicidir. { إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Rabbim yakındır” kavli ise, Allah Sübhânehu'nun { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [el-A'râf 7/56] kavlinden ötürü 'rahmeti yakındır' demektir; zira Kur'an birbirini tefsir eder. Bunu gerektiren şeyi daha da açıklamak üzere kendisine dua edip isteyene { مُجِيبٌ } “icabet edendir”. Birincisi sevk edici illet, bu ise gâî illettir; öne alma ve erteleme ne kadar da zariftir! Bazıları { قَرِيبٌ } kelimesinin { تُوبُوا } emrine, { مُجِيبٌ } kelimesinin ise { اسْتَغْفِرُوا } emrine baktığını açıkça belirtmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'ya dönün, zira O Sübhânehu size şahdamarınızdan daha yakındır ve O'ndan mağfiret dileyin, zira O Celle ve Alâ isteyenlere icabet edendir; bu da güzellikten uzak değildir. { قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا } “Dediler ki: Ey Sâlih! Sen aramızda idin” yani içimizde idin { مَرْجُوًّا } “ümit bağlanan biri”; İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre faziletli, hayırlı, hepimizin önüne geçirdiğimiz biri idin.
وقال ابن عطية مشورا نأمل منك أن تكون سيدا سادا مسد الأكابر، وقال كعب: كانوا يرجونه للملك بعد ملكهم لأنه كان ذا حسب وثروة.
İbn Atıyye ise 'kendisinden danışılan, büyüklerin yerini dolduran bir seyyid olmasını umduğumuz kimse' demiştir. K'ab şöyle demiştir: 'Soylu ve zengin olduğu için hükümdarlarından sonra hükümdarlık için ona bel bağlıyorlardı.'
وقال مقاتل: كانوا يرجون رجوعه إلى دينهم إذ كان يبغض أصنامهم ويعدل عن دينهم قَبْلَ هذا أي الذي
Mukâtil ise şöyle demiştir: 'Putlarına buğzettiği ve onların dininden yüz çevirdiği için kendi dinlerine dönmesini umuyorlardı.' { قَبْلَ هذا } “bundan önce” yani giriştiğin şu
باشرته من الدعوة إلى التوحيد وترك عبادة الآلهة فلما سمعنا منك ما سمعناه انقطع عنك رجاؤنا، وقيل: كانوا يرجون دخوله في دينهم بعد دعواه إلى الحق ثم انقطع رجاؤهم- فقبل هذا- قبل هذا الوقت لا قبل الذي باشره من الدعوة، وحكى النقاش عن بعضهم أن مَرْجُوًّا بمعنى حقيرا وكأنه فسره أولا بمؤخرا غير معتنى به ولا مهتم بشأنه، ثم أراد منه ذلك وإلا- فمرجوا- بمعنى حقير لم يأت في كلام العرب، وجاء قولهم: أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا على جهة التوعد والاستبشاع لتلك المقالة منه والتعبير- بيعبد- لحكاية الحال الماضية، وقرأ طلحة «مرجؤا» بالمد والهمز وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ من التوحيد وترك عبادة الآلهة وغير ذلك من الاستغفار والتوبة مُرِيبٍ اسم فاعل من أرابه المتعدي بنفسه إذا أوقعه في الريبة وهي قلق النفس وانتفاء الطمأنينة باليقين، أو من أراب الرجل اللازم إذا كان ذا ريبة، والإسناد على الوجهين مجازي إلا أن بينهما- كما قال بعض المحققين- فرقا، وهو أن الأول منقول من الأعيان إلى المعنى. والثاني منقول من صاحب الشك إلى الشك كما تقول: شعر شاعر، فعلى الأول هو من باب الإسناد إلى السبب لأن وجود الشك سبب لتشكيك المشكك ولولاه لما قدر على التشكيك، والتنوين في مُرِيبٍ وفي شَكٍّ للتفخيم، وَإِنَّنا بثلاث نونات، ويقال: إنا بنونين وهما لغتان لقريش.
