Binûn

Hûd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأما ما روي عن أبي عمرو من الإسكان فلم يضبطه عنه الراوي، وقد روى عنه سيبويه أنه كان يخفف الحركة ويختلسها وهذا هو الحق، وذكر نحو ذلك الزمخشري، وقال: إن الإسكان الصريح لحن عند الخليل، وسيبويه، وحذاق البصريين، وفي قراءة أبيّ «أنلزمكموها» من شطر أنفسنا، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قرأ من شطر قلوبنا أي من تلقائها وجهتها، وفي البحر أن ذلك على جهة التفسير لا على أنه قرآن لمخالفته سواد المصحف وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ أي لا تختارونها ولا تتأملون فيها، والجملة في موضع الحال قال السمين: إما من الفاعل، أو من أحد المفعولين، واختير أنها في موضع الحال من ضمير المخاطبين، وقدم الجار رعاية للفواصل، ومحصول الجواب أخبروني إن كنت على حجة ظاهرة الدلالة على صحة دعواي إلا أنها خافية عليكم غير مسلمة لديكم أيمكننا أن نكرهكم على قبولها وأنتم معرضون عنها غير متدبرين فيها أي لا يكون ذلك- كذا قرره شيخ الإسلام- ثم قال:

Ebû Amr'dan rivayet edilen sükun kıraatine gelince, ravi bunu ondan tam zapt edememiştir. Sîbeveyh ondan harekeyi hafiflettiğini ve ihtilas ettiğini (çabucak geçtiğini) rivayet etmiştir ki doğru olan da budur. Zemahşerî de buna benzer bir açıklama yapmış ve şöyle demiştir: 'Açık sükun (el-iskânü's-sarîh), Halîl, Sîbeveyh ve Basralı yetkin dilciler katında lahndir (dil hatasıdır).' Übeyy'in kıraatinde 'kendi nefislerimiz cihetinden' anlamında [ek bir ifadeyle] «أنلزمكموها من شطر أنفسنا» şeklindedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da 'kendi kalplerimiz cihetinden' anlamında «من شطر قلوبنا» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; yani kendi katımızdan ve kendi yönümüzden demektir. el-Bahr'da bunun Mushaf'ın hattına aykırı olması sebebiyle Kur'an olarak değil, tefsir kabilinden olduğu belirtilmiştir. { وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ } “Halbuki siz ondan hoşlanmıyorsunuz.”, yani onu tercih etmiyor ve üzerinde düşünmüyorsunuz. Cümle hal konumundadır. Semîn şöyle demiştir: 'Ya failden ya da iki mef'ûlden birinden haldir.' Tercih edilen görüşe göre ise muhatap zamirinden hal konumundadır. Fasıla uyumu gözetilerek car-mecrur öne geçirilmiştir. Cevabın özeti şudur: 'Bana haber verin; şayet ben davamın doğruluğuna açıkça delalet eden kesin bir hüccet üzere isem, fakat o hüccet size gizli kalmış ve sizin katınızda kabul görmemişse, siz ondan yüz çevirmiş ve üzerinde düşünmez bir haldeyken sizi onu kabule zorlayabilir miyiz? Yani bu mümkün olmaz.' Şeyhülislam meseleyi böyle ortaya koymuş, ardından da şöyle demiştir:

وظاهره مشعر بصدوره عنه ﵇ بطريق إظهار اليأس عن إلزامهم والقعود عن محاجتهم كقوله: وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي [هود: ٣٤] إلخ لكنه محمول على أن مراده ﵇ ردهم عن الإعراض عنها وحثهم على التدبر فيها بصرف الإنكار المستفاد من الهمزة إلى الإلزام حال كراهتهم لا إلى الإلزام مطلقا، وقال مولانا سعدي جلبي: إن المراد من الإلزام هنا الجبر بالقتل ونحوه لا الإيجاب لأنه واقع فليفهم.

'Bunun zahiri, [Nuh] aleyhisselâm'ın onların [delille] ilzam edilmelerinden ümidi kesme ve tıpkı: { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي } “Öğüdüm size fayda vermez” [Hûd: 34] ayetinde olduğu gibi onlarla tartışmayı bırakma yoluyla sadır olduğunu hissettirmektedir. Ancak bu, [Nuh] aleyhisselâm'ın maksadının, hemzeden anlaşılan inkârı mutlak manada ilzama değil, onların istemedikleri andaki ilzama yönelterek onları haktan yüz çevirmekten vazgeçirmek ve üzerinde derin derin düşünmeye teşvik etmek olduğuna hamletmektir.' Mevlânâ Sa'dî Çelebi ise şöyle demiştir: 'Buradaki ilzamdan kasıt, [delille] bağlayıcı kılmak (îcab) değil, öldürme ve benzeri yollarla zorlamaktır (cebr). Çünkü bağlayıcılık zaten gerçekleşmiştir, öyleyse iyi anlaşılsın.'

وجوز أن يراد بالبينة دليل العقل الذي هو ملاك الفضل وبحسبه يمتاز أفراد البشر بعضها عن بعض وبه تناط الكرامة عند الله ﷿ والاجتباء للرسالة وبالكون عليها التمسك به والثبات عليه وبخفائها على الكفرة على أن يكون الضمير للبينة عدم إدراكهم لكونها رحمة عليهم وبالرحمة النبوة التي أنكروا اختصاصه ﵇ بها بين ظهرانيهم ويكون المعنى أنكم زعمتم أن عهد النبوة لا يناله إلا من له فضيلة على سائر الناس مستتبعة لاختصاصه به دونهم أخبروني إن امتزت عليكم بزيادة مزية وحيازة فصيلة من ربي وآتاني بحسبها نبوة من عنده فخفيت عليكم تلك البينة ولم تصيبوها ولم تنالوها ولم تعلموا حيازتي لها وكوني عليها إلى الآن حتى زعمتم أني مثلكم وهي متحققة في نفسها أنلزمكم قبول نبوتي التابعة لها والحال أنكم كارهون لذلك، ثم قيل: فيكون الاستفهام للحمل على الإقرار وهو الأنسب بمقام المحاجة، وحينئذ يكون كلامه ﵇ جوابا عن شبهتهم التي أدرجوها في خلال مقالهم من كونه ﵇ بشرا قصارى أمره أن يكون مثلهم من غير فضل له عليهم وقطعا لشأفة آرائهم الركيكة انتهى، وفيه أن كون معنى- أنلزمكموها- أنلزمكم قبول نبوتي التابعة لها غير ظاهر على أن في أمر التبعية نظرا كما لا يخفى، ولعل الإتيان بما أتي به من الشرط من باب المجاراة وإسناد الإلزام لضمير الجماعة إما للتعظيم أو لاعتبار متبعيه ﵇ معه في ذلك وَيا قَوْمِ ناداهم بذلك تلطفا بهم واستدراجا لهم لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أي التبليغ المفهوم مما تقدم، وقيل:

'Beyyine' ile, faziletin esası olan, insanların fertlerinin birbirine karşı kendisiyle üstünlük kazandığı ve Allah celle celâluhu katındaki kerametin ve peygamberlik için seçilmenin kendisine bağlandığı akıl delilinin; onun üzere bulunmakla (el-kevnü aleyhâ) ona sarılmak ve onda sebat etmenin; zamirin beyyineye ait olması üzere onun kâfirlere gizli kalmasıyla onun kendileri için bir rahmet olduğunu idrak edememelerinin; 'rahmet' ile de inkârcıların kendi aralarında [Nuh] aleyhisselâm'a tahsis edilmesini inkâr ettikleri peygamberliğin kastedilmiş olması caiz görülmüştür. Bu durumda mana şöyle olur: 'Siz peygamberlik ahdinin, ancak kendisi dışındakilere değil de yalnızca kendisine mahsus kılınmasını gerektiren, diğer insanlara üstün bir fazileti bulunan kimseye verilebileceğini iddia ettiniz. Bana haber verin; Rabbimden gelen artı bir meziyet ve bir üstünlük kazanmakla sizden ayrılmışsam ve buna bağlı olarak O da bana katından bir peygamberlik vermişse; siz ise bu apaçık delili göremediyseniz, ona isabet edip ulaşamadıysanız ve şimdiye kadar ona sahip olduğumu ve onun üzere bulunduğumu bilmeyip beni kendiniz gibi sandıysanız -ki o delil kendi nefsinde sabittir-, siz bundan hoşlanmıyorken ona bağlı olan peygamberliğimi kabul etmeyi size zorla mı dayatacağız?' Sonra denildi ki: Bu durumda istifham ikrara sevk etmek içindir ve münazara makamına en uygun olanı da budur. O vakit [Nuh] aleyhisselâm'ın sözü, sözlerinin arasına sıkıştırdıkları '[Nuh] aleyhisselâm'ın diğer insanlara hiçbir üstünlüğü bulunmayan, en fazla kendileri gibi bir beşer olabileceği' yönündeki şüphelerine bir cevap ve onların çürük görüşlerinin kökünü kazımak olur. [Nakil] bitti. Ne var ki 'enülzimükümûhâ' ifadesinin 'ona bağlı olan peygamberliğimi kabul etmeyi size zorla mı dayatacağız' anlamına gelmesi açık değildir; ayrıca kapalılık arz etmediği üzere, bu tâbiiyet meselesinde de tereddüt vardır. Belki de bu şekildeki şartın zikredilmesi hasmın seviyesine inip tartışmayı sürdürme (mücârât) kabilindendir. İlzamın çoğul zamirine isnat edilmesi ise ya tazim içindir ya da [Nuh] aleyhisselâm'a uyanların da bu hususta onunla birlikte kabul edilmesindendir. { وَيا قَوْمِ } “Ey kavmim!”; onlara yumuşak davranmak ve onları adım adım hakka çekmek için böyle hitap etti: { لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ } “Buna karşılık sizden istemiyorum”, yani daha önce geçen ifadelerden anlaşılan tebliğ vazifesine karşılık. Şöyle de denildi:

الضمير للإنذار، وإفراد الله سبحانه بالعبادة، وقيل: للدعاء إلى التوحيد، وقيل: غير ذلك، وكلها أقوال متقاربة أي لا أطلب منكم على ذلك مالًا تؤدونه إلي بعد إيمانكم، وأجرا لي في مقابلة اهتدائكم إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ فهو سبحانه يثيبني على ذلك في الآخرة ولا بدّ حسب وعده الذي لا يخلف. فالمراد بالأجر الأجر على التبليغ، وجوز

Zamir, uyarıya ve Allah Subhânehu'yu ibadette birlemeye râcidir. Tevhide davete râci olduğu da söylenmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır ki hepsi birbirine yakın görüşlerdir. Yani 'buna karşılık iman ettikten sonra bana vereceğiniz bir mal ve hidayete ermenizin karşılığında bana ait bir ücret talep etmiyorum'. { إِنْ أَجرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükâfatım ancak Allah’a aittir.”; nitekim O Subhânehu, vaadinden asla dönmeyeceği üzere, ahirette bunun karşılığını bana mutlaka ve muhakkak verecektir. Buradaki ücretten maksat, tebliğin ücretidir. Şöyle de caiz görülmüştür:

أن يراد الأجر على الطاعة مطلقا، ويدخل فيه ذلك دخولا أوليا، وفي التعبير بالمال أولا وبالأجر ثانيا ما لا يخفى من مزية ما عند الله تعالى على ما عندهم وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا قيل: هو جواب عما لوحوا به بقولهم: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا من أنه لو اتبعه الأشراف لوافقوهم وأن اتباع الفقراء مانع لهم عن ذلك كما صرحوا به في قولهم أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشعراء: ١١١] فكان ذلك التماسا منهم لطردهم وتعليقا لإيمانهم به ﵇ بذلك أنفة من الانتظام معهم في سلك واحد انتهى، والمروي عن ابن جريج أنهم قالوا له: يا نوح إن أحببت أن نتبعك فاطرد هؤلاء وإلا فلن نرضى أن نكون نحن وهم في الأمر سواء، وذلك كما قال قريش للنبي ﷺ في فقراء الصحابة رضي الله تعالى عنهم: اطرد هؤلاء عنك ونحن نتبعك فإنا نستحيي أن نجلس معهم في مجلسك فهو جواب عما لم يذكر في النظم الكريم لكن فيه نوع إشارة إليه، وقرىء «بطارد» بالتنوين قال الزمخشري: على الأصل يعني أن اسم الفاعل إذا كان بمعنى الحال أو الاستقبال فأصله أن يعمل ولا يضاف، وهو ظاهر كلام سيبويه، واستدرك عليه أبو حيان بأنه قد يقال: إن الأصل الإضافة لأنه قد اعتوره شبهان: أحدهما شبهه بالمضارع وهو شبه بغير جنسه، والآخر شبهه بالأسماء إذا كانت فيها الإضافة، وإلحاقه بجنسه أولى من إلحاقه بغير جنسه انتهى، وربما يقال: إن أولوية إلحاقه بالأسماء إنما يتم القول بها إذا كانت الإضافة في الأسماء هي الأصل وليس فليس إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ تعليل للامتناع من طردهم كأنه قيل: لا أطردهم ولا أبعدهم عن مجلسي لأنهم من أهل الزلفى المقربون الفائزون عند الله تعالى وانفهام الفوز بمعونة المقام وإلا فملاقاة الله تعالى تكون للفائز وغيره، أو أنهم ملاقو ربهم فيخاصمون طاردهم عنده فيعاقبه على ما فعل- وحمله على أنهم مصدقون في الدنيا بلقاء ربهم موقنون به عالمون أنهم ملاقوه لا محالة فكيف أطردهم- خلاف الظاهر على أن هذا التصديق من توابع الإيمان، وقيل: المعنى أنهم يلاقونه تعالى فيجازيهم على ما في قلوبهم من إيمان صحيح ثابت كما ظهر لي أو على خلاف ذلك مما تعرفونهم به من بناء أمرهم على بادىء الرأي من غير تعمق في الفكر، وما علي أن أشق عن قلوبهم وأتعرف سر ذلك منهم حتى أطردهم إن كان الأمر كما تزعمون، وفيه أنه مع كونه مبنيا على أن سؤال الطرد لعدم إخلاصهم لا لاسترذالهم وحاله أظهر من أن يخفى يأباه الجزم بترتب غضب الله تعالى على طردهم كما سيأتي إن شاء الله تعالى: وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ أي بكل ما ينبغي أن يعلم، ويدخل فيه جهلهم بمنزلتهم عند الله تعالى وبما يترتب من المحذور على طردهم وبركاكة رأيهم في التماس ذلك، وتوقيف إيمانهم عليه وغير ذلك وإيثار صيغة الفعل للدلالة على التجدد والاستمرار، وعبر بالرؤية موافقة لتعبيرهم، وجوز أن يكون الجهل بمعنى الجناية على الغير وفعل ما يشق عليه لا بمعنى عدم العلم المذموم وهو معنى شائع كما في قوله:

Mutlak olarak itaatin ücreti kastedilmiş olabilir ve tebliğ de buna öncelikli olarak girer. Önce 'mâl' sonra 'ecr' (ücret/mükâfat) kelimesiyle ifade edilmesinde, Allah Teâlâ katındakinin onların katındakine olan üstünlüğü gizli değildir. { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ben iman edenleri kovacak da değilim.” Bunun, onların: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } “Sana uyanların sadece aramızdaki en ayak takımı kimseler olduğunu görüyoruz” sözüyle üstü kapalı ima ettikleri, yani 'şayet ona eşraf uysaydı kendileri de muvafakat ederlerdi, yoksulların uyması ise onların uymasına engel teşkil etmektedir' şeklindeki iddialarına bir cevap olduğu söylenmiştir; nitekim: { أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?” [Şuarâ: 111] sözlerinde bunu açıkça ifade etmişlerdir. Dolayısıyla bu, onlarla aynı safta yer almaktan kibirlenip çekindikleri için onların kovulmasını talep etmeleri ve [Nuh] aleyhisselâm'a iman etmelerini buna bağlamaları demekti. [Açıklama] bitti. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre kavmi ona şöyle demiştir: 'Ey Nuh! Eğer sana uymamızı istiyorsan şunları kov, aksi takdirde biz ve onlar bu işte eşit olmaya asla razı olmayız.' Nitekim Kureyş de fakir sahabîler radıyallâhu anhüm hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişti: 'Şunları yanından kov da sana tâbi olalım, zira biz senin meclisinde onlarla birlikte oturmaktan utanıyoruz.' Bu, Kur'an'ın lafzında açıkça zikredilmeyen ancak bir tür işaret bulunan duruma bir cevaptır. Kelime tenvin ile «بطاردٍ» şeklinde de okunmuştur. Zemahşerî, 'Aslolan kurala göredir; yani ism-i fail şimdiki zaman veya gelecek zaman manasında olduğunda aslolan onun amel etmesi ve tamlama (izafet) yapmamasıdır' demiştir ki Sîbeveyh'in sözünün zahiri de budur. Ebû Hayyân ona itiraz ederek şöyle demiştir: 'Aslolanın izafet olduğu söylenebilir; zira ism-i faile iki benzerlik arız olmuştur: Biri kendi cinsinden olmayana yani muzari fiile benzemesidir; diğeri ise isimlerde izafet bulunduğunda isimlere benzemesidir. Onu kendi cinsine mülhak kılmak, kendi cinsinden olmayana mülhak kılmaktan daha evladır.' [İtiraz] bitti. Belki şöyle denilebilir: Onu isimlere ilhak etmenin evla olduğu görüşü, ancak isimlerde izafetin asıl olması halinde tamam olur; oysa durum böyle değildir. { إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Şüphesiz onlar Rablerine kavuşacaklardır” ifadesi, onları kovmaktan imtina etmenin gerekçesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onları kovmam ve meclisimden uzaklaştırmam; çünkü onlar Allah Teâlâ katında yakınlık ehli, mukarreb ve kurtuluşa ermiş kimselerdir.' Kurtuluş manasının anlaşılması makamın yardımıyladır, aksi takdirde Allah Teâlâ'ya kavuşmak kazanan için de başkası için de söz konusudur. Ya da onlar Rablerine kavuşacaklar ve kendilerini kovan kimseyi O'nun huzurunda dava edeceklerdir; O da kovan kimseyi yaptığından ötürü cezalandıracaktır. Bunun, 'onların dünyada Rablerine kavuşacaklarını tasdik ettikleri, buna yakinen inandıkları ve O'na mutlaka kavuşacaklarını bildikleri, bu yüzden onları nasıl kovabileceği' şeklinde anlaşılması ise zahire aykırıdır; kaldı ki bu tasdik imanın gereklerindendir. Şöyle de denildi: Mana, 'onlar Allah Teâlâ'ya kavuşacaklar ve O da bana zahir olduğu üzere kalplerindeki sahih ve sabit imanın karşılığını ya da sizin onları derin düşünmeksizin ilk bakışta karar vermekle itham ettiğiniz durumun karşılığını verecektir; şayet durum iddia ettiğiniz gibiyse onları kovmam için kalplerini yarıp içlerindeki sırrı öğrenmek benim vazifem değildir' şeklindedir. Fakat bu görüşün, kovma talebinin onların ihlassızlığından kaynaklandığı, hor ve hakir görülmelerinden kaynaklanmadığı esasına dayanmasıyla birlikte -ki işin aslı gizlenemeyecek kadar açıktır-, inşâallâhu teâlâ ileride geleceği üzere onları kovmanın Allah Teâlâ'nın gazabını gerektireceğinin kesin oluşu da buna manidir. { وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi cahillik eden bir topluluk olarak görüyorum.”, yani bilinmesi gereken her hususta; Allah Teâlâ katındaki derecelerini, onları kovmaktan doğacak sakıncaları, bunu talep etmedeki fikirlerinin çürüklüğünü, imanlarını buna bağlamalarını ve diğer şeyleri bilmemeleri de buna dahildir. Yenilenme ve süreklilik bildirmesi için fiil sîgası tercih edilmiştir. 'Görüyorum' (erâ) ifadesiyle belirtilmesi ise onların ifadelerine muvafakat içindir. Cehl kelimesinin, yerilen bilgisizlik anlamında değil de başkasına haksızlık etmek ve ona ağır gelen şeyleri yapmak manasında olması da caiz görülmüştür ki bu yaygın bir manadır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibidir:

ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا

"Sakın bir kimse bize karşı bir cahillik (hadsizlik) yapmasın; yoksa biz bütün cahillerin cahilliğinden daha beter cahillik (sertlik) yaparız!"

أي ولكني أراكم قوما تتسفهون على المؤمنين بنسبتهم إلى الخساسة وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ أي من يصونني منه تعالى ويدفع عني حلول سخطه، والاستفهام للإنكار أي لا ينصرني أحد من ذلك إِنْ طَرَدْتُهُمْ وأبعدتهم عني وهم بتلك المثابة والزلفى منه تعالى، وفي الكلام ما لا يخفى من تهويل أمر طردهم أَفَلا تَذَكَّرُونَ أي أتستمرون على ما أنتم عليه من الجهل فلا تتذكرون ما ذكر من حالهم حتى تعرفوا أن ما تأتونه بمعزل عن الصواب، قيل: ولكون هذه العلة مستقلة بوجه مخصوص ظاهر الدلالة على وجوب الامتناع عن الطرد أفردت عن التعليل السابق وصدرت- بيا قوم- وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ شروع- على ما قال غير واحد- في دفع الشبه التي أوردوها تفصيلا وذلك من قبيل النشر المشوش ثقة بعلم السامع وتخلل ما تخلل بين شبههم وجوابها- على ما قال العلامة

Yani 'fakat ben sizi müminleri aşağılığa nispet ederek onlara karşı hadsizlik eden bir topluluk olarak görüyorum'. { وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } “Ey kavmim! Allah’a karşı bana kim yardım edebilir?”, yani O Teâlâ'ya karşı beni kim korur ve O'nun gazabının üzerime inmesini benden kim defeder? İstifham inkâr içindir; yani beni bundan hiç kimse kurtaramaz. { إِنْ طَرَدْتُهُمْ } “Eğer onları kovarsam”, onları kendimden uzaklaştırırsam; halbuki onlar Allah Teâlâ katında o yüce mertebede ve yakınlıktadırlar. Bu ifadede, onları kovma işinin vahametini ve büyüklüğünü hissettiren husus gizli değildir. { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”, yani içinde bulunduğunuz bu cehalet üzere devam mı edeceksiniz de onların zikredilen hallerini düşünüp yaptığınız şeyin doğruluktan ne kadar uzak olduğunu anlamayacaksınız? Denildi ki: Bu illet, kovmaktan kaçınmanın gerekliliğine açıkça delalet eden müstakil ve özel bir yöne sahip olduğu için önceki gerekçeden ayrı tutulmuş ve başına { يا قَوْمِ } hitabı getirilmiştir. { وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Size 'Allah'ın hazineleri yanımdadır' demiyorum.” Birden fazla âlimin belirttiğine göre bu, onların öne sürdükleri şüpheleri ayrıntılı olarak savuşturmaya başlamaktır. Bu durum, dinleyicinin anlayışına güvenilerek yapılmış 'neşr-i müşevveş' (dağınık sıralama) kabilindendir. Şüpheleri ile onlara verilen cevap arasına giren kısımlar ise allâme

الطيبي- لأنه مقدمة وتمهيد للجواب، وبينه بأن قوله يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ إثبات لنبوته يعني ما قلت لكم إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إلا عن بينة على إثبات نبوتي وصحة دعوتي لكن خفيت عليكم وعميت حتى أوردتم تلك الشبه الواهية ومع ذلك ليس نظري فيما ادعيت إلا إلى الهداية وإني لا أطمع بمال حتى ألازم الأغنياء منكم وأطرد الفقراء وأنتم تجهلون هذا المعنى حيث تقولون: اطرد الفقراء وإن الله سبحانه ما بعثني إلا للترغيب في طلب الآخرة ورفض الدنيا فمن ينصرني إن كنت أخالف ما جئت به، ثم شرع فيما شرع، وفي الكشف إن قوله أَرَأَيْتُمْ الآية جواب إجمالي عن الشبه كلها مع التعبير بأنهم لا يرجعون فيما يرمون إلى أدنى تدبر وقوله وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ تتميم للتعبير وحث على ما ضمنه من التشويق إلى ما عنده، وقوله:

Tîbî'nin belirttiği üzere, cevaba bir mukaddime ve hazırlık mahiyetindedir. Bunu şöyle açıklamıştır: [Nuh] aleyhisselâm'ın { يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ } sözü peygamberliğini ispat etmektedir; yani 'size ancak peygamberliğimi ve davetimin sıhhatini ispat eden apaçık bir delile dayanarak { إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } dedim. Fakat bu delil size kapalı ve gizli kaldı, bu yüzden o çürük şüpheleri öne sürdünüz. Bununla birlikte, iddiamda benim gayem yalnızca hidayettir. Ben bir mala tamah etmiyorum ki zenginlerinizle düşüp kalkayım da yoksulları kovayım. Siz ise: 'Yoksulları kov' derken bu manayı bilmiyorsunuz. Şüphesiz ki Allah Subhânehu beni ancak ahireti talep etmeye teşvik etmek ve dünyayı terk ettirmek için gönderdi; getirdiğim şeylere aykırı davranırsam bana kim yardım edebilir?' Sonra asıl konuya başladı. el-Keşşâf'ta [Nuh] aleyhisselâm'ın: { أَرَأَيْتُمْ } ayetinin, onların ileri sürdükleri iddialarda en ufak bir düşünceye bile başvurmadıklarını ifade etmekle birlikte bütün şüphelere verilmiş icmali bir cevap olduğu; { وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ } sözünün ise bu ifadeyi tamamladığı ve katındakine duyulan iştiyakı içeren hususa teşvik ettiği belirtilmiştir. Şairin [ya da müellifin] şu sözü de:

ما أَنَا بِطارِدِ تصريح بجواب ما ضمنوه في قولهم: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا من خسة الشركاء وأنه لولا مكانهم لكان يمكن الاتباع إظهارا للتصلب فيما هو فيه وأن ما يورده ويصدره عن برهان من الله تعالى يوافيه وأنى يدع الحق الأبلج بالباطل اللجلج، ثم شرع في الجواب التفصيلي بقوله: وَلا أَقُولُ إلخ، وهو أحسن مما ذكره الطيبي، وجعلوا هذا ردا لقولهم: وَما نَرى لَكُمْ إلخ كأنه يقول: عدم اتباعي وتكذيبي إن كان لنفيكم عني فضل المال والجاه فأنا لم أدعه ولم أقل لكم إن خزائن رزق الله تعالى وماله عندي حتى أنكم تنازعوني في ذلك وتنكرونه وإنما كان مني دعوى الرسالة المؤيدة بالمعجزات، ولعل جوابه ﵇ عن ذلك من حيث إنه معني به مستتبع للجواب عنه من حيث إنه عني به متبعوه ﵇ أيضا، وجعله جوابا عن قولهم: ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا كما جوزه الطبرسي ليس بشيء، وحمل الخزائن على ما أشرنا إليه هو المعول عليه.

{ ما أَنَا بِطارِدِ } ifadesi, onların: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } sözlerinde ima ettikleri 'ortakların düşüklüğü ve şayet onların mevcudiyeti olmasaydı tabi olmanın mümkün olabileceği' iddiasına verilmiş açık bir cevaptır. Bu, [Nuh] aleyhisselâm'ın bulunduğu yoldaki kararlılığını ve getirdiği ve ortaya koyduğu şeylerin Allah Teâlâ'dan gelen ve kendisine ulaşan kesin bir bürhana dayandığını, apaçık hakkı kararsız ve tutarsız bâtıl uğruna nasıl terk edebileceğini göstermek içindir. Sonra: { وَلا أَقُولُ } vd. sözüyle tafsili cevaba başlamıştır ki bu izah Tîbî'nin zikrettiğinden daha güzeldir. Bu kısmı onların: { وَما نَرى لَكُمْ } vd. sözlerine bir red kılmışlardır; sanki şöyle demektedir: 'Bana tâbi olmayışınız ve beni yalanlayışınız benden mal ve makam fazlalığını nefyetmenizden kaynaklanıyorsa, ben bunu zaten iddia etmedim. Size 'Allah Teâlâ'nın rızık ve mal hazineleri yanımdadır' demedim ki bu hususta benimle çekişesiniz ve bunu inkâr edesiniz. Benim yaptığım ancak mucizelerle desteklenmiş peygamberlik davasıdır.' [Nuh] aleyhisselâm'ın buna doğrudan muhatap olması hasebiyle verdiği cevap, tâbilerinin de kastedilmiş olması cihetiyle onlar adına verilmiş bir cevabı da beraberinde getirmektedir. Tabersî'nin caiz gördüğü üzere bunu onların: { ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } sözlerine bir cevap kılmak ise kayda değer bir şey değildir. 'Hazineler' kelimesini işaret ettiğimiz manaya hamletmek esas alınması gereken görüştür.

وقال الجبائي وأبو مسلم: إن المراد بها مقدورات الله تعالى أي لا أقول لكم حين أدعي النبوة عندي مقدورات الله تعالى فأفعل ما أشاء وأعطي ما أشاء وأمنع ما أشاء وليس بشيء، ومثله- بل أدهى وأمر- قول ابن الأنباري: إن المراد بها غيوب الله تعالى وما انطوى عن الخلق، وجعل ابن الخازن هذه الجملة عطفا على لا أَسْئَلُكُمْ إلخ، والمعنى عنده لا أسألكم عليه مالا ولا أقول لكم عندي خزائن الله التي لا يفنيها شيء فأدعوكم إلى اتباعي عليها لأعطيكم منها وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ عطف على عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ المقول للقول، وذكر معه النفي مع أن العطف على مقول القول المنفي منفي أيضا من غير أن يذكر معه أداة نفي لتأكيد النفي السابق والتذكير به ودفع احتمال أن لا يقول هذا المجموع فلا ينافي أن يقول أحدهما أي ولا أقول أنا أعلم الغيب حتى تكذبوني لاستبعاد ذلك وما ذكرت من دعوى النبوة والإنذار بالعذاب إنما هو بوحي وإعلام من الله تعالى مؤيد بالبينة والغيب ما لم يوح به ولم يقم عليه دليل، ولعله إنما لم ينف ﵇ القول بعلم الغيب على نحو ما فعل في السابق واللاحق مبالغة في نفي هذه الصفة التي ليس لأحد سوى الله تعالى منها نصيب أصلا، ويجوز عطفه على أَقُولُ أي لا أقول لكم ذلك ولا أدعي علم الغيب في قولي إني نذير مبين إني أخاف عليكم عذاب يوم أليم حتى تسارعوا إلى الإنكار والاستبعاد، وقيل: هو معطوف على هذا أو ذاك إلا أن المعنى لا أعلم الغيب حتى أعلم أن هؤلاء اتبعوني بادي الرأي من غير بصيرة وعقد قلب ولا يخفى حاله، واعترض على الأول بأنه غير ملائم للمقام، ثم قيل: والظاهر أنه ﷺ حين ادعى النبوة سألوه عن المغيبات، وقالوا له: إن كنت صادقا أخبرنا عنها فقال: أنا أدعي النبوة بآية من ربي ولا أعلم الغيب إلا بإعلامه سبحانه، ولا يلزم أن يذكر ذلك في النظم الكريم كما أن سؤال طردهم كذلك انتهى، وفيه أن زعم عدم الملاءمة ليس على ما ينبغي، وأيضا لا يخفى أنه لا قرينة تدل على وقوعه جوابا لما لم يذكر، وأما سؤال طردهم فإن الاستحقار قرينة عليه في الجملة، وقد صرح بعض السلف به ومثله لا يقال من قبل الرأي وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ رد لقولهم ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا أي لا أقول ترويجا لما أدعيه من النبوة إني ملك حتى تقولوا لي ذلك وتكذبوني فإن البشرية ليست من موانع النبوة بل من

Cübbâî ve Ebû Müslim şöyle demişlerdir: 'Bundan maksat Allah Teâlâ'nın kudretinde olan şeylerdir; yani peygamberlik iddia ettiğimde size 'Allah Teâlâ'nın kudretinde olan şeyler benim yanımdadır da dilediğimi yapar, dilediğime verir ve dilediğime engel olurum' demiyorum.' Ancak bu bir şey değildir. İbnü'l-Enbârî'nin 'Bundan maksat Allah Teâlâ'nın gaybları ve mahlukattan gizlenen şeylerdir' şeklindeki sözü de bunun gibidir, hatta daha da vahim ve acıdır. İbnü'l-Hâzin ise bu cümleyi: { لا أَسْئَلُكُمْ } vd. üzerine matuf kılmıştır. Ona göre mana: 'Buna karşılık sizden bir mal istemiyorum ve size hiçbir şeyin tüketip bitiremeyeceği Allah'ın hazineleri yanımdadır da size ondan vereyim diye beni takip etmeye çağırıyorum demiyorum' şeklindedir. { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” ifadesi, 'kavlin mekulü' (sözün söylenen kısmı) olan { عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } üzerine matuftur. Menfi olan kavlin mekulüne atıf yapılması, ayrıca bir nefy edatı zikredilmeksizin de olumsuzluk bildireceği halde burada olumsuzluğun zikredilmesi, önceki nefyi tekit etmek, onu hatırlatmak ve bu iki şeyin toplamını söylememesi ihtimalini savuşturmak içindir; zira bu durum ikisinden birini söylemesine engel teşkil etmez. Yani 'ben gaybı biliyorum demiyorum ki bunu uzak görerek beni yalanlayasınız; peygamberlik davası ve azapla uyarma hususunda zikrettiğim şeyler ancak Allah Teâlâ'dan gelen, açık delille desteklenen vahiy ve bildirme iledir; gayb ise kendisine vahiy edilmeyen ve üzerinde delil bulunmayan şeydir'. [Nuh] aleyhisselâm'ın, önceki ve sonraki ifadelerde yaptığı gibi gayb ilmini söylemeyi [nefyetmeyip] doğrudan gayb ilmini nefyetmesi, belki de Allah Teâlâ dışında hiç kimsenin kendisinden en ufak bir payının bulunmadığı bu sıfatı nefyetmede mübalağa içindir. Bunun { أَقُولُ } fiiline matuf olması da caizdir; yani 'size bunu söylemiyorum ve 'şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım, sizin için elem verici bir günün azabından korkuyorum' sözümde gaybı bildiğimi iddia etmiyorum ki hemen inkâra ve uzak görmeye kalkışasınız'. Denildi ki: Bu ifade şuna veya buna matuftur; ancak manası: 'Gaybı bilmiyorum ki bunların derin bir basiret ve kalbî bir bağlılık olmaksızın ilk bakıştaki fikirle bana uyduklarını bileyim' şeklindedir. Bunun durumu da gizli değildir. Birinci görüşe ise makama uygun olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Sonra şöyle denildi: Zahir olan şudur ki, o sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlik iddia ettiğinde ona gayb olan şeyleri sordular ve: 'Şayet doğru sözlü isen bize bunları haber ver' dediler; o da: 'Ben Rabbimden bir mucize ile peygamberlik iddia ediyorum, O Subhânehu bildirmedikçe gaybı bilmem' dedi. Tıpkı onların kovulması talebinde olduğu gibi, bunun da Kur'an'ın nazmında mutlaka zikredilmesi gerekmez. [Açıklama] bitti. Ne var ki makama uygun olmadığını iddia etmek isabetli değildir. Ayrıca zikredilmeyen bir şeye cevap olduğuna delalet eden bir karinenin bulunmadığı da gizli değildir. Onların kovulması talebine gelince, onları hakir görmeleri genel manada buna bir karinedir; nitekim Selef'ten bazıları bunu açıkça belirtmiştir ve böyle bir şey sırf şahsi görüşle söylenecek türden değildir. { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “Ben bir meleğim de demiyorum.” Onların: { ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } sözlerine bir reddir; yani 'iddia ettiğim peygamberliğin propagandasını yapmak için ben bir meleğim demiyorum ki bana bunu söyleyip beni yalanlayasınız; zira beşer olmak peygamberliğe engel teşkil eden unsurlardan değil, bilakis onun

مباديها يعني كما قيل: إنكم اتخذتم فقدان هذه الأمور الثلاثة ذريعة إلى تكذيبي، والحال أني لا أدعي شيئا من ذلك ولا الذي يتعلق بشيء منها، وإنما الذي أدعيه يتعلق بالفضائل التي تتفاوت بها مقادير البشر، وقيل: أراد بهذا لا أقول:

başlangıç şartlarındandır'. Yani denildiği gibi: 'Siz bu üç şeyin bulunmayışını beni yalanlamaya gerekçe kıldınız; halbuki ben bunlardan hiçbirini ve bunlarla irtibatlı olan hiçbir şeyi iddia etmiyorum. Benim iddia ettiğim şey ancak insanların derecelerinin kendisiyle farklılaştığı faziletlerle ilgilidir.' Şöyle de denildi: Bununla 'şöyle demiyorum:' demek istemiştir:

إني روحاني غير مخلوق من ذكر وأنثى بل إنما أنا بشر مثلكم فلا معنى لردكم علي بقولكم ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وعلى القولين لا دليل فيه على أن الملائكة أفضل من الأنبياء ﵈ خلافا لمن استدل به، وجعل ذلك كلاما آخر ليس ردا لما قالوه سابقا مما لا وجه له فتدبر وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ أي تستحقرهم والأصل تزتري بالتاء إلا أنها قلبت دالا لتجانس الزاي في الجهر لأنها من المهموسة، وأصل الازدراء الإعابة يقال: ازدراه إذا عابه، والتعبير بالمضارع للاستمرار، أو لحكاية الحال لأن الازدراء قد وقع، وإسناده إلى الأعين مجاز للمبالغة في رأي من حيث إنه إسناد إلى الحاسة التي لا يتصور منها تعييب أحد فكأن من لا يدرك ذلك يدركه، وللتنبيه على أنهم استحقروهم بادي الرؤية وبما عاينوا من رثاثة حالهم وقلة منالهم دون تأمل وتدبر في معانيهم وكمالاتهم، وعائد الموصول محذوف كما أشرنا إليه، واللام للأجل لا للتبليغ وإلا لقيل فيما بعد يؤتيكم أي لا أقول مساعدة لكم ونزولا على هواكم في شأن الذين استرذلتموهم واستحقرتموهم لفقرهم من المؤمنين لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً في الدنيا أو في الآخرة فعسى الله سبحانه يؤتيهم خيري الدارين.

'Ben bir erkek ve dişiden yaratılmamış ruhanî bir varlığım demiyorum; bilakis ben de sizin gibi bir beşerim. Dolayısıyla bana: { ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Seni ancak bizim gibi bir beşer olarak görüyoruz” diyerek sözümü reddetmenizin hiçbir anlamı yoktur.' Her iki görüşe göre de, aksini delil getirenlerin hilafına, bu ayette meleklerin peygamberlerden aleyhimüsselâm daha üstün olduğuna dair hiçbir delil yoktur. Bunu daha önce söylediklerine bir red kılmayıp başka müstakil bir söz kabul etmek ise hiçbir vechesi olmayan bir yaklaşımdır, öyleyse iyi düşün. { وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ } “Gözlerinizin hor gördüğü kimseler için söylemiyorum”, yani gözlerinizin hakir gördüğü kimseler için. Kelimenin aslı 'tâ' ile 'tezterî'dir; ancak tâ harfi, cehr sıfatında zây harfine benzemesi için dâl harfine dönüştürülmüştür; zira tâ hems (fısıltı) sıfatındandır. İzdira'nın aslı ayıplamaktır; nitekim bir kimseyi ayıpladığında 'ezderâhü' denir. Fiilin muzari olarak getirilmesi, süreklilik ifade etmek veya hor görme fiili vuku bulduğu için durumu hikâye etmek (canlandırmak) içindir. Fiilin gözlere isnat edilmesi, bir görüşe göre mübalağa için mecazdır; zira kendisinden birini ayıplama tasavvur edilemeyen bir duyu organına isnat edilmiştir, sanki bunu idrak edemeyen biri idrak ediyormuş gibi gösterilmiştir. Ayrıca onların müminlerin hakikatleri ve kemalatları üzerinde düşünüp taşınmaksızın, sırf ilk bakışta ve durumlarının perişanlığını, dünyalıklarının azlığını görmeleri sebebiyle onları hakir gördüklerine dikkat çekmek içindir. İsmi mevsulün sılası işaret ettiğimiz üzere hazfedilmiştir. Buradaki lâm harfi tebliğ için değil gerekçe (ecil) içindir; aksi takdirde devamında 'size vermeyecektir' (yü'tîküm) denilirdi. Yani 'müminlerden fakirlikleri sebebiyle aşağılık ve hakir gördüğünüz kimseler hakkında, size yardım etmek ve hevanıza uymak adına: { لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً } “Allah onlara hiçbir hayır vermeyecektir” demiyorum; ne dünyada ne de ahirette; umulur ki Allah Subhânehu onlara iki cihanın da hayrını verecektir.'

اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ مما يستعدون به لإيتاء ذلك، وفي إرشاد العقل السليم من الإيمان، وفيه توجيه لعطف نفي هذا القول الذي ليس مما يستنكره الكفرة ولا مما يتوهمون صدوره عنه ﵇ أصالة واستتباعا على نفي هاتيك الأقوال التي هي مما يستنكرونه ويتوهمون صدوره عنه ﵇ إن ذلك من جهة أن كلا النفيين رد لقياسهم الباطل الذي تمسكوا به فيما سلف فإنهم زعموا أن النبوة تستتبع الأمور المذكورة من ادعاء الملكية وعلم الغيب وحيازة الخزائن وأن العثور على مكانها واغتنام مغانمها ليس من داب الأراذل، فأجاب ﵇ بنفي ذلك جميعا فكأنه قال: لا أقول وجود تلك الأشياء من مواجب النبوة ولا عدم المال والجاه من موانع الخير، واقتصر ﵇ على نفي القول المذكور مع أنه ﵇ جازم بأن الله سبحانه سيؤتيهم خيرا عظيما في الدارين وأنهم على يقين راسخ في الإيمان جريا على سنن الإنصاف مع القوم واكتفاء بمخالفة كلامهم وإرشادا لهم إلى مسلك الهداية بأن اللائق لكل أحد أن لا يبت القول إلا فيما يعلمه يقينا ويبني أموره على الشواهد الظاهرة ولا يجارف فيما ليس فيه على بينة انتهى، وأنت تعلم أنه ﵇ قد بتّ القول بفوز هؤلاء في قوله: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ بناء على أنهم المعنيون بالذين آمنوا، وأن المراد من كونهم ملاقو ربهم أنهم مقربون في حضرة القدس- كما قال به غير واحد- وكذا الحكم إذا كان المعني بالموصول من اتصف بعنوان الصلة مطلقا إذ يدخلون فيه دخولا أوليا لما أن المسئول صريحا أو تلويحا طردهم، ولعل البت تارة وعدمه أخرى لاقتضاء المقام ذلك وأن في كون الكفرة قد زعموا أن العثور على مكان النبوة واغتنام مغانمها ليس من دأب الأراذل خفاء مع دعوى أنهم لوحوا بقولهم: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إلخ الذي هو مظنة ذلك الزعم إلى التماس طردهم وتعليق إيمانهم به ﵇ بذلك أنفة من الانتظام معهم في سلك واحد.

{ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerinde olanı Allah daha iyi bilir.”; yani kendilerine bunun verilmesine istidat kazandıran şeyleri [en iyi O bilir]. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de 'imandan [olan şeyleri]' denilmiştir. Bunda, kâfirlerin ne inkâr ettikleri ne de [Nuh] aleyhisselâm'dan gerek bizzat gerek dolaylı olarak sadır olacağını vehmettikleri bu sözün nefsinin, onların hem inkâr ettikleri hem de ondan sadır olacağını vehmettikleri önceki sözlerin nefyine atfedilmesinin bir gerekçelendirmesi vardır. Şöyle ki: Her iki nefyetme de onların daha önce sarıldıkları bâtıl kıyaslarını reddetmektir. Çünkü onlar, peygamberliğin melek olduğunu iddia etme, gaybı bilme ve hazinelere sahip olma gibi zikredilen hususları gerektirdiğini; onun hakiki yerini bulup ganimetlerini elde etmenin ise ayak takımının âdeti olmadığını zannetmişlerdi. [Nuh] aleyhisselâm da bütün bunları nefyederek cevap verdi. Sanki şöyle dedi: 'Bu şeylerin varlığı peygamberliğin gerekliliklerinden olmadığı gibi, mal ve makamın bulunmayışı da hayra engel değildir.' [Nuh] aleyhisselâm, Allah Subhânehu'nun onlara iki cihanda büyük bir hayır vereceğine ve onların imanda sarsılmaz bir yakîne sahip olduklarına kesin olarak inandığı halde, kavme karşı insaf yolunu tutmak, onların sözlerine muhalefetle yetinmek ve herkese yakışanın ancak kesin olarak bildiği hususta kesin hüküm vermesi, işlerini zahir delillere bina etmesi ve üzerinde kesin bir bilgi bulunmayan hususlarda gelişi güzel konuşmaması gerektiğine dair onları hidayet yoluna irşat etmek amacıyla zikredilen sözü nefyetmekle iktifa etmiştir. [Nakil] bitti. Sen de bilirsin ki [Nuh] aleyhisselâm, { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } sözünde -iman edenlerle kastedilenlerin bizzat onlar olduğu ve Rablerine kavuşmalarından maksadın birden fazla âlimin belirttiği üzere kudsiyet huzurunda mukarreb olmaları esasına binaen- bu kimselerin kurtuluşa ereceklerini kesin bir dille ifade etmiştir. İsmi mevsul ile kastedilen kimse mutlak olarak sıla vasfıyla nitelenen kimse olsa dahi hüküm böyledir; zira açıkça veya üstü kapalı olarak kovulması istenen kimseler bu kapsama öncelikli olarak girerler. Kesin konuşmanın bazen olup bazen olmayışı, belki de makamın bunu iktiza etmesindendir. Kâfirlerin 'peygamberliğin yerini bulup ganimetlerini elde etmenin ayak takımının âdeti olmadığını' zannettikleri hususunda bir kapalılık olmakla birlikte, onların: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ } vd. sözleriyle -ki bu zan onların bu sözlerinin bir uzantısıdır- onlarla aynı safta bulunmaktan kibirlenip çekindikleri için onların kovulmasını talep etmeye ve [Nuh] aleyhisselâm'a imanlarını buna bağlamaya işaret ettikleri iddiası da mevcuttur.

وفي البحر أن معنى وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ إلخ ليس احتقاركم إياهم ينقص ثوابهم عند الله تعالى ولا يبطل أجورهم ولست أحكم عليهم بشيء من هذا، وإنما الحكم بذلك للذي يعلم ما في أنفسهم فيجازيهم عليه، وقيل: إن هذا رد لقولهم وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إلخ على معنى لست أحكم عليهم بأن لا يكون لهم خير لظنكم بهم أن بواطنهم ليست كظواهرهم الله أعلم بما في نفوسهم انتهى، ولا يخفى ما فيه.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: '{ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ } vd. ayetinin manası: Sizin onları hakir görmeniz onların Allah Teâlâ katındaki mükâfatlarını eksiltmez ve ecirlerini boşa çıkarmaz; ben onlar hakkında böyle bir hüküm vermem. Bu konudaki hüküm ancak onların içlerinde olanı bilip karşılığını verecek olan zâta aittir. Şöyle de denildi: Bu, onların: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ } vd. sözlerine, 'Onların içlerinin dışları gibi olmadığına dair zannınız sebebiyle onların hiçbir hayrı olmayacağına dair hüküm vermem; içlerinde olanı Allah daha iyi bilir' manasında bir reddir.' [el-Bahr'dan nakil] bitti. Bu izahtaki durum da gizli değildir.

وقد أخرج أبو الشيخ عن السدي أنه فسر الخير بالإيمان أي- لا أقول للذين تزدري أعينكم لن يؤتيهم الله إيمانا- واستشكل بأن الظاهر أن المراد بالموصول أولئك المتبعون المسترذلون وهم مؤمنون عندهم فلا معنى لنفي القول بإيتاء الله تعالى إياهم الإيمان مساعدة لهم ونزولا على هواهم.

Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den onun hayrı iman ile tefsir ettiğini rivayet etmiştir; yani 'gözlerinizin hor gördüğü kimseler için Allah onlara iman vermeyecektir demiyorum' demektir. Buna şöyle bir müşkil çıkarılmıştır: Zahir olan şudur ki, ismi mevsul ile kastedilen kimseler o aşağılanan tâbilerdir ve onlar kendi katlarında mümindirler; dolayısıyla onların hevalarına uyarak ve onlara muvafakat ederek Allah Teâlâ'nın onlara iman verdiğini söylemeyi nefyetmenin bir anlamı yoktur.

وأجيب بأن المراد من هذا الإيمان هو المعتد به الذي لا يزول أصلا كما ينبىء عن ذلك التعبير عنه بالخير وهم إنما أثبتوا لهم الاتباع بادي الرأي وأرادوا بذلك أنهم آمنوا إيمانا لا ثبات له، ويجعل ذلك ردا لذلك القول، ويراد من لَنْ يُؤْتِيَهُمُ ما آتاهم فكأنهم قالوا: إنهم اتبعوك وآمنوا بك بلا تأمل ومثل ذلك الإيمان في معرض الزوال، فهم لا يثبتون عليه ويرتدون فرد عليهم ﵇ بأني لا أحكم على أولئك بأن الله تعالى ما آتاهم إيمانا لا يزول وأنهم سيرتدون كما زعمتم ويكون قوله ﵇: اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ تفويضا للحكم بذلك إليه تعالى أو إشارة إلى جلالة ما آتاهم الله تعالى إياه من الإيمان كما يقال الله تعالى أعلم بما يقاسي زيد من عمرو وإذا كان ما يقاسيه منه أمرا عظيما لا يستطاع شرحه، فكأنه قيل: إن إيمانهم عظيم القدر جليل الشأن فكيف أقول لن يؤتيهم الله تعالى إيمانا ثابتا، وفيه من التكلف والتعسف ما الله تعالى به أعلم، وحمل الموصول على أناس مسترذلين جدا غير أولئك ولم يؤمنوا بعد أي لا أقول للذين تزدريهم أعينكم ولم يؤمنوا بعد لن يوفقهم الله تعالى للإيمان حيث كانوا في غاية من رثاثة الحال والدناءة التي تزعمونها مانعة من الخير اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ مما يتأهلون به لإفاضة التوفيق عليهم وهو المدار لذلك لا الأحوال الظاهرة مما لا أقول به إِنِّي إِذاً أي إذا قلت ذلك لَمِنَ الظَّالِمِينَ لهم بحط مرتبتهم ونقص حقوقهم، أو من الظالمين لأنفسهم بذلك، وفيه تعريض بأنهم ظالمون في ازدرائهم واسترذالهم.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu imandan kasıt, 'hayır' kelimesiyle ifade edilmesinin de hissettirdiği gibi, asla zail olmayan muteber imandır. Onlar ise müminlerin ilk bakıştaki fikirle tâbi olduklarını iddia etmişler ve bununla onların sebatı olmayan bir imanla inandıklarını kastetmişlerdir. Bu ifade de o söze bir red kılınır. { لَنْ يُؤْتِيَهُمُ } ifadesinden maksat ise 'onlara vermediği'dir. Sanki onlar şöyle demişlerdir: 'Onlar düşünmeksizin sana tâbi oldular ve iman ettiler; böylesi bir iman ise yok olmaya mahkûmdur, dolayısıyla onlar bunun üzerinde sebat etmeyip dinden döneceklerdir.' [Nuh] aleyhisselâm da onlara: 'Ben o kimseler hakkında Allah Teâlâ'nın kendilerine zail olmayacak bir iman vermediğine ve iddia ettiğiniz gibi dinden döneceklerine hükmetmem' diyerek cevap vermiştir. [Nuh] aleyhisselâm'ın: { اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } sözü ise bununla ilgili hükmü O Teâlâ'ya havale etmek veya Allah Teâlâ'nın onlara bahşettiği imanın yüceliğine işaret etmek olur; nitekim Zeyd'in Amr'dan çektiği sıkıntı açıklanamayacak kadar büyük olduğunda 'Zeyd'in Amr'dan neler çektiğini Allah bilir' denilmesi böyledir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların imanı pek yüce ve pek değerlidir, öyleyse nasıl olur da Allah Teâlâ'nın onlara sabit bir iman vermeyeceğini söylerim?' Ancak bu izahın ne kadar tekellüflü ve zorlama olduğunu Allah Teâlâ pek iyi bilir. İsmi mevsulü, onlardan başka son derece hakir görülen ve henüz iman etmemiş kimselere hamletmek; yani 'gözlerinizin hor gördüğü ve henüz iman etmemiş olan kimselere, son derece perişan ve hayra engel olduğunu sandığınız bir düşüklük içinde oldukları için Allah Teâlâ onları imana muvaffak kılmayacaktır demiyorum; { اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } üzerlerine tevfîkin akıtılmasına kendilerini ehil kılacak iç dünyalarını O daha iyi bilir, bu işin esası zahiri haller değil odur' şeklindeki izah ise benim katılmadığım bir görüştür. { إِنِّي إِذاً } “O takdirde ben”, yani şayet bunu söylersem, { لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “elbette zalimlerden olurum”; derecelerini düşürerek ve haklarını eksilterek onlara zulmedenlerden veya bu sebeple kendilerine zulmedenlerden olurum. Bunda, onların hakir görme ve aşağılamalarında zalim olduklarına dair üstü kapalı bir ta'riz vardır.

ويجوز أن يكون إذا قلت شيئا مما ذكر من حيازة الخزائن وادعاء علم الغيب والملكية، ونفي إيتاء الله تعالى أولئك الخير والقوم لمزيد جهلهم محتاجون لأن يعلل لهم نحو الأقوال الأول بلزوم الانتظام في زمرة الظالمين.

Bunun; hazinelere sahip olmak, gayb ilmini ve melekliği iddia etmek ve Allah Teâlâ'nın o kimselere hayır vermesini nefyetmek gibi zikredilen şeylerden herhangi birini söylediğim takdirde anlamına gelmesi de caizdir. Kavim ise aşırı cehaletleri sebebiyle, önceki sözlerin benzerlerinin zalimler zümresine dâhil olmayı gerektirmesiyle kendilerine gerekçelendirilmesine muhtaçtır.

قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا أي خاصمتنا ونازعتنا، وأصله من جدلت الحبل أي أحكمت فتله ومنه الجديل وجدلت البناء أحكمته، ودرع مجدولة، والأجدل الصقر المحكم البنية، والمجدل القصر المحكم البناء، وسميت المنازعة جدالا لأن المتجادلين كأنهما يفتل كل واحد منهما الآخر عن رأيه، وقيل: الأصل في الجدال الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة، وهي الأرض الصلبة فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا عطف على ما قبله على معنى شرعت في جدالنا فأطلته أو أتيت بنوع من أنواع الجدال فأعقبته بأنواع أخر فالفاء على ظاهرها، ولا حاجة إلى تأويل جادَلْتَنا بأردت جدالنا- كما قاله الجمهور- في قوله تعالى: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ [النحل: ٩٨] ونظير ذلك جادل فلان فأكثر، وجعل بعضهم مجموع ذلك كناية عن التمادي والاستمرار.

{ قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا } “Dediler ki: Ey Nuh! Bizimle mücadele ettin”, yani bizimle tartıştın ve çekiştin. Kelimenin aslı 'ip büktüm, bükümünü sağlam yaptım' anlamına gelen 'cedeltü'l-hable' (جدلت الحبل) ifadesindendir; 'cedîl' (bükülmüş ip), yapıyı sağlamlaştırdım anlamına gelen 'cedeltü'l-binâe' (جدلت البناء), 'dir'un mecdûletün' (sağlam örülmüş zırh), bünyesi sağlam doğan kuşu için 'el-ecdel' ve muhkem inşa edilmiş köşk için 'el-mecdel' kelimeleri de buradan gelir. Münazaraya 'cidâl' denilmesinin sebebi, tartışan iki kimseden her birinin diğerini fikrinden döndürmeye (bükmeye) çalışması gibidir. Şöyle de denildi: Cidâlin aslı güreşmek ve kişinin hasmını sert yer anlamına gelen 'el-cedâle' (الجدالة) üzerine devirmesidir. { فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا } “ve bizimle olan mücadeleyi uzattıkça uzattın.” Öncesine matuftur; 'bizimle mücadeleye başladın da onu uzattın' veya 'mücadelenin bir türünü getirdin de arkasından diğer türlerini ekledin' manasındadır. Dolayısıyla fâ harfi zahiri üzeredir. { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Kur’an okuduğun zaman Allah’a sığın” [Nahl: 98] ayetinde cumhurun yaptığı gibi burada da { جادَلْتَنا } fiilini 'bizimle mücadele etmek istedin' şeklinde tevil etmeye gerek yoktur; nitekim 'falan kimse mücadele etti de bunu çoğalttı' sözü de böyledir. Bazıları ise bu iki ifadenin toplamını aşırıya gitmek ve devam etmekten kinaye kılmıştır.

وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما جدلنا، وهو- كما قال ابن جني- اسم بمعنى الجدال ولما حجهم ﵇ وأبرز لهم ما ألقمهم به الحجر ضاقت عليهم الحيل وعيت بهم العلل. وقالوا: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا من العذاب المعجل، وجوز أن يكون المراد به العذاب الذي أشير إليه في قوله: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ بناء على أن لا يكون المراد باليوم يوم القيامة، و «ما» موصولة والعائد محذوف أي بالذي تعدنا به، وفي البحر تعدناه، وجوز أن تكون مصدرية وفيه نوع تكلف إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ في حكمك بلحوق العذاب إن لم نؤمن بك.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ kelimeyi «جَدَلَنا» şeklinde okumuştur ki bu, İbn Cinnî'nin de belirttiği gibi 'cidâl' manasında bir isimdir. [Nuh] aleyhisselâm onlara karşı kesin hüccet getirip ağızlarını tıkayan delilleri ortaya koyunca çareleri tükendi ve mazeret bulamaz hale geldiler. Bunun üzerine şöyle dediler: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir”, yani acele gelmesini istediğimiz azabı. Ayette geçen azabın, şayet 'yevm' kelimesinden kasıt kıyamet günü değilse, { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Sizin adınıza acıklı bir günün azabından korkuyorum” sözünde işaret edilen azap olması da caiz görülmüştür. 'Mâ' ismi mevsuldür ve sılası mahzuftur; yani 'bizi kendisiyle tehdit ettiğin şeyi' (bi'llezî te'ıdünâ bihî) demektir; el-Bahr'da 'te'ıdünâhü' takdir edilmiştir. Mastariyye olması da caiz görülmüştür fakat bunda bir nevi tekellüf vardır. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerden isen.”; sana iman etmediğimiz takdirde azabın bize ulaşacağına dair hükmünde [doğru sözlü isen].

قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ أي إن ذلك ليس إلي ولا مما هو داخل تحت قدرتي وإنما هو لله ﷿ الذي كفرتم به وعصيتم أمره يأتيكم به عاجلا أو آجلا إن تعلقت به مشيئته التابعة للحكمة، وفيه كما قيل: ما لا يخفى

{ قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ } “Dedi ki: Onu size ancak dilerse Allah getirir”; yani 'bu bana ait bir iş değildir ve benim kudretim dairesinde olan bir şey de değildir; bilakis bu, inkâr ettiğiniz ve emrine isyan ettiğiniz Allah celle celâluhu'ya aittir; hikmete tâbi olan meşieti taalluk ederse onu size ister peşin ister tehir ederek getirir'. Bunda, denildiği gibi, gizli kalmayacak derecede

من تهويل الموعود، فكأنه، قيل: الإتيان به أمر خارج عن دائرة القوى البشرية وإنما يفعله الله تعالى.

tehdit edilen azabın büyüklüğünü ve dehşetini hissettirme vardır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onu getirmek beşerî güçlerin sınırları dışındaki bir iştir, onu ancak Allah Teâlâ yapar.'

وفي الإتيان بالاسم الجليل الجامع تأكيد لذلك التهويل وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ بمصيريه ﷾ عاجزا بدفع العذاب أو الهرب منه، والباء زائدة للتأكيد، والجملة الاسمية للاستمرار، والمراد استمرار النفي وتأكيده لا نفي الاستمرار والتأكيد وله نظائر وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي النصح تحري قول أو فعل فيه صلاح وهو كلمة جامعة، وقيل:

Bütün kemal sıfatlarını toplayan lafza-i celâlin getirilmesinde bu dehşeti tekit etme manası vardır. { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.”; azabı savuşturarak veya ondan kaçarak O celle şânuhû'yu âciz bırakamazsınız. Bâ harfi tekit için zâiddir. İsim cümlesi süreklilik ifade eder; maksat sürekliliğin ve tekidin nefyi değil, nefiydeki süreklilik ve tekittir ki bunun benzerleri çoktur. { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي } “Öğüdüm size fayda vermez.” Nush (nasihat), içinde salah ve iyilik bulunan sözü veya fiili araştırmaktır ve kapsamlı bir kelimedir. Şöyle de denildi:

هو إعلام مواقع الغي ليتقي ومواضع الرشد ليقتفي، وهو من قولهم: نصحت له الود أي أخلصته، وناصح العسل خالصه، أو من قولهم نصحت الجلد خطته، والناصح الخياط، والنصاح الخيط، وقرأ عيسى بن عمر الثقفي «نصحي» بفتح النون وهو مصدر، وعلى قراءة الجماعة- على ما قال أبو حيان- يحتمل أن يكون مصدرا كالشكر، وأن يكون اسما إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ شرط حذف جوابه لدلالة ما سبق عليه وليس جوابا له لامتناع تقدم الجواب على الشرط على الأصح الذي ذهب إليه البصريون أي إن أردتم أن أنصح لكم لا ينفعكم نصحي، والجملة كلها دليل جواب قوله سبحانه: إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ والتقدير إن كان الله يريد أن يغويكم فإن أردت أن أنصح لكم لا ينفعكم نصحي، وجعلوا الآية من باب اعتراض الشرط على الشرط، وفي شرح التسهيل لابن عقيل أنه إذا توالى شرطان مثلا كقولك: إن جئتني إن وعدتك أحسنت إليك، فالجواب للأول، واستغنى به عن جواب الثاني، وزعم ابن مالك أن الشرط الثاني مفيد للأول بمنزلة الحال، فكأنه قيل في المثال: إن جئتني في حال وعدي لك أحسنت إليك، والصحيح في المسألة أن الجواب للأول، وجواب الثاني محذوف لدلالة الشرط الثاني وجوابه عليه، فإذا قلت: إن دخلت الدار إن كلمت زيدا إن جاء إليك فأنت حر، فأنت حر جواب إن دخلت وهو وجوابه دليل جواب إن كلمت وإن كلمت وجوابه دليل جواب إن جاء، والدليل على الجواب جواب في المعنى، والجواب متأخر، فالشرط الثالث مقدم وكذا الثاني، فكأنه قيل إن جاء فإن كلمت فإن دخلت فأنت حر فلا يعتق إلا إذا وقع هكذا مجيء. ثم كلام ثم دخول، وهو مذهب الشافعي عليه الرحمة، وذكر الجصاص أن فيها خلافا بين محمد وأبي يوسف رحمهما الله تعالى، وليس مذهب الإمام الشافعي فقط، وقال بعض الفقهاء: إن الجواب للأخير. والشرط الأخير وجوابه جواب الثاني. والشرط الثاني وجوابه جواب الأول، وعلى هذا لا يعتق حتى يوجد هكذا دخول ثم كلام ثم مجيء، وقال بعضهم: إذا اجتمعت حصل العتق من غير ترتيب وهذا إذا كان التوالي بلا عاطف فإن عطف بأو فالجواب لأحدهما دون تعيين نحو إن جئتني أو إن أكرمت زيدا أحسنت إليك وإن كان بالواو فالجواب لهما وإن كان بالفاء فالجواب للثاني وهو وجوابه جواب الأول فتخرج الفاء عن العطف، وادعى ابن هشام أن في كون الآية من ذلك الباب نظرا قال: إذ لم يتوال شرطان وبعدهما جواب كما فيما سمعت من الأمثلة، وكما في قول الشاعر:

Nasihat; sakınılsın diye azgınlık yollarını, uyulsun diye de doğruluk yerlerini bildirmektir. Bu, 'ona sevgimi samimi kıldım' anlamına gelen 'nasahtü lehü'l-vüdde' (نصحت له الود) ve 'balın süzme ve saf olanı' anlamına gelen 'nâsihu'l-asel' (ناصح العسل) ifadelerinden alınmadır. Ya da 'deriyi diktim' manasındaki 'nasahtü'l-cilde' (نصحت الجلد) sözünden gelir ki 'en-nâsih' terzi, 'en-nisâh' ise dikiş ipliğidir. Îsâ b. Ömer es-Sekafî kelimeyi nûn harfinin fethasıyla mastar olarak «نَصْحِي» şeklinde okumuştur. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre cemaatin kıraatinde ise şükür kelimesi gibi hem mastar hem de isim olma ihtimali vardır. { إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ } “Eğer size öğüt vermek istesem de”; önceki cümlenin ona delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şarttır. Basralıların benimsediği en sahih görüşe göre cevabın şarttan önce gelmesi caiz olmadığından önceki kısım onun bizzat cevabı değildir; yani 'şayet size nasihat etmek istesem de nasihatim size fayda vermez' demektir. Bütün bu cümle ise Subhânehu'nun: { إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa” sözünün cevabının delilidir. Takdiri şöyledir: 'Şayet Allah sizi saptırmayı irade ediyorsa, ben size nasihat etmek istesem de nasihatim size fayda vermez.' Âlimler bu ayeti şartın şarta dahil olması (itirazü'ş-şartı ale'ş-şart) kabilinden kılmışlardır. İbn Akîl'in Şerhu't-Teshîl'inde belirtildiğine göre, mesela: 'Bana gelirsen, şayet sana vaat etmişsem sana ikram ederim' (İn ci'tenî in vaattükü ahsentü ileyke) sözünde olduğu gibi iki şart peş peşe geldiğinde cevap birinciye aittir ve bununla ikincinin cevabına ihtiyaç kalmaz. İbn Mâlik ise ikinci şartın tıpkı bir hal cümlesi gibi birinci şartı kayıtladığını ileri sürmüştür; sanki misalde: 'Sana vaat ettiğim halde bana gelirsen sana ikram ederim' denilmiş gibidir. Bu meselede sahih olan görüşe göre cevap birinciye aittir, ikincinin cevabı ise ikinci şartın ve cevabının ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Nitekim: 'Şayet eve girersen, şayet Zeyd ile konuşursan, şayet o sana gelirse hürsün' dediğinde; 'hürsün' ifadesi 'eve girersen' şartının cevabıdır; o ve cevabı 'Zeyd ile konuşursan' şartının cevabının delilidir; o ve cevabı ise 'o sana gelirse' şartının cevabının delilidir. Cevabın delili mana bakımından cevaptır ve cevap sonda yer alır; dolayısıyla üçüncü şart önde gelir, ikinci de böyledir. Sanki: 'Şayet gelirse, sonra konuşursan, sonra girersen hürsün' denilmiş gibidir; binaenaleyh ancak bu sırayla; önce gelme, sonra konuşma, sonra da girme gerçekleştiğinde köle azat olur. Bu, İmam Şâfiî'nin aleyhirrahme mezhebidir. Cessâs bu meselede Muhammed ile Ebû Yûsuf rahimehumallâhu teâlâ arasında ihtilaf bulunduğunu, dolayısıyla bunun yalnızca İmam Şâfiî'nin mezhebi olmadığını zikretmiştir. Bazı fakihler şöyle demiştir: 'Cevap sonuncuya aittir. Son şart ve cevabı ikincinin cevabıdır; ikinci şart ve cevabı ise birincinin cevabıdır.' Buna göre önce girme, sonra konuşma, sonra da gelme şeklinde gerçekleşmedikçe azat olmaz. Bazıları da: 'Bunlar bir arada bulunduğunda tertip şartı aranmaksızın azat gerçekleşir' demişlerdir. Bu durum şartların atıf harfi olmaksızın peş peşe gelmesi halindedir; şayet 'ev' (veya) ile atfedilirse cevap tayin edilmeksizin ikisinden birine ait olur; tıpkı 'bana gelirsen veya Zeyd'e ikram edersen sana ihsanda bulunurum' sözünde olduğu gibi. Şayet vâv ile olursa cevap her ikisine aittir. Şayet fâ ile olursa cevap ikinciye aittir ve o şart cevabıyla birlikte birincinin cevabı olur; böylece fâ harfi atıf olmaktan çıkar. İbn Hişâm bu ayetin o babdan sayılmasında tereddüt olduğunu iddia ederek şöyle demiştir: 'Zira işittiğin misallerde ve şairin şu sözünde olduğu gibi peş peşe gelip ardından tek bir cevabın zikredildiği iki şart burada yoktur:

إن تستغيثوا بنا إن تذعروا تجدوا ... منا معاقل عز زانها كرم

"Bizden yardım dilerseniz, şayet korkuya kapılırsanız; bizde cömertliğin süslediği izzet kaleleri bulursunuz."

إذا لم يذكر فيها جواب وإنما تقدم على الشرطين ما هو جواب في المعنى للأول فينبغي أن يقدر إلى جانبه ويكون الأصل إن أردت أن أنصح لكم فلا ينفعكم نصحي إن كان الله يريد أن يغويكم، وأما أن يقدر الجواب بعدهما ثم يقدر بعد ذلك مقدما إلى جانب الشرط الأول فلا وجه له انتهى.

Çünkü ayette açık bir cevap zikredilmemiştir; bilakis iki şartın öncesinde mana bakımından birincinin cevabı olan bir ifade geçmiştir. Dolayısıyla onun hemen yanına takdir edilmesi gerekir ve asıl cümle şöyle olur: 'Şayet size nasihat etmek istersem, Allah sizi saptırmayı irade ediyorsa nasihatim size fayda vermez.' Yoksa cevabın her iki şarttan sonra takdir edilip ardından tekrar birinci şartın yanına takdim edilmiş olarak takdir edilmesinin hiçbir tutar tarafı yoktur.' [İbn Hişâm'dan nakil] bitti.

وقد ألف في المسألة رسالة- كما قال الجلال السيوطي- وأوردها في حاشيته على المغني حسنة، ولا يخفى عليك أن المقدر في قوة المذكور، والكثير في توالي شرطين بدون عاطف تأخره سماعا فيقدر كذلك ويجري عليه حكمه.

Celâl es-Süyûtî'nin belirttiği üzere, İbn Hişâm bu meselede müstakil bir risale telif etmiş ve bunu el-Muğnî üzerine yazdığı haşiyesinde güzel bir şekilde zikretmiştir. Takdir edilenin zikredilmiş hükmünde olduğu ve iki şartın atıfsız peş peşe gelmesinde çokça olan kullanımın semâen cevabın sonda gelmesi olduğu, bu sebeple aynı şekilde takdir edilip hükmünün de buna göre cereyan edeceği sana gizli değildir.

والكلام على ما تقدم متضمن لشرطين مختلفين: أحدهما جواب للآخر وقد جعل المتأخر في الذكر متقدما في

Önceki açıklamalara göre bu kelam birbirinden farklı iki şartı içermektedir: Biri diğerinin cevabıdır ve bu meselede bilindiği üzere zikredilişte sonra gelen mana bakımından öne

المعنى على ما هو المعهود في المسألة، وهو عند الزمخشري على ما قيل شرطية واحدة مقيدة حيث جعل لا ينفعكم دليل الجواب لأن كان، وجعل إن أردت قيدا لذلك نظير إن أحسنت إلي أحسنت إليك إن أمكنني فتأمل، والكلام متعلق بقولهم: قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا صدر عنه ﵇ إظهارا للعجز عن ردهم عما هم عليه من الضلال بالحجج والبينات لفرط تماديهم في العناد وإيذانا بأن ما سبق منه إنما كان بطريق النصيحة لهم والشفقة عليهم وأنه لم يأل جهدا في إرشادهم إلى الحق وهدايتهم إلى سبيله المستبين ولكن لا ينفعهم ذلك عند إرادته سبحانه لإغوائهم، وتقييد عدم نفع النصح بإرادته مع أنه محقق لا محالة للإيذان بأن ذلك النصح مقارن للإرادة والاهتمام به، ولتحقيق المقابلة بين ذلك، وبين ما وقع بإزائه من إرادته تعالى لإغوائهم، وإنما اقتصر في ذلك على مجرد إرادة الإغواء دون نفسه حيث لم يقل إن كان الله يغويكم مبالغة في بيان غلبة جنابه ﷻ حيث دل ذلك على أن نصحه المقارن للاهتمام به لا يجديهم نفعا عند مجرد إرادة الله تعالى إغواءهم فكيف عند تحققه وخلقه فيهم، وزيادة كان للإشعار بتقدم إرادته تعالى زمانا كتقدمه رتبة، وللدلالة على تجددها واستمرارها، وقدم على هذا الكلام ما يتعلق بقولهم: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا من قوله: إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ ردا عليهم من أول الأمر وتسجيلا عليهم بحلول العذاب مع ما فيه من اتصال الجواب بالسؤال- قال ذلك مولانا شيخ الإسلام- ثم إن إِنْ أَرَدْتُ أن أبقى على الاستقبال لا ينافي كونه نصحهم في الزمن الماضي، وقيل: إنه مجاراة لهم لاستظهار الحجة لأنهم زعموا أن ما فعله ليس بنصح إذ لو كان نصحا قبل منه، واللام في لَكُمْ ليست للتقوية كما قد يتوهم لتعدي الفعل بنفسه كما في قوله:

geçirilmiştir. Zemahşerî'ye göre ise denildiğine göre mukayyet tek bir şart cümlesidir; zira o { لا ينفعكم } ifadesini { إن كان } şartının cevabının delili kılmış, { إن أردت } şartını da tıpkı 'gücüm yeterse bana iyilik edersen sana iyilik ederim' sözünde olduğu gibi bunun bir kaydı yapmıştır, öyleyse iyi düşün. Bu kelam onların: { قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا } sözüyle irtibatlıdır. İnatta aşırı gitmeleri sebebiyle onları hüccet ve delillerle içinde bulundukları sapıklıktan döndürmekten aciz olduğunu göstermek; kendisinden daha önce sadır olan şeylerin ancak onlara nasihat ve şefkat yoluyla gerçekleştiğini, onları hakka irşat etme ve O'nun apaçık yoluna iletme hususunda hiçbir çabayı esirgemediğini, fakat O Subhânehu'nun onları saptırmayı dilemesi halinde bunun kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini bildirmek üzere [Nuh] aleyhisselâm'dan sadır olmuştur. Nasihatin fayda vermeyişinin O'nun iradesine bağlanması -ki bu irade kesinlikle gerçekleşecektir- bu nasihatin bizzat irade ve tam bir özenle birlikte bulunduğunu bildirmek ve bununla onun tam karşısında yer alan Allah Teâlâ'nın onları saptırma iradesi arasındaki mukabeleyi ortaya koymak içindir. Ayette 'şayet Allah sizi saptırıyorsa' denilmeyip saptırmanın bizzat kendisine değil de sırf saptırma iradesine yer verilmesi, O'nun celle celâluhu yüce şanının galebesini beyanda mübalağa içindir. Zira bu ifade, [Nuh'un] tam bir ihtimamla birlikte olan nasihatinin Allah Teâlâ'nın onları saptırmayı sırf irade etmesi anında bile kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını gösterir; nitekim bu irade fiilen gerçekleşip onların içinde yaratıldığında nasıl fayda versin? { كانَ } fiilinin ziyade getirilmesi ise, tıpkı rütbece önceliği gibi Allah Teâlâ'nın iradesinin zaman bakımından da önceliğini hissettirmek ve onun yenilenip sürdüğünü göstermek içindir. Bu sözün öncesine, onların: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } sözüyle alakalı olan: { إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ } ifadesi takdim edilmiştir ki bu, ilk andan itibaren onlara bir red, cevabın soruyla irtibatlı olmasıyla birlikte üzerlerine azabın ineceğinin tescil edilmesidir. Bunu Mevlânâ Şeyhülislam söylemiştir. Sonra, şayet { إِنْ أَرَدْتُ } ifadesi gelecek zaman anlamında bırakılırsa bu durum geçmiş zamanda onlara nasihat etmiş olmasına mani teşkil etmez. Şöyle de denildi: Bu ifade, delili iyice ortaya koymak için onlara taviz verme (mücârât) kabilindendir; çünkü onlar [Nuh'un] yaptığı şeyin bir nasihat olmadığını, şayet nasihat olsaydı kendisinden kabul edileceğini iddia etmişlerdi. { لَكُمْ } ifadesindeki lâm harfi, tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi fiil bizzat müteaddi olduğu için zannedilebileceği üzere takviye için değildir:

نصحت بني عوف فلم يتقبلوا ... رسولي ولم تنجح لديهم رسائلي

"Ben Avf oğullarına nasihat ettim; fakat onlar elçimi kabul etmediler ve mektuplarım da katlarında bir başarı sağlamadı."

لما في الصحاح أنه باللام أفصح، وفي الآية دليل على أن إرادة الله تعالى مما يصح تعلقها بالإغواء وأن خلاف مراده سبحانه محال، وإلا لم تصدق الشرطية الدالة على لزوم الجواب للشرط، والمعتزلة وقعوا في حيص بيص منها واختلفوا في تأويلها، فقيل: إن يُغْوِيَكُمْ بمعنى يهلككم من غوى الفصيل إذا بشم من كثرة شرب اللبن فهلك، وقد روي مجيء الغوي- بمعنى الهلاك- الفراء. وغيره، وأنكره مكي.

Çünkü es-Sıhâh'ta geçtiği üzere fiilin lâm ile kullanımı daha fasihtir. Ayette, Allah Teâlâ'nın iradesinin saptırmaya taalluk etmesinin sahih olduğuna ve O Subhânehu'nun muradının aksinin muhal bulunduğuna delil vardır; aksi takdirde cevabın şarta lüzumunu bildiren şart cümlesi doğru olmazdı. Mutezile bu ayet sebebiyle içinden çıkılmaz bir şaşkınlığa (hays-ü bays) düşmüş ve tevilinde ihtilaf etmiştir. Denildi ki: { يُغْوِيَكُمْ } kelimesi, sütü çok içip çatlayarak helak olan sütten kesilmiş deve yavrusu için kullanılan 'ğaviye'l-fasîl' (غوى الفصيل) ifadesinden hareketle 'sizi helak etmesi' manasındadır. Ferrâ ve başkaları 'el-ğayy' kelimesinin helak manasına geldiğini rivayet etmiş; Mekkî ise bunu inkâr etmiştir.

وقيل: إن الإغواء مجاز عن عقوبته أي إن كان الله يريد عقوبة إغوائكم الخلق وإضلالكم إياهم.

Şöyle de denildi: Saptırma (iğvâ), onun cezası anlamında mecazdır; yani 'şayet Allah sizin insanları saptırmanızın ve onları yoldan çıkarmanızın cezasını vermek istiyorsa' demektir.

وقيل: إن قوم نوح كانوا يعتقدون أن الله تعالى أراد إغواءهم فأخرج ﵇ ذلك مخرج التعجب والإنكار أي إن نصحي لا ينفعكم إن كان الأمر كما تزعمون، وقيل: سمي ترك إلجائهم وتخليتهم وشأنهم إغواء مجازا، وقيل:

Şöyle de denildi: Nuh'un kavmi Allah Teâlâ'nın kendilerini saptırmayı dilediğine inanıyorlardı; bu yüzden [Nuh] aleyhisselâm bunu taaccüb ve inkâr kabilinden ortaya koydu; yani 'iddia ettiğiniz gibi ise öğüdüm size fayda vermez' demektir. Şöyle de denildi: Onları [imana] zorlamayı terk edip kendi hallerine bırakması mecazen iğvâ (saptırma) olarak adlandırılmıştır. Şöyle de denildi:

إن نافية أي ما كان الله يريد أن يغويكم، ونفي ذلك دليل على نفي الإغواء، ويكون لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إلخ إخبارا منه ﵇ لهم وتعزية لنفسه عنهم لما رأى من إصرارهم وتماديهم على الكفر، ولا يخفى ما في ذلك من مخالفة الظاهر المعروف في الاستعمال وارتكاب ما لا ينبغي ارتكاب مثله في كلام الملك المتعال.

'İn' edatı nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); yani 'Allah sizi asla saptırmak istemez'. Bunun nefyedilmesi ise saptırmanın bulunmadığının delilidir. Bu takdirde { لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي } vd. sözü, onların küfürde ısrar edip direttiklerini gördüğünde [Nuh] aleyhisselâm'ın onlara bir haberi ve kendisi için bir tesellisi olur. Bu izahın kullanımda bilinen zahir anlama ne kadar aykırı olduğu ve Yüce Hükümran'ın kelamında benzerine girişilmemesi gereken bir zorlamayı barındırdığı gizli değildir.

ومن الناس من اعترض الاستدلال بأن الشرطية لا تدل على وقوع الشرط ولا جوازه فلا يتم ولا يحتاج إلى التأويل ولا إلى القال والقيل، ودفع بأن المقام ينبو عنه لعدم الفائدة في مجرد فرض ذلك فإن أرادوا إرجاعه إلى قياس استثنائي فإما أن يستثنى عين المقدم فهو المطلوب أو نقيض التالي فخلاف الواقع لعدم حصول النفع.

İnsanlardan bazıları bu delil getirmeye itiraz ederek şöyle demişlerdir: 'Şart cümlesi şartın ne vuku bulduğuna ne de cevazına delalet eder; dolayısıyla delil tam olmaz ve ne tevile ne de dedikoduya ihtiyaç kalır.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Makam bu iddiayı reddeder; zira sadece bunu farz kılmakta hiçbir fayda yoktur. Şayet bunu şartlı kıyasa (kıyas-ı istisnâî) irca etmek isterlerse; ya mukaddemin aynısı istisna edilecektir ki matlup olan budur ya da tîlinin çelişiği istisna edilecektir ki faydanın hasıl olmaması sebebiyle bu da vakıaya aykırıdır.

وبالجملة الآية ظاهرة جدا فيما ذهب إليه أهل السنة، والله سبحانه الموفق هُوَ رَبُّكُمْ أي خالقكم ومالك أمركم وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فيجازيكم على أفعالكم لا محالة.

Hülasa ayet Ehl-i Sünnet'in benimsediği görüş hususunda son derece açıktır; muvaffak kılan ancak Allah Subhânehu'dur. { هُوَ رَبُّكُمْ } “O sizin Rabbinizdir”, yani yaratıcınız ve işinizin mâlikidir; { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve O’na döndürüleceksiniz.”, O da yaptıklarınızın karşılığını size mutlaka verecektir.

أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: يعني نوحا ﵇ أي بل أيقول قوم نوح إن

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Nuh aleyhisselâm'ı kastediyor; yani yoksa Nuh'un kavmi:

نوحا افترى ما جاء به مسندا إلى الله ﷿ قُلْ يا نوح إِنِ افْتَرَيْتُهُ بالفرض البحت. فَعَلَيَّ إِجْرامِي أي وباله فهو على تقدير مضاف، أو على التجوز بالسبب عن المسبب، وفسر الإجرام بكسب الذنب وهو مصدر أجرم، وجاء على قلة جرم، ومن ذلك قوله:

'Nuh getirdiği şeyleri Allah celle celâluhu'ya nispet ederek kendisi uydurdu' mu diyorlar?' demiştir. { قُلْ } “De ki:” [Ey Nuh!] { إِنِ افْتَرَيْتُهُ } “Eğer onu ben uydurduysam” -sırf faraziye olarak-; { فَعَلَيَّ إِجْرامِي } “günahı bana aittir.”, yani vebali bana aittir; dolayısıyla bu takdir edilen bir muzaf üzerinedir ya da sebep zikredilip müsebbebin kastedilmesi yoluyla mecazdır. İcrâm günah kazanmak (kesbü'z-zenb) şeklinde tefsir edilmiştir ve 'ecrame' fiilinin mastarıdır; az da olsa 'cerame' şeklinde de gelmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

طريد عشيرة ورهين ذنب ... بما «جرمت» يدي وجنى لساني

"Kabilemden kovulmuş ve elimin işlediği suçun (ceremet), dilimin getirdiği belanın günahına rehin düşmüş biriyim."

وقرىء «أجرامي» بفتح الهمزة على أنه كما قال النحاس: جمع جرم، واستشكل العز بن عبد السلام الشرطية بأن الافتراء المفروض هنا ماض والشرط يخلص للاستقبال بإجماع أئمة العربية، وأجاب أن المراد- كما قال ابن السراج- إن ثبت أني افتريته فعلي إجرامي على ما قيل في قوله تعالى: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ [المائدة: ١١٦] وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ أي من إجرامكم في إسناد الافتراء إلي، قيل: والأصل إن افتريته فعلي عقوبة افترائي ولكنه فرض محال وأنا بريء من افترائكم أي نسبتكم إياي إلى الافتراء، وعدل عنه إدماجا لكونهم مجرمين، وأن المسألة معكوسة، وحملت ما على المصدرية لما في الموصولية من تكلف حذف العائد مع أن ذلك هو المناسب لقوله إِجْرامِي فيما قبل، وما يقتضيه كلام ابن عباس من أن الآية من تتمة قصة نوح ﵇ وفي شأنه هو الظاهر، وعليه الجمهور، وعن مقاتل أنها في شأن النبي ﷺ مع مشركي مكة أي بل أيقول مشركو مكة افترى رسول الله ﷺ خبر نوح، قيل: وكأنه إنما جيء به في تضاعيف القصة عند سوق طرف منها تحقيقا لحقيقتها وتأكيدا لوقوعها وتشويقا للسامعين إلى استماعها لا سيما وقد قص منها طائفة متعلقة بما جرى بينه ﵇ وبين قومه من المحاجة، وبقيت طائفة مستقلة متعلقة بعذابهم، ولا يخفى أن القول بذلك بعيد وإن وجه بما وجه، وقال في الكشف: إن كونها في شأن النبي ﷺ أظهر وأنسب من كونها من تتمة قصة نوح ﵇ لأن أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ كالتكرير لقوله سبحانه:

Kelime hemzenin fethasıyla «أجرامي» şeklinde de okunmuştur ki en-Nahhâs'ın belirttiği üzere 'cürm'ün çoğuludur. İzz b. Abdisselâm buradaki şart cümlesini şu yönden müşkil görmüştür: Burada farz kılınan iftira geçmişe aittir; şart ise Arap dili âlimlerinin icmasıyla gelecek zamana tahsis edilir. İbnü's-Serrâc'ın dediği gibi: 'Şayet onu benim uydurduğum sabit olursa günahı bana aittir' manasının kastedildiğini söyleyerek cevap vermiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemişsem muhakkak sen onu bilirsin” [Mâide: 116] ayetinde de böyle denilmiştir. { وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “Ben ise sizin işlediğiniz suçtan uzağım.”, yani iftirayı bana nispet etmek suretiyle işlediğiniz cürmünüzden [uzağım]. Denildi ki: Asıl mana 'eğer onu uydurduysam iftiramın cezası bana aittir -fakat bu imkânsız bir faraziyedir- ve ben sizin iftiranızdan yani beni iftiraya nispet etmenizden uzağım' şeklindedir; ancak onların bizzat mücrim olduklarını vurgulamak ve meselenin aslında tam tersi olduğunu ortaya koymak için bu lafza dönülmüştür. 'Mâ' edatı mastariyye olarak kabul edilmiştir; çünkü mevsul kabul edildiğinde âid zamirinin hazfedilmesi külfeti vardır, kaldı ki öncesindeki { إِجْرامِي } lafzına uygun olan da mastariyye olmasıdır. İbn Abbâs'ın sözünün gerektirdiği üzere bu ayetin Nuh aleyhisselâm kıssasının devamı ve onun hakkında olması zahir olan görüştür ve cumhur da bu görüştedir. Mukâtil'den ise ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mekke müşrikleri hakkında olduğu rivayet edilmiştir; yani 'yoksa Mekke müşrikleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Nuh'un haberini uydurdu mu diyorlar?' demektir. Denildi ki: Sanki bu ifade, kıssanın bir bölümü sevk edilirken onun hakikatini pekiştirmek, vukuunu teyit etmek ve dinleyenleri onu dinlemeye teşvik etmek amacıyla kıssanın arasına getirilmiştir; zira özellikle [Nuh] aleyhisselâm ile kavmi arasında cereyan eden münazaraya dair bir kısım anlatılmış, onların azabına dair müstakil bir kısım ise geriye kalmıştır. Her ne şekilde gerekçelendirilirse gerekçelendirilsin bu görüşün uzak olduğu gizli değildir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında olması, Nuh aleyhisselâm kıssasının devamı olmasından daha zahir ve daha uygundur; zira { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } ifadesi Subhânehu'nun:

أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ دلالة على كمال العناد وأن مثله بعد الإتيان بالقصة على هذا الأسلوب المعجز مما لا ينبغي أن ينسب إلى افتراء فجاء زيادة إنكار على إنكار كأنه قيل: بل أمع هذا البيان أيضا يقولون: افْتَراهُ وهو نظير اعتراض قوله سبحانه في سورة وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ [العنكبوت: ١٨] بين قصة إبراهيم ﵇ في أحد الوجهين انتهى، ولا أراه معولا عليه.

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } ayetinin bir tekrarı gibidir; bu da inadın kemaline ve kıssanın bu mucizevi üslupla getirilmesinden sonra böylesi bir kelamın iftiraya nispet edilmemesi gerektiğine delalet eder. Dolayısıyla inkâr üstüne inkâr olarak gelmiştir; sanki: 'Yoksa bu apaçık beyana rağmen hâlâ { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” mu diyorlar?' denilmiştir. Bu durum, iki vecihten birine göre Subhânehu'nun: { وَإِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Eğer siz yalanlarsanız, bilin ki sizden önceki ümmetler de yalanlamıştı” [Ankebût: 18] ayetinin İbrahim aleyhisselâm kıssasının arasına itiraz cümlesi olarak girmesi gibidir. [Nakil] bitti. Fakat ben buna itibar edildiğini görmüyorum.

وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ إقناط له ﵇ من إيمانهم وإعلام بأنه لم يبق فيهم من يتوقع إيمانه، أخرج إسحاق بن بشر وابن عساكر عن ابن عباس قال: إن نوحا ﵇ كان يضرب ثم يلف في لبد فيلقى في بيته يرون أنه قد مات ثم يخرج فيدعوهم، واتفق أن جاءه رجل ومعه ابنه وهو يتوكأ على عصا فقال:

{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Nuh’a vahyolundu ki: Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır.” Bu, [Nuh] aleyhisselâm'ı onların iman etmelerinden ümitsiz kılmak ve artık içlerinde iman etmesi beklenecek kimsenin kalmadığını bildirmektir. İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Nuh aleyhisselâm dövülür, sonra bir keçeye sarılıp öldüğü sanılarak evine atılırdı; ardından tekrar çıkar ve onları davet ederdi. Bir keresinde bir adam yanında asaya dayanan oğlu ile birlikte ona geldi ve şöyle dedi:

يا بني انظر هذا الشيخ لا يغرنك قال: يا أبت أمكني من العصا فأخذ العصا ثم قال: ضعني على الأرض فوضعه فمشى إليه فضربه فشجه موضحة في رأسه وسالت الدماء فقال نوح ﵇: رب قد ترى ما يفعل بي عبادك فإن يك لك في عبادك حاجة فاهدهم وإن يكن غير ذلك فصبرني إلى أن تحكم وأنت خير الحاكمين فأوحى الله تعالى إليه وآيسه من إيمان قومه وأخبره أنه لم يبق في أصلاب الرجال ولا في أرحام النساء مؤمن. وقال سبحانه: يا نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ إلخ، والمراد بمن آمن قيل: من استمر على الإيمان وللدوام حكم الحدوث، ولذا لو حلف لا يلبس هذا الثوب وهو لابسه فلم ينزعه في الحال حنث، وقيل: المراد إلا من قد استعد للإيمان وتوقع منه ولا يراد ظاهره وإلا كان المعنى إلا من آمن فإنه يؤمن، وأورد عليه أنه مع بعده يقتضي أن من القوم من آمن بعد ذلك، وهو ينافي تقنيطه من إيمانهم، وقد يقال: المراد ما هو الظاهر والاستثناء على حد الاستثناء في قوله تعالى: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٣] على ما قاله غير واحد، فيفيد الكلام الإقناط على أتم وجه وأبلغه أي لن يحدث من قومك إيمانا

'Ey oğulcuğum! Şu yaşlı adama dikkat et, sakın seni kandırmasın!' Çocuk: 'Babacığım, asayı bana ver' dedi. Asayı aldı, sonra: 'Beni yere bırak' dedi. Babası onu bıraktı; çocuk ona doğru yürüdü, ona vurdu ve başını yarıp kemiğini çıkardı, kanlar aktı. Bunun üzerine Nuh aleyhisselâm: 'Rabbim! Kullarının bana ne yaptığını görüyorsun; eğer kullarında senin için bir hayır (ihtiyaç) varsa onları hidayete erdir, şayet bundan başkası ise sen hükmedinceye kadar bana sabır ver, sen hüküm verenlerin en hayırlısısın' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona vahyedip kavminin iman etmesinden onu ümitsiz kıldı ve artık ne erkeklerin sulbünde ne de kadınların rahminde mümin kimsenin kalmadığını ona haber verdi. Subhânehu şöyle buyurdu: { يا نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ } vd.' İman eden kimseden muradın, imanda sebat eden kimse olduğu söylenmiştir; zira devamlılık meydana gelme hükmündedir. Bundan dolayıdır ki bir kimse bu elbiseyi giymeyeceğine yemin etse ve o elbise üzerindeyken hemen çıkarmazsa yeminini bozmuş olur. Şöyle de denildi: Maksat, imana istidat gösteren ve kendisinden iman beklenen kimsedir; lafzın zahiri kastedilmemiştir, aksi takdirde mana 'iman etmiş olan hariç, çünkü o iman eder' şeklinde olurdu. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu görüş uzak olmakla birlikte kavimden bazılarının bundan sonra iman ettiğini gerektirir ki bu da onların imanından ümitsiz kılınmasıyla çelişir. Şöyle de denilebilir: Maksat zahir olan manadır ve buradaki istisna, birden fazla âlimin belirttiği üzere Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar hariç, iki kız kardeşi bir arada almanız [da size haram kılındı]” [Nisâ: 23] ayetindeki istisna kabilesindendir. Dolayısıyla kelam ümitsiz kılmayı en tam ve en beliğ şekilde ifade eder; yani kavminden hiç kimse sonradan yeni bir iman meydana getirip

ويحصله بعد إلا من قد أحدثه وحصله قبل، وذلك مما لا يمكن لما فيه من تحصيل الحاصل وإحداث المحدث، فإحداث الإيمان وتحصيله بعد مما لا يكون أصلا، وفي الحواشي الشهابية لو قيل: إن الاستثناء منقطع وإن المعنى لا يؤمن أحد بعد ذلك غير هؤلاء لكان معنى بليغا فتدبر، وقرأ أبو البرهسم وَأُوحِيَ مبنيا للفاعل وأنه بكسر الهمزة على إضمار القول على مذهب البصريين وعلى إجراء أُوحِيَ مجرى قال على مذهب الكوفيين، واستدل بالآية من أجاز التكليف بما لا يطاق.

elde edemeyecektir, ancak daha önce onu meydana getirip elde etmiş olan müstesnadır. Bu ise imkânsız bir şeydir; çünkü bunda mevcut olanı elde etme ve olmuş olanı yeniden yapma külfeti vardır; binaenaleyh sonradan imanın meydana getirilip elde edilmesi asla vuku bulmayacak bir şeydir. el-Havâşi'ş-Şihâbiyye'de şöyle denilmiştir: 'Şayet istisnanın munkatı olduğu ve mananın 'bundan sonra bu kimselerden başka hiç kimse iman etmeyecektir' şeklinde olduğu söylenseydi son derece beliğ bir mana olurdu, öyleyse iyi düşün.' Ebü'l-Berhesîm { وَأُوحِيَ } fiilini malum (etken) sîgada, 'ennehû' kelimesini de hemzenin kesrasıyla { إِنَّهُ } şeklinde okumuştur ki bu Basralıların mezhebine göre sözün (kavl) takdir edilmesiyle, Kûfelilerin mezhebine göre ise 'ûhiye' fiilinin 'kâle' fiili yerine ikame edilmesiyledir. Güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmanın caiz olduğunu savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir.

فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ أي لا تلتزم البؤس ولا تحزن بما كانوا يتعاطونه من التكذيب والاستهزاء والإيذاء في هذه المدة الطويلة فقد حان وقت الانتقام منهم وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا عطف على فَلا تَبْتَئِسْ والأمر قيل للوجوب إذ لا سبيل إلى صيانة الروح من الغرق إلا به فيجب كوجوبها، وقيل: للإباحة وليس بشيء، وأل في الْفُلْكَ إما للجنس أو للعهد بناء على أنه أوحي إليه ﵇ من قبل أن الله سبحانه سيهلكهم بالغرق وينجيه ومن معه بشيء يصنعه بأمره تعالى من شأنه كيت وكيت واسمه كذا، والباء للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال من الفاعل، والأعين حقيقة في الجارحة وهي جارية مجرى التمثيل كأن لله سبحانه أعينا تكلؤه من تعدي الكفرة ومن الزيغ في الصنعة، والجمع للمبالغة، وقد انسلخ عنه لإضافته على ما قيل. معنى القلة وأريد به الكثرة، وحينئذ يقوى أمر المبالغة، وزعم بعضهم أن الأعين بمعنى الرقباء وأن في ذلك ما هو من أبلغ أنواع التجريد، وذلك أنهم ينتزعون من نفس الشيء آخر مثله في صفته مبالغة بكمالها كما أنشد أبو علي:

{ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Artık onların yapmakta olduklarına üzülme.”; yani bu uzun süre boyunca sürdürdükleri yalanlama, alay etme ve eziyetler sebebiyle kederlenme ve üzüntüye kapılma; zira onlardan intikam alma vakti gelmiştir. { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا } “Gözlerimizin önünde gemiyi yap.”; { فَلا تَبْتَئِسْ } üzerine matuftur. Buradaki emrin vücub için olduğu söylenmiştir; zira canı boğulmaktan korumanın bundan başka yolu yoktur, dolayısıyla canı korumak vacip olduğu gibi bu da vaciptir. İbaha için olduğu da söylenmiştir ancak bu kayda değer değildir. { الْفُلْكَ } kelimesindeki 'el' takısı ya cins içindir ya da Allah Subhânehu'nun onları boğarak helak edeceğine ve [Nuh] aleyhisselâm ile beraberindekileri O Teâlâ'nın emriyle yapacağı, niteliği şöyle şöyle ve adı şu olan bir şeyle kurtaracağına dair daha önce kendisine vahyolunduğuna binaen ahid içindir. Bâ harfi mülâbese (beraberlik) içindir ve car-mecrur failden hal konumundadır. 'A'yün' (gözler) kelimesi hakikatte uzuv için kullanılır ve temsil yoluyla cereyan etmektedir; sanki Allah Subhânehu'nun kâfirlerin tecavüzünden ve yapımındaki hatadan onu koruyan gözleri varmış gibidir. Çoğul sîgası mübalağa içindir; denildiğine göre izafet sebebiyle azlık manasından sıyrılmış ve çokluk kastedilmiştir, bu durumda mübalağa manası daha da kuvvetlenir. Bazıları 'a'yün' kelimesinin 'bekçiler/gözetleyiciler' manasında olduğunu ve bunda tecrid sanatının en beliğ türlerinden birinin bulunduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu da kemaline mübalağa yapmak amacıyla bir şeyin bizzat kendisinden onun vasfında benzer bir başkasını çekip çıkarmalarıdır; nitekim Ebû Ali şu beyti okumuştur:

أفات بنو مروان ظلما دماءنا ... وفي الله إن لم يعدلوا حكم عدل

"Mervanoğulları zulümle kanlarımızı heder etti; şayet onlar adaletle davranmazlarsa Allah katında adil bir hâkim vardır."

وقد جرد هاهنا من ذات المهيمن جماعة الرقباء وهو سبحانه الرقيب نفسه، وقيل: إن ملابسة العين كناية عن الحفظ وملابسة الأعين لمكان الجمع كناية عن كمال الحفظ والمبالغة فيه، ونظير ذلك بسط اليد وبسط اليدين، فإن الأول كناية عن الجود والثاني عن المبالغة فيه، وجوز أن يكون المراد الحفظ الكامل على طريقة المجاز المرسل لما أن الحفظ من لوازم الجارحة، وقيل: المراد من أعيننا ملائكتنا الذين جعلناهم عيونا على مواضع حفظك ومعونتك، والجمع حينئذ على حقيقته لا للمبالغة، ويفهم من صنيع بعضهم أن هذا من المتشابه، والكلام فيه شهير، ففي الدر المنثور عند الكلام على هذه الآية أخرج البيهقي عن سفيان بن عيينة قال: ما وصف الله ﵎ به نفسه في كتابه فقراءته تفسيره ليس لأحد أن يفسره بالعربية ولا بالفارسية، وقرأ أبو طلحة بن مصرف بأعينا بالإدغام وَوَحْيِنا إليك كيف تصنعها وتعليمنا، أخرج إسحاق بن بشر وابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه ﵇ لم يعلم كيف صنعة الفلك فأوحى الله تعالى إليه أن اجعل رأسها كرأس الديك. وجؤجؤها كجؤجؤ الطير، وذنبها كذنب الديك، واجعل لها أبوابا في جنبها وشدها بدسر وأمره أن يطلبها بالقار ولم يكن في الأرض قار ففجر الله تعالى له عين القار حيث ينحتها يغلي غليانا حتى طلاها الخبر، وفيه أن الله تعالى بعث جبريل ﵇ فعلمه صنعتها، وقيل: كانت الملائكة ﵈ تعلمه.

Burada da el-Müheymin olan Allah'ın zatından gözetleyiciler topluluğu tecrid edilip çıkarılmıştır, halbuki O Subhânehu bizzat gözetenin ta kendisidir. Şöyle de denildi: Gözün beraberliği muhafazadan kinayedir; 'a'yün' (gözler) şeklinde çoğul getirilmesi ise cem sîgası sebebiyle tam korumadan ve bunda mübalağadan kinayedir. Bunun benzeri elin açılması (bast-ı yed) ve iki elin açılması (bast-ı yedeyn) ifadeleridir; zira birincisi cömertlikten kinayedir, ikincisi ise cömertlikte mübalağadan kinayedir. Koruma uzvun gereklerinden olduğu için mecaz-ı mürsel yoluyla tam korumanın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Şöyle de denildi: 'Gözlerimiz'den maksat, senin korunman ve sana yardım edilmesi hususunda birer gözcü kıldığımız meleklerimizdir; bu durumda çoğul sîgası mübalağa için değil hakiki manası üzeredir. Bazılarının tutumundan ise bunun müteşâbihattan olduğu anlaşılmaktadır ve bu konudaki söz meşhurdur. Nitekim ed-Dürrü'l-Mensûr'da bu ayetin tefsirinde Beyhakî'nin Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Allah celle celâluhu'nun Kitabı'nda kendisini vasfettiği şeylerin okunması onların tefsiridir; hiç kimsenin onu ne Arapça ne de Farsça [başka bir lafızla] tefsir etme yetkisi yoktur.' Ebû Talha b. Musarrif kelimeyi idğam ile «بِأَعْيِنَّا» şeklinde okumuştur. { وَوَحْيِنا } “ve vahyimizle”; onu nasıl yapacağına dair sana vahyimiz ve öğretmemizle [yap]. İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre [Nuh] aleyhisselâm geminin nasıl yapılacağını bilmiyordu. Allah Teâlâ ona: 'Başını horoz başı gibi, göğsünü kuş göğsü gibi, kuyruğunu horoz kuyruğu gibi yap; yan tarafına kapılar koy ve onu perçinlerle sağlamlaştır' diye vahyetti ve ona ziftle kaplamasını emretti. Yeryüzünde ise hiç zift yoktu. Allah Teâlâ onun gemiyi yonttuğu yerde kaynayarak fışkıran bir zift pınarı fışkırttı, o da gemiyi onunla kapladı... [şeklindeki] haberi rivayet etmişlerdir. Bu rivayette Allah Teâlâ'nın Cebrail aleyhisselâm'ı gönderip ona geminin yapımını öğrettiği zikredilmektedir. Meleklerin aleyhimüsselâm ona öğrettiği de söylenmiştir.

وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا أي لا تراجعني فيهم ولا تدعني باستدفاع العذاب عنهم وفيه من المبالغة ما ليس فيما لو قيل: ولا تدعني فيهم، وحيث كان فيه ما يلوح بما يستتبعه أكد التعليل فقيل: إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ أي محكوم عليهم بالإغراق وقد جرى به القضاء وجف القلم فلا سبيل إلى كفه، والظاهر أن المراد من الموصول من لم يؤمن من قومه مطلقا، وقيل: المراد واعلة زوجته وكنعان ابنه وليس بشيء وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ حكاية حال ماضية لاستحضار صورتها العجيبة.

{ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma (bir şey söyleme).”; yani onlar hakkında bana müracaat etme ve azabın onlardan kaldırılması için bana dua etme. Bu ifadede 'onlar hakkında bana dua etme' denilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Bu hitapta peşinden gelecek hükmü hissettiren bir yön bulunduğu için gerekçe tekit edilerek şöyle buyuruldu: { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır.”; yani boğulmalarına hükmedilmiştir, kaza bu şekilde cereyan etmiş ve kalem kurumuştur, artık bunun önüne geçmenin hiçbir yolu yoktur. Zahir olan şudur ki ismi mevsul ile kavminden iman etmeyenlerin tamamı kastedilmiştir. Karısı Vâile ile oğlu Ken'ân'ın kastedildiği de söylenmiştir fakat bu kayda değer bir şey değildir. { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu.”; harikulade ve şaşırtıcı tablosunu zihinde canlandırmak için geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir.

وقيل: تقديره، وأخذ أو أقبل يصنع الفلك، وكانت على ما روي عن قتادة وعكرمة والكلبي من خشب الساج وقد غرسه بنفسه ولم يقطعه حتى صار طوله أربعمائة ذراع والذراع إلى المنكب في أربعين سنة على ما روي عن سليمان الفراسي، وقيل: أبقاه عشرين سنة، وقيل: مكث مائة سنة يغرس ويقطع وييبس، وقال عمرو بن الحارث: لم يغرسه بل قطعه من جبل لبنان.

Takdirinin 'gemiyi yapmaya koyuldu veya başladı' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Katâde, İkrime ve Kelbî'den rivayet edildiğine göre gemi sac ağacındandı; [Nuh] onu bizzat kendisi dikmiş ve Süleyman el-Fârisî'den rivayet edildiğine göre kırk yıl boyunca boyu -parmak ucundan omuza kadar olan arşınla- dört yüz arşın oluncaya kadar onu kesmemiştir. Yirmi yıl beklettiği de söylenmiştir. Dikmek, kesmek ve kurutmak suretiyle yüz yıl kaldığı da rivayet edilmiştir. Amr b. el-Hâris ise: 'Onu dikmedi, bilakis Lübnan dağından kesti' demiştir.

وعن ابن عباس أنها كانت من خشب الشمشاد وقطعه من جبل لبنان، وقيل: إنه ورد في التوراة أنها كانت من الصنوبر، وروي أنه كان سام وحام ويافث ينحتون معه، وفي رواية أنه ﵇ كان معه أيضا أناس استأجرهم ينحتون، وذكر أن طولها ثلاثمائة ذراع وعرضها خمسون وارتفاعها في السماء ثلاثون.

İbn Abbâs'tan onun şimşir ağacından olduğu ve onu Lübnan dağından kestiği rivayet edilmiştir. Tevrat'ta çam ağacından olduğunun geçtiği de söylenmiştir. Sâm, Hâm ve Yâfes'in onunla birlikte ağaçları yonttukları rivayet edilmiştir. Bir rivayette ise [Nuh] aleyhisselâm'ın yanında yontma işi için kiraladığı birtakım insanların da bulunduğu zikredilmiştir. Geminin uzunluğunun üç yüz arşın, genişliğinin elli arşın ve göğe doğru yüksekliğinin otuz arşın olduğu belirtilmiştir.

وأخرج ابن جرير وغيره عن الحسن قال: كان طولها ألف ذراع ومائتي ذراع وعرضها ستمائة ذراع وصنع لها بابا في وسطها، وأتم صنعها على ما روي عن مجاهد في ثلاث سنين.

İbn Cerîr ve başkaları Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Geminin uzunluğu bin iki yüz arşın, genişliği ise altı yüz arşındı; tam ortasına da bir kapı yapmıştı.' Mücâhid'den rivayet edildiğine göre geminin yapımını üç yılda tamamlamıştır.

وعن كعب الأحبار في أربعين سنة، وقيل: في ستين، وقيل: في مائة سنة، وقيل: في أربعمائة سنة، واختلف في أنه في أي موضع صنعها، فقيل: في الكوفة، وقيل: في الهند، وقيل: في أرض الجزيرة، وقيل: في أرض الشام، وسفينة الأخبار في تحقيق الحال فيما أرى لا تصلح للركوب فيها إذ هي غير سالمة عن عيب، فالحري بحال من لا يميل إلى الفضول أن يؤمن بأنه ﵇ صنع الفلك حسبما قص الله تعالى في كتابه ولا يخوض في مقدار طولها وعرضها وارتفاعها ومن أي خشب صنعها وبكم مدة أتم عملها إلى غير ذلك مما لم يشرحه الكتاب ولم تبينه السنة الصحيحة، هذا وفي التعبير- بيصنع- على ما قيل: ملاءمة للاستمرار المفهوم من الجملة الواقعة حالا من ضميره أعني قوله تعالى:

Kâ'b el-Ahbâr'dan kırk yılda; altmış yılda, yüz yılda, dört yüz yılda [yaptığı da] söylenmiştir. Gemiyi nerede yaptığı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Kûfe'de, Hindistan'da, el-Cezîre bölgesinde ve Şam diyarında yaptığı söylenmiştir. Bana göre durumun tahkiki konusunda haberler gemisi binmeye elverişli değildir; zira ayıptan salim değildir. Fuzuliyata meyletmeyen kimsenin haline yaraşan; [Nuh] aleyhisselâm'ın, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda anlattığı üzere gemiyi yaptığına inanması, uzunluğunun, genişliğinin ve yüksekliğinin miktarına, hangi ağaçtan yaptığına, yapımını ne kadar sürede tamamladığına ve benzeri Kitap'ın açıklamadığı, sahih sünnetin de beyan etmediği hususlara dalmamasıdır. Bununla birlikte 'yapıyordu' (yeṣneu) ifadesinde -söylendiğine göre- onun zamirinden hal vaki olan cümleden, yani Yüce Allah'ın şu kavlinden anlaşılan sürekliliğe bir uygunluk vardır:

وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ أي استهزؤوا به لعمله السفينة إما لأنهم ما كانوا يعرفونها ولا كيفية استعمالها فتعجبوا من ذلك وسخروا منه، ويشهد لعدم معرفتهم ما روي عن ابن عباس أنه ﵇ حين قال الله تعالى له: اصْنَعِ الْفُلْكَ قال: يا رب وما الفلك؟ قال: بيت من خشب يجري على وجه الماء، قال: يا رب وأين الماء؟ قال: إني على ما أشاء قدير، وإما لأنه ﵇ كان يصنعها في برية بعيدة عن الماء وكانوا يتضاحكون، ويقولون: يا نوح صرت نجارا بعد ما كنت نبيا، وهذا مبني على أن السفينة كانت معروفة بينهم، ويشهد له ما

{ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ } “Kavminden ileri gelen bir topluluk her ne zaman yanından geçse onunla alay ediyordu.”; yani gemi yapmasından ötürü onunla istihza ediyorlardı. Bu da ya gemiyi ve onun nasıl kullanılacağını bilmediklerinden ötürü buna şaşırıp onunla alay etmelerindendir -ki onların bilmediklerine, İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu haber şahitlik etmektedir: Allah Teâlâ ona { اصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap” buyurunca [Nuh] aleyhisselâm: 'Ey Rabbim, gemi nedir?' dedi. [Allah]: 'Suyun üzerinde yüzen ağaçtan bir evdir' buyurdu. O: 'Ey Rabbim, su nerede?' dedi. [Allah]: 'Şüphesiz ben dilediğim şeye kadirim' buyurdu-; ya da [Nuh] aleyhisselâm'ın gemiyi sudan uzak çorak bir arazide yapmasından ötürüydü. Birbirlerine gülüşüyor ve: 'Ey Nuh! Peygamber olduktan sonra marangoz mu oldun?' diyorlardı. Bu görüş, geminin aralarında bilindiği esasına dayanır; buna da şu rivayet şahitlik eder:

أخرجه ابن جرير والحاكم وصححه- وضعفه الذهبي- عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: كان نوح قد مكث في قومه ألف سنة إلا خمسين عاما يدعوهم حتى كان آخر زمانه غرس شجرة فعظمت وذهبت كل مذهب ثم قطعها ثم جعل يعملها سفينة فيرونه ويسألونه فيقول أعملها سفينة فيسخرون منه ويقولون: تعمل سفينة في البر وكيف تجري؟ فيقول:

İbn Cerîr ve Hâkim'in rivayet edip Hâkim'in sahihlediği -Zehebî'nin ise zayıf gördüğü- Âişe'den gelen rivayette o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Nuh, kavmi arasında onları [hakka] davet ederek elli yılı müstesna bin sene kaldı. Nihayet ömrünün son döneminde bir ağaç dikti, ağaç büyüdü ve her yöne dal budak saldı. Sonra onu kesti, ardından onu gemi yapmaya koyuldu. Onu görüyor ve soruyorlardı; o da: 'Onu gemi yapıyorum' diyordu. Bunun üzerine onunla alay ediyor ve: 'Karada gemi yapıyorsun, bu nasıl yüzecek?' diyorlardı. O da şöyle diyordu:

سوف تعلمون الحديث

İleride bileceksiniz...' [hadis].

والأكثرون- كما قال ابن عطية- على أنهم لم يكونوا رأوا سفينة قط ولا كانت إذ ذاك، وقد ذكر في كتب الأوليات أن نوحا ﵇ أول من عمل السفينة، والحق أنه لا قطع بذلك، وكل- منصوب على الظرفية و «ما» مصدرية وقتية أي كل وقت مرور، والعامل فيه جوابه وهو سَخِرُوا وقوله سبحانه:

İbn Atıyye'nin dediği gibi, çoğunluğun görüşüne göre onlar asla bir gemi görmemişlerdi ve o vakitte gemi mevcut değildi. İlkler (evâil) kitaplarında Nuh aleyhisselâm'ın gemi yapan ilk kişi olduğu zikredilmiştir. Hak olan ise bu konuda kesin bir bilginin bulunmadığıdır. 'Küll' kelimesi zarf olarak mansubdur; 'mâ' ise masdariyet ve vakit bildiren (zamani) edattır; yani 'her geçiş vaktinde' demektir. Onda amel eden lafız, onun cevabı olan { سَخِرُوا } “alay ediyorlardı” fiilidir. Yüce [Allah]'ın şu kavli de böyledir:

قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ استئناف بياني كأن سائلا سأل فقال: فما صنع نوح ﵇ عند بلوغهم منه هذا المبلغ؟ فقيل: قال: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا لهذا العمل ومباشرة أسباب الخلاص من العذاب فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ لما أنتم فيه من الإعراض عن استدفاعه بالإيمان والطاعة ومن الاستمرار على الكفر والمعاصي، والتعرض لأسباب حلول سخط الله تعالى التي من جملتها سخريتكم منا واستهزاؤكم بنا، وإطلاق السخرية عليهم حقيقة، وعليه ﵇ للمشاكلة لأنها لا تليق بالأنبياء ﵈، وفسرها بعضهم بالاستجهال وهو مجاز لأنه سبب للسخرية، فأطلقت السخرية وأريد سبها.

{ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “Dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız, şüphesiz biz de sizinle alay ediyoruz/edeceğiz.'”; [bu cümle] istînâf-ı beyânîdir (soru-cevap formunda bir geçiştir). Sanki birisi şöyle sormuş gibidir: 'Peki onlar bu dereceye vardıklarında Nuh aleyhisselâm ne yaptı?' Şöyle cevap verilmiştir: Dedi ki: Eğer bu işten ve azaptan kurtuluş sebeplerine teşebbüs etmemizden ötürü { إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا } “bizimle alay ediyorsanız”, iman ve itaat ile azabı savmaktan yüz çevirmenizden, küfür ve günahlarda ısrar etmenizden ve bir kısmı da bizimle alay edip bizi küçümsemeniz olan Allah Teâlâ'nın gazabının inme sebeplerine maruz kalmanızdan ötürü { فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “şüphesiz biz de sizinle alay ediyoruz/edeceğiz”. Onlar hakkında 'alay' (sehriyye) ifadesinin kullanılması hakikattir; [Nuh] aleyhisselâm hakkında kullanılması ise müşâkele (söz uygunluğu) kabilindendir; çünkü alay peygamberlere aleyhimüsselâm yakışmaz. Bazıları bunu 'cahil yerine koymak/cehaletlerini ortaya koymak' (istichel) şeklinde tefsir etmiştir ki bu mecazdır; zira bu, alayın sebebidir; böylece alay zikredilmiş fakat sebebi kastedilmiştir.

وقيل: إنها منه ﵇ لما كانت لجزأئهم من جنس صنيعهم لم تقبح فلا حاجة لارتكاب خلاف الظاهر، وجمع الضمير في مِنَّا إما لأن سخريتهم منه ﵇ سخرية من المؤمنين أيضا أو لأنهم كانوا يسخرون منهم أيضا إلا أنه اكتفى بذكر سخريتهم منه ﵇ ولذلك تعرض الجميع للمجازاة في قوله: نَسْخَرُ مِنْكُمْ فتكافأ الكلام من الجانبين، والتشبيه في قوله سبحانه: كَما تَسْخَرُونَ إما في مجرد التحقق والوقوع، وإما في التجدد والتكرر حسبما صدر عن ملأ بعد ملأ، وقيل: لا مانع من أن يراد الظاهر ولا ضرر في ذلك لحديث الجزاء، ومن هنا قال بعضهم: إن في الآية دليلا على جواز مقابلة نحو الجاهل والأحمق بمثل فعله ويشهد له قوله تعالى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى [البقرة: ١٩٤] وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ [النحل: ١٢٦] إلى غير ذلك، والظاهر أن كلا الفعلين واقع في الحال.

Şöyle de denilmiştir: [Nuh] aleyhisselâm'dan sadır olan bu fiil, onların yaptıklarının cinsinden bir ceza olduğu için çirkin düşmemiştir; dolayısıyla zahirin hilafına gitmeye gerek yoktur. { مِنَّا } “bizimle” ifadesinde zamirin çoğul getirilmesi, ya onların [Nuh] aleyhisselâm ile alay etmelerinin müminlerle de alay etmek anlamına gelmesinden ya da onların müminlerle de alay ediyor olmalarındandır; ancak sadece onunla aleyhisselâm alay etmelerinin zikriyle yetinilmiştir. Bu sebeple { نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “sizinle alay ediyoruz” kavlinde hepsi cezalandırmaya muhatap kılınmış ve söz iki taraf arasında denk düşmüştür. Yüce [Allah]'ın { كَما تَسْخَرُونَ } “sizin alay ettiğiniz gibi” kavlindeki benzetme; ya sırf gerçekleşme ve vuku bulmada ya da birbiri ardınca gelen ileri gelen gruplardan sadır olduğu üzere yenilenme ve tekrarlanmadadır. Zahirin kastedilmesine bir engel olmadığı ve ceza hadisi/prensibi gereğince bunda bir sakınca bulunmadığı da söylenmiştir. Buradan hareketle bazıları şöyle demiştir: Ayette, cahil ve ahmak gibi kimselere yaptıkları fiilin misliyle karşılık vermenin caiz olduğuna delil vardır. Yüce Allah'ın şu ayetleri de buna şahitlik eder: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى } “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [el-Bakara: 194], { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40], { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan azabın misliyle ceza verin” [en-Nahl: 126] ve benzerleri. Zahir olan, her iki fiilin de şimdiki zamanda vaki olduğudur.

وقال ابن جريج: المعنى إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا في الدنيا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ في الآخرة، وقيل: في الدنيا عند الغرق. وفي الآخرة عند الحرق، قال الطبرسي: إن المراد من نسخر منكم على هذا نجازيكم على سخريتكم أو نشمت بكم عند غرقكم وحرقكم، وفيه خفاء، هذا وجوز أن يكون عامل كُلَّما قال، وهو الجواب، وجملة سَخِرُوا صفة لملأ أو بدل من مَرَّ بدل اشتمال لأن مرورهم للسخرية فلا يضركون السخرية ليست بمعنى المرور ولا نوعا منه، وأبو حيان جعل ذلك مبعدا للبدلية وليس بذلك، ويلزم على هذا التجويز استمرار هذا القول منه ﵇ وهو ظاهر، وعلى الاعراب قيل: لا استمرار وإنما أجابهم به في بعض المرات، ورجح بأن المقصود بيان تناهيهم في إيذائه ﵇ وتحمله لأذيتهم لا مسارعته ﵇ إلى الجواب كُلَّما وقع منهم ما يؤذيه من الكلام، وقد يقال: إن في ذلك إشارة إلى أنه ﵇ بعد أن يئس من إيمانهم لم يبال بإغضابهم ولذا هددهم التهديد البليغ بقوله: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ أي يفضحه أو يذله أو يهلكه، وهي أقوال متقاربة، والمراد بذلك العذاب الغرق وَيَحِلُّ عَلَيْهِ حلول الدين المؤجل عَذابٌ مُقِيمٌ أي دائم وهو عذاب النار، ومَنْ عبارة عنهم، وهي موصولة في محل نصب مفعول للعلم، وهو بمعنى المعرفة فيتعدى إلى واحد.

İbn Cüreyc dedi ki: Anlamı, 'Eğer dünyada bizimle alay ediyorsanız, şüphesiz biz de ahirette sizinle alay edeceğiz' şeklindedir. Dünyada boğulma anında, ahirette ise yanma anında [alay edileceği] de söylenmiştir. Tabersî şöyle demiştir: Buna göre 'sizinle alay ederiz'den maksat, alayınızın karşılığını veririz veya boğulmanız ve yanmanız anında halinize seviniriz (şematet ederiz) demektir. Bunda ise bir kapalılık vardır. Bununla birlikte 'küllî' edatının âmilinin 'kâle' fiili olup bunun cevap olması; 'sahiru' cümlesinin de 'meleün' kelimesinin sıfatı veya 'merra' fiilinden iştimal bedeli olması caiz görülmüştür. Zira onların geçişleri alay etmek içindir; dolayısıyla alayın geçiş manasında veya onun bir türü olmaması bedel olmasına zarar vermez. Ebû Hayyân bunu bedel olmaktan uzaklaştırıcı bir unsur saymıştır fakat durum öyle değildir. Bu caiz görüşe göre bu sözün [Nuh] aleyhisselâm'dan sürekli sadır olması gerekir ki bu açıktır. Diğer iraba göre ise süreklilik yoktur; o onlara sadece bazı defalarda bu cevabı vermiştir. Bunun tercihi şu gerekçeyle yapılmıştır: Maksat, onların ona aleyhisselâm eziyet etmedeki aşırılıklarını ve onun da onların eziyetlerine katlanmasını açıklamaktır; yoksa onlardan kendisini üzen her söz sadır olduğunda onun hemen cevaba koşuşunu açıklamak değildir. Şöyle de denilebilir: Bunda, [Nuh] aleyhisselâm'ın onların imanından ümit kestikten sonra onları öfkelendirmeye aldırmadığına bir işaret vardır; bu yüzden şu sözüyle onları beliğ bir şekilde tehdit etmiştir: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } “Kendisini rezil rüsva edecek bir azabın kime geleceğini ileride bileceksiniz.”; yani onu rezil edecek, zelil kılacak yahut helak edecek [azabın kime geleceğini]. Bunlar birbirine yakın görüşlerdir. Bu azaptan murat boğulmadır. { وَيَحِلُّ عَلَيْهِ } “ve üzerine ineceğini”; vadesi gelmiş borcun inmesi/çökmesi gibi, { عَذابٌ مُقِيمٌ } “sürekli bir azabın”; yani daimi olan cehennem azabının [ineceğini]. 'Men' lafzı onlardan kinayedir; ism-i mevsul olup 'el-ilm' fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. Buradaki ilim 'marifet' manasında olduğundan tek mefule geçişlidir.

وجوز ابن عطية أن يراد العلم المتعدي إلى مفعولين لكنه اقتصر على واحد، وتعقبه في البحر بأنه لا يجوز حذف الثاني اقتصارا لأن أصله خبر مبتدأ، ولا اختصارا هنا لأنَّه لا دليل على حذفه.

İbn Atıyye iki mefule geçişli olan ilmin kastedilip tek mefulle yetinilmiş olmasını da caiz görmüştür. Ancak el-Bahr'da şu şekilde tenkit edilmiştir: İkinci mefulün iktisar yoluyla (anlam gözetilmeksizin) hazfi caiz değildir, çünkü aslı mübtedanın haberidir; burada ihtisar yoluyla (karineye binaen) hazfi de caiz değildir, çünkü hazfine delalet eden bir delil yoktur.

وقيل: إن مَنْ استفهامية مبتدأ، والجملة بعدها خبر، وجملة المبتدأ والخبر معلق عنها سادة مسد المفعول أو المفعولين، قيل: ولما كان مدار سخريتهم استجالهم إياه ﵇ في مكابدة المشاق الفادحة لدفع ما لا يكاد يدخل تحت الصحة على زعمهم من الطوفان ومقاساة الشدائد في عمل السفينة وكانوا يعدونه عذابا قيل: بعد استجهالهم فَسَوْفَ إلخ يعني أن ما أباشره ليس فيه عذاب لاحق بي فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ من يعذب، ولقد أصاب العلم بعد استجالهم محزه انتهى، وهو ظاهر على تقدير حمل السخرية المنسوبة إليه ﵇ على الاستجهال.

Şöyle de denilmiştir: 'Men' istifhamiyedir, mübtedadır; sonrasındaki cümle ise haberidir. Mübteda ve haber cümlesi amelden askıya alınmış (muallak) olarak bir veya iki mefulün yerine geçmiştir. Denildi ki: Onların alaylarının odak noktası, tufan gibi zanlarınca sıhhati kabul edilemeyecek bir şeyi savuşturmak için büyük meşakkatlere katlanmasında ve gemi yapımında zorluklar çekmesinde onu aleyhisselâm cahil yerine koymaları (istichel) olduğu ve bunu bir azap saydıkları için; onları cahil yerine koymalarının ardından { فَسَوْفَ } “İleride bileceksiniz...” buyrulmuştur. Yani: Benim meşgul olduğum işte bana dokunan bir azap yoktur, asıl azap görecek olanın kim olduğunu ileride bileceksiniz! Böylece ilim/bilgi, onları cahil yerine koymalarından sonra tam yerine oturmuştur. [Alıntının sonu]. Bu durum, ona aleyhisselâm nispet edilen alay etmenin 'cahil yerine koymak/cehaletlerini ortaya koymak' manasına hamledilmesi takdirinde açıktır.

ولعله يمكن إجراؤه على تقدير حملها على ظاهرها أيضا بأدنى عناية فافهم، ووصف العذاب بالإخزاء لما في الاستهزاء والسخرية من لحوق الخزي والعار عادة والتعرض لحلول العذاب المقيم للمبالغة في التهديد، وفيه من المجاز ما لا يخفى، وتخصيصه بالمؤجل، وإيراد الأول بالإتيان غاية الجزالة، وحكى الزهراوي أنه قرىء يحل بضم الحاء.

Belki de bu mana, alayın zahirine hamledilmesi takdirinde de küçük bir dikkatle yürütülebilir, iyi anla! Azabın 'rezil edici' (ihzâ) olarak nitelenmesi, istihza ve alayda adet olduğu üzere zillet ve utancın bulunmasından ötürüdür. Sürekli azabın inişinin zikredilmesi ise tehditte mübalağa içindir ve bunda gizli olmayan bir mecaz vardır. Onun ertelenmiş olanla (ahiret azabıyla) tahsis edilmesi ve birincisinin 'gelme' (ityân) ile ifade edilmesi son derece fesahatli ve sağlamdır. ez-Zehravî, 'yeḥıllu' fiilinin ha harfinin zammesiyle (yaḥullu) de okunduğunu nakletmiştir.

حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا غاية لقوله سبحانه: يَصْنَعُ الْفُلْكَ وحَتَّى إما جارة متعلقة به، وإِذا لمجرد الظرفية، وإما ابتدائية داخلة على الشرط وجوابه، والجملة لا محل لها من الإعراب، وحال ما وقع في البين قد

{ حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا } “Nihayet emrimiz geldiği zaman...”; Yüce [Allah]'ın { يَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” kavlinin gayesidir (nihayetidir). 'Hattâ' ya ona müteallık bir harf-i cerdir; 'izâ' ise sırf zarfiyet içindir; ya da şart ve cevabına dahil olan ibtidâiyyedir ve cümlenin irabdan mahalli yoktur. Bu ikisi arasında vuku bulan durum ise

مرت الإشارة إليه، والأمر إما واحد الأوامر أي الأمر بركوب السفينة أو بالفوران أو للسحاب بالإرسال أو للملائكة ﵈ بالتصرف فيما يراد أو نحو ذلك، وإما واحد الأمور وهو الشأن أعني نزول العذاب بهم وَفارَ التَّنُّورُ أي نبع منها الماء وارتفع بشدة كما تفور القدر بغليانها وفيه من الاستعارة ما لا يخفى، والمراد من التنور تنور الخبز عند الجمهور، وكان على ما روي عن الحسن ومجاهد تنورا لحواء تخبز فيه ثم صار لنوح ﵇ وكان من حجارة، وقيل:

daha önce işaret edilmişti. Emir; ya tekil buyruk manasındaki emirlerin bir tekidir; yani gemiye binme veya kaynama emri yahut buluta [yağmuru] salıverme emri veya meleklere aleyhimüsselâm murat edilen hususlarda tasarrufta bulunma emri yahut benzeridir; ya da işler/durumlar manasındaki umûrun tekilidir ki bu da şan/durum demektir, yani üzerlerine azabın inmesidir. { وَفارَ التَّنُّورُ } “ve tandır kaynadığı (zaman)”; yani ondan su fışkırıp, tencerenin kaynamasıyla taştığı gibi şiddetle yükseldi. Bunda gizli olmayan bir istiâre vardır. 'Tennûr'dan maksat, cumhura göre ekmek tandırıdır. Hasan ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre bu, Havva'ya ait olup içinde ekmek pişirdiği, sonra Nuh aleyhisselâm'a intikal eden ve taştan yapılmış bir tandırdı. Şöyle de denilmiştir:

هو تنور في الكوفة في موضع مسجدها عن يمين الداخل مما يلي باب كندة، وجاء ذلك في رواية عن علي كرم الله تعالى وجهه،

O, Kûfe'de, mescidinin bulunduğu yerde, Kinde kapısı tarafındaki içeri girenin sağında bulunan bir tandırdır. Bu husus, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh gelen bir rivayette yer almıştır.

وقيل: تنور بالهند، وقيل: بعين وردة من أرض الجزيرة العمرية أو من أرض الشام، وقيل: ليس المراد به تنورا معينا بل الجنس، والمراد فار الماء من التنانير، وفي ذلك من عجيب القدرة ما لا يخفى، ولا تنافي بين هذا وقوله سبحانه: وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً [القمر: ١٢] إذ يمكن أن يكون التفجير غير الفوران فحصل الفوران للتنور والتفجير للأرض، أو يراد بالأرض أماكن التنانير، ووزنه تفعول من النور، وأصله تنوور فقلبت الواو الأولى همزة لانضمامها، ثم حذفت تخفيفا، ثم شددت النون عوضا عما حذف، ونقل هذا عن ثعلب، وقال أبو علي الفارسي: وزنه فعول، وقيل: على هذا إنه أعجمي ولا اشتقاق له، ومادته تنر، وليس في كلام العرب نون قبل راء، ونرجس معرب أيضا، والمشهور أنه مما اتفق فيه لغة العرب والعجم كالصابون والسمور، وعن ابن عباس وعكرمة والزهري أن التَّنُّورُ وجه الأرض هنا، وعن قتادة أنه أشرف موضع منها أي أعلاه وأرفعه،

Hindistan'da bir tandır olduğu söylenmiştir. el-Cezîretü'l-Ömeriyye topraklarındaki veya Şam diyarındaki Aynüverde'de olduğu da söylenmiştir. Bununla belirli bir tandırın değil, cinsin kastedildiği ve mananın 'tandırlardan su fışkırdı' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunda kudretin gizli olmayan harikuladeliği vardır. Bununla Yüce [Allah]'ın { وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً } “Yeryüzünü de pınarlar halinde fışkırttık” [el-Kamer: 12] kavli arasında bir çelişki yoktur; zira fışkırtmanın kaynamadan farklı olması mümkündür; böylece kaynama tandırda, fışkırma ise yeryüzünde gerçekleşmiştir. Yahut yeryüzü ile tandırların bulunduğu mekânlar kastedilmiştir. Vezni 'nûr' kökünden 'tef'ûl'dür. Aslı 'tenvûr' idi; ilk vav dammeli olduğu için hemzeye dönüştürüldü, sonra hafiflik olsun diye hazfedildi, ardından hazfedilenin yerine nun şeddeli kılındı. Bu Sa'leb'den nakledilmiştir. Ebû Ali el-Fârisî: 'Vezni fa'ûldür' demiştir. Buna göre onun yabancı dilden geçmiş (a'cemî) olduğu ve iştikakı bulunmadığı, kökünün 't-n-r' olduğu söylenmiştir; nitekim Arap kelamında râ'dan önce nûn gelmez. Nergis kelimesi de muarrebdir (Arapçalaşmıştır). Meşhur olan ise sabun ve samur kelimeleri gibi hem Arap hem de Acem dillerinde müşterek kelimelerden olduğudur. İbn Abbâs, İkrime ve Zührî'den nakledildiğine göre buradaki 'et-tennûr' yeryüzüdür. Katâde'den ise onun yeryüzünün en şerefli yeri, yani en yükseği ve en yücesi olduğu nakledilmiştir.

وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ وغيرهما عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه تنوير الصبح،

İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve başkaları Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh onun 'sabahın aydınlanması' olduğunu rivayet etmişlerdir.

والظاهر أنه لم يستعمل في اللغة العجمية بهذه المعاني الأخيرة، وجوز أن يكون فوران التنور مجازا عن ظهور العذاب وشدة الهول، وهذا كما جاء في الخبر حمى الوطيس مجازا عن شدة الحرب وليس بين الجملتين كثير فرق في المعنى وهو معنى حسن لكنه بعيد عما جاءت به الأخبار قُلْنَا احْمِلْ فِيها أي في الفلك، وأنث الضمير لأنه بمعنى السفينة، والجملة استئناف أو جواب إذا مِنْ كُلٍّ أي من كل نوع من الحيوانات ينتفع به الذين ينجون من الغرق وذراريهم بعد، ولم تكن العادة جارية بخلقه من غير ذكر وأنثى، والجار والمجرور متعلق- بأحمل- أو بمحذوف وقع حالا من مفعوله أعني قوله سبحانه: زَوْجَيْنِ وهو تثنية زوج، والمراد به الواحد المزدوج بآخر من جنسه، فالذكر زوج للأنثى كما هي زوج له، وقد يطلق على مجموعها، وليس بمراد، وإلا لزم أن يحمل من كل صنف أربعة، ولئلا يراد ذلك وصف بقوله تعالى: اثْنَيْنِ وحاصل المعنى احمل ذكرا وأنثى من كل نوع من الحيوانات، وقرأ الأكثرون مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ بالإضافة فاثنين على هذا مفعول- احمل- ومِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ حال منه، ولو أخر لكان صفة له أي احمل اثنين من كل زوجين أي صنف ذكر وصنف أنثى، وقيل: مِنْ زائدة وما بعدها مفعول احمل، واثْنَيْنِ نعت لزوجين بناء على جواز زيادة مِنْ في الموجب ثم ما ذكرناه في تفسير العموم الذي مال إليه البعض وأدرج فيه أناس الهوام والطير، وذكر أنه

Zahir olan, Acem dilinde bu son manalarda kullanılmadığıdır. Tandırın kaynamasının, azabın ortaya çıkmasından ve dehşetin şiddetinden mecaz olması da caiz görülmüştür. Bu, haberde geçen 'tandır kızıştı' (hamiye'l-vatîs) sözünün savaşın şiddetinden mecaz olması gibidir. İki cümle arasında anlam bakımından fazla bir fark yoktur; bu güzel bir manadır ancak rivayetlerin getirdiği bilgilerden uzaktır. { قُلْنَا احْمِلْ فِيها } “Dedik ki: 'Onun içine yükle...'”; yani gemiye. Zamir müennes kılınmıştır çünkü 'sefine' manasındadır. Cümle istînâfiyye veya 'izâ'nın cevabıdır. { مِنْ كُلٍّ } “her birinden”; yani boğulmaktan kurtulanların ve onlardan sonraki nesillerinin faydalanacağı, erkek ve dişi olmaksızın yaratılması adet cereyan etmemiş hayvan türlerinin her birinden. Câr ve mecrûr 'ihmil' fiiline veya onun mefulü olan şu kavlinden hal vaki olan mahzufa müteallıktır: { زَوْجَيْنِ } “iki çifti”; bu, 'zevc' kelimesinin tesniyesidir. Ondan maksat, kendi cinsinden diğeriyle eşleşen tekildir; dolayısıyla erkek dişinin eşidir, dişi de erkeğin eşidir. Bazen ikisinin toplamına da ıtlak olunur fakat burada bu kastedilmemiştir; aksi takdirde her cinsten dört tane yüklemesi gerekirdi. Bu kastedilmesin diye Yüce Allah'ın { اثْنَيْنِ } “ikişer” kavliyle nitelenmiştir. Mananın özeti: 'Her hayvan türünden bir erkek ve bir dişi yükle' şeklindedir. Çoğunluk izafetle { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ } şeklinde okumuştur; buna göre 'isneyn', 'ihmil' fiilinin mefulüdür; 'min külli zevceyn' ise ondan haldir; eğer sonra gelseydi onun sıfatı olurdu; yani 'her iki çiftten -yani bir erkek cinsi ve bir dişi cinsinden- iki tanesini yükle' demektir. 'Min' edatının zaid, sonrasının 'ihmil'in mefulü, 'isneyn'in ise olumlu cümlede 'min'in zaid olmasının caiz görülmesine binaen 'zevceyn'in sıfatı olduğu da söylenmiştir. Daha sonra bazılarının meylettiği umum tefsirinde zikrettiğimiz üzere, insanlar buna haşerat ve kuşları da dahil etmişler ve şöyle zikretmişlerdir:

روي أنه ﵇ جعل للسفينة ثلاثة بطون وحمل في البطن الأسفل الوحوش والسباع والهوام، وفي البطن الأوسط الدواب والأنعام، وركب هو ومن معه في البطن الأعلى مع ما يحتاج إليه من الزاد، وحمل معه جسد آدم ﵇ وجعله معترضا بين الرجال والنساء، وكان حمله بوصية منه ﵇ توارثها ولده حتى وصلت إلى نوح ﵇،

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm gemiyi üç katlı yaptı; en alt kata vahşi hayvanları, yırtıcıları ve haşeratı yükledi; orta kata binek ve ehlî hayvanları koydu; en üst kata ise kendisi ve beraberindekiler ihtiyaç duydukları azıklarla birlikte bindiler. Yanına Âdem aleyhisselâm'ın cesedini de aldı ve onu erkeklerle kadınların arasına engel yaptı. Onun cesedini taşıması, [Âdem] aleyhisselâm'ın çocuklarının birbirinden tevarüs ettiği ve nihayet Nuh aleyhisselâm'a kadar ulaşan bir vasiyeti gereğince idi.

ويعارض هذا التقسيم ما

Bu taksime şu rivayet muarızdır:

روي أن الطبقة السفلى للوحش. والوسطى للطعام والعليا له ﵇ ولمن آمن،

Rivayet edildiğine göre alt kat vahşi hayvanlar için, orta kat yiyecekler için, üst kat ise kendisi aleyhisselâm ve iman edenler içindi.

وتوسع بعضهم في العموم فأدرج فيه ما ليس من جنس الحيوان، وأيد بما

Bazıları bu umumiyeti daha da genişleterek içine hayvan cinsinden olmayanları da dahil etmişler ve bunu şu rivayetlerle teyit etmişlerdir:

أخرجه إسحاق بن بشر وغيره عن علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا أن نوحا ﵇ حمل معه في السفينة من جميع الشجر،

İshak b. Bişr ve başkalarının Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh merfû olarak rivayet ettiklerine göre Nuh aleyhisselâm gemide beraberinde bütün ağaç türlerinden taşımıştır.

وبما

Ve şu rivayetle:

أخرجه أبو الشيخ عن جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما قال: أمر نوح ﵇ أن يحمل معه مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ فحمل من التمر العجوة واللون.

Ebû'ş-Şeyh'in Ca'fer b. Muhammed'den radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nuh aleyhisselâm'a { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } 'her birinden ikişer çift' yüklemesi emredildi, o da hurmadan acve ve levn (adi hurma) çeşitlerini yükledi.

وأخرج النسائي عن أنس بن مالك أن نوحا ﵇ نازعه الشيطان في عود الكرم، فقال: هذا لي، وقال نوح: هو لي فاصطلحا على أن لنوح ثلثها، وللشيطان ثلثيها

Nesâî, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: Şeytan, asma çubuğu konusunda Nuh aleyhisselâm ile çekişti ve: 'Bu benimdir' dedi. Nuh: 'O benimdir' dedi. Sonunda üçte birinin Nuh'a, üçte ikisinin ise şeytana ait olması üzere sulh yaptılar.

ولا يكاد يعول على مثل هذه الأخبار عند التنقير، ومما يحمل معها في سفينة ما

İnceleme yapıldığında bu tür haberlere pek güvenilmez. Onunla birlikte gemiye yüklenenler meyanında şu rivayet de vardır:

أخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: تأذى أهل السفينة بالفأر فعطس الأسد فخرج من منخريه سنوران ذكر وأنثى فأكلا الفأر إلا ما أراد الله تعالى أن يبقي منه، وتأذوا بأذى أهل السفينة فعطس الفيل فخرج من منخريه خنزيران ذكر وأنثى فأكلا أذى أهل السفينة،

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Gemi ehli fareden eziyet gördü. Bunun üzerine aslan hapşırdı ve burun deliklerinden biri erkek diğeri dişi iki kedi çıktı; Allah Teâlâ'nın kalmasını dilediği hariç fareleri yediler. Gemi ehli gemidekilerin pisliğinden de eziyet gördü; bunun üzerine fil hapşırdı ve burun deliklerinden biri erkek diğeri dişi iki domuz çıktı da gemi ehlinin pisliğini yediler.

وفي رواية الحكيم الترمذي في نوادر الأصول وابن جرير وغيرهما عنه أن نوحا ﵇ شكا إلى الله تعالى قرض الفأر حبال السفينة فأوحى الله إليه فسمح جبهة الأسد فخرج سنوران، وشكا عذرة في السفينة فأوحى إليه سبحانه، فمسح ذنب الفيل فخرج خنزيران فأكلا العذرة.

Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de, İbn Cerîr'in ve başkalarının ondan rivayetinde ise: Nuh aleyhisselâm farelerin geminin halatlarını kemirmesini Allah Teâlâ'ya şikâyet etti; Allah ona vahyetti, o da aslanın alnını sıvazladı ve iki kedi çıktı. Gemideki pisliği şikâyet etti; Yüce Allah ona vahyetti, o da filin kuyruğunu sıvazladı ve iki domuz çıkıp pisliği yediler.

وأخرج ابن أبي حاتم من طريق زيد بن أسلم عن أبيه مرفوعا أن أهل السفينة شكوا الفأرة فقالوا: الفويسقة تفسد علينا طعامنا ومتاعنا. فأوحى الله تعالى إلى الأسد فعطس فخرجت الهرة منه فتخبأت الفأرة منها،

İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem tarikiyle babasından merfû olarak rivayet ettiğine göre: Gemi halkı fareyi şikâyet edip: 'Şu fasıkçık yiyeceğimizi ve eşyalarımızı bozuyor' dediler. Allah Teâlâ aslana vahyetti, o hapşırdı ve ondan kedi çıktı; fare de ondan saklandı.

ولم يذكر فيه بحث الخنزير، ويفهم منها على ما فيها أن الهرة لم تكن عند الحمل، ومن الأولين أنها والخنزير لم يكونا، وفي بعض الآثار ما يخالفه،

Bu rivayette domuz bahsi zikredilmemiştir. Taşımış oldukları zayıflıklarla birlikte bu rivayetlerden, gemiye binerken kedinin bulunmadığı; ilk iki rivayetten ise kedinin de domuzun da bulunmadığı anlaşılmaktadır. Bazı rivayetlerde ise buna aykırı hususlar vardır:

فقد أخرج أحمد في الزهد وأبو الشيخ عن وهب بن منبه قال لما أمر الله تعالى نوحا ﵇ بالحمل قال: كيف أصنع بالأسد، والبقرة وكيف أصنع بالعناق والذئب، وكيف أصنع بالحمام والهر؟ فقال الله تعالى: من ألقى بينهما العداوة؟ قال: أنت يا رب قال: فإني أؤلف بينهم حتى لا يتضارون،

Nitekim Ahmed ez-Zühd'de ve Ebû'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah Teâlâ Nuh aleyhisselâm'a [hayvanları] yüklemesini emrettiğinde o: 'Aslanla ineği ne yapayım? Keçi yavrusuyla kurdu ne yapayım? Güvercinle kediyi ne yapayım?' dedi. Allah Teâlâ: 'Aralarına düşmanlığı kim koydu?' buyurdu. O: 'Sen, ey Rabbim!' dedi. [Allah]: 'Ben de birbirlerine zarar vermeyecekleri şekilde aralarını uzlaştıracağım' buyurdu.

ولا يخفى ما بين هذا وبين التقسيم الأول أيضا، وجاء في شأن الأسد روايات مختلفة:

Bununla ilk taksim arasındaki tezad da gizli değildir. Aslan hakkında farklı rivayetler gelmiştir:

ففي رواية أن أصحابه ﵇ قالوا: كيف نطمئن ومعنا الأسد؟

Bir rivayette, onun aleyhisselâm ashabı: 'Aslan bizimle beraberken nasıl güvende olabiliriz?' dediler.

فسلط الله تعالى عليه الحمى، وكانت أول حمى نزلت الأرض وفي رواية أنه كان يؤذيهم في السفينة فألقيت عليه الحمى ليشتغل بنفسه، وفي أخرى أنه ﵇ حين أمر بالحمل قال: يا رب كيف بالأسد والفيل؟ فقال له سبحانه:

Bunun üzerine Allah Teâlâ ona sıtmayı musallat etti; bu yeryüzüne inen ilk sıtma idi. Bir rivayette ise aslanın gemide onlara eziyet ettiği, kendi derdiyle meşgul olsun diye ona sıtmanın verildiği geçer. Bir diğerinde ise o aleyhisselâm yükleme ile emrolunduğunda: 'Ey Rabbim! Aslan ve fil ne olacak?' dediği, Yüce [Allah]'ın da ona:

سألقي عليهما الحمى وهي ثقيلة وفي أخرى عن أبي عبيدة أنه ﵇ حين أمر بالحمل لم يستطع أن يحمل الأسد حتى ألقيت عليه الحمى فحمله فأدخله،

'Onlara ağır bir sıtma vereceğim' buyurduğu geçer. Ebû Ubeyde'den gelen diğer bir rivayette ise o aleyhisselâm yükleme ile emrolunduğunda, üzerine sıtma verilinceye kadar aslanı yüklemeye güç yetiremediği, [sıtma tutunca] onu yükleyip içeri soktuğu anlatılır.

ولا يخفى أنها مع دلالة بعضها على أن إلقاء الحمى قبل الدخول، وبعضها على أنه بعده، وكان يغني عن إلقائها بعد دفعا لأذاء التأليف بينه وبين الإنسان كما ألف بين ما مر بعضه مع بعض، ولعل لدفع الأذى بالحمى دون التأليف إن صح ذلك حكمة لكنها غير ظاهرة لنا، وجاء في بعض الآثار ما يفهم منه أنه كان معه ﵇ في السفينة من الجن ما كان، وفي بعضها أن إبليس عليه اللعنة كان أيضا.

Bu rivayetlerin bir kısmının sıtmanın içeri girmeden önce, bir kısmının ise girdikten sonra verildiğine delalet ettiği açıktır. Eziyeti savmak için -eğer doğruysa- yukarıda geçtiği üzere hayvanların birbirleriyle uzlaştırıldığı gibi aslan ile insan arasının uzlaştırılması, sonradan sıtma verilmesine ihtiyaç bırakmazdı. Belki de eziyetin uzlaştırma yerine sıtma ile savulmasında bir hikmet vardır fakat bu bizim için açık değildir. Bazı rivayetlerde, gemide onunla aleyhisselâm beraber cinlerden de bulunduğu; bazılarında ise melun İblis'in de bulunduğu anlaşılmaktadır.

فعن ابن عباس أنه لما أراد الله تعالى أن يدخل الحمار السفينة أخذ نوح بأذني الحمار وأخذ إبليس بذنبه فجعل نوح يجذبه وجعل إبليس يجذبه فقال نوح ﵇: ادخل شيطان فدخل الحمار ودخل إبليس معه فلما سارت السفينة جلس في ذنبها يتغنى فقال له نوح: ويلك من أذن لك؟ قال: أنت قال: متى؟ قال: إذ قلت للحمار ادخل شيطان فدخلت بإذن منك، وفي رواية أخرى عنه أن نوحا ﵇ قال للحمار: ويحك ادخل وإن كان الشيطان معك كلمة جرت على لسانه فدخل ودخل معه الشيطان.

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Allah Teâlâ eşeğin gemiye girmesini murat ettiğinde Nuh eşeğin kulaklarından tuttu, İblis de kuyruğundan tuttu. Nuh onu çekmeye, İblis de çekmeye başladı. Bunun üzerine Nuh aleyhisselâm: 'Girsene be şeytan!' dedi. Eşek girdi, İblis de onunla birlikte girdi. Gemi hareket edince İblis geminin kıç tarafına oturup şarkı söylemeye başladı. Nuh ona: 'Yazıklar olsun sana, sana kim izin verdi?' dedi. [İblis]: 'Sen' dedi. [Nuh]: 'Ne zaman?' deyince [İblis]: 'Eşeğe 'Girsene be şeytan' dediğinde; ben de senin izninle girdim' dedi. Ondan gelen başka bir rivayette ise Nuh aleyhisselâm eşeğe: 'Yazık sana gir, şeytan seninle olsa bile!' dedi; bu dilinden dökülen bir kelime idi; böylece o girdi, şeytan da onunla girdi.

وأخرج ابن عساكر عن عطاء أن اللعين جاء ليركب السفينة فدفعه نوح ﵇ فقال: يا نوح إني منظور ولا سبيل لك علي فعرف أنه صادق فأمره أن يجلس على خيزران السفينة،

İbn Asâkir'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre melun [İblis] gemiye binmek için geldi, Nuh aleyhisselâm onu itti. [İblis]: 'Ey Nuh! Ben mühlet verilmişlerdenim, senin benim üzerimde bir yetkin yoktur' dedi. Nuh onun doğru söylediğini anladı ve ona geminin dümeninde/kamışlığında oturmasını emretti.

وهو بظاهره مخالف لما روي عن ابن عباس، واختلفوا في أنه كيف جمعت الحيوانات على تفرقها في أكناف الأرض، فقيل: إنها أحست بالعذاب فاجتمعت وعن الزهري أن الله تعالى بعث ريحا فحمل إليه من كل زوجين اثنين من الطير والسباع والوحش والبهائم.

Bu rivayet zahiri itibarıyla İbn Abbâs'tan rivayet edilene aykırıdır. Hayvanların yeryüzünün dört bir yanına dağılmışken nasıl toplandığı konusunda da ihtilaf ettiler: Azabı hissedip toplandıkları söylenmiştir. Zührî'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ bir rüzgâr göndermiş ve kuşlardan, yırtıcılardan, vahşi hayvanlardan ve davarlardan her birinden ikişer çifti ona taşımıştır.

وعن جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما أن الله تعالى بعث جبريل ﵇ فحشرها فجعل عليه السلام

Ca'fer b. Muhammed'den radıyallâhu teâlâ anhümâ nakledildiğine göre Allah Teâlâ Cibrîl'i aleyhisselâm göndermiş, o da onları toplamıştır; [Cibril] aleyhisselâm

يضرب بيديه على الزوجين فتقع يده اليمنى على الذكر واليسرى على الأنثى فيدخلهما السفينة حتى أدخل عدة ما أمر الله تعالى به،

elleriyle çiftlerin üzerine vuruyor, sağ eli erkeğin üzerine, sol eli dişinin üzerine düşüyor ve Allah Teâlâ'nın emrettiği sayı tamamlanıncaya kadar onları gemiye sokuyordu.

وروى إسحاق بن بشر وغيره عن زيد بن ثابت أنه استعصت عليه ﵇ الماعزة فدفعها في ذنبها فمن ثم انكسر وبدا حياها ومضت النعجة حتى دخلت فمسح على ذنبها فستر حياها.

İshak b. Bişr ve başkaları Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiklerine göre: Keçi ona aleyhisselâm zorluk çıkardı, o da onu kuyruğundan itti; bu yüzden kuyruğu kırıldı ve avret yeri açığa çıktı. Koyun ise yürüyüp içeri girdi; [Nuh] onun kuyruğunu sıvazladı, böylece avret yeri örtüldü.

وفي كتب الأخبار كثير من هذه الآثار التي يقضى منها العجب، وأنا لا أعتقد سوى أن الله عزت قدرته خلق الماعزة والنعجة من قبل على ما هما عليه اليوم وأنه سبحانه لم يخلق الهرة من الأسد وإن أشبهته صورة ولا الخنزير من الفيل وإن كان بينهما شبه ما كما شاهدناه عام مجيء الفيل إلى بغداد ولو كلف الفيل أكل العذرة لكان أحب إلى أهل السفينة من زيادة خنزير فيها وأحب من ذلك كله إليهم أن لا يكون في السفينة غيرهم أو يكون حيوان واحد يخلق لهم من عطاسه ما يريدونه من الحيوانات ويحتاجون إليه بعد.

Tarih kitaplarında hayret uyandıran bu türden pek çok rivayet vardır. Ben ise ancak kudreti yüce olan Allah'ın keçiyi ve koyunu önceden de bugün oldukları hal üzere yarattığına; şüphesiz Yüce Allah'ın şeklen benzese de kediyi aslandan yaratmadığına ve aralarında bir benzerlik olsa bile filin hapşırığından domuzu yaratmadığına inanırım; nitekim filin Bağdat'a geldiği yıl bunu bizzat müşahede ettik. Eğer file pislik yemesi teklif edilseydi bu gemi halkına gemiye fazladan bir domuz almaktan daha sevimli gelirdi. Bütün bunlardan daha sevimlisi ise gemide kendilerinden başkasının olmaması yahut hapşırığından istedikleri ve sonradan ihtiyaç duyacakları hayvanların yaratılacağı tek bir hayvanın bulunması olurdu!

والذي يميل القلب إليه أن الطوفان لم يكن عاما- كما قال به البعض- وأنه ﵇ لم يؤمر بحمل ما جرت العادة بتكونه من عفونة الأرض كالفأر والحشرات بل أمر بحمل ما يحتاج إليه إذا نجا ومن معه من الغرق لئلا يغتموا لفقده ويتكلفوا مشقة جلبه من الأصقاع النائية التي لم يصلها الغرق فكأنه قيل: قلنا احمل فيها من كل ما تحتاجونه إذا نجوتم زوجين اثنين، وإن قلنا بعموم الغرق نقول أيضا: إنه ﵇ لم يكلف بحمل شيء من المتكونات من العفونة بل كلف بالحمل مما يتناسل من الحيوانات لمصلحة بقاء النوع، وكانت السفينة بحيث تسع ذلك عادة أو معجزة وقدرة الله تعالى أجل من أن تضيق عن ذلك، وإن قيل بالعموم على وجه يبقى معه بعض الجبال أجاز أن يقال: إنه ﵇ لم يحمل إلا مما لا مهرب له ويضر فقده بجماعته، ولو قيل: إن العموم على إطلاقه وأنه ﵇ لم يحمل في السفينة إلا ما تتسع له عادة مما يحتاج إليه لئلا يضيق أصحابه ذرعا بفقده بالكلية حسبما تقتضيه الطباع البشرية وغرق ما عدا ذلك لكن الله تعالى جلت قدرته خلق نظير ما غرق بعد على الوجه الذي فعل قبل لم يكن ذلك بدعا ممن أمره بين الكاف والنون جل شأنه وعظم سلطانه.

Kalbin meylettiği görüş şudur: Tufan -bazılarının dediği gibi- umumi değildi ve ona aleyhisselâm fare ve haşerat gibi yeryüzünün çürümesinden/kokuşmasından meydana gelmesi adet olan şeyleri yüklemesi emredilmedi. Bilakis kendisi ve beraberindekiler boğulmaktan kurtulduklarında, yokluklarına üzülmesinler ve tufanın ulaşmadığı uzak diyarlardan onları getirme meşakkatine katlanmasınlar diye ihtiyaç duyacakları şeyleri yüklemesi emredildi. Sanki şöyle denilmiştir: Kurtulduğunuzda ihtiyaç duyacağınız her şeyden ikişer çift yükle! Boğulmanın umumi olduğunu söylesek bile yine şöyle deriz: O aleyhisselâm kokuşmadan türeyen şeylerden hiçbirini yüklemekle mükellef kılınmadı; türün devamı maslahatı gereğince hayvanlardan üreyip çoğalanları yüklemekle mükellef kılındı. Gemi de adet gereği yahut mucize kabilinden bunu alacak genişlikteydi; zira Allah Teâlâ'nın kudreti bundan dar olmaktan çok yücedir. Eğer bazı dağların suyun dışında kalacağı şekilde bir umumilik söylenecek olursa, onun aleyhisselâm kaçacak yeri olmayan ve yokluğu cemaatine zarar verecek hayvanlardan başkasını taşımadığını söylemek caiz olur. Eğer umumilik mutlak anlamdadır ve o aleyhisselâm gemiye beşerî tabiatların gerektirdiği üzere ashabının yokluğundan tamamen bunalmaması için ihtiyaç duyulan ve adeten geminin alabileceği kadardan başkasını yüklememiştir; bunun dışındakiler boğulmuş fakat kudreti yüce olan Allah, daha önce yarattığı şekilde boğulanların benzerini sonradan yaratmıştır denilse bile, şanı yüce ve saltanatı azametli olan, emri 'kâf' ile 'nûn' arasında bulunan Zat hakkında bu acayip/imkânsız bir şey olmazdı.

هذا وإنما قدم ذلك على أهله وسائر المؤمنين قيل: لكونه عريقا بالحمل المأمور به لأنه يحتاج إلى مزاولة الأعمال منه ﵇ في تمييز بعض عن بعض وتعيين الأزواج، وأما البشر فإنما يدخل الفلك باختياره فيخف فيه معنى الحمل، أو لأن ذلك إنما يحمل بمباشرة البشر وهم إنما يدخلونها بعد حملهم إياه، ويجوز أن يكون التقديم حفظا للنظم الكريم عن الانتشار، وأيا ما كان فقوله سبحانه: وَأَهْلَكَ عطف على زَوْجَيْنِ أو على اثْنَيْنِ والمراد بأهله على ما في بعض الآثار امرأته المسلمة وبنوه منها وهم سام ﵇ وهو أبو العرب- وأصله على ما قال البكري: بالشين المعجمة، وحام- وهو أبو السودان- قيل: إنه أصاب زوجته في السفينة فدعا نوح ﵇ أن تغير نطفته فغيرت، وأخرجه ابن المنذر وابن أبي حاتم من طريق ابن جريج عن أبي صالح، ويافث كصاحب- وهو أبو الترك ويأجوج ومأجوج- وزوجة كل منهم إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ بأنه من المغرقين لظلمهم، وذلك في قوله سبحانه:

Bunun [hayvanların], ailesine ve diğer müminlere takdim edilmesinin sebebi olarak şöyle denilmiştir: Emredilen taşıma fiiliyle daha köklü bir bağı bulunmasıdır; zira bunların birbirlerinden ayırt edilmesinde ve çiftlerin belirlenmesinde onun aleyhisselâm bizzat fiilî çalışmasına ihtiyaç vardır. İnsan ise gemiye kendi ihtiyarıyla girer, bu sebeple onda taşınma manası hafif kalır; yahut hayvanlar ancak insanların bizzat taşımasıyla yüklenir ve insanlar da ancak onları yükledikten sonra gemiye girerler. Takdimin, yüce nazmın dağılmasını önlemek için olması da caizdir. Her halükarda Yüce [Allah]'ın { وَأَهْلَكَ } “ve aileni de” kavli, 'zevceyn'e veya 'isneyn'e matuftur. Bazı rivayetlere göre ailesinden maksat: Müslüman olan karısı ve ondan doğan oğullarıdır. Bunlar da: Arapların atası olan Sâm aleyhisselâm -Bekrî'nin dediğine göre aslı noktalı şın iledir-, siyahların atası olan Hâm -denildiğine göre o gemide karısıyla cima etti; Nuh aleyhisselâm da onun nutfesinin değişmesi için dua etti ve değişti; bunu İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc tarikiyle Ebû Sâlih'ten rivayet etmişlerdir-, sâhib vezninde Yâfes -ki o da Türklerin, Ye'cûc ve Me'cûc'un atasıdır- ve bunlardan her birinin eşidir. { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Hakkında söz geçmiş olanlar müstesna”; yani zulümleri sebebiyle boğulacak olanlar. Bu da Yüce [Allah]'ın şu kavlindedir:

وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا الآية، والمراد زوجة له أخرى تسمى واعلة بالعين المهملة، وفي رواية والقة وابنه منها كنعان وكان اسمه فيما قيل: يام وهذا لقبه عند أهل الكتاب وكانا كافرين، وفي هذا دلالة على أن الأنبياء ﵈ يحل لهم نكاح الكافرة بخلاف نبينا ﷺ لقوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ [الأحزاب: ٥٠] الآية، والاستثناء جوز أن يكون متصلا إن أريد بالأهل الأهل إيمانا، وأن يكون منقطعا إن أريد به الأهل قرابة، ويكفي في صحة الاستثناء المعلومية عند المراجعة إلى أحوالهم والتفحص عن أعمالهم، وجيء بعلى لكون السابق ضارا لهم كما جيء باللام فيما هو نافع في قوله تعالى: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ [الصافات: ١٧١] وقوله سبحانه: إِنَّ

{ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma” ayetidir. Kastedilen, noktasız ayn ile Vâile -bir rivayette Vâlika- adındaki diğer karısı ve ondan olan oğlu Ken'ân'dır; denildiğine göre adı Yâm idi, bu ise Ehl-i Kitap yanındaki lakabıydı. Her ikisi de kâfirdi. Bunda, peygamberlerin aleyhimüsselâm kâfir kadınla nikâhlanmasının caiz olduğuna delil vardır; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ise Yüce Allah'ın { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz sana helal kıldık...” [el-Ahzâb: 50] ayetinden ötürü bundan müstesnadır. Eğer ehil ile 'iman bağıyla bağlı ehil' kastedilirse istisnanın muttasıl olması; eğer 'akrabalık bağıyla ehil' kastedilirse münkatı' olması caiz görülmüştür. İstisnanın sahih olması için onların hallerine müracaat edildiğinde ve amelleri araştırıldığında bilinir olmaları yeterlidir. Önce geçen hüküm onlar için zararlı olduğundan 'alâ' harfiyle getirilmiştir; nitekim faydalı olan hususta Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti” [es-Sâffât: 171] kavlinde ve Yüce [Allah]'ın şu kavlinde lâm harfiyle getirilmiştir: { إِنَّ

الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى

{ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “kendilerine tarafımızdan en güzel [mükâfat] geçmiş olanlar...”

[الأنبياء: ١٠١] وَمَنْ آمَنَ عطف على الأهل أي والمؤمنين من غيرهم وإفراد أولئك منهم للاستثناء المذكور، وإيثار صيغة الافراد في آمَنَ محافظة على لفظ مِنْ للإيذان بالقلة كما أفصح عن ذلك قوله تعالى: وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ قيل: كانوا سبعة زوجته وأبناؤه الثلاثة وكنائنه الثلاث، وروي هذا عن قتادة والحكم بن عقبة وابن جريج ومحمد بن كعب، ويرده عطف وَمَنْ آمَنَ على الأهل إلا أن يكون الأهل بمعنى الزوجة فإنه قد ثبت بهذا المعنى لكن قيل: إنه خلاف الظاهر، والاستثناء عليه منقطع أيضا، وعن ابن إسحاق أنهم عشرة خمسة رجال وخمس نسوة، وعنه أنهم كانوا مع نوح ﵇ عشرين نصفهم رجال ونصفهم الآخر نساؤهم، وقيل: كانوا ثمانية وسبعين نصفهم ذكور ونصفهم إناث، وقيل: كانوا ثمانين رجلا وثمانين امرأة- وقيل:

“Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat geçmiş olanlar...” [el-Enbiyâ: 101]. { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenleri de”; 'el-ehl' kelimesine matuftur; yani 'onların dışındaki müminleri de'. Bunların onlardan ayrı zikredilmesi, mezkûr istisnadan ötürüdür. { آمَنَ } “iman etti” fiilinde tekil sîgasının tercih edilmesi, azlığa dikkat çekmek maksadıyla 'men' lafzını muhafaza etmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti” kavli bunu açıkça ifade etmiştir. Bunların yedi kişi olduğu söylenmiştir: Karısı, üç oğlu ve üç gelini. Bu, Katâde, Hakem b. Uteybe, İbn Cüreyc ve Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet edilmiştir. { وَمَنْ آمَنَ } kavlinin aileye atfedilmesi bunu reddeder; meğerki ehl kelimesi 'zevce' manasında olsun; nitekim bu anlamda da sabit olmuştur ancak bunun zahire aykırı olduğu söylenmiştir ve buna göre istisna da münkatı' olur. İbn İshak'tan onların on kişi oldukları, beş erkek ve beş kadın oldukları rivayet edilmiştir. Yine ondan, Nuh aleyhisselâm ile birlikte yirmi kişi oldukları, yarısının erkek, diğer yarısının da onların kadınları olduğu rivayet edilmiştir. Yetmiş sekiz kişi oldukları, yarısının erkek yarısının dişi olduğu da söylenmiştir. Seksen erkek ve seksen kadın oldukları da söylenmiştir.

والرواية الصحيحة أنهم كانوا تسعة وسبعين، زوجته وبنوه الثلاثة ونساؤهم واثنان وسبعون رجلا وامرأة من غيرهم من بني شيث، واعتبار المعية في الإيمان للإيماء إلى المعية في مقر الإيمان والنجاة.

Sahih rivayete göre onlar yetmiş dokuz kişiydiler: Karısı, üç oğlu, onların kadınları ve Şît oğullarından bunların dışındaki yetmiş iki erkek ve kadın. İmandaki beraberliğin (maiyyet) dikkate alınması, imanın ve kurtuluşun karargâhındaki beraberliğe ima içindir.

وَقالَ أي نوح ﵇ لمن معه من المؤمنين كما ينبىء عنه قوله تعالى: إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ.

{ وَقالَ } “Ve dedi ki:”; yani Nuh aleyhisselâm beraberindeki müminlere [dedi ki] -nitekim Yüce Allah'ın { إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli de bunu hissettirmektedir-.