Binûn

Hûd Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل: الضمير لله تعالى، وفيه أنه لو كان كذلك لكان المناسب إن ربكم إلخ، ولعل هذا القول بعد إدخال ما أمر بحمله في الفلك من الأزواج كأنه قيل: فحمل الأزواج حسبما أمر أو أدخلها في الفلك، وقال للمؤمنين ارْكَبُوا فِيها أي صيروا فيها، وجعل ذلك ركوبا لأنها في الماء كالمركوب في الأرض ففيه استعارة تبعية من حيث تشبيه الصيرورة فيها بالركوب، وقيل: استعارة مكنية والتعدية بفي لاعتبار الصيرورة وإلا فالفعل يتعدى بنفسه، وإلى هذا ذهب القاضي البيضاوي، وقيل: التعدية بذلك لأنه ضمن معنى ادخلوا، وقيل: تقديره اركبوا الماء فيها، وقيل: في زائدة للتوكيد، وكأن الأول أولى، وقال بعض المحققين: الركوب العلو على شيء متحرك ويتعدى بنفسه واستعماله هاهنا بفي ليس لأن المأمور به كونهم في جوفها لا فوقها كما ظن فإن أظهر الروايات أنه ﵇ ركب هو ومن معه في الأعلى بل لرعاية جانب المحلية والمكانية في الفلك.

Zamirinin Yüce Allah'a ait olduğu da söylenmiştir. Ancak buna karşı, eğer öyle olsaydı "Şüphesiz Rabbiniz..." vb. denilmesinin daha uygun olacağı ileri sürülmüştür. Muhtemelen bu söz, gemiye bindirilmesi emredilen çiftlerin bindirilmesinden sonra söylenmiştir; sanki şöyle denilmiş gibidir: Çiftleri emrolunduğu şekilde gemiye bindirdi veya onları gemiye soktu ve müminlere şöyle dedi: { ارْكَبُوا فِيها } “Ona binin”; yani onun içine girin, orada yerleşin. Geminin içindeki bu bulunma, geminin sudaki durumu karadaki binite benzediği için "binmek" olarak ifade edilmiştir. Dolayısıyla burada gemiye yerleşmenin binmeye benzetilmesi yönüyle bir tebeî istiâre vardır. Bir görüşe göre ise bu bir mekniyye istiâredir ve fiilin "fî" (فِي) harf-i ceriyle geçişli kılınması (ta‘diye) yerleşme/olma (sayrûret) manasını gözetmek içindir; aksi takdirde fiil bizzat geçişlidir. Kâdı Beyzâvî bu görüşe meyletmiştir. Bir görüşe göre ise bu geçişlilik, fiilin "girin" (ادخلوا) anlamını içermesinden (tazammun) dolayıdır. Bir diğer görüşe göre takdiri: "Onun içinde suya binin" şeklindedir. Bir görüşe göre de "fî" harfi pekiştirme (tekit) için ziyadedir; fakat birincisi daha evlâ gibidir. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Binmek (rukûb), hareket eden bir şeyin üzerine yükselmektir ve bizzat geçişlidir. Burada "fî" ile kullanılması, zannedildiği gibi emredilen şeyin geminin üstünde değil de içinde olmaları gerektiğinden ötürü değildir; zira rivayetlerin en açığına göre o [Nuh] aleyhisselâm ve beraberindekiler en üst kata binmişlerdir; bilakis bu, gemideki mahalliyet ve mekânsallık cihetini gözetmek içindir.

والسر فيه أن معنى الركوب العلو على شيء له حركة إما إرادية كالحيوان أو قسرية كالسفينة والعجلة ونحوهما فإذا استعمل في الأول توفر له حظ الأصل فيقال: ركبت الفرس، وعليه قوله تعالى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها [النحل: ٨] وإن استعمل في الثاني يلوح بمحلية المفعول بكلمة في فيقال: ركبت في السفينة، وعليه الآية الكريمة، وقوله سبحانه: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ [العنكبوت: ٦٥] وحَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها [الكهف: ٧١] انتهى، وظاهره أن الركوب هاهنا حقيقي. وصرح بعضهم أنه ليس به.

Bunun sırrı şudur: Binmenin anlamı, ister hayvan gibi iradî, isterse gemi ve araba gibi gayriiradî/zorunlu bir hareketi olan bir şeyin üzerine yükselmektir. Eğer birincisinde kullanılırsa, asıl anlamından tam pay alır ve: "Ata bindim" denilir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها } “Binmeniz için atları, katırları ve merkepleri...” [en-Nahl: 8] kavli buna dayanır. Eğer ikincisinde kullanılırsa, mef'ûlün mahalliyeti "fî" (فِي) kelimesiyle sezdirilir ve: "Gemiye bindim (içine girdim)" denilir. Nitekim bu âyet-i kerîme ile Yüce [Allah]'ın: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } “Gemiye bindikleri zaman...” [el-Ankebût: 65] ve { حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها } “Nihayet gemiye bindiklerinde onu deldi” [el-Kehf: 71] kavilleri buna göredir (alıntı bitti). Bunun zahiri, buradaki binmenin hakiki olduğunu gösterir. Bazıları ise bunun hakiki olmadığını açıkça belirtmiştir.

وقال الراغب: الركوب في الأصل كون الإنسان على ظهر حيوان، وقد يستعمل في السفينة، وفيه تأكيد لما صرح به البعض بِسْمِ اللَّهِ حال من فاعل ارْكَبُوا والباء للملابسة ولما كانت ملابسة اسم الله عز اسمه بذكره قالوا: المعنى اركبوا مسمين الله، وجوزوا أن تكون الحال محذوفة وهذا معمول لها سادّ مسدّها ولذلك سموه حالا، والأصل ارْكَبُوا قائلين بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها نصب على الظرفية أي وقت إجرائها وإرسائها على أنهما اسما زمان أو مصدران ميميان بمعنى الإجراء والإرساء، ويقدر مضاف محذوف وهو وقت كما في قولك:

Râgıb şöyle demiştir: Binmek (rukûb) aslen insanın bir hayvanın sırtında bulunmasıdır; bazen gemi için de kullanılır. Bunda bazılarının açıkça ifade ettiği görüşü teyit eden bir yön vardır. { بِسْمِ اللَّهِ } “Allah'ın adıyla”; { ارْكَبُوا } “binin” fiilinin fâilinden hâldir. Bâ (ب) harfi mülâbese (birliktelik/irtibat) içindir. Allah'ın isminin mülâbesesi O'nun zikriyle olacağı için şöyle demişlerdir: Manası, "Allah'ın adını anarak binin" demektir. Hâlin mahzuf olup bunun da hâlin yerine geçen bir ma'mûlü olmasını caiz görmüşler, bu yüzden ona hâl demişlerdir. Aslı: "Bismillah diyerek binin" takdirindedir. { مَجْراها وَمُرْساها } “onun akıp gitmesi ve durması”; zarfiyet üzere mansubdur, yani zaman ismi veya إجراء (akıtıp yürütmek) ve إرساء (durdurup demirletmek) manasında mîmli masdar olmalarına göre "akıp gitme ve durma vakti" demektir. Şairin şu sözünde olduğu gibi mahzuf bir muzaf olan "vakit" (وقت) takdir edilir:

أتيتك خفوق النجم فإن التقدير وقت خفوقه إلا أنه لما حذف المضاف سدّ المضاف إليه مسده وانتصب انتصابه وهو

[...ve durma vaktidir. Tıpkı] «Yıldızın batışı [vaktinde] sana geldim» (أتيتك خفوق النجم) [sözünde olduğu gibi]. Zira [burada] takdir, «onun batış vaktinde» (وقت خفوقه) şeklindedir; ancak muzâf hazfedilince, muzâfun ileyh onun yerine geçmiş ve onun gibi nasb edilmiştir. Bu durum

كثير في المصادر، ويجوز أن يكونا اسمي مكان وانتصابهما بالاستقرار الذي تعلق به الجار والمجرور أو بقائلين، ولا يجوز أن يكون- باركبوا- إذ ليس المعنى على ارْكَبُوا في وقت الإجراء والإرساء، أو في مكانهما وإنما المعنى متبركين أو قائلين فيهما، وتعقب القول بانتصابهما مطلقا بأنهما محدودان ومحدود المكان لا بد له من في، وبعضهم يجوز النصب في مثل ذلك بما فيه من الإبهام، وجوز رفعهما فاعلين بالظرف لاعتماده على ذي الحال أو على أنهما مبتدأ ومعطوف عليه وبِسْمِ اللَّهِ خبرا والخبر محذوف تقديره متحققان ونحوه وهو صلة لهما، والجملة إما مقتضية منقطعة عما قبلها لاختلافهما خبرا وطلبا على أن نوحا ﵇ أمرهم بالركوب في السفينة ثم أخبرهم بأن إجراءها وإرساءها بسم الله تعالى أو بأن إجراءها وإرساءها باسمه تعالى متحققان لا يشك فيهما، وفي ذلك حث على الركوب وإزالة لما عسى يختلج في قلوبهم من خوف الغرق ونحوه، ويروى عن الضحاك أنه ﵇ كان إذا أراد أن يجريها، ويقول: بِسْمِ اللَّهِ فتجري، وإذا أراد أن يرسيها قال: بِسْمِ اللَّهِ فترسوا، وإما في موضع الحال من ضمير الفلك أي اركبوا فيها مجراة ومرساة باسم الله وهي حال مقدرة إذ لا إجراء ولا إرساء وقت الركوب كذا قيل، وتعقبه في التقريب بأن الحال إنما تكون مقدرة إذا كانت مفردة كمجراة أما إذا كانت جملة فلا لأن معنى الجملة اركبوا وإجراؤها بِسْمِ اللَّهِ وهذا واقع حال الركوب انتهى، وأجاب عنه في الكشف بأنه لا فرق بين قوله تعالى:

masdarlarda çokça görülür. Mekân ismi olmaları da caizdir; nasb edilmeleri ise câr ve mecrûrun taalluk ettiği "istikrâr" (yerleşme) ile veya "kâilîn" (diyerek) ile olur. { ارْكَبُوا } “binin” fiiliyle olması caiz değildir; zira mana "akıp gitme ve durma vaktinde veya bunların mekânında binin" şeklinde değildir; mana ancak "o ikisinde bereket dileyerek veya Bismillah diyerek binin" şeklindedir. Bunların mutlak olarak nasb edilmesi görüşüne, her ikisinin de sınırlı (mahdûd) olduğu, sınırlı mekân için ise mutlaka "fî" (في) harfinin gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir. Bazıları ise bu gibi durumlarda taşıdığı kapalılık/mübhemlik sebebiyle nasbı caiz görür. Zarfın, zü'l-hâle dayanması sebebiyle zarfla fâil kılınarak ref edilmeleri veya mübteda ve matuf olup { بِسْمِ اللَّهِ } ibaresinin haber olması caiz görülmüştür. Bu durumda haber mahzuf olup takdiri "tahakkuk edicidirler" veya benzeri bir ifadedir ve bu da o ikisinin sılasıdır. Cümle ya haber ve talep bakımından farklı oldukları için kendisinden öncesinden kopuk bir müste'nefedir; buna göre Nuh aleyhisselâm onlara gemiye binmelerini emretmiş, sonra da onun akıp gitmesinin ve durmasının Yüce Allah'ın adıyla olduğunu veya O'nun ismiyle mutlaka gerçekleşeceğini ve bunda şüphe olmadığını haber vermiştir. Bunda binmeye teşvik ve boğulma korkusu vb. hususlardan kalplerinde doğabilecek tereddütleri giderme vardır. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre, o [Nuh] aleyhisselâm gemiyi yürütmek istediğinde { بِسْمِ اللَّهِ } derdi ve gemi yürürdü; durdurmak istediğinde { بِسْمِ اللَّهِ } derdi ve gemi dururdu. Ya da [cümle] gemi zamirinden hâl konumundadır; yani "Allah'ın adıyla akıp giden ve duran bir haldeyken ona binin" demektir ki bu mukadder (gelecekte gerçekleşecek) bir hâldir; zira binme anında akıp gitme ve durma henüz yoktur. Böyle denilmiştir. et-Takrîb'de buna şöyle itiraz edilmiştir: Hâl ancak "mecrât" gibi müfred olduğunda mukadder olur; cümle olduğunda ise olmaz, çünkü cümlenin manası "Ona binin, onun akması ise Allah'ın adıyladır" demektir ve bu binme esnasında vuku bulan bir durumdur (alıntı bitti). el-Keşf'te buna şu şekilde cevap verilmiştir: Yüce Allah'ın şu kavli arasında bir fark yoktur:

فَادْخُلُوها خالِدِينَ [الزمر: ٧٣] وقول القائل: ادخلوها وأنتم مخلدون في عدم المقارنة والرجوع إلى الحال المقدرة فكذلك ما نحن فيه، واعترض على المجيب بأن مراد ذلك القائل إجراؤها مجرى المفرد على نحو كلمته فوه إلى في بأنه تكلف لا حاجة إليه، وهو غير مسلم في المستشهد به أيضا، وإنما ذلك في قول القائل كلمته فاه إلى في انتهى، وكأنه لم ينكشف له مراد صاحب التقريب فإنهم ذكروا أن الفرق بين الحال إذا كانت مفردة وإذا كانت جملة أن الثانية تقتضي التحقق في نفسها والتلبس بها، وربما أشعرت بوقوعها قبل العامل واستمرارها معه كما إذا قلت:

{ فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Ebedî kalıcılar olarak oraya girin” [ez-Zümer: 73] kavli ile bir kimsenin "Ebedî kalarak oraya giriniz" sözü arasında mukarenetin bulunmaması ve mukadder hâle raci olması bakımından fark yoktur; aynı şekilde üzerinde durduğumuz mesele de böyledir. Cevap verene, o sözü söyleyenin muradının, "Onunla ağzı ağzıma konuştu" kabilinden müfred yerine koymak olduğu, bunun ise gereksiz bir zorlama (tekellüf) olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ayrıca delil getirilen kullanımda bu durum kabul de edilmemiştir; zira bu ancak söyleyenin "Onunla ağzım onun ağzına konuştum" sözünde böyledir (alıntı bitti). Sanki Takrîb sahibinin maksadı ona açıkça belli olmamıştır; zira âlimler hâlin müfred olması ile cümle olması arasındaki farkın şu olduğunu belirtmişlerdir: Cümle olan hâl, bizzat kendisinde tahakkuk etmeyi ve onunla bürünmeyi gerektirir; hatta bazen âmilden önce gerçekleştiğini ve onunla beraber sürdüğünü hissettirir. Nitekim şöyle dediğinde böyledir:

جاءني وهو راكب فإنه يقتضي تلبسه بالركوب واستمراره عليه، وهذا ينافي كونها منتظرة ولا أقل من أن لا يحسن الحمل عليه حيث تيسر الإفراد فافهم، وجوز أن تكون حالا مقدرة أيضا من فاعل ارْكَبُوا، واعترض بأنه لا عائد على ذي الحال، وضمير بِسْمِ اللَّهِ للمبتدأ وتقديره أي فإجراؤها معكم أو بكم كائن بِسْمِ اللَّهِ تكلف، والقول بأن الرضي قد ذكر أن الجملة الحالية إذا كانت اسمية قد تخلو من الرابطين عند ظهور الملابسة نحو خرجت زيد على الباب ليس بشيء لضعف ما ذكر في العربية فلا ينبغي التخريج عليه نعم كون الاسمية لا بد فيها من الواو والقول بأن الحال المقدرة لا تكون جملة مطلقا كل منهما في حيز المنع كما لا يخفى. وجوز أن يكون الاسم مقحما كما في قول لبيد:

"Bana binici olarak geldi"; zira bu, onun binmeye bürünmüş olmasını ve onda devamlılığını gerektirir. Bu ise onun beklenilen (muntazar/mukadder) bir hâl olmasına aykırıdır; en azından müfred yapma imkânı varken buna hamletmek uygun düşmez, iyi anla! Bunun { ارْكَبُوا } “binin” fiilinin fâilinden mukadder bir hâl olması da caiz görülmüştür. Fakat zü'l-hâle dönen bir râbıt (ait zamir) bulunmadığı, { بِسْمِ اللَّهِ } ibaresindeki zamirin ise mübtedaya ait olduğu, takdirinin de "Onun sizinle veya sayenizde akıp gitmesi Allah'ın ismiyledir" şeklinde yapılmasının tekellüf olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. er-Radî'nin, hâl cümlesi isim cümlesi olduğunda, alaka açık olduğu zaman "Ali kapıdayken çıktım" örneğinde olduğu gibi iki bağlaçtan da yoksun olabileceğini belirttiği yönündeki söz ise bir değer taşımaz; zira Arap dilinde bu zikredilen görüş zayıftır, binaenaleyh buna göre tahrîc yapmak uygun olmaz. Evet, isim cümlesinde mutlaka vâv harfinin bulunması gerektiği görüşü ile mukadder hâlin mutlak olarak cümle olamayacağı görüşünün her ikisi de gizli kalmayacağı üzere men edilmiş (itiraz edilmiş) durumdadır. İsmin, Lebîd'in şu beytinde olduğu gibi fazladan (mukhem) kılınmış olması da caiz görülmüştür:

فقوما وقولا بالذي قد عرفتما ... ولا تخمشا وجها ولا تحلقا الشعر

"Kalkın ve bildiğinizi söyleyin... Ne yüzünüzü tırmalayın ne de saçınızı yolun."

إلى الحول ثم اسم السلام عليكما ... ومن يبك حولا كاملا فقد اعتذر

"Bir yıla kadar, sonra selâm ismi üzerinize olsun... Zira tam bir yıl ağlayan kimse artık mazeretini ortaya koymuştur."

ويراد بالله إجراؤها وإرساؤها أي بقدرته أو بأمره أو بإذنه، ويقدر ذلك أو يراد معنى، وخص بعضهم هذا الجواز بما إذا لم يقدر مسمين أو قائلين إذ لا يظهر المعنى حينئذ، ويجري على تقديري الكلام الواحد والكلامين، وكذا على تقدير الزمان والمكان في رأي، ويعتبر الإسناد مجازيا من قبيل نهاره صائم وطريق بر.

Allah ile kastedilen ise onun akıp gitmesi ve durmasıdır; yani O'nun kudretiyle, emriyle veya izniyledir. Bu takdir edilir yahut mana olarak kastedilir. Bazıları bu caizliği, "tesmiye edenler" (Bismillah diyenler) veya "söyleyenler" takdir edilmediği durumla sınırlamıştır; zira o takdirde bu mana belirgin olmaz. Bu durum, kelamın tek bir kelam veya iki ayrı kelam olması takdirlerinde de cereyan eder; bir görüşe göre zaman ve mekân takdirinde de böyledir. Bu durumda isnad, "gündüzü oruçludur" ve "kara yolu" ifadelerinde olduğu gibi mecâzî kabul edilir.

وقرأ- مجراها ومرساها- بفتح الميم مصدرين أو زمانين أو مكانين على أنهما من جرى ورسا الثلاثيين، وقرأ مجاهد- مجريها ومرسيها- بصيغة اسم الفاعل، وخرج ذلك أبو البقاء على أنهما صفتان للاسم الجليل، وقيل عليه: إن إضافة اسم الفاعل إذا كان بمعنى المستقبل لفظية فهو نكرة لا يصح توصيف المعرفة به فالحق البدلية، والقول بأن مراد المعرب الصفة المعنوية لا النعت النحوي فلا ينافي البدلية بعيد لكن عن الخليل إن ما كانت إضافته غير محضة قد

[Kıraatlerde] üç harfli جرى ve رسا fiillerinden türeyen iki masdar veya zaman yahut mekân ismi olarak mîm harfinin fethasıyla مَجْراها ve مَرْساها şeklinde de okunmuştur. Mücâhid ise ism-i fâil kalıbında مُجْرِيهَا ve مُرْسِيهَا şeklinde okumuştur. Ebu'l-Bekâ bunu celâlet isminin iki sıfatı olarak tahrîc etmiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: İsm-i fâilin izâfeti şayet gelecek zaman manasındaysa lafzîdir; dolayısıyla o nekredir ve marifeye onunla sıfat getirilmesi sahih olmaz. Doğrusu ise bedel olmasıdır. İrabı yapanın maksadının nahivdeki sıfat/nâ't değil manevî vasıf olduğu, bu sebeple bedel olmaya mâni teşkil etmeyeceği görüşü uzaktır. Ancak Halîl'den nakledildiğine göre, mahz olmayan izâfet bazen

يصح أن تجعل محضة فتعرف إلا ما كان من الصفة المشبهة فلا تتمحض إضافتها فلا تعرف، والرسو الثبوت والاستقرار ومنه قول الشاعر:

mahz (hakiki) kılınarak marife olması sahih olabilir; sıfat-ı müşebbehe müstesnadır, zira onun izâfeti hakiki olmaz ve marifeleşmez. er-Rusüvv (الرسو) ise sabit olmak ve yerleşmektir. Şairin şu sözü de bundandır:

فصبرت نفسا عند ذلك حرة ... «ترسو» إذا نفس الجبان تطلع

"O anda hür bir nefsi sabrettirdim... Korkakların canı boğazına geldiğinde o ise sebat edip durur."

إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ قيل: الجملة مستأنفة لبيان الموجب أي لولا مغفرته لفرطانكم ورحمته إياكم لما أنجاكم من هذه الطامة إيمانكم، وفيه دلالة على أن نجاتهم لم تكن عن استحقاق بسبب أنهم كانوا مؤمنين بل بمحض رحمة الله تعالى وغفرانه على ما عليه أهل السنة، ومنع صلاحية كونها علة- لاركبوا- لعدم المناسبة فيقدر ما يصح به الكلام بأن يقال: امتثلوا هذا الحكم لينجيكم من الهلاك بمغفرته ورحمته، أو يقال: ارْكَبُوا فِيها ذاكرين الله تعالى ولا تخافوا الغرق لما عسى فرط منكم من التقصير لأن الله تعالى شأنه غفور للخطايا والذنوب رحيم بعباده، وجعلها بعضهم تعليلا بالنظر إلى ما فيها من الإشارة إلى النجاة فكأنه قيل: اركبوا لينجيكم الله سبحانه، وقوله سبحانه: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ جوز فيه ثلاثة أوجه: الأول أن يكون مستأنفا، الثاني أن يكون حالا من الضمير المستتر في بِسْمِ اللَّهِ أي جريانها استقر بِسْمِ اللَّهِ حال كونها جارية، الثالث أنه حال من شيء محذوف دل عليه السياق أي فركبوا فيها جارية، والفاء المقدرة للعطف، وبِهِمْ متعلق- بتجري- أو بمحذوف أي ملتبسة والمضارع لحكاية الحال الماضية ولا معنى للحالية من الضمير المستتر في الحال الأولى كما لا يخفى، والموج ما ارتفع من الماء عند اضطرابه، واحده موجة وكَالْجِبالِ في موضع الصفة لموج أي في موج مرتفع متفاوت في الارتفاع متراكم، قيل: إنها جرت بهم في موج كذلك وقد بقي منها فوق الماء ستة أذرع، واستشكل هذا الجريان مع ما روي أن الماء طبق ما بين السماء والأرض وأن السفينة كانت تجري في داخله كالسمك، وأجيب بأن الرواية مما لا صحة لها ويكاد العقل يأبى ذلك، نعم أخرج ابن أبي شيبة وابن جرير وابن عساكر وعبد بن حميد من طريق مجاهد عن عبيد بن عمير قال: إن الماء علا رأس كل جبل خمسة عشر ذراعا على أنه لو سلم صحة ما ذكر فهذا الجريان كان في ابتداء الأمر قبل أن يتفاقم الخطب كما يدل عليه قوله سبحانه: وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ إلخ فإن ذلك إنما يتصور قبل أن تنقطع العلاقة بين السفينة والبر إذ حينئذ يمكن جريان ما جرى بين نوح ﵇ وبين ابنه من المفاوضة والاستدعاء إلى السفينة، والجواب بالاعتصام بالجبل.

{ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; bu cümlenin sebebi beyan etmek için müste'nefe olduğu söylenmiştir; yani şayet sizin kusurlarınızı bağışlaması ve size merhamet etmesi olmasaydı, imanınız sizi bu büyük felaketten kurtarmazdı. Bunda, Ehl-i Sünnet'in benimsediği üzere, onların kurtuluşunun mümin olmaları sebebiyle bir hak edişten ötürü değil, sırf Yüce Allah'ın rahmeti ve bağışlamasıyla olduğuna delil vardır. Bu cümlenin { ارْكَبُوا } “binin” emrinin illeti olmaya elverişli olmadığı, uygunluk bulunmadığı için kelamın sahih olacağı bir şey takdir edilmesi gerektiği söylenerek şöyle denilmiştir: O'nun bağışlaması ve rahmetiyle sizi helakten kurtarması için bu hükme boyun eğin; yahut şöyle denilmiştir: Yüce Allah'ı zikrederek ona binin ve sizden sâdır olması muhtemel kusurlardan ötürü boğulmaktan korkmayın; zira şânı yüce olan Allah hataları ve günahları çok bağışlayandır, kullarına çok merhamet edendir. Bazıları da kurtuluşa işaret barındırması cihetinden bunu ta'lil (gerekçe) kılmışlardır; sanki: "Yüce Allah sizi kurtarsın diye binin" denilmiştir. Yüce [Allah]'ın: { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürüyordu” kavlinde üç vecih caiz görülmüştür: Birincisi, müste'nefe olmasıdır. İkincisi, { بِسْمِ اللَّهِ } ibaresindeki müstetir zamirden hâl olmasıdır; yani onun akışı, akıp gitmekte olduğu hâlde Allah'ın ismiyle yerleşti demektir. Üçüncüsü, siyakın delalet ettiği mahzuf bir şeyden hâl olmasıdır; yani: "Akıp gider olduğu halde ona bindiler" demektir; takdir edilen fâ (ف) harfi atıf içindir. { بِهِمْ } “onları/onlarla” ibaresi { تَجْرِي } “akıp gidiyor” fiiline taalluk eder yahut mahzufa taalluk eder; yani onlarla iç içe/beraber demektir. Muzari fiil ise geçmişteki hâli hikâye etmek içindir. Gizli kalmayacağı üzere, ilk hâldeki müstetir zamirden hâl olmasının bir manası yoktur. el-Mevc (الموج), suyun çalkalanması esnasında yükselen kısımdır; tekili "mevce"dir. { كَالْجِبالِ } “dağlar gibi” ibaresi mevc kelimesine sıfat konumundadır; yani yükselmiş, yüksekliği birbirinden farklı ve üst üste binmiş dalgalar demektir. Denildi ki: Gemi onları böyle dalgalar içinde yüzdürüyordu ve geminin sudan yukarıda kalan kısmı altı arşındı. Bu akıp gitme durumu, suyun yerle gök arasını kapladığı ve geminin suyun içinde balık gibi yüzdüğüne dair rivayet ile müşkil görülmüştür. Buna, o rivayetin sahih olmadığı ve aklın da bunu neredeyse reddedeceği söylenerek cevap verilmiştir. Evet, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Asâkir ve Abd b. Humeyd, Mücâhid yoluyla Ubeyd b. Umeyr'den şunu rivayet etmişlerdir: "Su, her dağın tepesinden on beş arşın yükseldi." Bununla birlikte, zikredilenin sıhhati kabul edilse dahi, bu akıp gitme işin başında, durum henüz vahamet kazanmadan önceydi; nitekim Yüce [Allah]'ın: { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nuh oğluna seslendi...” kavli de buna delalet eder; zira bu durum ancak gemi ile kara arasındaki irtibat kopmadan önce tasavvur edilebilir, çünkü o esnada Nuh aleyhisselâm ile oğlu arasında cereyan eden konuşma, gemiye davet ve dağa sığınma cevabı mümkün olur.

وقال بعض المحققين: إن هذا النداء إنما كان قبل الركوب في السفينة والواو لا تدل على الترتيب، وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قرأ ابنها على أن ضمير التأنيث لامرأته، وفي إضافته إليها إشعار بأنه ربيبه لأن الإضافة إلى الأم مع ذكر الأب خلاف الظاهر، وإن جوزوه، ووجه بأنه نسب إليها لكونه كافرا مثلها، وما يقال من أنه كان لغير رشدة لقوله سبحانه: فَخانَتاهُما [التحريم: ١٠] فارتكاب عظيمة لا يقادر قدرها فإن الله تعالى قد طهر الأنبياء ﵈ عما هو دون ذلك من النقص بمراحل فحاشاهم ثم حاشاهم أن يشار إليهم بأصبع الطعن وإنما المراد بالخيانة الخيانة في الدين، ونسبة هذا القول إلى الحسن ومجاهد- كما زعم الطبرسي- كذب صريح، وقرأ محمد بن علي وعروة بن الزبير رضي الله تعالى عنهم ابْنَهُ بهاء مفتوحة دون ألف اكتفاء بالألف (١) عنها وهو لغة- كما قال ابن عطية- ومن ذلك قوله:

Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bu sesleniş ancak gemiye binilmeden önce idi ve vâv (و) harfi tertibe delalet etmez. Yüce Allah yüzünü ak etsin Ali'den [radıyallâhu anh] onun "ibnehâ" (ابنها - kadının oğlu) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; zira müenneslik zamiri karısına aittir. Ona izâfe edilmesinde onun üvey oğlu olduğunu hissettiren bir yön vardır; zira caiz görseler de babanın zikredilmesiyle birlikte anneye izâfe edilmesi zahire aykırıdır. Bu okuyuş, annesi gibi kâfir olduğu için ona nisbet edildiği şeklinde gerekçelendirilmiştir. Yüce [Allah]'ın: { فَخانَتاهُما } “O ikisi onlara hıyanet etti” [et-Tahrîm: 10] kavlinden ötürü onun meşru olmayan bir ilişkiden doğduğu yönünde söylenenler ise, ölçüsü takdir edilemeyecek derecede büyük bir cürüm irtikâp etmektir; zira Yüce Allah peygamberleri [aleyhimüsselâm] bundan kat kat aşağı olan kusurlardan bile tertemiz kılmıştır. Hâşâ, sonra yine hâşâ, onlara ayıplama parmağı uzatılamaz! Hıyanetten kasıt ancak dindeki hıyanettir. Tabersî'nin iddia ettiği gibi bu sözün Hasan ve Mücâhid'e nisbet edilmesi ise açık bir yalandır. Muhammed b. Ali ve Urve b. ez-Zübeyr radıyallâhu anhümâ, elif yerine onunla yetinerek elifsiz, fethalı bir he (ه) ile "ibnehe" (ابْنَهَ) şeklinde okumuşlardır ki bu -İbn Atıyye'nin dediği gibi- bir lehçedir. Şairin şu sözü de bundandır:

أما تقود بها شاة فتأكلها ... أو أن تبيعه في بعض الأراكيب

“Ya onun karşılığında bir koyun güdersin de onu yersin ya da onu [yoldan geçen] bazı binitlilere satarsın.”

قيل: وهو ضعيف في العربية حتى خصه بعضهم بالضرورة والضمير للأم أيضا، وقرأ ابن عباس ابنه بسكون الهاء، وهي على ما قال ابن عطية وأبو الفضل الرازي لغة أزد فإنهم يسكنون هاء الكناية من المذكر، ومنه قوله:

Bunun Arap dilinde zayıf olduğu, hatta bazılarının bunu zarurete tahsis ettiği söylenmiştir; bu durumda zamir yine anneye aittir. İbn Abbas he (هـ) harfinin sükûnuyla "ibneh" (ابنه) şeklinde okumuştur. Bu, İbn Atıyye ve Ebu'l-Fadl er-Râzî'nin dediğine göre Ezd kabilesinin lehçesidir; zira onlar müzekker kinaye hesini (zamirini) sâkin kılarlar. Şairin şu sözü de bundandır:

ونضواي (٢) مشتاقان له أرقان وقيل: إنها لغة لبني كلاب وعقيل، ومن النحويين من يخص هذا السكون بالضرورة وينشد:

"Benim iki zayıf devem ona müştaktır, uykusuzdur." Bunun Kilâb ve Ukayl oğullarının lehçesi olduğu da söylenmiştir. Nahivcilerden bu sükûnu zarurete has kılanlar da vardır ve şu beyti inşad ederler:

وأشرب الماء ما بي نحوه عطش ... ألا لأن عيونه سيل واديها

"Ona karşı bir susuzluğum olmadığı halde suyu içerim... Sırf onun pınarları vadisine aktığı için."

وقرأ السدي- «ابناه» - بألف وهاء سكت، وخرج ذلك على الندبة، واستشكل بأن النحاة صرحوا بأن حرف النداء لا يحذف في الندبة، وأجيب بأن هذا حكاية، والذي منعوه في الندبة نفسها لا في حكايتها، وعن ابن عطية- أبناه- بفتح همزة القطع التي للنداء، وفيه أنه لا ينادي المندوب بالهمزة، وأن الرواية بالوصل فيها والنداء بالهمزة لم يقع في القرآن، ويبعد القول بالندبة أنها لا تلائم الاستدعاء إلى السفينة بعد كما لا يخفى ولو قيل: إن ابناه على هذه القراءة مفعول- نادى- أيضا كما في غيرها من القراءات، والألف للإشباع والهاء الساكنة هاء الضمير في بعض اللغات لم يكن هناك محذور من جهة المعنى وهو ظاهر، نعم يتوقف القول بذلك على السماع في مثله ومتى ثبت تعين عندي تخريج القراءة إن صحت عليه، وقرأ الجمهور «ابنه» بالإضافة إلى ضمير نوح، ووصلوا بالهاء واوا وتوصل في الفصيح، وتنوين «نوح» مكسور عند الجمهور دفعا لالتقاء الساكنين، وقرأ وكيع بضمه اتباعا لحركة الإعراب.

Süddî elif ve sekt hesi ile "ibnâh" (ابناه) şeklinde okumuştur. Bu, nüdbe (feryat/ağıt) olarak tahrîc edilmiştir; fakat nahivcilerin nüdbede nida harfinin hazfedilemeyeceğini açıkça belirtmeleri sebebiyle müşkil görülmüştür. Buna, bunun bir hikâye olduğu, onların yasakladığı şeyin ise hikâyesinde değil bizzat nüdbe yapıldığında olduğu cevabı verilmiştir. İbn Atıyye'den nida için olan katı' hemzesinin fethasıyla "ebnâh" (أبناه) okuyuşu da nakledilmiştir. Ancak nüdbe yapılan kimseye hemze ile nida edilmeyeceği ve buradaki rivayetin vasıl hemzesiyle olduğu, ayrıca Kur'an'da hemze ile nidanın vaki olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. Nüdbe görüşünü uzak kılan husus, gizli kalmayacağı üzere bunun ardından gelen gemiye davet ile uyumlu olmamasıdır. Şayet bu kıraate göre "ibnâh" lafzının diğer kıraatlerde olduğu gibi { نادى } “seslendi” fiilinin mef'ûlü olduğu, elifin işbâ' (uzatma) için olduğu, sâkin he harfinin de bazı lehçelerdeki zamir hesi olduğu söylenseydi, anlam yönünden hiçbir sakınca kalmazdı ve bu açıktır. Evet, böyle bir sözün söylenebilmesi benzerinde semâa (nakle) bağlıdır; sabit olduğu takdirde, kıraat sahihse bana göre bu şekilde tahrîc edilmesi zorunlu olur. Cumhur ise Nuh'un zamirine izâfetle "ibnehû" (ابنه) şeklinde okumuş ve he harfini vâv ile vasletmişlerdir ki fasih olan dilde vasledilir. Sâkinlerin karşılaşmasını önlemek için cumhura göre "Nûh" isminin tenvini kesrelidir. Vekî' ise irap harekesine uyarak onu dammeli okumuştur.

وقال أبو حاتم: هي لغة سوء لا تعرف وَكانَ فِي مَعْزِلٍ أي مكان عزل فيه نفسه عن أبيه وإخوته ومن آمن من قومه، والمراد بعده عنهم إما حسا أو معنى، وحاصله المخالفة لهم في الدين فمعزل بالكسر اسم مكان العزلة، وهي إما حقيقية أو مجازية، وقد يكون اسم زمان، وإذا فتح كان مصدرا، وقيل: المراد- كان في معزل- عن الكفار قد انفرد عنهم، وظن نوح ﵇ أنه يريد مفارقتهم ولذلك دعاه إلى السفينة، وقيل: إنما ناداه لأنه كان ينافقه فظن أنه مؤمن، واختاره كثير من المحققين كالماتريدي وغيره، وقيل: كان يعلم أنه كافر إلى ذلك الوقت لكنه ﵇ ظن أنه عند مشاهدة تلك الأهوال وبلوغ السيل الزبي ينجر عما كان عليه ويقبل الإيمان، وقيل: لم يجزم بدخوله في الاستثناء لما أنه كان كالمجمل فحملته شفقة الأبوة على أن ناداه يا بُنَيَّ بفتح الياء التي هي لام الكلمة اجتزاء بالفتحة عن الألف المبدلة من ياء الإضافة في قوله يا بنيا، وقيل: إنها سقطت لالتقائها ساكنة مع الراء الساكنة بعدها، ويؤيد الأول أنه قرىء كذلك حيث لا ساكن بعد.

Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Bu, bilinmeyen kötü bir lehçedir." { وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } “O ise ayrı bir yerde bulunuyordu”; yani babasından, kardeşlerinden ve kavminden iman edenlerden kendisini soyutladığı bir yerdeydi. Kastedilen, onlardan gerek maddeten gerekse manen uzak olmasıdır; neticesi ise dinde onlara muhalefet etmesidir. Kesre ile "ma'zil" (مَعْزِل), tecrit/uzaklaşma yerinin ismidir; bu tecrit ya hakiki ya da mecazidir. Bazen zaman ismi de olabilir. Fetha ile [ma'zel] olduğunda ise masdardır. Denildi ki: Kastedilen, kâfirlerden uzakta bulunması, onlardan ayrılmış olmasıdır; Nuh aleyhisselâm onun onlardan ayrılmak istediğini zannederek onu gemiye davet etmiştir. Bir görüşe göre, ona münafıklık yaptığı için Nuh onu mümin zannederek seslenmiştir. Mâtürîdî ve diğer pek çok muhakkik âlim bu görüşü tercih etmiştir. Bir görüşe göre ise o vakte kadar onun kâfir olduğunu biliyordu; fakat o [Nuh] aleyhisselâm, o korkunç halleri görünce ve sel bendini aşınca içinde bulunduğu durumdan vazgeçip imanı kabul edeceğini zannetti. Bir diğer görüşe göre, istisnanın mücmel gibi olması sebebiyle onun istisnaya dahil olduğunu kesin olarak bilemedi; bu yüzden babalık şefkati onu çağırmaya sevk etti. { يا بُنَيَّ } “Yavrucuğum!”; kelimenin lâmı olan yâ harfinin fethasıyla okunmuştur; bu, "yâ büneyyâ" (يا بنيا) sözünde izâfet yâsından çevrilen elif yerine fetha ile yetinilmesindendir. Bir görüşe göre ise kendisinden sonraki sâkin râ ile sâkin olarak karşılaştığı için düşmüştür. Birincisini teyit eden husus, sonrasında sâkin bir harf bulunmadığında da bu şekilde okunmuş olmasıdır.

ومن الناس من قال: فيه ضعف على ما حكاه يونس من ضعف يا أب ويا أم بحذف الألف والاجتزاء عنها بالفتحة.

İnsanlardan bazıları, Yûnus'un "yâ eb" ve "yâ üm" sözlerinde elifin hazfedilip fetha ile yetinilmesinin zayıf olduğunu nakletmesine dayanarak bunda zayıflık bulunduğunu söylemiştir.

وقرأ الجمهور بالكسر اقتصارا عليه من ياء الإضافة، وقيل: إنها حذفت لالتقاء الساكنين كما قيل ذلك في الألف، ونداؤه بالتصغير من باب التحنن والرأفة، وكثيرا ما ينادي الوالد ولده كذلك ارْكَبْ مَعَنا أي في السفينة ولتعينها وللإيذان بضيق المقام حيث حال الجريض دون القريض مع إغناء المعية عن ذكرها لم تذكر، وأطلق الركوب وتخفيف الباء وإدغامها في الميم قراءتان سبعيتان ووجه الإدغام التقارب في المخرج وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ تأكيد للأمر وهو نهي عن مشايعة الكفرة والدخول في غمارهم، وقطع بأن الدخول فيه يوجب الغرق على الطريق البرهاني قالَ سَآوِي أي سأنضم إِلى جَبَلٍ من الجبال، وقيل: عنى طورزيتا يَعْصِمُنِي أي يحفظني بارتفاعه مِنَ

Cumhur ise izâfet yâ'sına iktifâen kesre ile okumuştur. Bir görüşe göre de elif hakkında söylendiği gibi iki sakinin bir araya gelmesi (iltikā-i sâkineyn) sebebiyle [yâ] hazfedilmiştir. Ona ism-i tasğîr (küçültme/sevgi ismi) ile seslenmesi, şefkat ve merhamet kabilindendir; nitekim bir baba ekseriyetle evladına bu şekilde seslenir. { ارْكَبْ مَعَنا } “Bizimle beraber bin”; yani gemiye [bin]. Geminin zaten belirli olması, beraberliğin (maiyyetin) zikredilmesinin gemiyi ayrıca anmaktan müstağni kılması ve 'boğazdaki lokma söze engel oldu / iş işten geçti' kabilinden vaktin darlığını bildirmek üzere [gemi] zikredilmemiş ve binme fiili mutlak bırakılmıştır. Bâ harfinin tahfifi (izharı) ile mîm harfine idğâm edilmesi yedi muteber kıraatten ikisidir; idğâmın gerekçesi ise mahreç yakınlığıdır. { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle beraber olma” [ifadesi], emri pekiştirmektedir. Bu, kâfirlere tâbi olmaktan ve onların arasına karışmaktan bir nehiydir; ayrıca onların arasına karışmanın burhânî bir yöntemle boğulmayı gerektireceğini kat'î olarak bildirmektir. { قالَ سَآوِي } “Dedi ki: Sığınacağım”; yani dağlardan bir { إِلى جَبَلٍ } “dağa” katılacağım —bunun Tûrizeytâ olduğu da söylenmiştir—, { يَعْصِمُنِي } “o beni” yüksekliği sayesinde { مِنَ } “...den” korur...

الْماءِ فلا يصل إلي. قال ذلك زعما منه أن ذلك كسائر المياه في أزمنة السيول المعتادة التي ربما يتقي منها بالصعود إلى مرتفع وجهلا منه بأن ذلك إنما كان لإهلاك الكفرة فلا بد أن يدركهم ولو كانوا في قلل الجبال قالَ مبينا له حقيقة الحال وصارفا له عن ذلك الفكر المحال لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ نفي لجنس العاصم المنتظم لنفي جميع أفراده ذاتا وصفة للمبالغة في نفي كون الجبل عاصما، وزاد الْيَوْمَ للتنبيه على أنه ليس كسائر الأيام التي تقع فيها الوقائع وتلم فيها الملمات المعتادة التي ربما يتخلص منها بالالتجاء إلى بعض الأسباب العادية، وعبر عن الماء في محل إضماره بأمر الله أي عذابه الذي أشير إليه أولا بقوله سبحانه: حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا تفخيما لشأنه وتهويلا لأمره وتنبيها لابنه على خطئه في تسميته ماء وتوهمه أنه كسائر المياه التي يتخلص منها بالهرب إلى بعض المهارب المعهودة، وتعليلا للنفي المذكور فإن أمر الله سبحانه لا يغالب وعذابه لا يرد، وتمهيدا لحصر العصمة في جناب الله تعالى عز جاره بالاستثناء كأنه قيل: لا عاصم من أمر الله تعالى إلا هو تعالى، وإنما قيل: إِلَّا مَنْ رَحِمَ تفخيما لشأنه الجليل جل شأنه وإشعارا بعلية رحمته بموجب سبقها غضبه كل ذلك لكمال عنايته ﵇ بتحقيق ما يتوخاه من نجاة ابنه ببيان شأن الداهية وقطع أطماعه الفارغة وصرف عنانه عن التعلل بما لا يغني عنه شيئا وإرشاده إلى العياذ بالمعاذ الحق عز حماه، ولذا عدل عما يقتضيه الظاهر من الجواب بقوله: لا يعصمك الجبل منه كذا ذكره بعض المحققين وهو أحد أوجه في الآية وأقواها.

böylece bana ulaşamaz. Bunu, yüksek bir yere çıkılarak korunulabilen alışılagelmiş sel zamanlarındaki diğer sular gibi zannettiğinden ve bunun kâfirleri helak etmek için olduğunu, dolayısıyla dağların zirvesinde bile olsalar onları mutlaka yakalayacağını bilmediğinden ötürü söylemiştir. [Nuh] işin hakikatini ona açıklayarak ve onu bu imkânsız düşünceden vazgeçirerek: { قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Dedi ki: Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur”; dağın koruyucu olmasını mübalağa ile nefyetmek maksadıyla zât ve sıfat olarak tüm fertlerinin nefyini kapsayan 'âsım' (koruyucu) cinsini nefyetmiştir. Alışılagelmiş bazı sebeplere sığınılarak kurtulunabilecek hadiselerin cereyan ettiği ve mutat sıkıntıların çöktüğü diğer günler gibi olmadığını bildirmek için { الْيَوْمَ } “bugün” kelimesini eklemiştir. Şânını yüceltmek, durumunun dehşetini bildirmek, oğlunun onu basit bir su olarak isimlendirmesindeki ve bilinen bazı sığınaklara kaçılarak kurtulunabilen diğer sular gibi vehmetmesindeki hatasına dikkat çekmek ve mezkûr nefyi ta'lil etmek için, zamir makamında suyu Allah'ın emriyle -yani önceden { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا } “Nihayet emrimiz geldiği zaman” kavliyle işaret edilen azabıyla- ifade etmiştir; zira Yüce Allah'ın emri mağlup edilemez ve O'nun azabı geri çevrilemez. Bir de istisna yoluyla korunmayı sığınağı pek yüce olan Allah Teâlâ'nın zâtına hasretmeye zemin hazırlamak içindir; sanki şöyle denilmiştir: "Yüce Allah'ın emrinden O'ndan başka hiçbir koruyucu yoktur." Şânı pek yüce olan zâtının kadrini yüceltmek ve gazabını geçmesi gereği rahmetinin illet olduğunu hissettirmek maksadıyla { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “ancak O'nun merhamet ettiği müstesnadır” denilmiştir. Bütün bunlar, musibetin büyüklüğünü açıklayarak, oğlunun boş heveslerini keserek, ona hiçbir fayda sağlamayacak şeylerle oyalanmaktan vazgeçirerek ve himayesi yüce olan hakiki sığınağa iltica etmeye yönlendirerek oğlunun kurtuluşuna dair arzusunu gerçekleştirmeye yönelik [Nuh] aleyhisselâm'ın tam itinasından kaynaklanmaktadır. Bu sebeple, zahirin gerektirdiği "Dağ seni O'ndan koruyamaz" şeklindeki cevaptan vazgeçmiştir. Bazı muhakkik âlimler böyle zikretmiştir ki bu, âyetteki vecihlerden biri ve en güçlüsüdür.

والوجه الثاني أن عاصما صيغة نسبة، والمراد بالموصول المرحوم أي لا ذا عصمة أي معصوم إلا من رحمه الله تعالى، وأيد ذلك بأنه قرىء إِلَّا مَنْ رَحِمَ بالبناء للمفعول، واعترضه في الكشف بأن فاعلا بمعنى النسبة قليل، وأجيب بأنه إن أراد قلته في نفسه فممنوع وإن بالنسبة إلى الوصف فلا يضر.