tevhide davet ve ilahlara ibadeti terk işinden önce; senden duyduğumuzu duyunca senden ümidimiz kesildi. Hakka davet ettikten sonra onların dinine girmesini umdukları, sonra da ümitlerinin kesildiği de söylenmiştir; bu durumda 'bundan önce' ifadesi, giriştiği davetten önce değil, bu vakitten öncedir. Nakkâş bazılarından 'mercüvven' kelimesinin 'hakir' manasında olduğunu nakletmiştir; sanki o önce bunu önemsenmeyen, değer verilmeyen şeklinde tefsir etmiş, sonra bundan bu manayı kastetmiştir; aksi takdirde 'mercüvven' kelimesi hakir manasında Arap kelamında gelmemiştir. Onların { أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا } “Babalarımızın taptıklarına tapmaktan bizi men mi ediyorsun?” sözleri ise ondan gelen bu sözü bir tehdit ve pek çirkin görme tarzında vuku bulmuştur; { يَعْبُدُ } muzari fiiliyle ifade edilmesi geçmiş halin hikaye edilmesi içindir. Talha med ve hemze ile 'mercûen' şeklinde okumuştur. { وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “ve doğrusu biz bizi kendisine davet ettiğin şeyden tam bir şüphe içindeyiz” tevhid, ilahlara ibadeti terk ve mağfiret dileme ile tövbe gibi şeylerden [şüphedeyiz]. { مُرِيبٍ } “derin bir şüphe”; nefsinde vesvese ve yakîn ile mutmain olmanın yokluğu manasındaki 'rîbe'ye düşürdüğünde bizzat müteaddi olan 'erâbe' fiilinin ism-i failidir; yahut şüphe sahibi olduğunda 'erâbe'r-racülü' lâzım fiilindendir. İsnad her iki vecihte de mecazidir; ancak bazı muhakkiklerin belirttiği gibi aralarında bir fark vardır: Birincisi somuttan manaya nakledilmiştir, ikincisi ise şüphe sahibinden şüphenin kendisine nakledilmiştir; nitekim 'şiir söyleyen şiir' dersin. Birinciye göre bu, sebebe isnad babındandır; çünkü şüphenin varlığı şüpheye düşürenin şüpheye düşürme sebebidir, o olmasaydı şüpheye düşüremezdi. { مُرِيبٍ } ve { شَكٍّ } kelimelerindeki tenvin büyütme/şiddetlendirme (tefhim) içindir. { وَإِنَّنا } kelimesi üç nûn iledir; iki nûn ile { إِنَّا } da denir ki bunlar Kureyş'in iki lehçesidir.
قال الفراء: من قال: إننا أخرج الحرف على أصله لأن كناية المتكلمين- نا- فاجتمعت ثلاث نونات، ومن قال:
Ferrâ şöyle demiştir: 'İnnenâ diyen kimse harfi aslı üzere çıkarmıştır; çünkü mütekellim zamiri 'nâ'dır, böylece üç nûn bir araya gelmiştir. 'İnnâ' diyen ise
إنا استثقل اجتماعها فأسقط الثالثة وأبقى الأوليين.
onların bir araya gelmesini ağır bulmuş, üçüncüsünü düşürüp ilk ikisini bırakmıştır.'
واختار أبو حيان أن المحذوف النون الثانية لا الثالثة لأن في حذفها إجحافا بالكلمة إذ لا يبقى منها إلا حرف واحد ساكن دون حذف الثانية لظهور بقاء حرفين بعده على أنه قد عهد حذف النون الثانية من إن مع غير ضمير المتكلمين ولم يعهد حذف نون- نا- ولا ريب في أن ارتكاب المعهود أولى من ارتكاب غير المعهود قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ أخبروني إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ حجة ظاهرة وبرهان وبصيرة مِنْ رَبِّي مالكي ومتولي أموري وَآتانِي مِنْهُ من قبله سبحانه رَحْمَةً نبوة، وهذا من الكلام المنصف، والاستدراج إذ لا يتصور منه ﵇ شك فيما في حيز إن، وأصل وضعها أنها لشك المتكلم فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ أي فمن يمنعني من عذابه، ففي الكلام مضاف مقدر والنصرة مستعملة في لازم معناها أو أنّ الفعل مضمن معنى المنع، ولذا تعدى- بمن- والعدول إلى الإظهار لزيادة التهويل والفاء لترتيب إنكار النصر على ما سبق من كونه على بينة وإيتاء الرحمة على تقدير العصيان حسبما يعرب عنه قوله: إِنْ عَصَيْتُهُ أي في المساهلة في تبليغ الرسالة والمنع عن الشرك به تعالى والمجاراة معكم فيما تشتهون فإن العصيان ممن ذلك شأنه أبعد والمؤاخذة عليه ألزم وإنكار نصرته أدخل فَما تَزِيدُونَنِي إذن باستتباعكم إياي أي لا تفيدونني إذ لم يكن فيه أصل الخسران حتى يزيدوه غَيْرَ تَخْسِيرٍ أي غير أن تجعلوني خاسرا بإبطال أعمالي وتعريضي لسخط الله تعالى، أو فَما تَزِيدُونَنِي بما تقولون غير أن أنسبكم إلى الخسران، وأقول لكم: إنكم لخاسرون لا أن أتبعكم.