İkinci vecih: 'Âsım' nisbet sîgasıdır; mevsûl ile kastedilen ise merhamet olunandır; yani "Allah Teâlâ'nın merhamet ettiği kimse hariç hiçbir korunan (masum) yoktur" demektir. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } ibaresinin meçhul kalıbıyla [rühime] okunmuş olması da bunu destekler. el-Keşf'te buna nisbet manasında 'fâil' kalıbının az olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna da eğer bizzat kendisinde azlığı kastediyorsa bunun kabul edilemeyeceği, eğer vasfa nisbetle ise bir zarar vermeyeceği cevabı verilmiştir.

والثالث أن- عاصما- على ظاهره، ومَنْ رَحِمَ بمعنى المرحوم والاستثناء منقطع لا متصل كما في الوجهين الأولين أي لا عاصم من أمر الله لكن من رحمه الله تعالى فهو معصوم، وأورد عليه بأن مثل هذا المنقطع قليل لأنه في الحقيقة جملة منقطعة تخالف الأولى لا في النفي والإثبات فقط بل في الاسمية والفعلية أيضا، والأكثر فيه مثل ما جاءني القوم إلا حمارا، والرابع أن- عاصما- بمعنى معصوم كدافق بمعنى مدفوق وفاتن بمعنى مفتون في قوله:

Üçüncüsü: 'Âsım' lafzı zahirî anlamındadır; { مَنْ رَحِمَ } ise merhamet olunan anlamındadır ve istisna ilk iki vecihteki gibi muttasıl değil münkatı'dır; yani: "Allah'ın emrinden koruyacak hiç kimse yoktur, ancak Allah Teâlâ'nın merhamet ettiği kimse ise korunmuştur." Buna, bu tür münkatı' istisnanın az olduğu, zira hakikatte birinciye sadece nefy ve ispat yönünden değil isim ve fiil cümlesi olma yönünden de muhalif olan bağımsız bir cümle olduğu, bu konuda yaygın olanın ise "Eşek hariç kavim bana geldi" örneğindeki gibi olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Dördüncüsü: Dâfik (دافق) kelimesinin medfûk (dökülen) ve şairin şu sözündeki fâtin (فاتن) kelimesinin meftûn (tutkun) manasında olması gibi, 'âsım' kelimesi de ma'sûm (korunan) manasındadır:

بطيء القيام رخيم الكلا ... م أمسى فؤادي به «فاتنا»

"Kalkışı ağır, konuşması yumuşak... Kalbim ona tutkun oldu."

ومَنْ رَحِمَ بمعنى الراحم، والاستثناء منقطع أيضا أي لا معصوم إلا الراحم على معنى لكن الراحم يعصم من أراد، والخامس أن الكلام على إضمار المكان والاستثناء متصل أي لا عاصم إلا مكان من ﵀ من المؤمنين وهو السفينة، قيل: وهو وجه حسن فيه مقابلة لقوله: يَعْصِمُنِي وهو المرجح بعد الأول، والعاصم على هذا حقيقة لكن إسناده إلى المكان مجازي، وقيل: إنه مجاز مرسل عن مكان الاعتصام، والمعنى لا مكان اعتصام إلا مكان من ﵀، وادعى أنه أرجح من الكل لأنه ورد جوابا عن قوله: سَآوِي إِلى جَبَلٍ إلخ وليس بمسلم، والسادس ما أبداه صاحب الكشف من عنده وهو أن المعنى لا معصوم إلا مكان من رحمه الله تعالى، ويراد به عصمة من فيه على الكناية فإن السفينة إذا عصمت عصم من فيها، والسابع أن الاستثناء مفرغ، والمعنى لا عاصم اليوم أحدا أو لأحد إلا من ﵀ أو لمن ﵀ سبحانه، وعده بعضهم أقربها، ولا أظنك تعدل بالوجه الأول وجها وهو الذي اختاره، والظاهر على ما قال أبو حيان: إن خبر لا محذوف للعلم به أي لا عاصِمَ موجود، والأكثر الحذف في مثل ذلك عند الحجازيين، والتزم الحذف فيه بنو تميم ويكون اليوم منصوبا على إضماره فعل يدل عليه عاصِمَ أي لا عاصِمَ

{ مَنْ رَحِمَ } ise merhamet eden anlamındadır ve istisna yine münkatı'dır; yani: "Merhamet eden hariç hiçbir korunan yoktur"; manası: Fakat merhamet eden dilediğini korur demektir. Beşincisi: Kelam mekânın takdir edilmesi üzeredir ve istisna muttasıldır; yani: "Allah'ın müminlerden esirgediği kimsenin bulunduğu yer -ki o da gemidir- hariç hiçbir koruyucu [yer] yoktur." Bunun, { يَعْصِمُنِي } “beni korur” sözüne bir mukabele taşıyan güzel bir vecih olduğu ve birincisinden sonra en çok tercih edilen olduğu söylenmiştir. Buna göre 'âsım' hakikattir; fakat mekâna isnad edilmesi mecazidir. Sığınma yerinden mecâz-ı mürsel olduğu ve mananın: "Allah'ın merhamet ettiği kimsenin sığındığı yerden başka hiçbir sığınma yeri yoktur" demek olduğu da söylenmiştir. Hatta bunun, { سَآوِي إِلى جَبَلٍ } “Bir dağa sığınacağım...” sözüne cevap olarak varid olması sebebiyle hepsinden daha racih olduğu iddia edilmiştir; ancak bu kabul görmüş değildir. Altıncısı: Keşf sahibinin kendiliğinden ortaya koyduğu görüştür ki mana: "Allah Teâlâ'nın esirgediği kimsenin mekânından başka korunan hiçbir yer yoktur" şeklindedir ve kinaye yoluyla içindekilerin korunması kastedilmektedir; zira gemi korunduğunda içindekiler de korunmuş olur. Yedincisi: İstisna-i mفرّğ'dır; manası: "Bugün hiç kimse birini veya bir kimse için koruyamaz, ancak Allah Teâlâ'nın esirgediği kimse hariçtir." Bazıları bunu vecihlerin en yakını saymıştır. Fakat senin birinci veche denk bir vecih bulacağını zannetmem; zira tercih edilen de odur. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre zahir olan, 'lâ'nın haberinin bilinmesi sebebiyle mahzuf olmasıdır; yani: "Hiçbir koruyucu mevcut değildir." Hicazlılara göre bu gibi yerlerde hazif çoğunluktadır; Temîm oğulları ise bunda hazfi zorunlu kılmışlardır. { الْيَوْمَ } “bugün” kelimesi ise 'âsım' kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mansub olur; yani koruyucu olan hiçbir kimse

يعصم اليوم والجار والمجرور متعلق بذلك الفعل ومنع جواز أن يكون الْيَوْمَ منصوبا باسم- لا- وأن يكون الجار متعلقا به لأنه يلزم حينئذ أن يكون معربا منونا للطول.

bugün koruyamaz demektir. Câr ve mecrûr da o fiile taalluk eder. { الْيَوْمَ } kelimesinin 'lâ'nın ismiyle mansub olması ve câr mecrûrun da ona taalluk etmesi men edilmiştir; zira o takdirde uzunluktan ötürü mu'reb ve münevven (tenvinli) olması gerekirdi.

وجوز الحوفي أن يكون الْيَوْمَ متعلقا بمحذوف وقع خبرا- للا- والجار متعلق بذلك المحذوف أيضا، وأن يكون متعلقا بمحذوف هو الخبر، والْيَوْمَ في موضع النعت لعاصم، ورد أبو البقاء خبرية اليوم بأنه ظرف زمان وهو لا يكون خبرا عن الجثة، والتزم كونه معمول من أمر الله وكون الخبر هو الجار والمجرور، ورد أبو حيان جواز النعتية بأن ظرف الزمان لا يكون نعتا للجثث كما لا يكون خبرا عنها وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ أي بين نوح ﵇ وابنه فانقطع ما بينهما من المجاوبة، قيل: كانا يتراجعان الكلام فما استتمت المراجعة حتى جاءت موجة عظيمة وكان راكبا على فرس قد بطر وأعجب بنفسه فالتقمته وفرسه، وليس في الآية هنا إلا إثبات الحيلولة، وأما علمه ﵇ بغرقه فلم يحصل إلا بعد، وقال الفراء: بينهما أي بين ابن نوح ﵇ والجبل، وأخرج ذلك ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن القاسم بن أبي بزة، وتعقبه العلامة أبو السعود بأن قوله تعالى: فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ إنما يتفرع على حيلولة الموج بينه ﵇ وبين ابنه لا بينه وبين الجبل لأنه بمعزل عن كونه عاصما وإن لم يحل بينه وبين الملتجأ إليه موج، وأجيب بأن التفريع لا ينافي ذلك لأن المراد فكان من غير مهلة أو هو بناء على ظنه أن الماء لا يصل إليه، وفي الآية دلالة على غرق سائر الكفرة على أبلغ وجه. فكأن ذلك أمر مقرر الوقوع غير مفتقر إلى البيان، وفي إيراد- كان- دون صار مبالغة في كونه منهم وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي أي انشفي استعير من ازدراد الحيوان ما يأكله للدلالة على أن ذلك ليس كالشف المعتاد التدريجي، وتخصيص البلع بما يؤكل هو المشهور عن اللغويين، وقال الليث: يقال:

Hûfî, { الْيَوْمَ } lafzının 'lâ'nın haberi olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini, câr mecrûrun da yine o mahzufa taalluk etmesini caiz görmüştür; haber olan mahzufa taalluk etmesini ve { الْيَوْمَ } lafzının da 'âsım' kelimesine sıfat konumunda olmasını da caiz görmüştür. Ebu'l-Bekâ, zaman zarfı olduğu ve zaman zarfının da somut varlığa (cüsseye) haber olamayacağı gerekçesiyle { الْيَوْمَ } lafzının haber olmasını reddetmiş, "min emrillâh" ibaresinin ma'mûlü olmasını ve haberin de câr ve mecrûr olmasını zorunlu görmüştür. Ebû Hayyân ise zaman zarfının somut varlıklara haber olamayacağı gibi sıfat da olamayacağını belirterek sıfat olma caizliğini reddetmiştir. { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } “Aralarına dalga girdi”; yani Nuh aleyhisselâm ile oğlunun arasına dalga girdi ve böylece aralarındaki karşılıklı konuşma kesildi. Denildi ki: Karşılıklı konuşuyorlardı; konuşma henüz tamamlanmamıştı ki azgınlaşıp kibre kapılmış bir halde bindiği atın üzerindeyken büyük bir dalga geldi ve onu atıyla birlikte yuttu. Âyette burada sadece araya engelin girmesi sabit kılınmıştır; onun boğulduğunu [Nuh] aleyhisselâm'ın bilmesi ise ancak sonradan gerçekleşmiştir. Ferrâ: "O ikisinin arasına; yani Nuh aleyhisselâm'ın oğlu ile dağın arasına" demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Kâsım b. Ebî Bezze'den rivayet etmiştir. Allâme Ebüssuûd buna şu şekilde itiraz etmiştir: Yüce Allah'ın { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “böylece boğulanlardan oldu” kavli, kendisi ile sığınacağı yer arasına dalga girmese bile dağın koruyucu olmaktan uzak bulunması hasebiyle, onunla dağ arasına dalganın girmesine değil ancak o [Nuh] aleyhisselâm ile oğlu arasına girmesine terettüp eder. Buna, tefrîin (netice bağlamanın) buna engel teşkil etmeyeceği, zira maksadın "vakit geçmeksizin boğulanlardan oldu" demek olduğu yahut bunun suyun kendisine ulaşamayacağı yönündeki zannına bina edildiği cevabı verilmiştir. Âyette diğer bütün kâfirlerin en beliğ şekilde boğulduğuna delalet vardır; sanki bu vukuu kesinleşmiş ve açıklamaya ihtiyaç duymayan bir iş gibidir. 'Sâra' (صار) yerine { كانَ } “oldu” fiilinin getirilmesinde onun onlardan olduğu hususunda bir mübalağa vardır. { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي } “Ve denildi ki: Ey yeryüzü, yut!”; yani suyunu çek/kurut. Bunun alışılagelmiş kademeli su çekilmesi gibi olmadığını göstermek için hayvanın yiyeceğini yutmasından (izdirâd) istiâre edilmiştir. Yutmanın yenecek şeylere tahsis edilmesi dilcilerce meşhur olandır. Leys ise şöyle demiştir:

بلع الماء إذا شربه وهو ظاهر في أنه غير خاص بالمأكول، وذكر السيد أن ذلك مجاز، وأخرج ابن المنذر وغيره عن وهب بن منبه أن البلع بمعنى الازدراد لغة حبشية، وأخرج أبو الشيخ عن جعفر بن محمد عن أبيه أنه بمعنى الشرب لغة هندية ماءَكِ أي ما على وجهك من ماء الطوفان وعبر عنه بالماء بعد ما عبر عنه فيما سلف بأمر الله تعالى لأن المقام مقام النقص والتقليل لا مقام التفخيم والتهويل وَيا سَماءُ أَقْلِعِي أي أمسكي عن إرسال المطر يقال: أقلعت السماء إذا انقطع مطرها وأقلعت الحمى إذا كفت، والظاهر أن المطر لم ينقطع حتى قيل للسماء ما قيل، وهل فوران الماء كان مستمرا حتى قيل للأرض ما قيل أم لا؟ لم أر فيه شيئا، والآية ليست نصا في أحد الأمرين وَغِيضَ الْماءُ أي نقص يقال: غاضه إذا نقصه وجميع معانيه راجعة إليه.

"Suyu içtiği zaman 'suyu yuttu' (بلع الماء) denir." Bu ise yutmanın sadece yenecek şeylere has olmadığını gösterir. Seyyid bunun mecaz olduğunu belirtmiştir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Vehb b. Münebbih'ten yutma (bel') fiilinin izdirâd manasında Habeşçe olduğunu rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Ca'fer b. Muhammed'den, onun da babasından bunun içmek manasında Hintçe olduğunu rivayet etmiştir. { ماءَكِ } “Suyunu”; yani tufan suyundan yüzeyinde bulunanı. Makam büyüklük ve dehşet makamı değil noksanlaştırma ve azaltma makamı olduğu için, daha önce "Allah Teâlâ'nın emri" olarak ifade edilen şey burada "su" olarak ifade edilmiştir. { وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “Ey gök, sen de tut!”; yani yağmur yağdırmaktan vazgeç. Yağmuru kesildiğinde "gök tuttu" (أقلعت السماء), humma dindiğinde de "ateş tuttu/kesildi" (أقلعت الحمى) denir. Zahir olan, göğe bu söz söylenene kadar yağmurun kesilmediğidir. Göğe bu söz söylenene kadar suyun fışkırmasının devam edip etmediği hususunda ise bir şey görmedim; âyet de bu iki durumdan biri hakkında nass değildir. { وَغِيضَ الْماءُ } “Su çekildi”; yani eksildi. Onu eksilttiğinde "gâdahû" (غاضه) denir ve bütün anlamları buna döner.

وقول الجوهري: غاض الماء إذا قل ونضب، وغيض الماء فعل به ذلك لا يخالفه فإن القلة عين النقصان، وتفسير ذلك بالنقص مروي عن مجاهد وَقُضِيَ الْأَمْرُ أي أنجز ما وعد الله تعالى نوحا ﵇ من إهلاك كفار قومه وإنجائه بأهله المؤمنين، وجوز أن يكون المعنى أتم الأمر وَاسْتَوَتْ استقرت يقال: استوى على السرير إذا استقر عليه عَلَى الْجُودِيِّ بتشديد الياء، وقرأ الأعمش وابن أبي عبلة بتخفيفها وهما لغتان- كما قال ابن عطية- وهو جبل بالموصل، أو بالشام، أو بآمل- بالمد وضم الميم والمشهور الأول.

Cevherî'nin: "Su azalıp çekildiğinde 'gâda'l-mâü' denir; 'gîda'l-mâü' ise suya bu muamelenin yapılmasıdır" sözü buna aykırı değildir; zira azlık noksanlığın ta kendisidir. Bunun noksanlık olarak tefsir edilmesi Mücâhid'den rivayet edilmiştir. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirildi”; yani Allah Teâlâ'nın Nuh aleyhisselâm'a kavminin kâfirlerini helak etme ve mümin ailesiyle birlikte onu kurtarma vaadi yerine getirildi. Anlamın "iş tamamlandı" şeklinde olması da caiz görülmüştür. { وَاسْتَوَتْ } “oturdu”; yerleşti. Tahtın üzerine oturduğunda 'istevâ ale's-serîr' denir. { عَلَى الْجُودِيِّ } “Cûdî'ye”; yâ harfinin şeddesiyle okunur. A'meş ve İbn Ebî Able ise şeddesiz okumuşlardır ki İbn Atıyye'nin dediği gibi bunlar iki ayrı lehçedir. Bu da Musul'da veya Şam'da yahut -med ve mîmin dammesiyle- Âmül'de bir dağdır; meşhur olan ise birincisidir.

وجاء في بعض الآثار أن الجبال تشامخت إذ ذاك وتواضع هو لله تعالى شأنه فأكرمه سبحانه باستواء السفينة عليه، من تواضع الله سبحانه رفعه، وكان استواؤها عليه يوم عاشوراء فقد أخرج أحمد وغيره عن أبي هريرة قال: «مر النبي ﷺ بأناس من اليهود وقد صاموا يوم عاشوراء فقال: ما هذا الصوم؟ فقيل: هذا اليوم الذي أنجى الله تعالى فيه موسى ﵇ وبني إسرائيل من الغرق وغرق فيه فرعون، وهذا يوم استوت فيه السفينة على الجودي فصامه نوح وموسى ﵉ شكرا لله تعالى، فقال النبي ﷺ: أنا أحق بموسى ﵇ وأحق بصوم هذا اليوم فصامه وأمر أصحابه بالصوم»

Bazı rivayetlerde o vakit dağların böbürlendiği, Cûdî'nin ise şânı yüce olan Allah için tevazu gösterdiği, bu sebeple Yüce [Allah]'ın gemiyi onun üzerine oturtmakla onu mükâfatlandırdığı zikredilmiştir; zira kim Allah için tevazu gösterirse O da onu yüceltir. Geminin onun üzerine oturması ise âşûrâ gününde olmuştur. Nitekim Ahmed ve başkaları Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber ﷺ âşûrâ günü oruç tutmuş olan Yahudilerden bir topluluğun yanına uğradı ve: 'Bu oruç nedir?' diye sordu. Denildi ki: 'Bu, Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'ı ve İsrâiloğullarını boğulmaktan kurtardığı, Firavun'u ise boğduğu gündür. Bu gün, geminin Cûdî üzerine oturduğu gündür; Nuh ve Mûsâ aleyhimesselâm Allah'a şükretmek için o gün oruç tutmuşlardır.' Bunun üzerine Peygamber ﷺ: 'Ben Mûsâ'ya aleyhisselâm sizden daha layığım ve bu günün orucuna da daha hak sahibiyim' buyurdu, o gün oruç tuttu ve ashabına da oruç tutmalarını emretti.»

وأخرج الأصبهاني في الترغيب عنه رضي الله تعالى عنه أنه اليوم الذي ولد فيه عيسى عليه

İsbehânî et-Terğîb'de ondan [Ebû Hüreyre'den] radıyallâhu anh bunun Îsâ

السلام أيضا وأن صيامه يعدل سنة مبرورة، وكان ركوبه ﵇ فيما روي عن قتادة- في عشر خلون من رجب.

aleyhisselâm'ın da doğduğu gün olduğunu ve bugünün orucunun makbul bir yıla denk geldiğini rivayet etmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre, o [Nuh] aleyhisselâm'ın gemiye binmesi Receb ayından on gün geçtikten sonra olmuştur.

وأخرج ابن جرير عن عبد العزيز بن عبد الغفور عن أبيه مرفوعا أنه ﵇ ركب في أول يوم من رجب فصام هو ومن معه وجرت بهم السفينة ستة أشهر فانتهى ذلك إلى المحرم فأرست السفينة على الجودي يوم عاشوراء فصام نوح ﵇ وأمر جميع من معه من الوحش والدواب فصاموا شكرا لله.

İbn Cerîr, Abdülazîz b. Abdilgâfûr'dan, o da babasından merfû olarak rivayet ettiğine göre, o [Nuh] aleyhisselâm Receb'in ilk gününde binmiş, kendisi ve beraberindekiler oruç tutmuşlardır. Gemi onları altı ay boyunca taşımış, bu süre Muharrem ayına kadar varmış ve gemi âşûrâ günü Cûdî üzerine demirlemiştir. Bunun üzerine Nuh aleyhisselâm oruç tutmuş, beraberindeki bütün vahşi hayvanlara ve binek hayvanlarına da emretmiş, onlar da Allah'a şükretmek üzere oruç tutmuşlardır.

وفي بعض الآثار أنها طافت بهم الأرض كلها ولم تدخل الحرم لكنها طافت به أسبوعا وأن الحجر الأسود خبىء في جبل أبي قبيس وأن البيت رفع إلى السماء، وفي رواية ابن عساكر عن مجاهد أنه لم يدخل الحرم من الماء شيء،

Bazı rivayetlerde geminin onlarla bütün yeryüzünü dolaştığı, Harem'e girmediği fakat etrafında bir hafta tavaf ettiği, Hacerülesved'in Ebû Kubeys dağına gizlendiği ve Beyt'in de semaya kaldırıldığı nakledilmiştir. İbn Asâkir'in Mücâhid'den naklettiği bir rivayette ise sudan hiçbir şeyin Harem'e girmediği belirtilmiştir.

والظاهر على هذا أنه لا خبء كما أنه لا رفع، وعندي أن رواية ثبوتهما جميعا مما لا تكاد تصح، وبفرض صحتها لا يظهر لي سر رفع البيت بلا حجر وخبء الحجر بلا بيت بل عندي في رفع البيت مطلقا تردد، وإن كنت ممن لا يتردد في أن الله تعالى على كل شيء قدير وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي هلاكا لهم، واللام صلة المصدر، وقيل: متعلق بقيل وأن المعنى قيل لأجلهم بعدا وهو خلاف الظاهر، والتعرض لوصف الظلم للإشعار بعليته للهلاك ولتذكير ما سبق في قوله سبحانه: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا [هود: ٣٧] ولا يخفى ما في هذه الآية أيضا من الدلالة على عموم هلاك الكفرة. ويشهد لذلك آيات أخر وأخبار كثيرة بل فيها ما هو على علاته ظاهر في عموم هلاك من على الأرض ما عدا أهل السفينة فعن عبيد بن عمير أن فيمن أصاب الغرق امرأة معها صبي لها فوضعته على صدرها فلما بلغها الماء وضعته على منكبها فلما بلغها الماء وضعته على يديها فقال الله سبحانه: لو رحمت أحدا من أهل الأرض لرحمتها ولكن حق القول مني.

Buna göre zahir olan, semaya kaldırılma olmadığı gibi gizlenmenin de bulunmadığıdır. Bana göre ikisinin birden sübutuna dair rivayet neredeyse hiç sahih olmayacak türdendir. Sıhhati farz edilse bile, Hacer olmadan Beyt'in kaldırılmasının ve Beyt olmadan Hacer'in gizlenmesinin sırrı bana açık gelmemektedir; hatta bende Beyt'in mutlak olarak kaldırılması hususunda bile bir tereddüt vardır; her ne kadar Yüce Allah'ın her şeye kâdir olduğu hususunda asla tereddüt etmeyenlerden olsam da. { وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Ve denildi ki: Kahrolsun o zalimler topluluğu!”; yani helak olsunlar! Lâm harfi masdarın sılasıdır. Denildi ki: { قِيلَ } fiiline taalluk eder ve anlam: "Onların aleyhine kahrolsun denildi" şeklindedir ki bu zahire aykırıdır. Zulüm vasfına yer verilmesi, onun helakin illeti olduğunu hissettirmek ve Yüce [Allah]'ın: { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme” [Hûd: 37] kavlinde geçen hususu hatırlatmak içindir. Bu âyette de kâfirlerin helakinin umumiliğine delalet bulunduğu gizli değildir. Diğer âyetler ve pek çok haber de buna şahitlik etmektedir; hatta kusurlarıyla birlikte ele alındığında, gemi ehli dışındaki yeryüzünde bulunan herkesin helakinin umumi olduğuna dair rivayetler de vardır. Ubeyd b. Umeyr'den rivayet edildiğine göre, boğulanlar arasında yanında küçük bir çocuğu olan bir kadın vardı; su kadına ulaşınca çocuğu göğsüne koydu, su daha da yükselince omzuna koydu, su daha da yükselince çocuğu ellerinin üzerine kaldırdı. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: "Eğer yeryüzü ehlinden birine merhamet edecek olsaydım ona merhamet ederdim; fakat benden çıkan söz hak olmuştur."