Ebû Hayyân ise hazfedilenin üçüncü değil ikinci nûn olduğunu tercih etmiştir; zira onun hazfedilmesinde kelimeye bir haksızlık vardır, çünkü ondan geriye sâkin tek bir harf kalır; ikinci nûnun hazfinde ise böyle değildir, zira ondan sonra iki harfin kaldığı açıktır. Kaldı ki 'inne'den ikinci nûnun mütekellim zamiri dışındakilerde hazfedildiği bilinmektedir, fakat 'nâ' zamirinin nûnunun hazfedildiği bilinmemektedir; bilineni tercih etmenin bilinmeyeni tercih etmekten daha evla olduğunda şüphe yoktur. { قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ } “Dedi ki: Ey kavmim! Söyleyin bana” bana bildirin { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ } “eğer ben apaçık bir delil üzere isem” açık bir hüccet, burhan ve basiret üzere isem { مِنْ رَبِّي } “Rabbimden gelen” sahibimden ve işlerimi çekip çevirenden { وَآتانِي مِنْهُ } “ve bana katından verdiyse” O Sübhânehu'nun tarafından { رَحْمَةً } “bir rahmet” yani peygamberlik; bu, insaflı bir söz ve istidraç kabilindendir, zira 'in' şart edatının alanındaki hususta ondan aleyhisselâm bir şüphe tasavvur edilemez; oysa onun asıl vaz edilişi mütekellimin şüphesi içindir. { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } “bu durumda beni Allah'tan kim kurtarabilir?” yani O'nun azabından beni kim engelleyebilir? Sözde takdir edilmiş bir muzaf vardır ve nusret (yardım) kelimesi lazım manasında kullanılmıştır yahut fiil engelleme manasını tazmin etmiştir; bu yüzden { مِنْ } ile geçişli kılınmıştır. Açık isme dönülmesi dehşeti artırmak içindir. Fâ harfi ise, yardımın inkârını, { إِنْ عَصَيْتُهُ } “eğer O'na isyan edersem” sözünün ifade ettiği üzere isyan takdiri halinde daha önce geçen açık bir beyyine üzere oluşa ve rahmetin verilişine terettüp ettirmek içindir; yani elçiliği tebliğde gevşeklik gösterme, O Teâlâ'ya şirk koşmaktan menetmede ve hevanız doğrultusunda sizinle uzlaşma hususunda O'na isyan edersem [beni kim kurtarabilir?]. Zira konumu böyle olan birinden sâdır olacak isyan çok daha uzaktır, ona verilecek ceza çok daha kesindir ve ona yardımın inkârı çok daha yerindedir. { فَما تَزِيدُونَنِي } “O halde siz bana artırmazsınız” öyleyse bana tabi olmanızla, yani bana hiçbir fayda sağlamazsınız; zira onda arttıracakları bir ziyan aslı bile yoktur { غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “ziyandan başka bir şey” yani amellerimi iptal ederek ve beni Allah Teâlâ'nın gazabına maruz bırakarak beni hüsrana uğratmaktan başka [bir şey yapamazsınız]; yahut söyledikleriniz sebebiyle sizi ziyana nispet etmekten ve 'siz gerçekten hüsrandasınız' demekten başka bana bir şey artırmazsınız, yoksa size uyacak değilim.
وروي هذا عن الحسن بن الفضل، فالفاعل على الأول هم والمفعول صالح، وعلى الثاني بالعكس والتفعيل كثيرا ما يكون للنسبة كفسقته وفجرته، والزيادة على معناها والفاء لترتيب عدم الزيادة على انتفاء الناصر المفهوم من إنكاره على تقدير العصيان مع تحقق ما ينفيه من كونه ﵇ على بينة من ربه وإيتائه النبوة.
Bu görüş el-Hasan b. el-Fadl'dan rivayet edilmiştir. Birinciye göre fail onlar, meful ise Sâlih'tir; ikinciye göre ise tam aksidir. Tef'îl bâbı fısk ve fücûra nispet etmek gibi çoğu zaman nispet için gelir. Artırma da kendi hakiki manası üzeredir. Fâ harfi ise artırmamanın, onun aleyhisselâm Rabbinden apaçık bir delil üzere olması ve kendisine peygamberlik verilmesi gibi bunu nefyeden hususlar gerçekleşmişken, isyan takdirinde yardımcının bulunmayışının inkârından anlaşılan duruma terettüp etmesi içindir.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المعنى فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ مضارة في خسرانكم، فالكلام على حذف مضاف، وعن مجاهد ما تزدادون أنتم باحتجاجكم بعبادة آبائكم إلا خسارا، وأضاف الزيادة إلى نفسه لأنهم أعطوه ذلك وكان قد سألهم الإيمان، قال ابن عطية: المعنى فما تعطوني فيما أقتضيه منكم من الإيمان غَيْرَ تَخْسِيرٍ
İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ nakledildiğine göre mana: { فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ } sizin hüsranınızda bir zarardan başka bana bir şey artırmazsınız; dolayısıyla söz hazfedilmiş bir muzaf üzeredir. Mücâhid'den ise şöyle nakledilmiştir: Siz atalarınızın ibadetini delil getirmekle ancak hüsranınızı artırırsınız. Artırmayı kendi nefsine izafe etmiştir; çünkü onlar bunu ona vermişlerdi, oysa o onlardan iman istemişti. İbn Atıyye şöyle demiştir: Mana; sizden talep ettiğim iman konusunda bana kendi nefisleriniz için { غَيْرَ تَخْسِيرٍ }
لأنفسكم، وأضاف الزيادة إلى نفسه من حيث إنه مقتض لأقوالهم موكل بإيمانهم كما تقول لمن توصيه: أنا أريد بك خيرا وأنت تريد بي سوءا وكان الوجه البين أن تقول: وأنت تريد شرا لكن من حيث كنت مريد خير ومقتضى ذلك حسن أن تضيف الزيادة إلى نفسك، وقيل: المعنى فما تزيدونني غير تخسيري إياكم حيث إنكم كلما ازددتم تكذيبا إياي ازدادت خسارتكم، وهي أقوال كما ترى وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ الإضافة للتشريف والتنبيه على أنها مفارقة لسائر ما يجانسها خلقا، وخلقا لَكُمْ آيَةً معجزة دالة على صدقي في دعوى النبوة، وهي حال من ناقَةُ اللَّهِ، والعامل ما في اسم الإشارة من معنى الفعل.
ziyandan başka bir şey vermezsiniz, şeklindedir. Onların sözlerini talep eden ve imanlarıyla vazifeli olan kimse olması bakımından artırmayı kendisine izafe etmiştir; nitekim öğüt verdiğin birine 'ben senin için iyilik istiyorum, sen ise benim için kötülük istiyorsun' dersin; oysa açık olan vecih 'sen ise kötülük istiyorsun' demendir, fakat sen hayır isteyen ve bunu talep eden olduğun için artırmayı kendine izafe etmen güzel olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Mana; siz beni yalanlamayı artırdıkça hüsranınız arttığı için, bana sizi ziyana uğratmamdan başka bir şey artırmazsınız, şeklindedir. Gördüğün gibi bunlar muhtelif görüşlerdir. { وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ } “Ve ey kavmim! İşte bu Allah'ın devesidir”; izafet şereflendirme ve onun yaratılış ve ahlak bakımından kendi cinsindeki diğer varlıklardan farklı olduğuna dikkat çekmek içindir. { لَكُمْ آيَةً } “size bir mucize olarak” peygamberlik iddiamdaki doğruluğuma delalet eden bir mucize [olarak]. Bu kelime { ناقَةُ اللَّهِ } tamlamasından haldir; amili ise işaret ismindeki fiil manasıdır.