وزعم بعضهم أنه لم ينج أحد من الكفار سوى عوج بن عوق وكان الماء يصل إلى حجرته، وسبب نجاته أن نوحا ﵇ احتاج إلى خشب ساج فلم يمكنه نقله فحمله عوج من الشام إليه ﵇ فنجاه الله تعالى من الغرق لذلك، وظاهر كلام القاموس يقتضي نجاته، فقد ذكر فيه عوج بن عوق- بضمهما- رجل ولد في منزل آدم ﵇ فعاش إلى زمن موسى ﵇، والحق أنه لم ينج أحد من الكفار أصلا، وخبر عوج يرويه هيان بن بيان فلا تعج إلى القول به ولا يشكل إغراق الأطفال الذين لا ذنب لهم لما أنه مجرد سبب للموت بالنسبة إليهم وأي محذور في إماتة من لا ذنب له وفي كل وقت يميت الله سبحانه من ذلك ما لا يحصى وهو جل شأنه المالك الحق والمتصرف المطلق يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد، ولا يحتاج في الجواب إلى ما

Bazıları kâfirlerden Uvc b. Anak dışında hiç kimsenin kurtulamadığını, suyun ancak onun eteğine kadar ulaştığını iddia etmişlerdir. Onun kurtuluş sebebi olarak ise Nuh aleyhisselâm'ın abanoz/sedir ağacına ihtiyaç duyması, onu taşıyamayınca Uvc'un Şam'dan o [Nuh] aleyhisselâm'a taşıması, Allah Teâlâ'nın da bundan dolayı onu boğulmaktan kurtarması gösterilmiştir. el-Kāmûs'taki ifadelerin zahiri de onun kurtulduğunu gerektirmektedir; zira orada Uvc b. Anak -her iki kelimenin dammesiyle- Âdem aleyhisselâm'ın evinde doğup Mûsâ aleyhisselâm'ın zamanına kadar yaşamış bir adam olarak zikredilmiştir. Hak olan ise, kâfirlerden hiçbir kimsenin asla kurtulmadığıdır; Uvc hakkındaki haberi ise meçhul kimseler (Heyyân b. Beyân) rivayet etmektedir, dolayısıyla bu söze hiç itibar etme! Hiçbir günahı olmayan çocukların boğulması da bir müşkillik teşkil etmez; zira bu durum onlar hakkında sadece bir ölüm sebebidir. Günahı olmayan birinin öldürülmesinde ne gibi bir sakınca olabilir ki? Her vakit şânı yüce olan Allah bunlardan sayılamayacak kadarını öldürmektedir; şânı yüce olan O, hakiki Mâlik ve mutlak Tasarruf Sahibi'dir, dilediğini yapar ve istediği gibi hükmeder. Bu cevaba,

أخرجه إسحاق بن بشر وابن عساكر عن عبد الله ابن زياد بن سمعان عن رجال سماهم أن الله تعالى أعقم رجالهم قبل الطوفان بأربعين عاما وأعقم نساءهم فلم يتوالدوا أربعين عاما منذ دعا نوح ﵇ حتى أدرك الصغير فبلغ الحنث وصارت لله تعالى عليهم الحجة ثم أنزل السماء عليهم بالطوفان إذ يبقى عليه مع ضعفه والتعارض بينه

İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in, Abdullah b. Ziyâd b. Sem'ân yoluyla isimlerini zikrettiği adamlardan rivayet ettiği şu habere ihtiyaç da yoktur: Allah Teâlâ tufandan kırk yıl önce onların erkeklerini kısırlaştırmış, kadınlarını da kısır kılmıştır; böylece Nuh aleyhisselâm beddua ettiğinden beri kırk yıl boyunca çocuk sahibi olmamışlar, nihayet küçük olanlar büyüyüp günah işleme (bülûğ) çağına ermiş ve Allah Teâlâ'nın aleyhlerindeki hücceti gerçekleşmiş, sonra da göğü tufan ile üzerlerine indirmiştir. Zira zayıflığıyla ve az önce geçen haberle arasındaki çelişkiyle birlikte bu haber karşısında,

وبين الخبر السابق آنفا أمر إهلاك ما لم يكن في السفينة من الحيوانات وقد جاء عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه أن نوحا ﵇ لما حمل من حمل في السفينة رأت البهائم والوحش والسباع العذاب فجعلت تلحس قدمه ﵇ وتقول: احملنا معك فيقول: إنما أمرت أن أحمل من كل زوجين اثنين ولم يحملها وكذا لا يحتاج إلى الجواب بأن الله تعالى إنما أهلك أولئك الأطفال لعلمه جل شأنه بما كانوا فاعلين وذلك كما يقال في وجه إدخال أطفال الكفار النار يوم القيامة على قول من يراه لما أن فيه ما فيه، وبالجملة إماتة الأحياء بأي سبب كان دفعة أو تدريجا مما لا محذور فيه ولا يسأل عنه.

gemide bulunmayan hayvanların helak edilmesi meselesi cevapsız kalmaktadır. Nitekim Câfer-i Sâdık'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, Nuh aleyhisselâm gemiye bindireceklerini bindirdiğinde hayvanlar, vahşiler ve yırtıcılar azabı görmüş, o [Nuh] aleyhisselâm'ın ayağını yalamaya başlayıp: "Bizi de beraberinde taşı!" demişler; o da: "Ben ancak her çiftten ikişer tane bindirmekle emrolundum" demiş ve onları bindirmemiştir. Aynı şekilde kâfir çocuklarının kıyamet gününde cehenneme sokulması görüşünü savunanların söylediği gibi, Yüce Allah'ın o çocukları ileride ne yapacaklarını bildiği için helak ettiği şeklindeki cevaba da ihtiyaç yoktur; zira bu görüşte de eleştirilecek taraflar vardır. Velhasıl, canlıların herhangi bir sebeple ansızın veya peyderpey öldürülmesinde hiçbir sakınca yoktur ve O bundan ötürü sorgulanamaz.

هذا واعلم أن هذه الآية الكريمة قد بلغت من مراتب الإعجاز أقاصيها واستذلت مصاقع العرب فسفعت بنواصيها وجمعت من المحاسن ما يضيق عنه نطاق البيان وكانت من سمهري البلاغة مكان السنان، يروى أن كفار قريش قصدوا أن يعارضوا القرآن فعكفوا على لباب البر ولحوم الضأن وسلاف الخمر أربعين يوما لتصفوا أذهانهم فلما أخذوا فيما قصدوه وسمعوا هذه الآية قال بعضهم لبعض: هذا الكلام لا يشبه كلام المخلوقين فتركوا ما أخذوا فيه وتفرقوا، ويروى أيضا أن ابن المقفع- وكان كما في القاموس فصيحا بليغا، بل قيل: إنه أفصح أهل وقته- رام أن يعارض القرآن فنظم كلاما وجعله مفصلا وسماه سورا فاجتاز يوما بصبي يقرؤها في مكتب فرجع ومحا ما عمل، وقال: أشهد أن هذا لا يعارض أبدا وما هو من كلام البشر، ولا يخفى أن هذا لا يستدعي أن لا يكون سائر آيات القرآن العظيم معجزا لما أن حد الإعجاز هو المرتبة التي يعجز البشر عن الإتيان بمثلها ولا تدخل على قدرته قطعا، وهي تشتمل على شيئين: الأول الطرف الأعلى من البلاغة أعني ما ينتهي إليه البلاغة ولا يتصور تجاوزها إياه، والثاني ما يقرب من ذلك الطرف أعني المراتب العلية التي تتقاصر القوى البشرية عنها أيضا ومعنى إعجاز آيات الكتاب المجيد بأسرها هو كونها مما تتقاصر القوى البشرية عن الإتيان بمثلها سواء كانت من القسم الأول أو الثاني، فلا يضر تفاوتها في البلاغة وهو الذي قاله علماء هذا الشأن، وأنشد بعض الفرس في ذلك:

Bunu böyle bil ve şunu idrak et ki: Bu âyet-i kerîme i'câz derecelerinin en zirvesine ulaşmış, Arap hatiplerini aciz bırakıp perçemlerinden yakalamış, beyan sınırlarının dar geldiği güzellikleri kendinde toplamış ve belâgat mızrağının temreni konumunda olmuştur. Rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirleri Kur'an'a nazire yapmaya yeltendiler; zihinleri berraklaşsın diye kırk gün boyunca has buğday ekmeği, koyun eti ve saf şaraba kapandılar. Niyetlendikleri işe başlayıp bu âyeti işitince birbirlerine: "Bu söz mahlûkatın sözüne benzemiyor" dediler, giriştikleri işi bırakıp dağıldılar. Yine rivayet edildiğine göre İbnü'l-Mukaffa' -ki el-Kāmûs'ta geçtiği üzere fasih, beliğ, hatta zamanının en fasih adamı olduğu söylenirdi- Kur'an'a nazire yapmaya kalkıştı; bir metin kaleme alıp onu bölümlere ayırdı ve sureler diye adlandırdı. Bir gün mektepte bu âyeti okuyan bir çocuğun yanından geçti; derhal geri dönüp yazdıklarını sildi ve şöyle dedi: "Şahitlik ederim ki buna asla nazire yapılamaz ve bu beşer sözü değildir." Gizli kalmayacağı üzere bu durum, Yüce Kur'an'ın diğer bütün âyetlerinin mu'ciz olmamasını gerektirmez; zira i'câzın sınırı, beşerin benzerini getirmekten aciz kaldığı ve beşer kudretine kesinlikle dahil olmayan mertebedir. Bu da iki hususu kapsar: Birincisi, belâgatın en üst derecesidir; yani belâgatın vardığı son nokta olup onun ötesine geçilmesi tasavvur olunamaz. İkincisi, o en üst noktaya yakın olan mertebedir; yani beşerî güçlerin getirmekten aciz kaldığı yüce derecelerdir. Yüce Kitab'ın bütün âyetlerinin mu'ciz olmasının anlamı ise, ister birinci kısımdan ister ikinci kısımdan olsun, beşerî güçlerin onların benzerini getirmekten aciz kalmasıdır. Dolayısıyla belâgattaki farklılıkları i'câza zarar vermez; bu ilmin âlimlerinin söylediği de budur. Bazı Fars şairleri bu hususta şöyle inşad etmiştir:

در بيان ودر فصاحت كي بود يكسان سخن ... ور چهـ كوينده بود جون حافظ وجون أصمعي

"Beyanda ve fasihlikte söz ne zaman bir olur... Söyleyen Hâfız da olsa Asmaî de olsa."

در كلام ايزد بيجون كه وحي منزلست ... كي بود تيت يداجون قيل: يا أرض ابلعي

"İndirilmiş vahiy olan benzersiz Allah'ın kelamında... 'Tebbet yedâ' sözü, 'Ey yer suyunu yut' gibi ne zaman oldu?"

وقد فصل بعض مزايا هذه الآية المهرة المتقنون وتركوا من ذلك ما لا يكاد يصفه الواصفون، ولا بأس بذكر شيء مما ذكر إفادة لجاهل وتذكير لفاضل غافل، فنقول: ذكر العلامة السكاكي أن النظر فيها من أربع جهات: من جهة علم البيان، ومن جهة علم المعاني وهما مرجعا البلاغة ومن جهة الفصاحة المعنوية ومن جهة الفصاحة اللفظية، أما النظر فيها من جهة علم البيان وهو النظر فيها من المجاز والاستعارة والكناية وما يتصل بذلك من القرينة والترشيح والتعريض فهو أنه عز سلطانه لما أراد أن يبين معنى أردنا أن نردّ ما انفجر من الأرض إلى بطنها فارتد. وأن نقطع طوفان السماء فانقطع، وأن نغيض الماء النازل من السماء فغاض، وأن نقضي أمر نوح ﵇ وهو إنجاء ما كنا وعدناه من إغراق قومه فقضى، وأن نسوي السفينة على الجودي فاستوت وأبقينا الظلمة غرقى، بنى سبحانه الكلام على تشبيه المراد منه بالمأمور الذي لا يتأتى منه لكمال هيبته من الآمر العصيان، وتشبيه تكوين المراد بالأمر الجزم النافذ في تكون المقصود تصويرا لاقتداره سبحانه العظيم، وأن هذه الأجرام العظيمة من السماوات والأرض تابعة لإرادته تعالى إيجادا وإعداما ولمشيئته فيها تغييرا أو تبديلا كأنها عقلاء مميزون قد عرفوه جل شأنه حق معرفته وأحاطوا علما بوجوب الانقياد لأمره والإذعان لحكمه وتحتم بذل المجهود عليه في تحصيل مراده وتصوروا مزيد اقتداره فعظمت مهابته في نفوسهم وضربت سرادقها في أفنية ضمائرهم فكما يلوح لهم إشارته سبحانه كان المشار إليه مقدما، وكما يرد عليهم أمره تعالى شأنه كان المأمور به متمما لا تلقى لإشارته بغير الإمضاء والانقياد ولا لأمره بغير الإذعان والامتثال. ثم بنى على مجموع التشبيهين نظم الكلام فقال جل وعلا: قِيلَ على سبيل المجاز عن الإرادة من باب ذكر المسبب وإرادة السبب لأن الإرادة تكون سببا لوقوع القول في الجملة وجعل قرينة هذا المجاز خطاب الجماد وهو يا أَرْضُ وَيا سَماءُ إذ يصح أن يراد حصول شيء متعلق بالجماد ولا يصح القول له ثم قال سبحانه كما ترى: يا أَرْضُ وَيا سَماءُ مخاطبا لهما على سبيل الاستعارة للشبه المذكور، والظاهر أنه أراد أن هناك استعارة بالكناية حيث ذكر المشبه أعني السماء والأرض المراد منهما حصول أمر وأريد المشبه به أعني المأمور

Mahir ve mütehassıs âlimler bu âyetin bazı meziyetlerini ayrıntılı olarak açıklamışlar, vasfedenlerin neredeyse tarif edemeyeceği kadarını da bırakmışlardır. Bilmeyene fayda sağlamak ve gafil fazilet ehline hatırlatmak için zikredilenlerden bir kısmını zikretmekte bir beis yoktur. Şöyle deriz: Allâme Sekkâkî, bu âyetin dört yönden inceleneceğini belirtmiştir: Beyan ilmi yönünden, meânî ilmi yönünden -ki bu ikisi belâgatın merciidir-, manevî fesahat yönünden ve lafzî fesahat yönünden. Beyan ilmi yönünden incelemeye -ki bu, mecaz, istiâre, kinaye ve bunlara bağlı karine, terşîh ve ta'riz yönünden incelemedir- gelince: Şânı yüce olan Allah, "Yerden fışkıran suyu onun içine geri döndürmek istedik de geri döndü; göğün tufanını kesmek istedik de kesildi; gökten inen suyu eksiltmek istedik de eksildi; Nuh aleyhisselâm'ın işini -ki kavmini boğup vadettiğimiz kimseleri kurtarmaktır- tamamlamak istedik de tamamlandı; gemiyi Cûdî üzerine oturtmak istedik de oturdu ve zalimleri boğulmuş olarak bıraktık" manasını beyan etmek istediğinde; kelamı, kendisinden murat edilen şeyin emredene duyduğu tam saygı sebebiyle isyan etmesi imkânsız olan bir memura benzetilmesi, muradın var edilmesinin de maksadın meydana gelmesinde derhal geçerli olan kesin bir emre benzetilmesi esasına bina etmiştir. Bu, şânı yüce olan Allah'ın muazzam kudretini tasvir etmek içindir. Gökler ve yer gibi bu azametli cisimler, var etme ve yok etme hususunda O'nun iradesine, değiştirme ve başkalaştırma hususunda da O'nun meşîetine bağlıdır; sanki onlar şânı yüce olan Allah'ı hakkıyla tanımış, O'nun emrine boyun eğmenin, hükmüne teslim olmanın ve muradını elde etmede gayret sarf etmenin zorunluluğunu tam olarak kavramış, O'nun sonsuz kudretini tasavvur ederek nefislerinde O'nun heybeti büyümüş ve iç dünyalarının avlularına O'nun azamet çadırları kurulmuş akıllı ve temyiz sahibi varlıklar gibidir. Öyle ki O'nun işareti belirdiğinde işaret edilen derhal öne çıkar; O'nun emri ulaştığında emredilen şey eksiksiz tamamlanır; O'nun işaretine icra ve boyun eğmekten, emrine de teslimiyet ve itaatten başka bir karşılık verilmez. Sonra kelamın dizilişini bu iki benzetmenin toplamı üzerine kurarak: { قِيلَ } “denildi” buyurmuştur. Bu, irade genel olarak sözün söylenmesine sebep olduğu için, müsebbebi zikredip sebebi kastetme babından iradeden mecazdır. Bu mecazın karinesi olarak da { يا أَرْضُ } “Ey yer!” ve { وَيا سَماءُ } “ve ey gök!” şeklinde cansız varlıklara (cemâdata) hitap edilmesini kılmıştır; zira cansız varlıkla ilgili bir şeyin gerçekleşmesini murat etmek sahih olur fakat ona söz söylemek sahih olmaz. Sonra şânı yüce olan Allah gördüğün gibi: { يا أَرْضُ وَيا سَماءُ } “Ey yer ve ey gök!” buyurarak mezkûr benzetmeden ötürü istiâre yoluyla onlara hitap etmiştir. Zahir olan odur ki, müşebbeh olan yer ve gök zikredilip kendilerinden bir işin husulü murat edildiği, müşebbehün bih olan ve hitabın kendisine yöneltilmesi ile nida harfinin başına gelmesi -ki bunlar itaatkâr memurun özelliklerindendir- karinesiyle iddia yoluyla isyan etmesi imkânsız sayılan memur

الموصوف بأنه لا يتأتى منه العصيان ادعاء بقرينة نسبة الخطاب إليه ودخول حرف النداء عليه- وهما من خواص المأمور المطيع- ويكون هذا تخييلا.

murat edildiği için burada mekniyye istiâre kastetmiştir ve bu bir tahyîldir.

وقد يقال: أراد أن الاستعارة هاهنا تصريحية تبعية في حرف النداء بناء على تشبيه تعلق الإرادة بالمراد منه بتعلق النداء والخطاب بالمنادى المخاطب وليس بشيء إذ لا يحسن هذا التشبيه ابتداء بل تبعا للتشبيه الأول فكيف يجعل أصلا لمتبوعه؟! على أن قوله للشبه المذكور يدفع هذا الحمل، ثم استعار لغور الماء في الأرض البلع الذي هو اعمال الجاذبة في المطعوم للشبه بينهما وهو الذهاب إلى مقر خفي.

Şöyle de denilebilir: İradenin murat edilene taallukunun, nida ve hitabın nida edilen ve hitap olunana taallukuna benzetilmesine binaen nida harfinde tebeî tasrihiyye istiâre kastetmiştir. Fakat bu bir değer taşımaz; zira bu teşbih ilk başta değil ancak birinci teşbihe tâbi olarak güzelleşir; o halde nasıl olur da tâbi olduğu şeye asıl kılınabilir?! Kaldı ki onun "mezkûr benzerlikten ötürü" sözü bu ihtimali reddeder. Sonra suyun yerin dibine batması için, yutulan şeyde çekme kuvvetinin kullanılması olan 'yutma' (el-bel') fiilini ödünç almıştır (istiâre etmiştir); çünkü ikisi arasındaki ortak yön gizli bir karargâha gitmektir.

وفي الكشاف جعل البلع مستعارا لنشف الأرض الماء وهو أولى، فإن النشف دال على جذب من أجزاء الأرض لما عليها كالبلع بالنسبة إلى الحيوان، ولأن النشف فعل الأرض والغور فعل الماء مع الطباق بين الفعلين تعديا، ثم استعار الماء للغذاء استعارة بالكناية تشبيها له بالغذاء لتقوي الأرض بالماء في الإنبات للزروع والأشجار تقوي الآكل بالطعام، وجعل قرينة الاستعارة لفظة ابْلَعِي لكونها موضوعة للاستعمال في الغذاء دون الماء.

el-Keşşâf'ta yutma (el-bel'), yerin suyu emip çekmesine (neşf) istiâre kılınmıştır ki bu daha uygundur; zira neşf (suyun çekilmesi), yerin parçalarının üzerindeki şeyi çekmesine delalet eder, tıpkı hayvanın yutması gibi. Ayrıca neşf yerin fiilidir, suyun dibe batması (ğavr) ise suyun fiilidir; bununla beraber geçişlilik (teaddî) bakımından iki fiil arasında bir mutabakat vardır. Sonra ekin ve ağaçları bitirmede yerin su ile güç bulması, yemek yiyenin gıda ile güç bulmasına benzetilerek su, mekniyye istiâre ile gıdaya istiâre edilmiştir. İstiârenin karinesi olarak da su için değil gıda için kullanılmak üzere konulmuş olan { ابْلَعِي } “yut” lafzı kılınmıştır.

ولا يخفى عليك أنه إذا اعتبر مذهب السلف في الاستعارة يكون ابْلَعِي استعارة تصريحية ومع ذلك يكون بحسب اللفظ قرينة للاستعارة بالكناية في الماء على حد ما قالوا في: يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ [البقرة: ٢٧، الرعد:

Sana gizli kalmaz ki, selefin istiâre mezhebi dikkate alındığında { ابْلَعِي } “yut” lafzı tasrihiyye istiâre olur; bununla beraber lafız itibarıyla suda yapılan mekniyye istiârenin karinesi olur; tıpkı şu âyette söyledikleri gibi: { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini bozarlar” [el-Bakara: 27; er-Ra'd:

٢٥] وأما إذا اعتبر مذهبه فينبغي أن يكون البلع باقيا على حقيقته كالإنبات في أنبت الربيع البقل وهو بعيد، أو يجعل مستعارا لأمر متوهم كما في نطقت الحال، فيلزمه القول بالاستعارة التبعية كما هو المشهور، ثم إنه تعالى أمر على سبيل الاستعارة للتشبيه الثاني وخاطب في الأمر ترشيحا لاستعارة النداء.

25]. Kendi mezhebi dikkate alındığında ise yutmanın, "Bahar baklayı bitirdi" sözündeki bitirme gibi hakiki anlamında kalması gerekir ki bu uzaktır; ya da "Hal konuştu" sözünde olduğu gibi vehmedilen bir anlama istiâre kılınır ki bu durumda meşhur olduğu üzere tebeî istiâre olduğunu söylemesi gerekir. Sonra Yüce Allah, ikinci benzetme gereğince istiâre yoluyla emretmiş ve nida istiâresini pekiştirmek (terşîh) maksadıyla emirde doğrudan hitap etmiştir.

والحاصل أن في لفظ ابْلَعِي باعتبار جوهره استعارة لغور الماء وباعتبار صورته أعني كونه صورة أمر استعارة أخرى لتكوين المراد وباعتبار كونه أمر خطاب ترشيح للاستعارة المكنية التي في المنادى فإن قرينتها النداء وما زاد على قرينة المكنية يكون ترشيحا لها، وأما جعل النداء استعارة تصريحية تبعية حتى يكون خطاب الآمر ترشيحا لها فقد عرفت ما فيه، ثم قال جل وعلا: ماءَكِ بإضافة الماء إلى الأرض على سبيل المجاز تشبيها لاتصال الماء بالأرض باتصال الملك بالمالك، واختار ضمير الخطاب لأجل الترشيح، وحاصله أن هناك مجازا لغويا في الهيئة الإضافية الدالة على الاختصاص الملكي ولهذا جعل الخطاب ترشيحا لهذه الاستعارة من حيث إن الخطاب يدل على صلوح الأرض للمالكية فما قيل: إن المجاز عقلي والعبارة مصروفة عن الظاهر ليس بشيء، ثم اختار لاحتباس المطر الإقلاع الذي هو ترك الفاعل الفعل للشبه بينهما في عدم ما كان من المطر أو الفعل ففي أَقْلِعِي استعارة باعتبار جوهره وكذا باعتبار صيغته أيضا وهي مبنية على تشبيه تكوين المراد بالأمر الجزم النافذ، والخطاب فيه أيضا ترشيح لاستعارة النداء، والحاصل أن الكلام فيه مثل ما مر في ابْلَعِي ثم قال سبحانه: وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً

Özetle, { ابْلَعِي } “yut” lafzında asıl maddesi (cevheri) itibarıyla suyun çekilmesine bir istiâre, sûreti yani emir kipinde olması itibarıyla murat edilen şeyin var edilmesine (tekvine) dair diğer bir istiâre, muhatap kipi olması itibarıyla da münadâdaki mekniyye istiâreye bir terşîh (pekiştirme) vardır; zira onun karinesi nidâdır ve mekniyyenin karinesi üzerine zait olan her şey onun için terşîh olur. Emredenin hitabının nida için bir terşîh olması maksadıyla nidanın tebeî tasrihiyye istiâre kılınmasına gelince, bundaki sakıncayı öğrenmiştin. Sonra Yüce Allah, suyun yerle olan irtibatını mülkün mâlik ile olan irtibatına benzeterek mecaz yoluyla suyu yere izafe edip { ماءَكِ } “suyunu” buyurdu ve terşîh maksadıyla hitap zamirini tercih etti. Bunun özeti şudur: Mülkiyet aidiyetini gösteren izafet heyetinde lügavî bir mecaz vardır; bu sebeple hitap, yerin mâlik olmaya elverişliliğini gösterdiğinden bu istiâreye terşîh kılınmıştır. Dolayısıyla mecazın aklî olduğu ve ifadenin zahirinden çevrildiği yönündeki iddia bir değer taşımaz. Sonra yağmurun kesilmesi için, failin fiili terk etmesi demek olan 'vazgeçme/kesme' (el-iklâ') lafzını seçti; çünkü aralarında, yağmurdan veya fiilden daha önce var olan şeyin yok olması bakımından benzerlik vardır. Dolayısıyla { أَقْلِعِي } “[ey gök sen de suyunu] tut” lafzında maddesi itibarıyla bir istiâre olduğu gibi, sîgası itibarıyla da bir istiâre vardır ki bu da muradın tekvinini kesin ve geçerli bir emre benzetmeye dayanır. Bundaki hitap da nida istiâresine terşîhtir. Özetle bundaki tahlil { ابْلَعِي } “yut” lafzında geçen tahlilin aynısıdır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً } “Ve su çekildi, iş bitirildi, [gemi] Cûdî üzerine oturdu ve: 'Uzak olsun [o zalimler topluluğu]!' denildi.”

فلم يصرح جل وعلا بمن غاض الماء ولا بمن قضى الأمر وسوى السفينة وقال بعدا كما لم يصرح سبحانه بقائل يا أَرْضُ وَيا سَماءُ في صدر الآية سلوكا في كل واحد من ذلك لسبيل الكناية لأن تلك الأمور العظام لا تصدر إلا من ذي قدرة لا يكتنه قهار لا يغالب فلا مجال لذهاب الوهم إلى أن يكون غيره جلت عظمته قائلا: يا أَرْضُ ويا سَماءُ ولا غائض ما غاض ولا قاضي مثل ذلك الأمر الهائل، أو أن يكون تسوية السفينة وإقرارها بتسوية غيره.

Yüce Allah, ayetin başında { يا أَرْضُ } “Ey yer!” ve { وَيا سَماءُ } “Ve ey gök!” buyruğunun söyleyenini açıkça belirtmediği gibi, kinaye yolunu izleyerek suyu çekenin, işi bitirenin, gemiyi yerleştirenin ve 'uzak olsun' diyenin kim olduğunu da açıkça belirtmedi. Çünkü bu azametli işler ancak mahiyeti kavranamaz kudret sahibi, asla mağlup edilemez bir kahhârdan sâdır olabilir. Dolayısıyla, O'nun azameti yüce olan zâtından başkasının { يا أَرْضُ } “Ey yer!” ve { ويا سَماءُ } “Ve ey gök!” diyeceğini, çekilen suyu çekeceğini, böylesine dehşetli bir hükmü yerine getireceğini veya geminin düzeltilip yerleştirilmesinin başkasının düzeltmesiyle olacağını vehmetmeye hiçbir mahal yoktur.

والحاصل أن الفعل إذا تعين لفاعل بعينه استتبع لذلك أن يترك ذكره ويبني الفعل لمفعوله، أو يذكر ما هو أثر لذلك الفعل على صيغة المبني للفاعل، ويسند إلى ذلك المفعول فيكون كناية عن تخصيص الصفة التي هي الفعل بموصوفها، وهذا أولى مما قيل في تقرير الكناية هنا: إن ترك ذكر الفاعل وبناء الفعل للمفعول من لوازم العلم بالفاعل

Hülasa, fiil muayyen bir faile özgü hale geldiğinde, bunun gereği olarak failin zikri terk edilip fiil mef'ûlüne bina edilir (meçhul kılınır) veya o fiilin eseri olan şey mâlûm sîgasında zikredilip o mef'ûle isnat edilir; böylece fiil olan sıfatın mevsûfuna tahsis edilmesinden kinaye olur. Bu açıklama, buradaki kinayenin takriri hakkında söylenen şu sözden daha evladır: 'Failin zikrinin terk edilmesi ve fiilin meçhul kılınması, failin bilinmesinin

وتعينه لفاعلية ذلك الفعل فذكر اللازم وأريد الملزوم لما أن استوت غير مبني للمفعول- كقيل وغيض- ثم إنه تعالى ختم الكلام بالتعريض تنبيها لسالكي مسلك أولئك القوم في تكذيب الرسل ﵈ ظلما لأنفسهم لا غير ختم إظهار لمكان السخط ولجهة استحقاقهم إياه وأن قيامة الطوفان وتلك الصورة الهائلة ما كانت إلا لظلمهم كما يؤذن بذلك الدعاء بالهلاك بعد هلاكهم والوصف بالظلم مع تعليق الحكم به، وذكر بعضهم أن البعد في الأصل ضد القرب وهو باعتبار المكان ويكون في المحسوس، وقد يقال في المعقول نحو ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً [النساء: ١٦٧] واستعماله في الهلاك مجاز، قال ناصر الدين: يقال بعد بعدا بضم فسكون وبعدا بالتحريك إذا بعد بعدا بعيدا بحيث لا يرجى عوده، ثم استعير للهلاك وخص بدعاء السوء ولم يفرق في القاموس بين صيغتي الفعل في المعنيين حيث قال:

ve o fiilin faili olmaya muayyen kılınmasının gereklerindendir; böylece lâzım zikredilmiş, melzûm kastedilmiştir.' Zira { اسْتَوَتْ } “oturdu” fiili —{ قِيلَ } “denildi” ve { غِيضَ } “çekildi” gibi— meçhul kılınmamıştır. Sonra Yüce Allah, başka değil sırf kendi nefislerine zulmederek peygamberleri aleyhimüsselâm yalanlamada o kavmin yolunu tutanları uyarmak üzere sözü tarizle bitirdi. Bu bitiriş, gazabın büyüklüğünü ve onların bu gazabı hak ediş yönlerini, tufan kıyametinin ve o dehşetli tablonun yalnızca onların zulmü sebebiyle vuku bulduğunu göstermek içindir; nitekim helaklerinden sonra helakle beddua edilmesi ve hükmün zulme bağlanarak zulümle nitelenmeleri de bunu hissettirmektedir. Bazıları bu'd (بُعْد) kelimesinin asılda kurbun (yakınlığın) zıddı olduğunu, bunun mekân itibarıyla olup somut şeylerde bulunduğunu, bazen de { ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً } “Derin bir sapıklığa düştüler” [en-Nisâ: 167] ayetinde olduğu gibi soyut anlamlarda kullanıldığını, helak hakkında kullanılmasının ise mecaz olduğunu zikretmiştir. Nâsırüddin şöyle demiştir: Bir şey geri dönmesi umulmayacak derecede uzaklaştığında zamme ve sükûn ile ba'de bu'den (بَعُدَ بُعْدًا) ve fetha ile ba'ade ba'aden (بَعِدَ بَعَدًا) denir. Sonra helake istiâre kılınmış ve bedduaya hasredilmiştir. el-Kâmûs'ta ise her iki anlamdaki fiil sîgası birbirinden ayrılmayarak şöyle denilmiştir:

البعد معروف والموت وفعلهما- ككرم وفرح- بعدا وبعدا فافهم.

el-Bu'd (البُعْد) ve ölüm bilinmektedir; bunların fiilleri —kerume (كَرُمَ) ve feriha (فَرِحَ) vezninde— ba'de bu'den ve ba'ade ba'aden şeklindedir; iyi anla.

وزعم بعضهم أن الأرض والسماء أعطيتا ما يعقلان به الأمر فقيل لهما حقيقة ما قيل، وأن القائل بُعْداً نوح ﵇ ومن معه من المؤمنين، ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر ولا أثر فيه يعول عليه، والكلام على الأول أبلغ، وأما النظر فيها من جهة علم المعاني وهو النظر في فائدة كل كلمة فيها وجهة كل تقديم وتأخير فيما بين جملها فذلك أنه اختير يا دون سائر أخواتها لكونها أكثر في الاستعمال وأنها دالة على بعد المنادى الذي يستدعيه مقام إظهار العظمة وإبداء شأن العزة والجبروت، وهو تبعيد المنادى المؤذن بالتهاون به ولم يقل يا أَرْضُ بالكسر لأن الإضافة إلى نفسه جل شأنه تقتضي تشريفا للأرض وتكريما لها فترك إمدادا للتهاون لم يقل يا أيتها الأرض مع كثرته في نداء أسماء الأجناس قصدا إلى الاختصار والاحتراز عن تكلف التنبيه المشعر بالغفلة التي لا تناسب ذلك المقام، واختير لفظ الأرض والسماء على سائر أسمائهما كالمقلة والغبراء وكالمظلة والخضراء لكونهما أخصر وأورد في الاستعمال وأوفى بالمطابقة، فإن تقابلهما إنما اشتهر بهذين الاسمين، واختير لفظ ابْلَعِي على ابتلعي لكونه أخصر وأوفر تجانسا- باقلعي- لأن همزة الوصل إن اعتبرت تساويا في عدد الحروف وإلا تقاربا فيه بخلاف ابتلعي، وقيل:

Bazıları, yere ve göğe emri akledebilecekleri bir idrak verildiğini, dolayısıyla kendilerine söylenen sözün hakikat olduğunu ve { بُعْداً } “uzak olsun” sözünü söyleyenin Nûh aleyhisselâm ile beraberindeki müminler olduğunu iddia etmiştir. Kuşkusuz bu görüş zahire aykırıdır ve buna dair itimada şayan bir rivayet de yoktur. İlk görüşe göre ifade daha beliğdir. Ayetin meânî ilmi açısından tetkikine, yani içindeki her bir kelimenin ifade ettiği faydanın ve cümleleri arasındaki her bir takdim ve tehirin hikmetinin incelenmesine gelince; diğer benzerleri arasından { يا } nida edatının seçilmesi, kullanımının daha çok olması ve münadânın uzaklığına delalet etmesi sebebiyledir ki azameti izhar etme, izzet ve ceberut şanını gösterme makamı da bunu gerektirir; bu da münadâyı değersiz görmeyi hissettiren bir uzaklaştırmadır. Yerin kendi zâtına izafe edilmesi yere bir şeref ve ikram kazandıracağı için kesre ile [Yâ ardî / Ey yerim] denmemiş; böylece bu değersiz görmeyi sürdürmek amacıyla [izafet] terk edilmiştir. Cins isimlerin nidasında çokça kullanılmasına rağmen { يا أيتها الأرض } [Ey yer!] denmemiştir; bu da ihtisar kastıyla ve bu makama yakışmayan gafleti hissettiren tekellüflü tenbihten kaçınmak içindir. Yer ve gök için el-Mukle (el-göz bebeği), el-Gabrâ (tozlu/toprak) ve el-Mızalle (gölgelik), el-Hadrâ (yeşil) gibi diğer isimleri yerine { الأرض } ve { السماء } lafızları seçilmiştir; çünkü bunlar daha vecizdir, kullanımda daha yaygındır ve mutabakata daha uygundur; zira ikisinin birbirine mukabil olması ancak bu iki isimle meşhurdur. { ابْلَعِي } “yut” lafzı, { ابتلعي } yerine tercih edilmiştir; çünkü daha vecizdir ve { أَقْلِعِي } “tut” lafzıyla cinası daha tamdır; zira vasıl hemzesi hesaba katılırsa harf sayıları eşit olur, katılmazsa birbirine çok yakın olur, { ابتلعي } ise böyle değildir. Şöyle de denilmiştir:

ماءَكِ بالإفراد دون الجمع لما فيه من صورة الاستكثار المتأبى عنها مقام إظهار الكبرياء وهو الوجه في إفراد الأرض والسماء وإنما لم يقل ابْلَعِي بدون المفعول لئلا يستلزم تركه ما ليس بمراد من تعميم الابتلاع للجبال والتلال والبحار وساكنات الماء بأسرهن نظرا إلى مقام عظمة الآمر المهيب وكمال انقياد المأمور، ولما علم أن المراد بلع الماء وحده علم أن المقصود بالإقلاع إمساك السماء عن إرسال الماء فلم يذكر متعلق أَقْلِعِي اختصارا واحترازا عن الحشو المستغنى عنه وهذا هو السبب في ترك ذكر حصول المأمور به بعد الأمر فلم يقل قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي فبلعت وَيا سَماءُ أَقْلِعِي فقلعت لأن مقام الكبرياء وكمال الانقياد يغني عن ذكره الذي ربما أوهم إمكان المخالفة، واختير غيض على غيض المشدد لكونه أخصر.

{ ماءَكِ } “suyunu” lafzı çoğul değil tekil olarak gelmiştir; çünkü çoğulda çokluk gösterme durumu vardır ki kibriyâyı izhar etme makamı bundan uzaktır. Yerin ve göğün tekil kılınmasının hikmeti de budur. { ابْلَعِي } lafzı mef'ûlsüz söylenmemiştir; tâ ki mef'ûlün terk edilmesi, heybetli emredicinin azameti ve emredilenin tam itaati makamı nazara alındığında, dağları, tepeleri, denizleri ve bütün su canlılarını yutmayı genelleştirmek gibi murat edilmeyen bir anlamı gerektirmesin. Yalnızca suyun yutulmasının murat edildiği anlaşılınca, [göğün] tutmasından maksadın da göğün suyu salmayı durdurması olduğu bilinmiş oldu; bu sebeple gereksiz fazlalıktan kaçınmak ve ihtisar maksadıyla { أَقْلِعِي } “tut” emrinin müteallakı zikredilmemiştir. Emirden sonra emredilen şeyin gerçekleştiğinin zikredilmemesinin sebebi de budur; zira 'Yere yut denildi ve yuttu, göğe tut denildi ve tuttu' denmemiştir; çünkü kibriyâ makamı ve tam itaat hali, muhalefet ihtimalini akla getirebilecek bu tür bir zikre ihtiyaç bırakmaz. Şeddeli 'ğayyada' yerine { غِيضَ } lafzı daha veciz olduğu için tercih edilmiştir.

وقيل: الماء دون ماء طوفان السماء، وكذا الأمر دون أمر نوح وهو إنجاز ما وعد لقصد الاختصار، والاستغناء بحرف التعريف عن ذلك لأنه إما بدل من المضاف إليه كما هو مذهب الكوفية، وإما لأنه يغني غناء الإضافة في الإشارة إلى المعهود، واختير استوت على سويت أي أقرت مع كونه أنسب بأخواته المبنية للمفعول اعتبارا لكون الفعل المقابل للاستقرار أعني الجريان منسوبا إلى السفينة على صيغة المبني للفاعل في قوله تعالى: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ مع أن اسْتَوَتْ أخصر من سويت، واختير المصدر أعني بُعْداً على ليبعد القوم طلبا لتأكيد معنى الفعل بالمصدر مع الاختصار في العبارة وهو نزول بُعْداً وحده منزلة ليبعدوا بعدا مع فائدة أخرى هي الدلالة على استحقاق الهلاك بذكر اللام، وإطلاق الظلم عن مقيداته في مقام المبالغة يفيد تناول كل نوع فيدخل فيه ظلمهم على

İhtisar kastıyla ve belirlilik takısının (harf-i tarif) buna kâfi gelmesi sebebiyle 'gök tufanının suyu' denilmeyip { الْماءُ } “su” denilmiş; aynı şekilde 'Nûh'un işi' yani vaat edilenin yerine getirilmesi denilmeyip { الْأَمْرُ } “iş” denilmiştir; çünkü harf-i tarif, Kûfelilerin mezhebinde olduğu gibi ya muzafun ileyhten bedeldir ya da bilinen şeye (ahde) işaret etmede izafetin yerini tutar. Meçhul sîgasındaki diğer benzerleriyle daha uyumlu olmasına rağmen 'suvviyet' (düzeltildi/yerleştirildi) yerine { اسْتَوَتْ } “oturdu” lafzı tercih edilmiştir; zira Yüce Allah'ın { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ } “Gemi onları götürürken...” ayetinde istikrarın zıddı olan fiil, yani akıp gitme (cereyan), mâlûm sîgasıyla gemiye isnat edilmiştir; kaldı ki { اسْتَوَتْ } lafzı 'suvviyet'ten daha vecizdir. İfadede ihtisar ile beraber fiilin anlamını masdarla tekit etmek maksadıyla 'kavim uzak olsun' yerine masdar olan { بُعْداً } “uzak olsun” lafzı seçilmiştir; zira tek başına { بُعْداً }, 'uzakça uzak olsunlar' ifadesinin yerini tutmaktadır. Bununla birlikte bir diğer fayda da lâm harfinin zikriyle helaki hak edişin gösterilmesidir. Mübalağa makamında zulmün kayıtlarından mutlak bırakılması her türünü kapsamasını sağlar; böylece onların kendi

أنفسهم لزيادة التنبيه على فظاعة سوء اختيارهم في التكذيب من حيث إن تكذيبهم للرسل ظلم على أنفسهم لأن ضرره يعود إليهم، هذا من حيث النظر إلى تركيب الكلم، وأما من حيث النظر إلى ترتيب الجمل فذلك أنه قدم النداء على الأمر فقيل: يا أَرْضُ ابْلَعِي وَيا سَماءُ أَقْلِعِي دون أن يقال: ابلعي يا أرض، واقلعي يا سماء جريا على مقتضى اللازم فيمن كان مأمورا حقيقة من تقديم التنبيه ليتمكن الأمر الوارد عقيبه في نفس المنادى قصدا بذلك لمعنى الترشيح للاستعارة المكنية في الأرض والسماء، ثم قدم أمر الأرض على أمر السماء لكونها الأصل نظرا إلى كون ابتداء الطوفان منها حيث فار تنورها أولا، ثم جعل قوله سبحانه: وَغِيضَ الْماءُ تابعا لأمر الأرض والسماء لاتصاله بقصة الماء وأخذه بحجزتها، ألا ترى أصل الكلام قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ فبلعت ماءها وَيا سَماءُ أَقْلِعِي عن إرسال الماء فأقلعت عن إرساله وَغِيضَ الْماءُ النازل من السماء فغاض.

nefislerine zulmetmeleri de buna dâhil olur. Bu da peygamberleri yalanlamadaki kötü tercihlerinin çirkinliğini daha fazla vurgulamak içindir; zira onların peygamberleri yalanlaması kendi nefislerine bir zulümdür, çünkü zararı kendilerine döner. Bu tahlil kelimelerin dizilişi açısından idi. Cümlelerin tertibi açısından bakıldığında ise; 'Yut ey yer, tut ey gök' denilmeyip nida emirden öne geçirilerek { يا أَرْضُ ابْلَعِي وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “Ey yer, suyunu yut ve ey gök, sen de tut!” denilmiştir; bu da hakikaten emredilen kimseler için gereken usule uygun olarak, arkasından gelecek emrin nida edilenin zihninde tam yerleşmesi için uyarının öne alınması kuralına dayanır ve bununla yer ve gökteki mekniyye istiâreye terşîh anlamı hedeflenmiştir. Sonra tufanın ilk başlangıcı yerden olduğu —zira önce tandırı kaynamıştı— nazara alınarak asıl olması sebebiyle yerin emri göğün emrinden öne alınmıştır. Sonra Yüce Allah'ın { وَغِيضَ الْماءُ } “Ve su çekildi” buyruğu, su kıssasıyla irtibatlı olması ve onunla sıkı sıkıya bağlı bulunması sebebiyle yer ve göğe verilen emre tâbi kılınmıştır. Görmez misin ki sözün aslı şöyledir: 'Yere suyunu yut denildi ve suyunu yuttu; göğe suyu salmayı kes denildi ve salmayı kesti; gökten inen su çekildi ve tükendi.'

وقيد الماء بالنازل وإن كان في الآية مطلقا لأن ابتلاع الأرض ماءها فهم من قوله سبحانه: ابْلَعِي ماءَكِ.

Ayette mutlak olsa bile su, inen su ile kayıtlanmıştır; çünkü yerin kendi suyunu yutması, Yüce Allah'ın { ابْلَعِي ماءَكِ } “Suyunu yut” buyruğundan zaten anlaşılmıştır.

واعترض بأن الماء المخصوص بالأرض إن أريد به ما على وجهها فهو يتناول القبيلين الأرضي والسمائي وإن أريد به ما نبع منها فاللفظ لا يدل عليه بوجه، ولهذا حمل الزمخشري الماء على مطلقه، وأشعر كلامه بأن غيض الماء إخبار عن الحصول المأمور به من قوله سبحانه: يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي فالتقدير قيل لهما ذلك فامتثلا الأمر ونقص الماء.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Yere tahsis edilen sudan maksat eğer yerin yüzeyindeki su ise bu hem yer hem gök suyunu kapsar; şayet maksat yerden fışkıran su ise lafız buna hiçbir şekilde delalet etmez. Bu sebeple Zemahşerî suyu mutlak anlamına hamletmiştir. Onun sözü, suyun çekilmesinin Yüce Allah'ın { يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “Ey yer suyunu yut ve ey gök sen de tut!” buyruğunda emredilen şeyin vuku bulduğunu haber verdiğini hissettirmektedir; takdiri şöyledir: Onlara bu söylendi, onlar da emre boyun eğdiler ve su eksildi.