وقيل: معنى التنبيه، والظاهر أنها حال مؤسسة، وجوز فيها أن تكون مؤكدة كهذا أبوك عطوفا لدلالة الإضافة على أنها آية، ولَكُمْ كما في البحر وغيره حال منها فقدمت عليها لتنكيرها ولو تأخرت لكانت صفة لها، واعترض بأن مجيء الحال من الحال لم يقل به أحد من النحاة لأن الحال تبين هيئة الفاعل أو المفعول وليست الحال شيئا منهما، وأجيب بأنها في معنى المفعول للإشارة لأنها متحدة مع المشار إليه الذي هو مفعول في المعنى ولا يخفى ما فيه من التكلف، وقيل: الأولى أن يقال: إن هذه الحال صفة في المعنى لكن لم يعربوها صفة لأمر تواضع النحويون عليه من منع تقدم ما يسمونه تابعا على المتبوع فحديث- إن الحال تبين الهيئة- مخصوص بغير هذه الحال، واعترض بأن هذا ونحوه لا يحسم مادة الاعتراض لأن المعترض نفى قول أحد من النحاة بمجيء الحال من الحال، وبما ذكر لا يثبت القول وهو ظاهر، نعم قد يقال: إن اقتصار أبي حيان والزمخشري- وهما من تعلم في العربية- على هذا النحو من الاعراب كاف في الغرض على أتم وجه، وأراد الزمخشري بالتعلق في كلامه التعلق المعنوي لا النحوي فلا تناقض فيه على أنه بحث لا يضر.
Tenbih manası olduğu da söylenmiştir. Zahir olan onun müessise (yeni bir mana katan) hal olmasıdır; izafetin onun bir ayet olduğuna delalet etmesinden ötürü 'işte bu şefkatli babandır' örneğinde olduğu gibi müekkide (pekiştirici) hal olması da caiz görülmüştür. { لَكُمْ } ibaresi ise el-Bahr ve diğerlerinde geçtiği üzere ondan haldir; nekre olduğu için önüne geçirilmiştir, şayet sona kalsaydı ona sıfat olurdu. Halden hal gelmesini hiçbir nahivcinin söylemediği, zira halin failin yahut mefulün heyetini açıkladığı, halin ise bunlardan biri olmadığı belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Buna ise işaretin mefulü manasında olduğu, zira manada meful olan müşârun ileyh ile birleştiği şeklinde cevap verilmiştir; bundaki zorlama ise gizli değildir. Şöyle denilmesinin daha evla olduğu söylenmiştir: Bu hal mana bakımından sıfattır, fakat nahivciler tabi dedikleri şeyin metbuun önüne geçmesini menetmek hususunda uzlaştıkları için onu sıfat olarak irap etmemişlerdir; dolayısıyla 'hal heyeti açıklar' ifadesi bu halin dışındakilere mahsustur. Buna da bunun ve benzerlerinin itirazın önünü kesmeyeceği, zira itiraz edenin hiçbir nahivcinin halden hal gelmesini söylemediğini nefyettiği, bu zikredilenle ise bu görüşün sabit olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir ki bu da açıktır. Evet, Arapçada yetkinliklerini bildiğin Ebû Hayyân ve Zemahşerî'nin bu tür irapla yetinmelerinin maksat için kâmil manada yeterli olduğu söylenebilir. Zemahşerî kelamındaki taalluk ile nahivsel değil manevi taalluku kastetmiştir; dolayısıyla bunda bir çelişki yoktur, kaldı ki bu zarar vermeyen bir tartışmadır.