ورجح الطيبي ما ذهب إليه السكاكي زاعما أن معنى الغيض حينئذ ما قاله الجوهري، وهو عنده مخالف للمعنى الذي ذكره الزمخشري فقال: إن إضافة الماء إلى الأرض لما كانت ترشيحا للاستعارة تشبيها لاتصاله بها باتصال الملك بالمالك ولذا جيء بضمير الخطاب اقتضت إخراج سائر المياه سوى الذي بسببه صارت الأرض مهيأة للخطاب بمنزلة المأمور المطيع وهو المعهود في قوله تعالى: وَفارَ التَّنُّورُ وبهذا الاعتبار يحصل التواغل في تناسي التشبيه والترشيح، ولو أجريت الإضافة على غير هذا تكون كالتجريد وكم بينهما، هذا ولو حمل على العموم لاستلزام تعميم ابتلاعه المياه بأسرها لورود الأمر من مقام العظمة كما علمت من كلام السكاكي، وليس بذاك، وتعقبه في الكشف بأنه دعوى بلا دليل ورد يمين إذ لا معهود، والظاهر ما على وجه الأرض من الماء ولا ينافي الترشيح وإضافة المالكية، ثم الظاهر من تنزيل الماء منزلة الغذاء أن تجعل الإضافة من باب إضافة الغذاء إلى المغتذي في النفع والتقوية وصيرورته جزءا منه ولا نظر فيه إلى كونه مملوكا أو غير ذلك، وأما التعميم فمطلوب وحاصل على التفسيرين لانحصار الماء في الأرضي والسمائي، وقد قلتم بنضوبهما من قوله سبحانه فبلعت. وقوله تعالى: وَغِيضَ ولا شك أن ما عندنا من الماء غير ماء الطوفان، هذا والمطابق تفسير الزمخشري، ألا ترى إلى قوله جل وعلا: فَالْتَقَى الْماءُ أي الأرضي والسمائي، وهاهنا تقدم الماءان في قوله سبحانه: ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي لأن تقديره عن إرسال الماء على زعمهم، فإذا قيل: وغيض الماء رجع إليهما لا محالة لتقدمهما، ثم إذا جعل من توابع أَقْلِعِي خاصة لم يحسن عطفه على أصل القصة أعني وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي كيف وفي إيثار هذا التفسير الإشارة إلى أنه زال كونه طوفانا لأن نقصان الماء غير الإذهاب بالكلية، وإلى أن الأجزاء الباطنة من الأرض لم تبق على ما كانت عليه من قوة الإنباع ورجعت إلى الاعتدال المطلوب وليس في الاختصاص بالنضوب هذا المعنى البتة انتهى.

Tîbî, Sekkâkî'nin benimsediği görüşü tercih ederek bu durumda suyun çekilmesi (el-gayz) anlamının Cevherî'nin söylediği anlam olduğunu ve bunun Zemahşerî'nin zikrettiği anlama muhalif olduğunu iddia edip şöyle demiştir: Suyun yere izafe edilmesi, suyun yerle irtibatının mülkün mâlik ile irtibatına benzetilmesi suretiyle istiâreye terşîh kılındığı ve bu sebeple hitap zamiri getirildiği için, yerin itaatkâr bir memur konumunda hitaba elverişli hale gelmesine sebep olan su dışındaki bütün suların hariç tutulmasını gerektirmiştir ki bu da Yüce Allah'ın { وَفارَ التَّنُّورُ } “ve tandır kaynadı” ayetinde bilinen sudur. Bu mülahazayla teşbihi büsbütün unutma (tenâsî) ve terşîhte derinleşme gerçekleşir. Eğer izafet bunun dışına hamletseydi tecrid gibi olurdu; oysa ikisi arasında ne kadar fark vardır! Kaldı ki umumiliğe hamledilirse, Sekkâkî'nin sözünden öğrendiğin üzere emrin azamet makamından gelmesi sebebiyle yerin bütün suları yutmasını gerektirirdi; oysa durum böyle değildir. el-Keşf'te bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Bu, delilsiz bir iddiadır ve mesnetsizdir; zira bilinen muayyen bir su yoktur. Zahir olan, yerin yüzeyindeki sudur; bu da terşîhe ve mâliklik izafetine mâni değildir. Ayrıca suyun gıda yerine konulmasının zahiri gereği, bu izafetin fayda sağlama, güçlendirme ve onun bir parçası olma bakımından gıdanın gıdalanana izafeti kabilinden kılınmasıdır; onda mülk olup olmamasına bakılmaz. Genelleştirmeye gelince, bu her iki tefsire göre de matluptur ve hâsıldır; zira su, yer ve gök suyuna münhasırdır. Sizler de Yüce Allah'ın [fıkhi/anlamsal takdirdeki] 'fabela'at' (böylece yuttu) ve { وَغِيضَ } “çekildi” buyruklarından ikisinin de kuruyup çekildiğini söylemiştiniz. Kuşkusuz yanımızda bulunan su tufan suyundan başkadır. Duruma uygun olan ise Zemahşerî'nin tefsiridir. Yüce Allah'ın { فَالْتَقَى الْماءُ } “Böylece sular birleşti” yani yer ve gök suları buyruğunu görmez misin? Burada da iki su, Yüce Allah'ın { ماءَكِ } “suyunu” ve { وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “ey gök tut” buyruklarında önden geçmiştir; çünkü onların zannına göre bunun takdiri 'suyu salmayı kes' şeklindedir. 'Ve su çekildi' denildiğinde, daha önce zikredildikleri için şüphesiz bu iki suya döner. Sonra eğer bu ifade sırf { أَقْلِعِي } lafzının tâbilerinden kılınırsa, kıssanın aslı olan { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي } “Ey yer suyunu yut denildi” ifadesine atfedilmesi uygun düşmez. Nasıl uygun düşsün ki bu tefsirin tercih edilmesinde onun tufan olmaktan çıktığına —çünkü suyun eksilmesi tamamen yok edilmesinden farklıdır— ve yerin iç tabakalarının eski kaynama gücünde kalmayıp arzulanan mutedil hale döndüğüne işaret vardır; oysa [suyun] sadece çekilmeye tahsis edilmesinde bu mana asla yoktur, [sözün sonu].

وزعم الطبرسي أن أئمة البيت رضي الله تعالى عنهم على أن الماء المضاف هو ما نبع وفار وأنه هو الذي ابتلع وغاض لا غير، وأن ماء السماء صار بحارا أو نهارا.

Tabersî, Ehl-i Beyt imamlarının radıyallâhu teâlâ anhüm izafe edilen suyun kaynayıp fışkıran su olduğu, sadece onun yutulup çekildiği ve gök suyunun denizler veya nehirler haline geldiği görüşünde olduklarını iddia etmiştir.

وأخرج ابن عساكر من طريق الكلبي عن ابن عباس ما يؤيده، وهذا مخالف لما يقتضيه كلام السكاكي مخالفة

İbn Asâkir, Kelbî tarikinden İbn Abbâs'tan bunu destekleyen bir rivayet tahriç etmiştir. Bu ise Sekkâkî'nin sözünün gerektirdiği şeye açıkça muhaliftir;

ظاهرة، وفي القلب من صحته ما فيه، ثم إنه تعالى أتبع غيض الماء ما هو المقصود الأصلي من القصة، وهو قوله جلت عظمته: وَقُضِيَ الْأَمْرُ ثم أتبع ذكر المقصود حديث السفينة لتأخره عنه في الوجود، ثم ختمت القصة بالتعريض الذي علمته، وهذا كله نظر في الآية من جانبي البلاغة، وأما النظر فيها من جانب الفصاحة المعنوية فهي كما ترى نظم للمعاني لطيف. وتأدية لها ملخصة مبينة لا تعقيد يعثر الكفر في طلب المراد ولا التواء يشيك الطريق إلى المرتاد بل إذا جربت نفسك عند استماعها وجدت ألفاظها تسابق معانيها ومعانيها تسابق ألفاظها فما من لفظة فيها تسبق إلى أذنك إلا ومعناها أسبق إلى قلبك، وأما النظر فيها من جانب الفصاحة اللفظية فألفاظها على ما ترى عربية مستعملة جارية على قوانين اللغة سليمة عن التنافر بعيدة عن البشاعة عذبة على العذبات سلسلة على الإسلات كل منها كالماء في السلالة وكالعسل في الحلاوة وكالنسيم في الرقة، ولله تعالى در التنزيل ماذا جمعت آياته:

sıhhati hususunda da kalpte şüphe vardır. Sonra Yüce Allah, suyun çekilmesinin ardından kıssanın asıl maksadı olan azameti yüce Allah'ın { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitirildi” buyruğunu getirmiştir. Sonra varlık sahasında daha sonra vuku bulması sebebiyle maksadın zikrinin ardından gemi hadisesini getirmiş; ardından kıssa öğrendiğin tarizle mühürlenmiştir. Bütün bunlar ayete belâgatın iki ciheti açısından bakıştır. Manevî fesahat cihetinden tetkikine gelince; gördüğün gibi o, anlamların latif bir dizilişidir ve onların özet, apaçık bir edasıdır. Öyle ki ne muradı ararken küfrü tökezleten bir çapraşıklık vardır ne de arayana yolu dikenli kılan bir dolambaçlılık... Bilakis onu dinlerken kendini yoklasan, lafızlarının anlamlarıyla, anlamlarının da lafızlarıyla yarıştığını görürsün; kulağına ulaşan her bir lafızdan önce onun manası kalbine daha çabuk ulaşır. Lafzî fesahat cihetinden tetkikine gelince; lafızları gördüğün gibi Arapça olup fasih dilde kullanılan, dil kurallarına uygun cereyan eden, tenafürden (uyumsuzluktan) uzak, çirkinlikten beri, tatlı dillerde pek tatlı, akıcı dillerde pek akıcıdır; her biri durulukta su gibi, tatlılıkta bal gibi, letafette nesîm rüzgârı gibidir. Kur'an'ın şanı ne yücedir, ayetleri neleri toplamıştır!

وعلى تفنن واصفيه بحسنه ... يفني الزمان وفيه ما لم يوصف

Onu niteleyenler güzelliğini anlatmada ne kadar maharet gösterse de... Zaman tükenir de onda henüz nitelenmemiş nice şeyler kalır.

وما ذكر في شرح مزايا هذه الآية بالنسبة إلى ما فيها قطرة من حياض وزهرة من رياض، وقد ذكر ابن أبي الأصبع أن فيها عشرين ضربا من البديع مع أنها سبع عشرة لفظة وذلك المناسبة التامة في ابْلَعِي وأَقْلِعِي والاستعارة فيهما والطباق بين الأرض والسماء والمجاز في يا سَماءُ فإن الحقيقة يا مطر السماء، والإشارة في وَغِيضَ الْماءُ فإنه عبر به عن معان كثيرة لأن الماء لا يغيض حتى يقلع مطر السماء وتبلع الأرض ما يخرج منها فينقص ما على وجه الأرض، والإرداف في وَاسْتَوَتْ والتمثيل في وَقُضِيَ الْأَمْرُ والتعليل فإن غيض الماء علة للاستواء وصحة التقسيم فإنه استوعب أقسام الماء حال نقصه والاحتراس في الدعاء لئلا يتوهم أن الغرق لعمومه شمل من لا يستحق الهلاك فإن عدله تعالى يمنع أن يدعو على غير مستحق، وحسن النسق وائتلاف اللفظ مع المعنى والإيجاز فإنه سبحانه قص القصة مستوعبة بأخصر عبارة، والتسهيم لأن أول الآية يدل على آخرها، والتهذيب لأن مفرداتها موصوفة بصفات الحسن، وحسن البيان من جهة أن السامع لا يتوقف في فهم معنى الكلام ولا يشكل عليه شيء منه، والتمكين لأن الفاصلة مستقرة في محلها مطمئنة في مكانها، والانسجام، وزاد الجلال السيوطي بعد أن نقل هذا عن ابن أبي الأصبع الاعتراض، وزاد آخرون أشياء كثيرة إلا أنها ككلام ابن أبي الأصبع قد أشير إليها بأصبع الاعتراض، وقد ألف شيخنا علاء الدين- أعلى الله تعالى درجته في أعلى عليين- رسالة في هذه الآية الكريمة جمع فيها ما ظهر له ووقف عليه من مزاياها فبلغ ذلك مائة وخمسين مزية، وقد تطلبت هذه الرسالة لأذكر شيئا من لطائفها فلم أظفر بها وكأن طوفان الحوادث أغرقها، ولعل فيما نقلناه سدادا من عوز، والله تعالى الموفق للصواب وعنده علم الكتاب.

Bu ayetin meziyetlerinin şerhinde zikredilenler, onda bulunanlara nispetle havuzlardan bir damla ve bahçelerden bir çiçektir. İbn Ebi'l-İsbâ', bu ayetin on yedi lafızdan ibaret olmasına rağmen yirmi tür bedî' sanatı içerdiğini zikretmiştir: { ابْلَعِي } “yut” ve { أَقْلِعِي } “tut” lafızlarındaki tam münasebet (cinâs-ı tâm), her ikisindeki istiâre, yer ile gök arasındaki tıbâk, { يا سَماءُ } “ey gök” ifadesindeki mecaz —zira hakikati 'ey göğün yağmuru'dur—, { وَغِيضَ الْماءُ } “ve su çekildi” ifadesindeki işaret —zira bununla pek çok anlam ifade edilmiştir; çünkü göğün yağmuru kesilmedikçe ve yer kendisinden çıkanı yutmadıkça su çekilmez ve yerin yüzeyindeki eksilmez—, { وَاسْتَوَتْ } “ve oturdu” lafzındaki irdâf, { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitirildi” ifadesindeki temsil, suyun çekilmesinin yerleşmeye illet olması bakımından ta'lîl, eksilme anında suyun kısımlarını tamamen kuşatması bakımından sıhhat-i taksîm, boğulmanın umumiliğinden ötürü helaki hak etmeyen kimseleri de kapsadığı zannına düşülmemesi için bedduada ihtirâs —çünkü O'nun adaleti hak etmeyene beddua edilmesine engeldir—, hüsn-i nesak, lafız ile mananın uyumu (i'tilâf), Yüce Allah'ın kıssayı en veciz ifadeyle eksiksiz anlatması bakımından îcâz, ayetin başının sonuna delalet etmesi bakımından teshîm, müfredatının güzellik sıfatlarıyla nitelenmiş olması bakımından tezhîb, dinleyenin sözün manasını anlamakta duraksamaması ve ona hiçbir şeyin kapalı kalmaması cihetinden hüsn-i beyân, fâsılanın yerine tam oturup mekânında mutmain olması bakımından temkîn ve insicâm... Celâleddîn es-Süyûtî, bunu İbn Ebi'l-İsbâ'dan naklettikten sonra i'tirâz sanatını eklemiş; başkaları da pek çok şey ilave etmiştir. Ne var ki bunlar, tıpkı İbn Ebi'l-İsbâ'ın sözü gibi itiraz parmağıyla işaret edilmiştir. Hocamız Alâüddin —Allah Teâlâ onun derecesini İlliyyîn'in en yücesine yükseltsin— bu kerim ayet hakkında, ayetin kendisine aşikâr olan ve muttali olduğu meziyetlerini topladığı bir risale telif etmiş ve bu meziyetler yüz elliye ulaşmıştı. Latifelerinden bir kısmını zikretmek için bu risaleyi aradım fakat bulamadım; sanki hadiselerin tufanı onu boğup götürmüştür. Umulur ki naklettiklerimiz bu ihtiyacı karşılar. Doğruya muvaffak kılan Yüce Allah'tır ve Kitab'ın ilmi O'nun katındadır.

وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ أي أراد ذلك بدليل تفريع قوله سبحانه: فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي عليه، وقيل:

{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ } “Ve Nûh Rabbine nida etti” yani Yüce Allah'ın { فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir' dedi” buyruğunun ona tafri edilmesinin (fâ ile bağlanmasının) delaletiyle bunu irade etti. Şöyle de denilmiştir:

النداء على حقيقته والعطف بالفاء لكون حق التفصيل يعقب الإحمال وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ أي وإن وعدك ذلك أو كل وعد تعده حق لا يتطرق إليه خلف فيدخل فيه الوعد المعهود دخولا أوليا.

Nida hakiki anlamındadır; fâ ile atfedilmesi ise tafsilatın mücmelin ardından gelmesi hakkı gereğidir. { وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “Ve muhakkak ki Senin vaadin haktır” yani o vaadin veya verdiğin her vaat haktır, ona asla hilaf girmez; dolayısıyla bilinen o vaat de buna öncelikle dâhil olur.

وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ لأنك أعلمهم وأعدلهم، وقد ذكر أنه إذا بنى أفعل من الشيء الممتنع من التفضيل والزيادة يعتبر فيما يناسب معناه معنى الممتنع، وقال العز بن عبد السلام في أماليه: إن هذا ونحوه من أرحم الراحمين وأحسن الخالقين مشكل لأن أفعل لا يضاف إلا إلى جنسه، وهنا ليس كذلك لأن الخلق من الله سبحانه بمعنى الإيجاد ومن غيره بمعنى الكسب وهما متباينان يعني على المشهور من مذهب الأشاعرة، والرحمة من الله تعالى إن حملت على الإرادة أو جعلت من مجاز التشبيه صح وإن أريد إيجاد فعل الرحمة كان مشكلا أيضا إذ لا موجد سواه سبحانه،

{ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } “Ve Sen hüküm verenlerin en iyi hükmedenisin” çünkü Sen onların en bilgilisi ve en adilisin. Zikredilmiştir ki üstünlük ve fazlalık kabul etmeyen bir şeyden ef'al vezni yapıldığında, onun anlamına uygun olan husus, imtina edenin manasında kabul edilir. İzz b. Abdüsselâm Emâlî'sinde şöyle demiştir: Bu ve bunun benzeri { أرحم الراحمين } ve { أحسن الخالقين } ifadeleri müşküldür; çünkü ef'al vezni ancak kendi cinsine izafe edilir. Burada ise öyle değildir; zira yaratma Allah Teâlâ hakkında icat etme, başkası hakkında ise kesb anlamındadır ve ikisi —yani Eş'arîlerin meşhur mezhebine göre— birbirinden tamamen farklıdır. Allah Teâlâ'dan olan rahmet iradeye hamledilirse veya teşbih mecazı kılınırsa sahih olur; fakat rahmet fiilinin icat edilmesi kastedilirse bu da müşkil olur, zira O'ndan başka hiçbir yaratıcı yoktur.

وأجاب الآمدي بأنه بمعنى أعظم من يدعي بهذا الاسم، واستشكل بأن فيه جعل التفاضل في غير ما وضع اللفظ بإزائه وهو يناسب مذهب المعتزلة فافهم، وقيل: المعنى هنا أنك أكثر حكمة من ذوي الحكم على أن الحاكم من الحكم كالدارع من الدرع، واعترض عليه بأن الباب ليس بقياسي وأنه لم يسمع حاكم بمعنى حكيم وأنه لا يبنى منه أفعل إذا لأنه ليس جاريا على الفعل لا يقال: ألبن وأتمر من فلان إذا لا فعل بذلك المعنى، والجواب بأنه قد كثر في كلامهم فجوز على أن يكون وجها مرجوحا وبأنه من قبيل أحنك الشاتين لا يخلو عن تعسف كما في الكشف، وتعقب بأن للحكمة فعلا ثلاثيا وهو حكم، وأفعل من الثلاثي مقيس، وأيضا سمع احتنك الجراد وألبن وأتمر فغايته أن يكون من غير الثلاثي ولا يخفى ما فيه، ومنهم من فسره على هذا بأعلمهم بالحكمة كقولهم: آبل من أبل بمعنى أعلم وأحذق بأمر الإبل، وأيا ما كان فهذا النداء منه ﵇ يقطر منه الاستعطاف، وجميل التوسل إلى من عهده منعما مفضلا في شأنه أولا وآخرا وهو على طريقة دعاء أيوب ﵇ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ [الأنبياء:

Âmidî, bunun 'bu isimle adlandırılanların en büyüğü' anlamında olduğu cevabını vermiştir. Buna da lafzın karşılığına konulduğu şeyden başkasında tafdîl (üstünlük) kılınması bulunduğu ve bunun Mu'tezile mezhebine uygun düştüğü gerekçesiyle itiraz edilmiştir; iyi anla. Şöyle de denilmiştir: Buradaki mana, dâri'in (zırhlı) dir'den (zırh) türemesi gibi hâkimin de hükümden türemesine binaen 'hüküm sahiplerinden daha çok hikmet sahibi' olduğundur. Buna da bu babın kıyasî olmadığı, hakîm anlamında hâkim kelimesinin işitilmediği ve fiil kalıbında cereyan etmediği için bundan ef'al vezninin türetilemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim bu anlamda fiil bulunmadığı için 'falandan daha çok sütlü veya daha çok hurmalı' denmez. Cevap olarak, bunun onların kelamında çokça geçtiği ve bu yüzden mercûh bir vecih olarak caiz görüldüğü, ayrıca 'iki koyunun en ağızsızı' kabilinden olduğu söylenmişse de el-Keşf'te belirtildiği gibi bu tekellüften uzak değildir. Buna karşılık hikmetin 'hakeme' şeklinde sülâsî bir fiili olduğu, sülâsîden ef'al vezninin kıyasî olduğu, ayrıca 'ihteneke'l-cerâd', 'elbenet' ve 'etmerat' fiillerinin işitildiği, dolayısıyla en fazla sülâsî dışından olacağı şeklinde itiraz edilmiştir; bundaki durum da gizli değildir. Bazıları ise bunu, 'deve işini en iyi bilen ve en mahir olan' anlamındaki 'âbelu min ebil' sözleri gibi 'hikmeti en iyi bilenleri' şeklinde tefsir etmiştir. Her halükârda Nûh'un aleyhisselâm bu nidasından lütuf dileme ve evvelinde de ahirinde de hakkında nimet ve lütuf sahibi olduğunu bildiği Zât'a güzel bir tevessül damlamaktadır; bu da Eyyûb'un aleyhisselâm { إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Hani Rabbine: 'Başıma bu dert geldi. Sen, merhametlilerin en merhametlisisin' diye nida etmişti” [el-Enbiyâ: 83] duasının üslubu üzeredir.

٨٣] فيكون ذلك قبل الغرق، والواو لا تقتضي الترتيب، وقيل: إن النداء إنما كان بعده والمقصود منه الاستفسار عن سبب عدم إنجائه مع سبق وعده تعالى بإنجاء أهله وهو منهم، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا تمام الكلام في ذلك قالَ استئناف بياني كأنه قيل، ما قال له ربه سبحانه حين ناداه بذلك؟ فقيل: قال: يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ أي ليس منهم أصلا لأن مدار الأهلية هو القرابة الدينية وقد انقطعت بالكفر فلا علاقة بين مسلم وكافر ولذا لم يتوارثا، وقد ذكروا أن قرابة الدين أقرب من قرابة النسب كما أشار إلى ذلك أبو فراس بقوله:

Dolayısıyla bu boğulmadan önce olmalıdır; vâv harfi ise tertip gerektirmez. Şöyle de denilmiştir: Nida ancak boğulmadan sonraydı ve bundan maksat, ailesini kurtaracağına dair Yüce Allah'ın geçmiş vaadi varken ve oğlu da onlardan biriyken neden kurtarılmadığının sebebini sormaktı. İnşâallahu Teâlâ yakında bu konudaki sözün tamamı gelecektir. { قالَ } “[Allah] buyurdu” ifadesi bir isti'nâf-ı beyânîdir; sanki 'Nûh O'na böyle nida ettiğinde Rabbi ona ne buyurdu?' denilmiş, buna cevaben şöyle denilmiştir: { قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Nûh! Şüphesiz o senin ailenden değildir'” yani aslen onlardan değildir; çünkü aileden olmanın esası din bağıdır ve bu bağ küfürle kopmuştur, dolayısıyla Müslüman ile kâfir arasında hiçbir bağ yoktur ve bu yüzden birbirlerine mirasçı olamazlar. Nitekim din yakınlığının nesep yakınlığından daha yakın olduğunu zikretmişlerdir; Ebû Firâs şu sözünde buna işaret etmiştir:

كانت مودة سلمان له نسبا ... ولم يكن بين نوح وابنه رحم

Selmân'a olan sevgi onun için bir nesep oldu... Nûh ile oğlu arasında ise bir akrabalık bağı kalmadı.

أو لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ الذين أمرتك بحملهم في الفلك لخروجه عنهم بالاستثناء، وحكي هذا عن ابن جرير وعكرمة، والأول عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعلى القولين ليس هو من الذين وعد بإنجائهم، وكأنه لما كان دعاؤه ﵇ بتذكير وعده جل ذكره مبنيا على كون كنعان من أهله نفى أولا كونه منهم، ثم علل عدم كونه منهم على طريقة الاستئناف التحقيقي بقوله سبحانه: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ وأصله إنه ذو عمل فاسد فحذف ذو للمبالغة بجعله عين عمله لمداومته عليه، ولا يقدر المضاف لأنه حينئذ تفوت المبالغة المقصودة منه، ونظير ذلك ما في قول الخنساء ترثي أخاها صخرا.

Veya istisna ile onların dışına çıktığı için 'gemide taşımanı emrettiğim { لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } ailenden değildir' demektir. Bu görüş İbn Cerîr ve İkrime'den nakledilmiştir; birinci görüş ise İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilmiştir. Her iki görüşe göre de o, kurtarılacakları vaat edilen kimselerden değildir. Sanki Nûh'un aleyhisselâm azameti yüce olan Allah'ın vaadini hatırlatarak yaptığı dua Ken'an'ın ailesinden olması esasına dayandığı için, Yüce Allah önce onun aileden olduğunu nefyetmiş, sonra da isti'nâf-ı tahkîkî yoluyla { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “Şüphesiz o, salih olmayan bir ameldir” buyruğuyla onun aileden olmayışını gerekçelendirmiştir. İfadenin aslı 'o, bozuk amel sahibidir' şeklindedir; amelini sürekli işlemesi sebebiyle mübalağa maksadıyla 'zû' (sahip) lafzı hazfedilerek bizzat amelinin kendisi kılınmıştır. Muzaf takdir edilmez; zira o takdirde bundan kastedilen mübalağa zayi olur. Bunun benzeri, Hansâ'nın kardeşi Sahr için yaktığı ağıtta geçen şu sözdür:

ما أم سقب على بو تحن له ... قد ساعدتها على التحنان آظار

Kendisine şefkatle inleyen diğer anaların da eşlik ettiği, derisi doldurulmuş yavrusuna inleyen bir ana deve bile,

ترتع ما رتعت حتى إذا ادّكرت ... فإنما هي إقبال وإدبار

Yayılır yayılır da yavrusunu hatırladığında artık sırf ileri geri koşmaktan ibaret kalır,

يوما بأوجع مني حين فارقني ... صخر وللعيش إحلاء وإمرار

Sahr'ın benden ayrıldığı günkü acımdan daha acılı değildir asla; zira hayat bazen tatlı bazen acıdır.

وأبدل فاسد بغير- صالح- إما لأن الفاسد ربما يطلق على ما فسد ومن شأنه الصلاح فلا يكون نصا فيما هو من قبيل الفاسد المحض كالمظالم، وإما للتلويح بأن نجاة من نجا إنما هو لصلاحه.

'Fâsit' yerine { غَيْرُ صالِحٍ } “salih olmayan” ifadesi getirilmiştir; çünkü fâsit kelimesi bazen aslında salih olup da sonradan bozulan şeyler için kullanılır, dolayısıyla zulümler gibi sırf fesat olan şeylerde açık bir nas olmaz; ya da kurtulan kimsenin ancak salahı sebebiyle kurtulduğunu hissettirmek içindir.

وقرأ الكسائي ويعقوب «إنه عمل غير صالح» على صيغة الماضي، ونصب «غير» وهي قراءة عليّ كرم الله تعالى وجهه وابن عباس وأنس وعائشة، وقد روتها هي وأم سلمة عن النبي ﷺ، والأصل عمل عملا غير صالح، وبه قرىء أيضا كما روي عن عكرمة فحذف الموصوف وأقيمت صفته مقامه، وذلك شائع مطرد عند انكشاف المعنى وزوال اللبس، وضعفه بعضهم هنا بأن العرب لا تكاد تقول: عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ وإنما تقول عمل عملا غير صالح، وليس بشيء، وأيد بهذه القراءة كون ضمير إنه في القراءة الأولى لابن نوح لأنه فيها له قطعا فيضعف ما قيل: إنه في الأولى لترك الركوب معهم والتخلف عنهم أي إن ذلك الترك عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ على أنه خلاف الظاهر في نفسه كما لا

Kisâî ve Ya'kūb mazi sîgasıyla ve gayre kelimesinin nasbıyla { إِنَّهُ عَمِلَ غَيْرَ صالِحٍ } şeklinde okumuşlardır. Bu, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, Enes ve Âişe'nin kıraatidir; Âişe ve Ümmü Seleme bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem de rivayet etmişlerdir. Aslı 'amile amelen gayra salihin' (salih olmayan bir amel işledi) şeklindedir; İkrime'den rivayet edildiği üzere bu şekilde de okunmuştur. Böylece mevsûf hazfedilmiş ve sıfatı onun yerine kaim kılınmıştır; mana açık olduğunda ve kapalılık kalktığında bu yaygın ve kurala uygundur. Bazıları, Arapların neredeyse hiç 'amelün gayru salihin' demeyip sadece 'amile amelen gayra salihin' dediklerini ileri sürerek buradaki kıraati zayıf görmüşse de bu iddia bir değer taşımaz. Bu kıraatle, birinci kıraatteki { إِنَّهُ } lafzındaki zamirin Nûh'un oğluna ait olduğu desteklenmiştir; zira bu kıraatte zamir kesinlikle ona aittir. Dolayısıyla birinci kıraatte zamirin onlarla beraber binmeyi terk etmeye ve geride kalmaya ait olduğu, yani bu terkin salih olmayan bir amel olduğu yönündeki görüş zayıflar; kaldı ki bunun

يخفى. ومثله في ذلك ما قيل: إنه لنداء نوح ﵇ أي إن نداءك هذا عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ وتخرج بذلك الجملة عن أن تكون تعليلا لما تقدم ويفوت ما في ذاك من الفائدة ولا يكون الكلام على مساق واحد، نعم روي عن ابن عباس ما يقتضيه فقد أخرج ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عنه أنه قال: إن نساء الأنبياء ﵈ لا يزنين، ومعنى الآية مساءلتك إياي يا نوح عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ لا أرضاه لك.

gizli olmadığı üzere bizzat kendisi zahire aykırıdır. Bunun gibi, zamirin Nûh'un aleyhisselâm nidasına ait olduğu, yani 'senin bu nidan salih olmayan bir ameldir' dendiği görüşü de zayıftır; çünkü bu takdirde cümle önceki kısmın gerekçesi olmaktan çıkar, o gerekçedeki fayda zayi olur ve kelam tek bir mecrada akmamış olur. Evet, İbn Abbâs'tan bunu gerektiren bir rivayet gelmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh onun şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: 'Peygamberlerin aleyhimüsselâm hanımları asla zina etmez. Ayetin manası: Ey Nûh, benden talepte bulunman senin için razı olmadığım salih olmayan bir ameldir.'

وفي رواية ابن جرير عنه سؤالك ما ليس لك به علم غير صالح، ولعل ذلك لم يثبت عن هذا الحبر لأن الظاهر من الرواية الأولى أنه إنما جعل الضمير للمسألة دون ابن نوح لما في ذلك من نسبة الزنا إلى من لا ينسب إليه وهو رضي الله تعالى عنه أجل قدرا من أن يخفى عليه أنه لا يلزم من ذلك هذا المحذور، ثم إنه لما كان دعاؤه ﵇ مبنيا على كون كنعان من أهله وقد نفى ذلك وحقق ببيان علته فرع على ذلك النهي عن سؤال إنجائه إلا أنه جيء بالنهي على وجه عام يندرج فيه ما ذكر اندراجا أوليا فقال سبحانه: فَلا تَسْئَلْنِ أي إذا وقفت على جلية الحال فلا تطلب مني ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ أي مطلبا لا تعلم يقينا أن حصوله صواب وموافق للحكمة على تقدير كون ما عبارة عن المسئول الذي هو مفعول للسؤال أو طلبا لا تعلم أنه صواب على تقدير كونه عبارة عن المصدر الذي هو مفعول مطلق فيكون النهي واردا بصريحه في كل من معلوم الفساد ومشتبه الحال قاله شيخ الإسلام، وجوز أن يكون ما ليس لك علم بأنه صواب أو غير صواب وهو الذي ذهب إليه القاضي فيكون النهي واردا في مشتبه الحال ويفهم منه حال معلوم الفساد بالطريق الأولى، وأيا ما كان فهو عام يندرج تحته ما نحن فيه كما ذكرنا، وسمي النداء سؤالا لتضمنه إياه وإن لم يصرح به كما لا يخفى، وبه على ما نقل عن أبي علي إما متعلق بما يدل عليه العلم المذكور وإن لم يتسلط عليه كقوله:

İbn Cerîr'in ondan yaptığı rivayette ise 'Hakkında bilgin olmayan şeyi benden istemen salih değildir' şeklindedir. Muhtemelen bu rivayet bu büyük âlimden sabit olmamıştır; çünkü birinci rivayetten anlaşılan zahir şudur: O, zamiri Nûh'un oğluna değil de talebe isnat etmiştir; zira onda zina isnat edilmeyecek kimseye zinayı isnat etme ihtimali vardır. Oysa kendisi radıyallâhu teâlâ anh, bundan böyle bir sakıncanın doğmayacağının kendisine gizli kalmasından çok daha yüce bir mertebededir. Sonra Nûh'un aleyhisselâm duası Ken'an'ın ailesinden olması esasına dayandığı için, bu nefyedilip gerekçesinin beyanıyla tahkik edilince, bunun üzerine onun kurtuluşunu istemekten nehiy tafri edildi; ancak bu nehiy, zikredilen hususun öncelikle dâhil olacağı genel bir üslupla getirilerek Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَلا تَسْئَلْنِ } “O halde benden isteme!” Yani meselenin içyüzüne vâkıf olduğunda benden { ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “hakkında bilgin olmayan şeyi” isteme; yani 'mâ' lafzı sorunun mef'ûlü olan 'istenen şey' kabilinden kabul edildiğinde gerçekleşmesinin doğru ve hikmete uygun olduğunu kesin olarak bilmediğin bir talebi isteme, yahut 'mâ' lafzı mef'ûl-i mutlak olan masdar kabilinden kabul edildiğinde doğru olduğunu bilmediğin bir istemede bulunma! Böylece nehiy, Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere hem fesadı kesin olarak bilinen hem de durumu şüpheli olan şey hakkında sarahaten vârit olmuş olur. Kādî'nin benimsediği üzere 'doğru mu yoksa yanlış mı olduğunu bilmediğin şey' olması da caiz görülmüştür; bu durumda nehiy durumu şüpheli olan şey hakkında vârit olur ve fesadı kesin bilinenin durumu evleviyet yoluyla anlaşılır. Her iki durumda da nehiy geneldir ve belirttiğimiz gibi üzerinde konuştuğumuz husus da onun altına dâhildir. Açıkça ifade edilmese bile nida talebi içerdiği için ona sual (isteme) adı verilmiştir. Ebû Ali'den nakledildiğine göre { بِهِ } “hakkında” ifadesi, şu beyitte olduğu gibi üzerine doğrudan amil olmasa bile mezkûr ilmin delalet ettiği şeye müteallaktır:

ربيته حتى إذا تمعددا ... كان جزائي بالعصا أن أجلدا

Onu büyüttüm, nihayet boylu poslu bir delikanlı olunca... Benim mükâfatım sopayla dövülmek oldu.

وإما أن يتعلق بالمستقر في ذلك وكذا الكلام فيما سيأتي إن شاء الله تعالى، والآية ظاهرة في أن نداءه ﵇ لم يكن استفسارا عن سبب عدم إنجائه مع تحقق سبب الإنجاء فيما عنده كما جوزه القاضي بناء على أنه كان بعد الغرق بل هو دعاء منه ﵇ لإنجاء ابنه حين حال الموج بينهما ولم يعلم بهلاكه بعد إما بتقريبه إلى الفلك بتلاطم الأمواج مثلا أو بتقريبها إليه، وقيل: أو بإنجائه بسبب آخر ويأباه تذكير الوعد في الدعاء فإنه مخصوص بالإنجاء في الفلك، ومجرد حيلولة الموج لا يستوجب الهلاك فضلا عن العلم به لظهور إمكان عصمة الله تعالى عليه إياه برحمته، وقد وعده بإنجاء أهله ولم يعتقد أن فيه مانعا من الانتظام في سلكهم لمكان النفاق وعدم المجاهرة بالكفر لما في ذلك لفظا من الاحتياج إلى القول بالحذف والإيصال، ومعنى من أن النهي عن الاستفسار عما لا يعلم غير موافق للحكمة إذ عدم العلم بالشيء داع إلى الاستفسار عنه لا إلى تركه.

Veya bundaki müstakarr (zarf-ı müstakar) manasına müteallaktır; inşâallahu Teâlâ ileride gelecek ifadeler için de durum böyledir. Ayet açıktır ki Nûh'un aleyhisselâm nidası —Kādî'nin nidanın boğulmadan sonra olduğuna dayanarak caiz gördüğü gibi— kendi katında kurtuluş sebebi tahakkuk etmişken neden kurtarılmadığının sebebini sormak değildir; bilakis dalga aralarına girip de henüz onun helak olduğunu bilmediği anda —mesela dalgaların çarpışmasıyla onun gemiye yaklaştırılması veya geminin ona yaklaştırılması suretiyle— oğlunun kurtarılması için yaptığı bir duadır. 'Veya başka bir sebeple kurtarılması suretiyle' denilmişse de duadaki vaadin hatırlatılması buna engeldir; zira vaat gemiyle kurtarılmaya mahsustur. Dalganın araya girmesi ise tek başına helaki gerektirmez, nerede kaldı ki helakin bilinmesini gerektirsin; zira Allah Teâlâ'nın rahmetiyle onu korumasının mümkün olduğu açıktır. Oysa Allah ona ailesini kurtaracağını vaat etmişti ve Nûh, nifak bulunması ve küfrün açıkça sergilenmemesi sebebiyle oğlunda bu aile halkasına dâhil olmaya bir engel bulunduğuna inanmamıştı. Zira diğer görüşte lafız yönünden hazif ve îsâle kail olma ihtiyacı vardır; mana yönünden ise bilinmeyen bir şeyin sebebini sormaktan nehyedilmek hikmete uygun düşmez, çünkü bir şeyi bilmemek onu terk etmeye değil sebebini sormaya sevk eder.

وقيل: إن السؤال عن موجب عدم النجاة مع ما فيه من الجرأة، وشبه الاعتراض فيه أنه تعين له ﵇ أنه من المستثنين بهلاكه فهو غير سديد كيف ونداؤه ذاك مما يقطر منه الاستعطاف.

Şöyle de denilmiştir: Kurtulmama sebebini sormak —cüretkârlık ve itiraz şüphesi taşıması bir yana— Nûh aleyhisselâm için oğlunun helak ile istisna edilenlerden olduğunun kesinleştiği anlamına gelir ki bu doğru değildir; nitekim onun o nidasından lütuf ve merhamet talebi damlamaktadır.

وقيل: إن النهي إنما هو عن سؤال ما لا حاجة إليه إما لأنه لا يهمّ أو لأنه قامت القرائن على حاله لا عن السؤال للاسترشاد فلا ضير إذن في كلام القاضي وهو كما ترى:

Şöyle de denilmiştir: Nehiy, ya önem taşımadığı ya da durumuna dair karineler mevcut olduğu için ihtiyaç duyulmayan şeyi sormaktan ibarettir; doğru yolu öğrenmek (istirşâd) için sormaktan nehiy değildir. Dolayısıyla bu takdirde Kādî'nin sözünde bir sakınca yoktur. Ancak gördüğün gibi bu:

ولا يصلح العطار ما أفسد الدهر فالحق أن ذلك مسألة الإنجاء، وكان قبل تحقق الغرق عند رؤية المشارفة عليها ولم يكن عالما بكفره إذ ذاك لأنه لم يكن مجاهرا به وإلا لم يدع له بل لم يدعه أيضا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ لا يدل على أنه كافر عنده بل هو

'Zamanın bozduğunu attar düzeltemez' kabilindendir. Hak olan şudur ki bu talep, kurtarma talebidir; boğulmanın kesinleşmesinden önce, boğulma tehlikesi görüldüğü anda vuku bulmuştur ve o esnada Nûh onun küfrünü bilmiyordu; zira oğlu küfrünü açıkça sergilemiyordu, aksi takdirde ona dua etmez, hatta onu çağırmazdı bile. { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle beraber olma!” sözü de Nûh'un katında onun kâfir olduğuna delalet etmez; aksine bu,

نهي عن الدخول في غمارهم، وقطع بأن ذلك يوجب الغرق على الطريق البرهاني كما قدمنا، وكأنه ﵇ حمل مقاولته على غير المكابرة والتعنت لغلبة المحبة وذهوله عن إعطاء التأمل حقه فلذلك طلب ما طلب، فعوتب بأن مثله في معرض الإرشاد والقيام بأعباء الدعوة تلك المدة المتطاولة لا ينبغي أن يشتبه عليه كلام المسترشد والمعاند، ويرجع هذا إلى ترك الأولى، وهو المراد بقوله: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ.

onların arasına girmekten nehiydir ve daha önce açıkladığımız gibi bunun kesin bir burhan yoluyla boğulmayı gerektirdiğine dair bir hükümdür. Sanki Nûh aleyhisselâm, sevginin baskın gelmesi ve etraflıca düşünmeye hakkını verememesi sebebiyle oğlunun karşılık vermesini inat ve diretme dışındaki bir sebebe hamletmiş, bu yüzden de o talepte bulunmuştur. Bunun üzerine, irşat makamında bulunan ve bu kadar uzun bir süre tebliğ yükünü omuzlayan onun gibi bir zâta hidayet arayanın sözü ile inatçının sözünü birbirine karıştırmanın yakışmayacağı hususunda itaba maruz kalmıştır. Bu da terk-i evlâya (daha uygun olanı terk etmeye) racidir ve Yüce Allah'ın { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyruğundan maksat da budur.

وذكر شيخ الإسلام أن اعتزاله قصده الالتجاء إلى الجبل ليس بنص في الإصرار على الكفر لظهور جواز أن يكون ذلك لجهله بانحصار النجاة في الفلك، وزعمه أن الجبل أيضا يجري مجراه أو لكراهة الاحتباس في الفلك بل قوله: سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ بعد ما قال له نوح وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ ربما يطعمه ﵇ في إيمانه حيث لم يقل أكون معهم أو سنأوي أو يعصمنا فإن إفراد نفسه بنسبة الفعلين المذكورين ربما يشعر بانفراده من الكافرين واعتزاله عنهم وامتثاله ببعض ما أمره به نوح ﵇ إلا أنه ﵇ لو تأمل في شأنه حق التأمل وتفحص عن أحواله في كل ما يأتي وما يذر لما اشتبه عليه أنه ليس بمؤمن وأنه مستثنى من أهله ولذلك قيل له:

Şeyhülislâm zikretmiştir ki oğlunun bir kenara çekilip dağa sığınmayı kastetmesi küfürde ısrara dair açık bir nas değildir; zira bunun kurtuluşun gemiye münhasır olduğunu bilmemesinden ve dağın da aynı işlevi göreceğini zannetmesinden ya da gemide hapsolmayı kerih görmesinden kaynaklanmış olması muhtemeldir. Hatta Nûh'un kendisine { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle beraber olma!” demesinden sonra onun { سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” demesi, 'onlarla beraber olacağım' veya 'sığınacağız' yahut 'bizi korur' demeyip mezkûr iki fiili kendisine isnat ederek tekil kullanması sebebiyle belki de Nûh'u aleyhisselâm onun imanı hususunda ümide düşürmüştür; çünkü bu ifade kâfirlerden ayrıldığına, onlardan uzaklaştığına ve Nûh'un aleyhisselâm emrettiği şeylerin bir kısmına uyduğuna işaret edebilir. Ne var ki Nûh aleyhisselâm onun durumu üzerinde hakkıyla düşünüp yaptığı ve yapmadığı her şeydeki hallerini araştırsaydı onun mümin olmadığını ve ailesinden istisna edildiğini anlar ve bu durum ona kapalı kalmazdı. İşte bu sebeple kendisine şöyle buyrulmuştur:

إِنِّي إلخ، وهو ظاهر في أن مدار العتاب الاشتباه كما ذكرنا، وإليه ذهب الزمخشري قال: إن الله تعالى قدم إليه ﵇ الوعد بإنجاء أهله مع استثناء من سبق عليه القول منهم فكان عليه أن يعتقد أن في الجملة من هو مستوجب للعذاب لكونه غير صالح وأن كلهم ليسوا بناجين وأن لا تخالجه شبهة حين شارف ولده الغرق في أنه من المستثنين لا من المستثنى منهم فعوتب على أن اشتبه عليه ما يجب أن لا يشتبه، وكأنه أراد أن الاستثناء دل على أن المعنى المعتبر الصلاح لا القرابة فكان ينبغي أن يجعله الأصل ويتفحص في الأهل عن وجوده، وأن يجعل كلهم سواسية في استحقاق العذاب إلا من علم صلاحه وإيمانه لا أن يجعل كونه من الأهل أصلا فيسأل إنجاءه مع الشك في إيمانه فقد قصر فيما كان عليه بعض التقصير وأولي العزم مؤاخذون بالنقير والقطمير وحسنات الأبرار سيئات المقربين، وابن المنير لم يرض كون ذلك عتابا قال: وفي كلام الزمخشري ما يدل على أنه يعتقد أن نوحا ﵇ صدر منه ما أوجب نسبة الجهل إليه ومعاتبته على ذلك وليس الأمر كما تخيله، ثم قال: ونحن نوضح أن الحق في الآية منزلا على نصها مع تبرئة نوح ﵇ مما توهم الزمخشري نسبته إليه فنقول: لما وعد ﵇ بتنجية أهله إلا من سبق عليه القول منهم ولم يكن كاشفا لحال ابنه ولا مطلعا على باطن أمره بل كان معتقدا بظاهر الحال أنه مؤمن بقي على التمسك بصيغة العموم للأهلية الثابتة ولم يعارضها يقين في كفر ابنه حتى يخرج من الأهل ويدخل في المستثنين فسأل الله تعالى فيه بناء على ذلك فبين له أنه في علمه من المستثنين وأنه هو لا علم له بذلك فلذلك سأل فيه، وهذا بأن يكون إقامة عذر أولى منه من أن يكون عتبا فإن نوحا ﵇ لا يكلفه الله تعالى علم ما استأثر به غيبا وأما قوله سبحانه: إِنِّي أَعِظُكَ إلخ فالمراد النهي عن وقوع السؤال في المستقبل بعد أن أعلمه سبحانه باطن أمره وأنه إن وقع في المستقبل في السؤال كان من الجاهلين، والغرض من ذلك تقديم ما يبقيه ﵇ على سمت العصمة، والموعظة لا تستدعي وقوع ذنب بل المقصد منها أن لا يقع الذنب في الاستقبال ولذلك امتثل ﵇ ذلك واستعاذ بالله سبحانه أن يقع منه ما نهى عنه كما يدل عليه قوله سبحانه: قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ ولا يخفى سقوطه على ما علمت وهو خلاف الظاهر جدا،

{ إِنِّي } “Şüphesiz Ben...” ilâ âhirihi. Bu da belirttiğimiz gibi azarlamanın (itabın) dayanağının durumun kapalı kalması (iltibas) olduğunu açıkça göstermektedir. Zemahşerî de bu görüşe gitmiş ve şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Nûh'a aleyhisselâm ailesinden haklarında hüküm geçmiş olanlar müstesna olmak üzere ailesini kurtaracağını önceden vaat etmişti. Dolayısıyla Nûh'un, salih olmaması sebebiyle topluluk içinde azabı hak eden kimselerin bulunduğuna, hepsinin kurtulamayacağına ve oğlu boğulma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığında onun istisna edilenlerden olup kurtarılacaklardan olmadığına dair içine hiçbir şüphe düşmemesi gerektiğine inanması gerekirdi. Bu sebeple kapalı kalmaması gereken bir şey kendisine kapalı kaldığı için itaba maruz kalmıştır.' Sanki Zemahşerî istisnanın, muteber olan mananın akrabalık değil salah olduğuna delalet ettiğini; bu yüzden Nûh'un salahı asıl kılıp aile fertleri arasında bunun varlığını araştırması ve salahı ile imanı bilinmeyenler hariç hepsini azabı hak etmede eşit tutması gerektiğini, ailesinden olmasını asıl kılıp imanında şüphe varken kurtuluşunu istememesi icap ettiğini kastetmiştir. Dolayısıyla Nûh üzerine düşen görevde bir miktar kusur göstermiştir; oysa ülül'azm peygamberler en küçük ayrıntıdan bile muaheze edilirler; nitekim 'Ebrârın hasenâtı, mukarreblerin seyyiâtıdır'. İbnü'l-Müneyyir ise bunun bir itab olmasını kabul etmeyerek şöyle demiştir: 'Zemahşerî'nin kelamında, Nûh'tan aleyhisselâm kendisine cehalet isnat edilmesini ve bundan ötürü azarlanmasını gerektirecek bir davranış sâdır olduğuna inandığını gösteren ifadeler vardır; oysa durum onun hayal ettiği gibi değildir.' Sonra şöyle devam etmiştir: 'Biz ayetteki hakikati, Nûh'u aleyhisselâm Zemahşerî'nin kendisine nispet ettiğini vehmettiği şeyden tenzih ederek ayetin açık lafzına uygun biçimde şöyle açıklarız: Nûh'a aleyhisselâm, haklarında hüküm geçmiş olanlar hariç ailesinin kurtarılacağı vaat edildiğinde ve Nûh oğlunun iç yüzünü bilmeyip bâtınî durumuna vâkıf olmayarak bilakis zahirî haline göre mümin olduğuna inandığı için, sabit olan aile vasfının genel lafzına tutunmaya devam etti; oğlunun küfrüne dair bu umumu nakzedecek ve onu aileden çıkarıp istisna edilenlere dâhil edecek kesin bir bilgi de mevcut değildi. Bu sebeple buna binaen Allah Teâlâ'dan onun hakkında talepte bulundu. Yüce Allah da oğlunun kendi ilminde istisna edilenlerden olduğunu ve Nûh'un bunu bilmediğini, bu yüzden onun hakkında talepte bulunduğunu beyan etti. Bu açıklama, bir itab olmaktan ziyade bir mazeret beyanı olmaya daha uygundur; zira Allah Teâlâ gaybına has kıldığı bir bilgiyi bilmeyi Nûh'a aleyhisselâm teklif etmez. Yüce Allah'ın { إِنِّي أَعِظُكَ } “Sana öğüt veriyorum...” buyruğuna gelince; bundan maksat, Yüce Allah ona oğlunun iç yüzünü bildirdikten sonra gelecekte böyle bir sualin vuku bulmasını nehyetmektir; şayet gelecekte böyle bir talepte bulunursa cahillerden olacağını bildirmektir. Bundan gaye ise Nûh'un aleyhisselâm ismet çizgisinde kalmasını sağlayacak şeyi önceden vermektir. Vaaz ve nasihat mutlaka bir günahın işlenmiş olmasını gerektirmez, bilakis maksat gelecekte günahın vuku bulmamasıdır. İşte bu sebeple Nûh aleyhisselâm buna boyun eğmiş ve Yüce Allah'ın { قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “Dedi ki: Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım” buyruğunun delalet ettiği üzere nehyedildiği şeyin kendisinden sâdır olmasından Allah Teâlâ'ya sığınmıştır.' Öğrendiğin üzere bu tevilin tutarsızlığı ortadadır ve zahire son derece aykırıdır.

وقد جاء عن الفضيل بن عياض أنه قال: بلغني أن نوحا ﵇ بكى عن قول الله تعالى له ما قال أربعين يوما، وأخرج أحمد في الزهد عن وهيب بن الورد الحضرمي قال: لما عاتب الله تعالى نوحا في ابنه وأنزل عليه إِنِّي أَعِظُكَ بكى ثلاثمائة عام حتى صار تحت عينيه مثل الجدول من البكاء.

Fudayl b. İyâz'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bana ulaştı ki Nûh aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kendisine söylediği bu söz sebebiyle kırk gün ağlamıştır.' Ahmed b. Hanbel ez-Zühd'de Vuheyb b. el-Verd el-Hadramî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ oğlu hakkında Nûh'a itap edip ona { إِنِّي أَعِظُكَ } ayetini indirince Nûh üç yüz yıl ağladı; öyle ki ağlamaktan gözlerinin altında ark gibi izler oluştu.'

وزعم الواحدي أن السؤال قبل الغرق ومع العلم بكفره، وذلك أن نوحا ﵇ لم يعلم أن سؤاله ربه نجاة ولده محظور عليه مع إصراره على الكفر حتى أعلمه الله تعالى ذلك، واعترض بأنه إذا كان عالما بكفره مع التصريح بأن في أهله من يستحق العذاب كان طلب النجاة منكرا من المناكير فتدبر، والظاهر على ما قررنا أن قوله: رَبِّ إلخ توبة مما وقع منه ﵇ وما هنا أيضا عبارة إما عن المسئول أو عن السؤال أي أعوذ بك أن أطلب منك من بعد مطلوبا لا أعلم أن حصوله مقتضى الحكمة أو طلبا لا أعلم أنه صواب سواء كان معلوم الفساد أو مشتبه الحال، أو لا أعلم أنه صواب أو غير صواب، ولم يقل أعوذ بك منه أو من ذلك مبالغة في التوبة وإظهارا للرغبة والنشاط فيها وتبركا بذكر ما لقنه الله تعالى وهو أبلغ من أن يقول: أتوب إليك أن أسألك لما فيه من الدلالة على كون ذلك أمرا هائلا محذورا لا محيص منه إلا بالعوذ بالله تعالى وأن قدرته ﵇ قاصرة عن النجاة من المكاره إلا بذلك كما في إرشاد العقل السليم، واحتمال أن يكون فيه رد وإنكار نظير ما في [البقرة: ٦٧] من قول موسى ﵇:

Vâhidî, bu istemenin boğulmadan önce ve oğlunun küfrü bilinerek yapıldığını iddia etmiştir; bu da Nûh'un aleyhisselâm, küfründe ısrar etmesine rağmen Rabbinden oğlunun kurtuluşunu istemenin kendisine yasak olduğunu Allah Teâlâ ona bildirinceye kadar bilmemesi sebebiyle olmuştur. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Eğer ailesi içinde azabı hak eden kimsenin bulunduğu açıkça belirtilmişken onun küfrünü biliyor idiyse, kurtuluşunu talep etmesi münkerlerin en büyüklerinden biri olurdu; iyi düşün! Takrir ettiğimiz üzere zahir olan şudur ki Nûh'un { رَبِّ } “Rabbim!” ilâ âhirihi sözü, kendisinden aleyhisselâm sâdır olan şeyden bir tövbedir. Buradaki 'mâ' lafzı da ya istenen şeyden ya da isteme fiilinden ibarettir; yani 'Bundan böyle gerçekleşmesi hikmetin gereği olduğunu bilmediğim bir şeyi Senden istemekten veya doğru mu yanlış mı olduğunu bilmediğim yahut doğru mu yoksa yanlış mı olduğunu bilmediğim —ister fesadı kesin bilinsin ister durumu şüpheli olsun— bir talepte bulunmaktan Sana sığınırım.' Tövbede mübalağa göstermek, tövbeye olan rağbet ve şevki izhar etmek ve Allah Teâlâ'nın kendisine telkin ettiği lafzı zikrederek teberrük etmek maksadıyla 'Ondan veya bundan Sana sığınırım' dememiştir. Bu ifade, 'Senden istemekten Sana tövbe ederim' demesinden daha beliğdir; çünkü bunda, o fiilin Allah Teâlâ'ya sığınmaktan başka kurtuluş yolu olmayan dehşetli ve sakınılması gereken bir iş olduğuna ve İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi Nûh'un aleyhisselâm kudretinin ancak bu yolla mekruhlardan kurtulmaya yeteceğine delalet vardır. Bunda Mûsâ'nın aleyhisselâm [el-Bakara: 67] ayetindeki şu sözünün benzeri bir red ve inkâr ihtimali bulunması ise:

أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ مما لا يكاد يمر بفكر أحد من الجاهلين.

{ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” hiçbir cahilin bile aklından geçmeyecek bir ihtimaldir.

هذا وفي مصحف ابن مسعود إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ أن تسألني، ورجح به كون ضمير إِنَّهُ في القراءة المتواترة للنداء المتضمن للسؤال، وقرأ ابن كثير فَلا تَسْئَلْنِ بفتح اللام وتشديد النون مفتوحة وهي قراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وكذا قرأ نافع وابن عامر غير أنهما كسرا النون على أن أصله تسألنني فحذفت نون الوقاية لاجتماع النونات وكسرت الشديدة للياء ثم حذفت الياء اكتفاء بالكسرة، وقرأ أبو جعفر وشيبة وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما كذلك إلا أنهم أثبتوا الياء بعد النون وأمره ظاهر، وقرأ الحسن وابن أبي مليكة «تسألني» من غير همز من سال يسال فهما يساولان، وهي لغة سائرة، وقرأ باقي السبعة بالهمز وإسكان اللام وكسر النون وتخفيفها. وأثبت الياء في الوصل ورش وأبو عمرو، وحذفها الباقون وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي ما صدر عني من السؤال المذكور وَتَرْحَمْنِي بقبول توبتي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ أعمالا بسبب ذلك وتأخير ذكر هذا عن حكاية الأمر الوارد على الأرض والسماء وما يتلوه مع أن حقه أن يذكر عقيب قوله سبحانه: فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ حسبما وقع في الخارج على ما علمت من أن النداء كان لطلب الإنجاء قبل العلم بالهلاك قيل: ليكون على أسلوب قصة البقرة في سورتها دلالة على استقلال هذا المعنى بالغرض لما فيه من النكت من جعل قرابة الدين غامرة لقرابة النسب وأن لا يقدم في الأمور الدينية الأصولية إلا بعد اليقين، وتعقب بالفرق بين ما هنا وما هناك عند من كان ذا قلب، وما ذكر من جعل قرابة الدين غامرة لقرابة النسب إلخ لا يفوت على تقدير سوق الكلام على ترتيب الوقوع أيضا.

Bununla beraber İbn Mes'ûd'un mushafında 'İnnehû amelün gayru sâlihin en tes'elenî' (Benden istemen salih olmayan bir ameldir) şeklindedir; mütevâtir kıraatteki { إِنَّهُ } zamirinin istemeyi içeren nidaya ait olduğu görüşü bununla desteklenmiştir. İbn Kesîr lâm'ın fethası ve meftûh nûn'un şeddesiyle { فَلا تَسْئَلَنَّ } şeklinde okumuştur ki bu İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ kıraatidir. Nâfi' ve İbn Âmir de —aslı 'tes'elennenî' olup nûnların ictimâı sebebiyle vikaye nûnu hazfedilerek, şeddeli nûn yâ için kesrelenip ardından yâ kesre ile yetinilerek hazfedildiği üzere— nûn'u kesrelemeleri hariç böyle okumuşlardır. Ebû Ca'fer, Şeybe ve Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhüm de nûn'dan sonra yâ harfini sabit kılarak böyle okumuşlardır ki durumu açıktır. Hasan-ı Basrî ve İbn Ebî Müleyke ise hemzesiz olarak —yaygın bir lügat olan ve se'ele-yes'elu kökünden gelen— 'teselenî' şeklinde okumuşlardır. Yedi kurrânın geri kalanı ise hemze ile, lâm'ın sükûnu ve nûn'un şeddesiz kesresiyle okumuşlardır. Verş ve Ebû Amr vasıl halinde yâ harfini sabit kılmış, diğerleri ise hazfetmiştir. { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي } “Eğer beni bağışlamazsan” yani benden sâdır olan mezkûr talebi örtmezsen { وَتَرْحَمْنِي } “ve bana merhamet etmezsen” tövbemi kabul buyurarak rahmet etmezsen { أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “ziyana uğrayanlardan olurum” bu sebeple amelleri hüsrana uğrayanlardan olurum. Öğrendiğin üzere nida henüz helak bilinmeden önce kurtarma talebi için olduğuna göre, dış dünyada vuku bulduğu şekliyle Yüce Allah'ın { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “böylece boğulanlardan oldu” buyruğunun hemen ardından zikredilmesi gerekirken, bunun yer ve göğe yöneltilen emrin ve peşinden gelenlerin hikâye edilmesinden sonraya bırakılması hakkında şöyle denilmiştir: Bakara suresindeki sığır kıssasının üslubu üzere olması, din yakınlığının nesep yakınlığını hükümsüz kılması ve dinin temel esaslarına dair konularda ancak kesin bilgiden sonra adım atılması gibi nükte ve gayeleri ihtiva etmesi sebebiyle bu mananın bizâtihi müstakil bir maksat olduğunu göstermek içindir. Ancak kalbi olan kimseler nezdinde burası ile orası arasındaki fark ortaya konularak bu görüşe itiraz edilmiştir; nitekim din yakınlığının nesep yakınlığını hükümsüz kılması gibi zikredilen hususlar, kelamın vuku sırasına göre sevk edilmesi takdirinde de kaçırılmış olmaz.

واختار بعض المحققين أن ذلك لأن ذكر هذا النداء كما ترى مستدع لما مر من الجواب المستدعي لذكر توبته ﵇ المؤدي إلى ذكر قبولها في ضمن الأمر بهبوطه ﵇ من الفلك بالسلام والبركات الفائضة عليه وعلى المؤمنين حسبما يجيء إن شاء الله تعالى، ولا ريب أن هذه المعاني آخذ بعضها بحجزة بعض بحيث لا تكاد تفرق الآيات الكريمة المنطوية عليها بعضها من بعض وأن ذلك إنما يتم بتمام القصة، وذلك إنما يكون بتمام الطوفان فلا جرم اقتضى الحال ذكر تمامها قبل هذا النداء وهو إنما يكون عند ذكر كون كنعان من المغرقين، ولهذه النكتة ازداد حسن موقع الإيجاز البليغ، وفيه فائدة أخرى هي التصريح بهلاكه من أول الأمر ولو ذكر النداء بعد فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ لربما توهم من أول الأمر إلى أن يرد أنه ليس من أهلك إلخ أنه ينجو بدعائه فنص على هلاكه، ثم ذكر القصة على وجه أفحم مصاقع البلغاء، ثم تعرض لما وقع في تضاعيف ذلك مما جرى بين نوح ﵇ ورب العزة جلت حكمته وعلت كلمته، ثم ذكر بعد توبته ﵇ قبولها: بقوله ﷿: قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ إلخ وهو من

Bazı muhakkikler ise bunun sebebini şöyle açıklamayı tercih etmişlerdir: Zira gördüğün gibi bu nidanın zikri, daha önce geçen cevabı gerektirmekte; bu cevap Nûh'un aleyhisselâm tövbesinin zikrini gerektirmekte; bu da inşâallahu Teâlâ geleceği üzere Nûh'un ve müminlerin üzerine taşan selamet ve bereketlerle gemiden inmesi emri zımnında bu tövbenin kabulünün zikrine ulaştırmaktadır. Şüphe yok ki bu manalar, içerdikleri kerim ayetleri birbirinden neredeyse ayrılamayacak şekilde birbirine sıkı sıkıya bağlıdır ve bu ancak kıssanın tamamlanmasıyla nihayete erer. Kıssanın tamamlanması ise ancak tufanın tamamen sona ermesiyle olur. Dolayısıyla durum, Ken'an'ın boğulanlardan olduğunun zikredildiği bu nidadan önce kıssanın tamamının zikredilmesini gerektirmiştir. İşte bu nükte sebebiyle beliğ îcâzın konumu daha da güzelleşmiştir. Bunda bir diğer fayda da daha ilk andan itibaren onun helak olduğunun sarahaten belirtilmesidir; şayet nida { فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } buyruğunun hemen ardından zikredilseydi, { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } ayeti gelinceye kadar ilk anda onun duasıyla kurtulacağı vehmedilebilirdi; bu sebeple helaki kesin bir dille belirtilmiş, sonra en beliğ hatipleri bile aciz bırakan bir üslupla kıssa zikredilmiş, ardından bunun aralarında Nûh aleyhisselâm ile hikmeti yüce ve kelamı âlî olan İzzet Rabbi arasında geçen hususlara değinilmiş, sonra Nûh'un aleyhisselâm tövbesinin ardından aziz ve celil olan Allah'ın { قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ } “Denildi ki: Ey Nûh, in!...” buyruğuyla tövbenin kabulü zikredilmiştir ki bu da

الحسن بمكان، وبني الفعل لما لم يسم فاعله لظهور أن القائل هو الله تعالى، وقيل: القائل الملائكة ﵈ والهبوط النزول قيل: أي أنزل من الفلك، وقيل: من الجبل إلى الأرض وذلك أنه روي أن السفينة استوت على الجودي في عاشر ذي الحجة فأقام بمن معه هناك شهرا، ثم قيل له: اهبط فهبط بأرض الموصل وبنى قرب الجبل قرية يقال لها:

son derece güzeldir. Söyleyenin Allah Teâlâ olduğu aşikâr olduğu için fiil meçhul sîgasında getirilmiştir; söyleyenlerin melekler aleyhimüsselâm olduğu da söylenmiştir. Hübût (inme), nüzûl demektir; 'gemiden in' veya 'dağdan yere in' manasında olduğu söylenmiştir. Nitekim rivayet edildiğine göre gemi Zilhicce'nin onuncu gününde Cûdî üzerine oturmuş, Nûh da beraberindekilerle orada bir ay kalmış, sonra kendisine 'İn' denilmiş ve Musul topraklarına inerek dağın yakınına

قرية الثمانين عدد من في السفينة، وفي رواية عن ابن عباس أنه بنى كل منهم بيتا فسميت سوق الثمانين.

gemidekilerin sayısı kadar 'Semânîn (Seksenler) Köyü' denilen bir köy inşa etmiştir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise onların her birinin bir ev inşa ettiği ve bu sebeple oraya 'Sûku's-Semânîn' (Seksenler Çarşısı) adı verildiği bildirilmiştir.

وأخرج ابن مردويه عن عمر رضي الله تعالى عنه قال: لما استقرت السفينة على الجودي لبث نوح ﵇ ما شاء الله تعالى، ثم إنه أذن له بالهبوط فهبط على الجبل فدعا الغراب فقال: ائتني بخبر الأرض، فانحدر إلى الأرض وفيها الغرقى من قوم نوح فوقع على جيفة منهم فأبطأ عليه فلعنه، ودعا الحمامة فوقفت على كفه فقال: اهبطي فأتني بخبر الأرض فانحدرت فلم تلبث قليلا حتى جاءت تنفض ريشها بمنقارها فقالت: اهبط فقد أنبتت الأرض فقال نوح:

İbn Merdûye Ömer'den radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini tahriç etmiştir: Gemi Cûdî üzerine yerleşince Nûh aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın dilediği kadar bir süre bekledi. Sonra kendisine inmesi için izin verildi; o da dağa indi ve kargayı çağırıp: 'Bana yerin haberini getir' dedi. Karga yere indi, yerde Nûh kavminden boğulanlar vardı; onların bir leşinin üzerine kondu ve Nûh'a dönmekte gecikti, bunun üzerine Nûh ona lanet etti. Sonra güvercini çağırdı, güvercin onun avucuna kondu; Nûh: 'İn ve bana yerin haberini getir' dedi. Güvercin indi, çok geçmeden gagasında tüylerini silkerek geldi ve: 'İn, zira yer bitki bitirdi' dedi. Bunun üzerine Nûh şöyle dedi:

بارك الله تعالى فيك وفي بيت يأويك وحببك إلى الناس ولولا أن يغلبك الناس على نفسك لدعوت الله سبحانه أن يجعل رأسك من الذهب،

'Allah Teâlâ seni ve seni barındıran yuvayı mübarek kılsın, seni insanlara sevdiren eylesin! Şayet insanların seni yakalayıp avlaması korkusu olmasaydı, başını altından kılması için Allah Sübhânehu'ya dua ederdim.'

والظاهر عندي أن الهبوط من الجودي الذي استقرت عليه السفينة إلى الأرض، وليس في الكلام ما يستدعي أن يكون بعد الاستقرار بلا مهلة ليقال: إن ما تحت الجبل مغمور إذ ذاك بالماء، والتعبير بالهبوط على هذا في غاية الظهور، ولعل ذلك على أن يكون المراد من السفينة لمكان الركوب، وخبر الحمامة والغراب قد طار في الآفاق وأولع به القصاصون، والله تعالى أعلم بصحته، وغالب الظن أنه لم يصح، وكذا اشتهر خبر قرية الثمانين في أرض الموصل وأنها لما ضاقت عليهم تحولوا إلى بابل فبنوها.

Bana göre zahir olan, inişin geminin üzerine yerleştiği Cûdî dağından yeryüzüne doğru olduğudur. Kelamda, 'o esnada dağın altı sularla kaplıydı' denilebilsin diye yerleşmenin hemen ardından hiç fasılasız vuku bulmasını gerektiren bir ifade yoktur. Bu açıklamaya göre hübût (inme) tabiri son derece açıktır. İnmekten maksadın binilmiş olması sebebiyle gemiden inmek olması da muhtemeldir. Güvercin ve karga haberi ise her tarafa yayılmış ve kıssacılar ona pek düşkünlük göstermiştir; onun sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir, kuvvetle muhtemeldir ki sahih değildir. Aynı şekilde Musul topraklarındaki Seksenler Köyü haberi ve orası kendilerine dar gelince Babil'e göç edip orayı inşa ettikleri haberi de meşhur olmuştur.

وأخرج ابن عساكر عن كعب الأحبار أنه قال: أول حائط وضع على وجه الأرض بعد الطوفان حائط حران ودمشق ثم بابل وقرىء اهْبِطْ بضم الباء بِسَلامٍ أي ملتبسا بسلامة مما تكره كائنة مِنَّا أي من جهتنا، ويجوز أن يكون السلام بمعنى التسليم والتحية أي مسلما عليك من جهتنا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ أي خيرات نامية في نسلك وما يقوم به معاشك ومعاشهم من أنواع الأرزاق، أو مباركا عليك أي مدعوا لك بالبركة بأن يقال: بارك الله تعالى فيك وهو مناسب لكون السلام بمعنى التسليم فيكون كقوله: السلام عليك ورحمة الله تعالى وبركاته. وأصل البرك- كما قال الراغب- صدر البعير يقال: برك البعير إذا ألقى بركه، واعتبر فيه اللزوم ولذا سمي محتبس الماء بركة، والبركة ثبوت الخير الإلهي في الشيء سمي بذلك لثبوت الخير فيه ثبوت الماء في البركة.

İbn Asâkir Kâ'b el-Ahbâr'dan şöyle dediğini tahriç etmiştir: 'Tufandan sonra yeryüzüne dikilen ilk sur Harran ve Dımaşk surudur, sonra Babil'dir.' { اهْبِطْ } lafzı bâ'nın zammesiyle de [uhbut] okunmuştur. { بِسَلامٍ } “bir selametle” yani hoşlanmadığın şeylerden emin olarak { مِنَّا } “Bizden” yani Bizim tarafımızdan olan bir esenlikle; selâm lafzının teslîm ve selamlama anlamında olması da caizdir, yani 'Bizim tarafımızdan sana selam edilmiş olarak'. { وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ } “ve senin üzerine bereketlerle” yani neslinde çoğalan hayırlar ve senin ile onların maişetini temin eden rızık türleriyle; ya da 'sana bereket dilenmiş olarak' yani 'Allah Teâlâ seni mübarek kılsın' denilerek ki bu da selâmın teslîm manasında olmasına uygundur ve 'es-Selâmü aleyke ve rahmetullâhi teâlâ ve berekâtüh' sözü gibi olur. Râgıb'ın belirttiği üzere 'bereket' kelimesinin aslı devenin göğsüdür (berk); deve çöktüğünde 'berake'l-baîr' denir. Onda devamlılık ve sebat manası mülahaza edilmiştir; bu sebeple suyun biriktiği yere 'birke' (havuz) denilmiştir. Bereket ise ilahî hayrın bir şeyde sabit ve kalıcı olmasıdır; suyun havuzda yerleşip kalması gibi hayrın onda sabit kalması sebebiyle bu isim verilmiştir.