وقيل: لَكُمْ حال من ناقَةُ وآيَةً حال من الضمير فيه فهي متداخلة، ومعنى كون الناقة للمخاطبين أنها نافعة لهم ومختصة بهم هي ومنافعها فلا يرد أنه لا اختصاص لذات الناقة بهم، وإنما المختص كونها آية لهم، وقيل:
{ لَكُمْ } ibaresinin { ناقَةُ } kelimesinden hal, { آيَةً } kelimesinin ise onun içindeki zamirden hal olduğu, dolayısıyla mütedâhil (iç içe) haller olduğu da söylenmiştir. Devenin muhataplara ait olmasının manası, onun ve faydalarının kendilerine yararlı ve onlara mahsus olmasıdır; dolayısıyla devenin bizzat zatının onlara ait olmadığı, sadece onların bir ayeti olmasının onlara ait olduğu şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Şöyle de denilmiştir:
لَكُمْ حال من الضمير في آيَةً لأنها بمعنى المشتق، والأظهر كون لَكُمْ بيان من هي آيَةً له، وجوز كون ناقَةُ بدلا أو عطف بيان من اسم الإشارة، ولَكُمْ خبره، وآيَةً حال من الضمير المستتر فيه فَذَرُوها دعوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ فليس عليكم مؤنتها والفعل مجزوم لوقوعه في جواب الطلب، وقرىء بالرفع على الاستئناف أو على الحال- كما في البحر- والمتبادر من الأكل معناه الحقيقي لكن قيل في الآية اكتفاء أي تأكل وتشرب، وجوز أن يكون مجازا عن التغذي مطلقا والمقام قرينة لذلك.
{ لَكُمْ } ibaresi müştak manasında olduğu için { آيَةً } kelimesindeki zamirden haldir. Daha açık olanı { لَكُمْ } ifadesinin, onun kimin için bir { آيَةً } olduğunun beyanı olmasıdır. { ناقَةُ } kelimesinin işaret isminden bedel yahut atf-ı beyan, { لَكُمْ } ifadesinin onun haberi, { آيَةً } kelimesinin ise içindeki müstetir zamirden hal olması da caiz görülmüştür. { فَذَرُوها } “Bırakın onu” terk edin onu { تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Allah'ın arzında otlasın”; onun külfeti sizin üzerinize değildir. Fiil talebin cevabında yer aldığı için meczumdur; istinaf yahut -el-Bahr'da geçtiği üzere- hal olarak merfu da okunmuştur. Yemeden ilk akla gelen hakiki manasıdır, fakat ayette iktifâ yapıldığı, yani 'yesin ve içsin' manasında olduğu söylenmiştir; mutlak olarak beslenmekten mecaz olması da caizdir ve makam buna karinedir.
وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ أي بشيء منه فضلا عن العقر والقتل، والنهي هنا على حدّ النهي في قوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
{ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “ve ona hiçbir kötülükle dokunmayın” yani kesip boğazlamak ve öldürmek şöyle dursun, ona hiçbir kötülükle dokunmayın. Buradaki nehiy, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki nehiy gibidir: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ }
[الأنعام: ١٥٢] إلخ فَيَأْخُذَكُمْ لذلك عَذابٌ قَرِيبٌ عاجل لا يستأخر عن مسكم إياها بسوء إلا يسيرا وذلك ثلاثة أيام ثم يقع عليكم، وقيل: أراد من وصفه بالقرب كونه في الدنيا، وإلى الأول ذهب غير واحد من المفسرين وكان الإخبار عن وحي من الله تعالى فَعَقَرُوها أي فخالفوا ما أمروا به فعقروها، والعقر قيل:
[el-En'âm 6/152] ilh. { فَيَأْخُذَكُمْ } “yoksa sizi yakalar” bundan ötürü { عَذابٌ قَرِيبٌ } “yakın bir azap” ona kötülükle dokunmanızın hemen ardından çok az bir süre hariç gecikmeyen peşin bir azap; bu da üç gündür, sonra üzerinize iner. Yakınlıkla nitelenmesinden maksadın onun dünyada olması olduğu da söylenmiştir; birden çok müfessir birinci görüşe gitmiştir ve bu haber verme Allah Teâlâ'dan bir vahiy iledir. { فَعَقَرُوها } “Derken onu boğazladılar” yani kendilerine emredilene muhalefet edip onu kestiler; 'el-akr' (boğazlamak/kesmek) hakkında denildi ki: