Binûn

Hûd Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ألم يأتيك والأنباء تنمي أو على ما سمع في كلام العرب إذا كان الشرط ماضيا من عدم جزم الجزاء وإما لأن الأداة لما لم تعمل في الشرط القريب ضعفت عن العمل في لفظ الجزاء البعيد فعملت في محله.

«Haberler yayıldığı halde sana gelmedi mi?» ya da şart mazi olduğunda cezanın (cevabın) meczum olmamasına dair Arap kelamında işitilen kullanıma göredir; veyahut da şart edatı yakın olan şartta amel etmeyince, uzak olan cezanın lafzında amel etmekten zayıf düşüp onun mahallinde amel etmiştir.

ونقل عن عبد القاهر أنها لا تعمل فيه أصلا لضعفها، والمشهور فيه عن النحاة مذهبان: كون الجزاء في نية التقديم. وكونه على تقدير الفاء والمبتدأ، ويمكن أن يرد ذلك إلى هذا، وليس هذا مخصوصا فيما إذا كان الشرط كان على الصحيح لمجيئه في غيره كثيرا، ومنه:

Abdülkâhir'den, zayıflığından ötürü edatın onda hiçbir şekilde amel etmeyeceği nakledilmiştir. Bu konuda nahivcilerden meşhur olan iki mezhep vardır: Cezanın öne geçme niyetinde olması ve fâ ile mübtedanın takdirinde olmasıdır. Bunun da şuna irca edilmesi mümkündür. Sahih olan görüşe göre bu durum, şart fiilinin 'kâne' (كان) olmasına mahsus değildir; zira bunun dışındakilerde de çokça gelmiştir. Şu beyit de bundandır:

وإن أتاه خليل يوم مسغبة ... يقول: لا غائب مالي ولا حرم

«Kıtlık gününde bir dost ona gelse der ki: Malım ne kayıptır ne de haramdır.»

وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ أي لا ينقصون، والظاهر أن الضمير المجرور- للحياة الدنيا- وقيل: الأظهر أن يكون للأعمال لئلا يكون تكرارا بلا فائدة، وردّ بأن فائدته إفادته من أول الأمر أن عدم البخس ليس إلا في الدنيا فلو لم يذكر توهم أنه مطلق على أنه لا يجوز أن يكون للتأكيد ولا ضرر فيه، وإنما عبر عن ذلك بالبخس الذي هو نقص الحق، ولذلك قال الراغب: هو نقص الشيء على سبيل الظلم مع أنه ليس لهم شائبة حق فيما أوتوه كما عبر عن إعطائه بالتوفية التي هي إعطاء الحقوق مع أن أعمالهم بمعزل من كونها مستوجبة لذلك- كما قال بعض المحققين- بناء للأمر على ظاهر الحال ومحافظة على صور الأعمال ومبالغة في نفي النقص كأن ذلك نقص لحقوقهم فلا يدخل تحت الوقوع والصدور عن الكريم أصلا لكن ينبغي أن يعلم أن هذا ليس على إطلاقه بل الأمر دائر على المشيئة الجارية على قضية الحكمة كما نطق به قوله سبحانه: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ [الإسراء: ١٨] .

{ وَهُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ } “Onlar orada hiçbir eksiltmeye uğratılmazlar”, yani eksiltilmezler. Zahir olan, mecrur zamirin dünya hayatına ait olmasıdır. Faydasız bir tekrar olmaması için amellere ait olmasının daha zahir olduğu da söylenmiştir. Buna, onun faydasının, eksiltilmemenin ancak dünyada olduğunu en baştan bildirmesi olduğu; şayet zikredilmeseydi mutlak zannedileceği, ayrıca tekit için olmasının caiz olduğu ve bunda bir sakınca bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Hak olan şeyin eksiltilmesi anlamına gelen 'bahs' (بخس) lafzıyla ifade edilmiştir; nitekim Râgıb şöyle demiştir: 'O, kendilerine verilen şeyde hak namına bir payları olmamasına rağmen, bir şeyi zulüm yoluyla eksiltmektir.' Nitekim amellerinin -bazı muhakkiklerin dediği gibi- bunu hak etmekten uzak olmasına rağmen, [dünyalıkların] verilmesi de hakların verilmesi demek olan 'tevfiye' (توفية) ile ifade edilmiştir. Bu, durumun zahirine bina edilerek, amellerin suretlerini muhafaza etmek ve eksiltmenin nefiyinde mübalağa yapmak içindir; sanki bu onların haklarının eksiltilmesidir de cömert olandan [Allah'tan] asla vuku bulmaz ve sadır olmaz. Fakat bilinmelidir ki bu mutlak değildir; bilakis Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “Kim çarçabuk geçen [dünyayı] isterse, orada dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz” [el-İsrâ: 18] buyruğunun ifade ettiği üzere mesele, hikmetin gereğine göre cereyan eden meşîete bağlıdır.

وأخرج النحاس في ناسخه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن هذه الآية نسخت الآية التي نحن فيها، وأنت تعلم أنه لا نسخ في الأخبار، ولعل هذا إن صح محمول على المسامحة أُولئِكَ إشارة إلى المذكورين باعتبار استمرارهم على إرادة الحياة الدنيا، أو باعتبار توفيتهم أجورهم فيها من غير بخس، أو باعتبارهما معا، وما فيه من معنى للإيذان ببعد منزلتهم في سوء الحال الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ لأن هممهم كانت مصروفة إلى اقتناص الدنيا وأعمالهم كانت ممدودة ومقصورة على تحصيلها وقد ظفروا بما يترتب على ذلك ولم يريدوا به شيئا آخر فلا جرم لم يكن لهم في الآخرة إلا النار وعذابها المخلد.

en-Nehhâs, Nâsih adlı eserinde İbn Abbâs —radıyallâhu teâlâ anhümâ—'dan bu ayetin içinde bulunduğumuz ayeti neshettiğini rivayet etmiştir. Sen ise haberlerde nesh olmayacağını bilirsin; şayet bu rivayet sahih ise tevcîhe/müsamahaya hamledilmelidir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, dünya hayatını istemeye devam etmeleri veya orada ecirlerinin eksiltilmeksizin kendilerine tastamam ödenmesi veyahut da her ikisi birden dikkate alınarak zikredilen kimselere işarettir. Bundaki [uzaklık bildiren] mana, durumlarının kötülüğündeki derekelerinin uzaklığını bildirmek içindir; { الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } “ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir”. Çünkü onların gayretleri dünyayı elde etmeye sarf edilmişti, amelleri sadece onu kazanmaya hasredilmiş ve uzatılmıştı. Bunun sonucunda terettüp eden şeye nail olmuşlar ve bununla başka hiçbir şey istememişlerdi; binaenaleyh ahirette onlar için ateşten ve onun ebedî azabından başka bir şey olmamıştır.

وَحَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها أي في الآخرة كما هو الظاهر، فالجار متعلق- بحبط- وما تحتمل المصدرية والموصولية أي ظهر في الآخرة حبوط صنعهم، أو الذي صنعوه من الأعمال التي كانت تؤدي إلى الثواب الأخروي لو كانت معمولة للآخرة، ويجوز أن يعود الضمير إلى الدنيا فيكون الجار متعلقا- بصنعوا- وما على حالها، والمراد بحبوط الأعمال عدم مجازاتهم عليها لفقد الاعتداد بها لعدم الإخلاص الذي هو شرط ذلك، وقيل: لجزائهم عليها في الدنيا وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ قال أبو حيان: هو تأكيد لقوله سبحانه: حَبِطَ إلخ. والظاهر أنه حمل ما كانُوا يَعْمَلُونَ على معنى ما صَنَعُوا والبطلان على عدم النفع وهو راجع إلى معنى الحبوط.

{ وَحَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها } “Orada yaptıkları şeyler boşa gitmiştir”, yani zahir olduğu üzere ahirette; bu durumda câr-mecrûr { حَبِطَ } fiiline müteallıktır. 'Mâ' (ما) edatının masdariyye veya mevsûle olması muhtemeldir; yani onların yaptıklarının boşa çıkması veya şayet ahiret için yapılmış olsaydı ahiret sevabına ulaştıracak olan amellerden yaptıkları şey ahirette ortaya çıkmıştır. Zamirin dünyaya dönmesi de caizdir; bu durumda câr-mecrûr { صَنَعُوا } fiiline müteallık olur, 'mâ' ise aynı hali üzeredir. Amellerin boşa gitmesinden (hubût) murat, bunun şartı olan ihlasın bulunmayışından ötürü itibar görmemesi sebebiyle onlara karşılık ceza/mükafat verilmemesidir. Onların karşılığını dünyada aldıkları için olduğu da söylenmiştir. { وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler de batıldır”. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bu, Yüce Allah'ın: { حَبِطَ } vd. buyruğunun tekitidir.' Zahir olan, onun { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesini { ما صَنَعُوا } manasına, butlanı da faydasızlığa hamletmesidir ki bu da hubût manasına dönmektedir.

ولما رأى بعضهم أن التأسيس أولى من التأكيد أبقى ما يَعْمَلُونَ على ذلك المعنى، وحمل بطلان ذلك على فساده في نفسه لعدم شرط الصحة، وقال: كأن كلّا من الجملتين علة لما قبلها على معنى ليس لهم في الآخرة إلا النار لحبوط أعمالهم وعدم ترتب الثواب عليها لبطلانها وكونها ليست على ما ينبغي، والأولى ما صنعه المولى أبو السعود عليه الرحمة حيث حمل البطلان على الفساد في نفسه، وما كانُوا يَعْمَلُونَ على أعمالهم في أثناء تحصيل المطالب الدنيوية. ثم قال: ولأجل أن الأول من شأنه استتباع الثواب والأجر وأن عدمه لعدم مقارنته للإيمان والنية الصحيحة، وأن الثاني ليس له جهة صالحة قط علق بالأول الحبوط المؤذن بسقوط أجره بصيغة الفعل المنبئ عن الحدوث، وبالثاني البطلان المفصح عن كونه بحيث لا طائل تحته أصلا بالاسمية الدالة على كون ذلك وصفا لازما له ثابتا فيه، وفي زيادة- كان- في الثاني دون الأول إيماء إلى أن صدور أعمال البر منهم وإن كان لغرض فاسد ليس في الاستمرار والدوام كصدور الأعمال التي هي مقدمات مطالبهم الدنيئة انتهى.

Bazıları teessüsün (yeni bir anlam kurmanın) tekit yapmaktan daha evla olduğunu görünce, { ما يَعْمَلُونَ } ifadesini bu mana üzere bırakmış ve bunun butlanını da sıhhat şartı bulunmadığı için bizzat kendisindeki fesada hamletmiş ve şöyle demiştir: 'Sanki bu iki cümleden her biri bir öncekinin illetidir; yani amellerinin boşa gitmesi sebebiyle ahirette onlara ateşten başkası yoktur ve amelleri batıl olduğu ve olması gerektiği gibi olmadığı için de sevap terettüp etmemiştir.' En evla olanı ise Mevlâ Ebussuûd'un —aleyhirrahme— yaptığıdır; zira o butlanı bizzat fesada, { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesini de dünyevî gayeleri tahsil etme esnasındaki amellerine hamletmiştir. Ardından şöyle demiştir: 'Birincisinin sevap ve ecri netice vermesi şanından olduğu, bunun gerçekleşmeyişinin ise iman ve sahih niyetle beraber bulunmamasından kaynaklandığı; ikincisinin ise hiçbir surette salih bir yönü bulunmadığı için, birincisine ecrin düşmesini bildiren hubût, hudûsa (sonradan olmaya) delalet eden fiil sığasıyla bağlanmış; ikincisine ise hiçbir faydasının olmadığını açıkça belirten butlan, bunun onda sabit ve lâzım bir vasıf olduğuna delalet eden isim cümlesiyle bağlanmıştır. İkincisinde birincinin aksine 'kâne' (كان) ziyadesinin bulunmasında, onlardan iyilik amellerinin sadır oluşunun bozuk bir gaye için olsa bile, pespaye arzularının mukaddimeleri olan amellerin sadır olması gibi sürekli ve devamlı olmadığına bir ima vardır.' [Ebussuûd'un sözü] bitti.

ويحتمل عندي على بعد أن يراد- بما كانوا يعملون- هو ما استمروا عليه من إرادة الحياة الدنيا وهو غير ما صنعوه من الأعمال التي نسب إليها الحبوط وإطلاق مثل ذلك على الإرادة مما لا بأس به لأنها من أعمال القلب، ووجه الإتيان- بكان- فيه موافقته لما أشار هو إليه، وفي الجملة تصريح باستمرار بطلان تلك الإرادة وشرح حالها بعد شرح حال المريد وشرح أعماله أراد بها الحياة الدنيا وزينتها، وأيا ما كان فالظاهر أن باطِلٌ خبر مقدم وما كانُوا هو المبتدأ، وجوز في البحر كون باطِلٌ خبرا بعد خبر، وما مرتفعة به على الفاعلية، وقرىء- وبطل- بصيغة الفعل أي ظهر بطلانه حيث علم هناك أن ذاك وما يستتبعه من الحظوظ الدنيوية مما لا طائل تحته أو انقطع أثره الدنيوي فبطل مطلقا، وقرأ أبي وابن مسعود- وباطلا- بالنصب ونسب ذلك إلى عاصم وخرجه صاحب اللوامح على أن ما سيف خطيب- وباطل- مفعول- ليعملون- وفيه تقديم معمول كان وفيه- كتقديم الخبر- خلاف، والأصح الجواز لظاهر قوله تعالى: أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سبأ: ٤٠] ومن منع تأول، وجوز أن يكون منصوبا- بيعملون- و «ما» إبهامية صفة له أي باطلا أي باطل، ونظير ذلك حديث ما على قصره ولأمر ما جدع قصير أنفه، وأن يكون مصدرا بوزن فاعل، وهو منصوب بفعل مقدر، و «ما» اسم موصول فاعله أي بطل بطلانا الذي كانوا يعملونه، ونظيره خارجا في قول الفرزدق:

Bana göre uzak bir ihtimalle, { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesinden muradın, dünya hayatını isteme konusunda sürdürdükleri devamlılık olması muhtemeldir ki bu, kendilerine hubût nispet edilen işledikleri amellerden başkadır. İradeye bu tür bir ifadenin ıtlak edilmesinde bir sakınca yoktur; zira o kalp amellerindendir. Onda 'kâne' (كان) getirilmesinin vechi, [Ebussuûd'un] işaret ettiği hususa muvafık olmasıdır. Hülasa, bu iradenin butlanının devamlılığına dair bir tasrih ve dünya hayatını ve onun süsünü isteyen kişinin halinin açıklanmasından ve amellerinin beyanından sonra bu iradenin durumunun açıklanmasıdır. Her halükarda zahir olan, { باطِلٌ } lafzının mukaddem haber, { ما كانُوا } ifadesinin ise mübteda olmasıdır. el-Bahr'da { باطِلٌ } lafzının haberden sonra haber olması, 'mâ'nın ise fail olarak onunla merfû olması caiz görülmüştür. Fiil sığasıyla 've batale' (وبطل) şeklinde de okunmuştur; yani orada bunun ve onun neticesi olan dünyevî hazların hiçbir faydasının olmadığı anlaşılınca veya dünyevî eseri kesilip mutlak olarak batıl olunca butlanı ortaya çıkmıştır. Übey ve İbn Mes'ûd 've bâtılan' (وباطلا) şeklinde mansub olarak okumuşlar ve bu okuyuş Âsım'a da nispet edilmiştir. el-Levâmih sahibi bunu 'mâ sefehe nefsehû' terkibindeki gibi tahric etmiş olup { باطل } lafzı { يعملون } fiilinin mef'ûlüdür. Bunda 'kâne'nin mamulünün öne geçirilmesi vardır ki onda da -haberin öne geçirilmesi gibi- ihtilaf vardır; en sahih olanı Yüce Allah'ın: { أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } “Bunlar mıydı sadece size tapanlar?” [Sebe: 40] buyruğunun zahirinden ötürü caiz olmasıdır; engel olanlar ise tevil etmişlerdir. { يعملون } fiiliyle mansub olması ve 'mâ'nın ona sıfat olan ibhâmiyye olması da caiz görülmüştür; yani 'bâtılan eyyü bâtıl' (tam manasıyla batıl) demektir. Bunun benzeri 'hadîsün mâ alâ kısarihî' ve 'li-emrin mâ cede'a Kasîrun enfehû' sözleridir. [Bir diğer ihtimal de] fâil vezninde bir masdar olup takdiri bir fiille mansub olması ve 'mâ'nın onun fâili olan bir ism-i mevsûl olmasıdır; yani 'işledikleri şey batıl olmakla batıl oldu' demektir. Bunun benzeri Ferazdak'ın şu sözündeki 'hâricen' (خارجا) lafzıdır:

ألم ترني عاهدت ربي وأنني ... لبين رتاج قائما ومقام

«Görmedin mi Rabbime ahdettiğimi ve benim, kapı ile makam arasında kıyam eden ve duran kimse olduğumu,»

عليّ حلفة لا أشتم الدهر مسلما ... ولا «خارجا» من في زور كلام

«Üzerime yemin olsun ki ebediyen hiçbir Müslümana sövmeyeceğim ve ağzımdan yalan bir söz çıkmayacaktır.»

فإنه أراد ولا يخرج من في زور كلام خروجا، وفي ذلك على ما في البحر إعمال المصدر الذي هو بدل من الفعل في غير الاستفهام والأمر هذا، والظاهر أن الآية في مطلق الكفرة الذين يعملون البر لا على الوجه الذي ينبغي، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وغيرهما عن أنس رضي الله تعالى عنه أنها نزلت في اليهود والنصارى، ولعل المراد- كما قال ابن عطية- إنهم سبب النزول فيدخلون فيها لا أنها خاصة بهم ولا يدخل فيها غيرهم، وقال الجبائي: هي في الذين جاهدوا من المنافقين مع رسول الله ﷺ جعل الله تعالى حظهم من ذلك سهمهم في الغنائم، وفيه أن ذلك إنما كان بعد الهجرة والآية مكية، وقيل: في أهل الرياء يقال لقارىء القرآن منهم: أردت أن يقال: فلان قارئ، فقد قيل:

Zira o, 've lâ yahrucu min femî zûru kelâmin hurûcen' (ağzımdan yalan söz hiçbir şekilde çıkmayacaktır) manasını kastetmiştir. Bunda, el-Bahr'da belirtildiğine göre, fiilin yerine geçen masdarın istifham ve emir dışındaki yerlerde amel ettirilmesi vardır. Zahir olan, ayetin gerektiği şekilde olmaksızın iyilik yapan mutlak kâfirler hakkında olduğudur. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve başkaları Enes —radıyallâhu teâlâ anh—'dan ayetin Yahudi ve Hristiyanlar hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. İbn Atiyye'nin dediği gibi bundan murat, onların nüzul sebebi olup ayetin kapsamına girmeleridir; yoksa sadece onlara mahsus olup başkalarının girmemesi değildir. Cübbâî şöyle demiştir: 'Bu ayet, Resûlullah ﷺ ile birlikte cihad eden ve Allah Teâlâ'nın bundan nasiplerini ganimetlerdeki payları kıldığı münafıklar hakkındadır.' Ancak buna, bu durumun hicretten sonra olduğu, ayetin ise Mekkî olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Ayetin riya ehli hakkında olduğu da söylenmiştir; onlardan Kur'an okuyan kişiye: 'Falan kişi kārîdir denilmesini istedin, nitekim denildi de;

اذهب فليس لك عندنا شيء، وهكذا لغيره من المتصدق والمقتول في الجهاد وغيرهما ممن عمل من أعمال البر لا لوجه الله تعالى، وربما يؤيد ذلك ما روي عن معاوية حين حدثه أبو هريرة بما تضمن ذلك فبكى، وقال: صدق الله ورسوله ﷺ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها إلى قوله سبحانه: وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ وعليه فلا بد من تقييد قوله ﷿: لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ بأن ليس لهم بسبب أعمالهم الريائية إلا ذلك وهو خلاف الظاهر، والسياق يقتضي أنها في الكفرة مطلقا وبرهم كما قلنا، ومن هنا اشتهر أن الكافر يعجل له ثواب أعماله في الدنيا بتوسعة الرزق وصحة البدن وكثرة الولد ونحو ذلك وليس لهم في الآخرة من نصيب لكن ذهب جماعة إلى أنه يخفف بها عنه عذاب الآخرة، ويشهد له قصة أبي طالب، وذهب آخرون إلى أن ما يتوقف على النية من الأعمال لا ينتفع الكافر به في الآخرة أصلا لفقدان شرطه إذ لم يكن من أهل النية لكفره، وما لا ينتفع به ويخفف به عذابه، وبذلك يجمع بين الظواهر المقتضي بعضها للانتفاع في الجملة وبعضها لعدمه أصلا فتدبر.

git, artık katımızda senin için hiçbir şey yoktur' denilir. Sadaka veren, cihatta öldürülen ve Allah rızası için olmaksızın iyilik amellerinden işleyen diğer kimseler için de böyledir. Ebû Hureyre'nin bu manayı içeren hadisi rivayet ettiğinde Muâviye'nin ağlayıp: 'Allah ve Resûlü ﷺ doğru söylemiştir' diyerek: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } ayetinden Yüce Allah'ın: { وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } buyruğuna kadar okuduğuna dair rivayet de bunu teyit edebilir. Buna göre Yüce Allah'ın: { لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } buyruğunun, riyakar amelleri sebebiyle kendilerine bundan başka bir şeyin olmadığı şeklinde takyit edilmesi gerekir ki bu zahire aykırıdır. Siyak ise dediğimiz gibi ayetin mutlak kâfirler ve onların iyilikleri hakkında olmasını gerektirir. Buradan hareketle, kâfirin amellerinin mükafatının dünyada rızık genişliği, beden sıhhati, evlat çokluğu ve benzeri şeylerle peşin verildiği, ahirette ise hiçbir nasiplerinin bulunmadığı meşhur olmuştur. Ancak bir topluluk, bu ameller sebebiyle ahiret azabının ondan hafifletileceği görüşüne gitmiştir; Ebû Tâlib kıssası da buna şahitlik eder. Diğer bazıları ise niyete bağlı olan amellerden kâfirin ahirette hiçbir şekilde faydalanamayacağı, zira küfrü sebebiyle niyet ehlinden olmadığı için şartının kaybolduğu; [niyete bağlı] olmayan amellerden ise faydalanıp azabının hafifletileceği görüşüne varmışlardır. Böylece bir kısmı genel olarak faydalanmayı, bir kısmı ise hiçbir şekilde faydalanamamayı gerektiren zahirî delillerin arası cem edilmiş olur; iyi düşün!

ووجه ارتباط هذه الآية بما قبلها على ما في مجمع البيان أنه سبحانه لما قال: فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؟ فكأن قائلا قال: إن أظهرنا الإسلام لسلامة النفس والمال يكون ماذا؟ فقيل: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا إلخ، أو يقال:

Mecma'ul-Beyân'da belirtildiğine göre bu ayetin öncekiyle irtibat vechi şudur: Yüce Allah: 'Artık Müslüman oluyor musunuz?' buyurunca, sanki birisi şöyle demiştir: 'Can ve mal emniyeti için İslam'ı izhar edersek ne olur?' Bunun üzerine: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا } vb. buyrulmuştur. Veyahut şöyle denilir:

إن فيما قبل ما يتضمن إقناط الكفرة من أن يجيرهم آلهتهم من بأس الله عز سلطانه كما تقدم، وذكره بعض المحققين فلا يبعد أن يكون سماعهم ذلك سببا لعزمهم على إظهار الإسلام، أو فعل بعض الأعمال الصالحة ظنا منهم أن ذلك مما يجيرهم وينفعهم فشرح لهم حكم مثل ذلك بقوله سبحانه: مَنْ كانَ يُرِيدُ إلخ لكن أنت تعلم أن هذا يحتاج إلى ادعاء أن ذلك العزم من باب الاحتياط، وفي البحر في بيان المناسبة أنه سبحانه لما ذكر شيئا من أحوال الكفار في القرآن ذكر شيئا من أحوالهم الدنيوية وما يؤولون إليه في الآخرة، وأبو السعود بين ذلك على وجه يقوي به ما ادعاه من أنسبية كون الخطاب فيما سلف له ﵊ والمؤمنين، فقال: والذي يقتضيه جزالة النظم الكريم أن المراد مطلق الكفرة بحيث يندرج فيهم القادحون في القرآن العظيم اندراجا أوليا فإنه ﷿ لما أمر نبيه ﷺ والمؤمنين بأن يزدادوا علما ويقينا بأن القرآن منزل بعلم الله سبحانه وبأن لا قدرة لغيره سبحانه على شيء أصلا وهيجهم على الثبات على الإسلام والرسوخ فيه عند ظهور عجز الكفرة وما يدعون من دون الله تعالى عن المعارضة وتبين أنهم ليسوا على شيء أصلا اقتضى الحال أن يتعرض لبعض شؤونهم الموهمة لكونهم على شيء في الجملة من نيلهم الحظوظ العاجلة واستوائهم على المطالب الدنيوية، وبيان أن ذلك بمعزل عن الدلالة عليه، ولقد بين ذلك أي بيان انتهى، ولا يخفى أنه يمكن أن يقرر هذا على وجه لا يحتاج فيه إلى توسيط حديث جعل الخطاب السابق له ﷺ والمؤمنين فليفهم، واستدل في الأحكام بالآية على أن ما سبيله أن لا يفعل إلا على وجه القربة لا يجوز أخذ الأجرة عليه لأن الأجرة من

Daha önce geçtiği ve bazı muhakkiklerin zikrettiği üzere, önceki ayetlerde ilahlarının kâfirleri Allah'ın —şânı yücedir— azabından kurtaramayacağına dair onları ümitsizliğe sevk eden hususlar yer almaktadır. Dolayısıyla bunu işitmelerinin, İslam'ı izhar etmeye veya bunun kendilerini kurtaracağını ve fayda vereceğini zannederek bazı salih ameller işlemeye azmetmelerine sebep olması uzak bir ihtimal değildir. Yüce Allah da: { مَنْ كانَ يُرِيدُ } vb. buyruğu ile bu gibilerin hükmünü onlara açıklamıştır. Ancak sen bilirsin ki bu, söz konusu azmin ihtiyat kabilinden olduğunu iddia etmeyi gerektirir. el-Bahr'da münasebetin beyanı sadedinde şöyle denilmiştir: Yüce Allah Kur'an'da kâfirlerin bazı hallerini zikredince, onların bazı dünyevî hallerini ve ahirette varacakları akıbeti de zikretmiştir. Ebussuûd ise bunu, geçmişteki hitabın Peygamber'e aleyhisselâm ve müminlere olmasının daha uygun olduğuna dair iddiasını kuvvetlendirecek şekilde açıklayarak şöyle demiştir: 'Yüce nazmın sağlamlığının gerektirdiği husus, muradın mutlak kâfirler olması ve yüce Kur'an'ı karalayanların da öncelikli olarak bunların içine dâhil olmasıdır. Zira Yüce Allah, Peygamberi'ne ﷺ ve müminlere, Kur'an'ın Allah'ın ilmiyle indirildiğini ve Allah'tan başkasının hiçbir şeye asla gücünün yetmeyeceğini bilip yakinlerini artırmalarını emredip kâfirlerin ve Allah'tan başka yalvardıklarının karşı koymaktan aciz oldukları ortaya çıktığında ve hiçbir şey üzerinde olmadıkları tebeyyün ettiğinde onları İslam üzere sebat etmeye ve onda kökleşmeye teşvik edince; durum, peşin hazlara nail olmaları ve dünyevî talepleri elde etmeleri bakımından genel olarak bir şey üzerinde oldukları vehmini veren bazı durumlarına değinmeyi ve bunun hak üzerinde olmaya delalet etmekten fersah fersah uzak olduğunu açıklamayı iktiza etmiştir; nitekim bunu ne güzel açıklamıştır!' [Ebussuûd'un sözü] bitti. Gizli değildir ki bu açıklama, önceki hitabın Peygamber'e ﷺ ve müminlere kılındığı sözünü aracı kılmaya ihtiyaç duyulmayacak bir vecihle de takrir edilebilir, iyi anlaşılsın. Ahkâm'da bu ayetten hareketle, sadece kurbet (ibadet) kastıyla yapılması gereken ameller karşılığında ücret almanın caiz olmadığına delil getirilmiştir; zira ücret

حظوظ الدنيا فمن أخذ عليه الأجرة خرج من أن يكون قربة بمقتضى الكتاب والسنة، وادعى الكيا أنها مثل

dünya paylarındandır; binaenaleyh onun karşılığında ücret alan kimse, Kitap ve Sünnet'in gereğince ibadet olmaktan çıkar. el-Kiyâ bunun

قوله ﷺ: «إنما الأعمال بالنيات»

Peygamber'in ﷺ: «Ameller ancak niyetlere göredir» buyruğu gibi olduğunu iddia etmiştir;

وتدل على أن من صام في رمضان لا عن رمضان لا يقع عن رمضان، وعلى أن من توضأ للتبرد أو التنظف لا يصح وضوءه، وفي ذلك خلاف مبسوط بما له وعليه في محله.

ve Ramazan'da Ramazan dışındaki [bir niyetle] oruç tutan kimsenin orucunun Ramazan yerine geçmeyeceğine, serinlemek veya temizlenmek amacıyla abdest alan kimsenin abdestinin sahih olmayacağına delalet ettiğini öne sürmüştür. Bu konuda lehte ve aleyhte geniş ihtilaflar kendi yerinde mevcuttur.

أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ تدل على الحق والصواب فيما يأتيه ويذره، ويدخل في ذلك الإسلام دخولا أوليا، واقتصر عليه بعضهم بناء على أنه المناسب لما بعد، وأصل- البينة- كما قيل: الدلالة الواضحة عقلية كانت أو محسوسة، وتطلق على الدليل مطلقا، وهاؤها للمبالغة، أو النقل، وهي وإن قيل: إنها من بان بمعنى تبين واتضح لكنه اعتبر فيها دلالة الغير والبيان له، وأخذها بعضهم من صيغة المبالغة، والتنوين فيها هنا للتعظيم أي بينة عظيمة الشأن، والمراد بها القرآن وباعتبار ذلك أو البرهان ذكر الضمير الراجع إليها في قوله سبحانه: وَيَتْلُوهُ أي يتبعه شاهِدٌ عظيم يشهد بكونه من عند الله تعالى شأنه وهو- كما قال الحسين بن الفضل- الإعجاز في نظمه، ومعنى كون ذلك تابعا له أنه وصف له لا ينفك عنه حتى يرث الله تعالى الأرض ومن عليها فلا يستطيع أحد من الخلق جيلا بعد جيل معارضته ولو كان بعضهم لبعض ظهيرا. وكان الضمير في مِنْهُ وهو متعلق بمحذوف وقع صفة لشاهد، ومعنى كونه منه أنه غير خارج عنه.

{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde olan kimse mi?”; yapacağı ve terk edeceği şeylerde hakka ve doğruya delalet eden [bir delil üzerinde]. İslam da öncelikli olarak buna dâhildir; bazıları sonrasına uygun olanın bu olmasına binaen sadece bununla iktifa etmişlerdir. Denildiğine göre 'beyyine'nin (بَيِّنَة) aslı, aklî olsun hissî olsun apaçık delildir; mutlak delil için de kullanılır. Sonundaki hâ harfi mübalağa veya nakil içindir. Her ne kadar 'bâne' (بان) fiilinden gelip açık ve net oldu manasında olduğu söylense de, onda başkasına delalet etme ve ona açıklama manası da gözetilmiştir. Bazıları ise onu mübalağa sığasından almıştır. Buradaki tenvin tazim içindir; yani şanı yüce apaçık bir delil demektir. Ondan murat Kur'an'dır; bu sebeple veya bürhan manası gözetilerek Yüce Allah'ın: { وَيَتْلُوهُ } “ve onu takip eden”, yani peşinden gelen; { شاهِدٌ } “bir şahit”, onun Allah Teâlâ katından olduğuna şahitlik eden ulu bir şahit; o da -Hüseyin b. Fadl'ın dediği gibi- nazmındaki icazdır. Bunun onu takip etmesinin manası, Allah Teâlâ yeryüzüne ve üzerindekilere vâris oluncaya kadar ondan asla ayrılmayan bir vasfı olmasıdır; nitekim yaratılmışlardan hiç kimse, nesiller boyu, birbirlerine arka çıksalar dahi ona nazire getirmeye güç yetiremez. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir şahide sıfat olan mahzûfa müteallıktır; ondan olmasının manası ise onun dışından olmamasıdır.

وجوز أن يكون هذا الضمير راجعا إلى الرب سبحانه، ومعنى كونه منه تعالى أنه وارد من جهته سبحانه للشهادة، وعلى هذا يجوز أن يراد بالشاهد المعجزات الظاهرة على يد رسول الله ﷺ فإنها من الشواهد التابعة للقرآن الواردة من قبله ﷿، وأمر التبعية فيها ظاهر، والمراد بالموصول كل من اتصف بتلك الكينونة من المؤمنين.

Bu zamirin Yüce Rabbe dönmesi de caiz görülmüştür; O'ndan olmasının manası ise şahitlik etmek üzere Yüce Allah katından gelmiş olmasıdır. Buna göre şahitten muradın Resûlullah'ın ﷺ elinde zuhur eden mucizeler olması caizdir; zira bunlar Kur'an'a tâbi olan ve Yüce Allah katından gelen şahitlerdendir ve bunlardaki tâbilik durumu açıktır. İsmi mevsulden murat ise müminlerden bu sıfatla vasıflanan herkestir.

وعن أبي العالية أنه النبي ﵊ ولا يخفى أن قوله سبحانه الآتي: أُولئِكَ إلخ لا يلائمه إلا أن يحمل على التعظيم، وأيضا إن السياق كما ستعلم إن شاء الله تعالى للفرق بين الفريقين المؤمنين ومن يريد الحياة الدنيا لا بينهم وبين النبي ﷺ، وفسر أبو مسلم وغيره البينة بالدليل العقلي، والشاهد بالقرآن وضمير مِنْهُ لله تعالى، ومن ابتدائية، أو للقرآن فقد تقدم ذكره، ومن حينئذ إما بيانية، وإما تبعيضية بناء على أن القرآن ليس كله شاهدا وليس من التجريد على ما توهم الطيبي، فيكون في الآية إشارة إلى الدليلين العقلي، والسمعي، ومعنى كون الثاني تابعا للأول على ما قيل: إنه موافق له لا يخالفه أصلا، ومن هنا قالوا: إن النقل الصحيح لا يخالف العقل الصريح، ولذا أولوا الدليل السمعي إذا خالف ظاهره الدليل العقلي، ولعل في التعبير عن الأول بالبينة التي جاء إطلاقها في كلام الشارع على شاهدين، وعن الثاني بالشاهد الإيماء إلى أن الدليل العقلي أقوى دلالة من الدليل السمعي لأن دلالة الأول قطعية، ودلالة الثاني ظنية غالبا للاحتمالات الشهيرة التي لا يمكن القطع معها، وقد يقال: إن التعبير عن الثاني بالشاهد لمكان التلو.

Ebû'l-Âliye'den onun Peygamber aleyhisselâm olduğu rivayet edilmiştir; gizli değildir ki Yüce Allah'ın gelecek olan: { أُولئِكَ } vb. buyruğu, tazime hamledilmedikçe buna uygun düşmez. Ayrıca inşâallah teâlâ ileride bileceğin üzere siyak, Peygamber ﷺ ile onlar arasını değil, müminler ile dünya hayatını isteyenler arasındaki iki fırkanın farkını ortaya koymak içindir. Ebû Müslim ve başkaları beyyineyi aklî delil, şahidi Kur'an, { مِنْهُ } ifadesindeki zamiri de Allah Teâlâ olarak tefsir etmişlerdir; 'min' (مِنْ) edatı ise ibtidâiyyedir. Veyahut [zamir] zikri geçen Kur'an'a aittir; bu durumda 'min' edatı ya beyâniyyedir ya da Kur'an'ın tamamının şahit olmadığına binaen teb'îziyyedir; Tîbî'nin zannettiği gibi tecrîdden değildir. Bu takdirde ayette aklî ve sem'î iki delile işaret vardır. İkincisinin birinciye tâbi olmasının manası -denildiğine göre- ona muvafık olması ve asla muhalif olmamasıdır. Buradan hareketle: 'Sahih nakil, sarih akla muhalif olmaz' demişlerdir; bu sebeple sem'î delilin zahiri aklî delile muhalif olduğunda onu tevil etmişlerdir. Birincisinin, Şâri'in kelamında iki şahit için de kullanılan 'beyyine' lafzıyla, ikincisinin ise 'şahit' lafzıyla ifade edilmesinde, aklî delilin delalet bakımından sem'î delilden daha kuvvetli olduğuna bir ima olabilir; çünkü birincinin delaleti kat'îdir, ikincinin delaleti ise beraberinde kesinlik bulunamayan meşhur ihtimaller sebebiyle çoğunlukla zannîdir. İkincisinin 'şahit' lafzıyla ifade edilmesinin tâbi oluşundan (tilv) ötürü olduğu da söylenebilir.

وعن ابن عباس، ومجاهد، والنخعي، والضحاك، وعكرمة، وأبي صالح، وسعيد بن جبير أن البينة القرآن، والشاهد هو جبريل ﵇ ويتلو- من التلاوة لا التلو، وضمير مِنْهُ لله تعالى، وفي رواية عن مجاهد أن الشاهد ملك يحفظ القرآن وليس المراد الحفظ المتعارف لأنه- كما قال ابن حجر- خاص بجبريل ﵇، وضمير مِنْهُ كما في سابقه إلا أن يتلو من التلو والضمير المنصوب للبينة، وقيل: لمن كان عليها، وعن الفراء أن الشاهد هو الإنجيل، وَيَتْلُوهُ وضمير مِنْهُ على طرز ما روي عن مجاهد سوى أن ضمير- يتلوه- للقرآن.

İbn Abbâs, Mücâhid, Nehaî, Dahhâk, İkrime, Ebû Sâlih ve Saîd b. Cübeyr'den gelen rivayete göre beyyine Kur'an, şahit ise Cebrail aleyhisselâm'dır; { يتلو } tilavet (okumak) kökündendir, tâbi olmak manasında değildir; { مِنْهُ } ifadesindeki zamir de Allah Teâlâ'ya aittir. Mücâhid'den gelen bir rivayette ise şahit Kur'an'ı hıfzeden melektir; ancak bundan murat bilinen ezberleme değildir, zira İbn Hacer'in belirttiği gibi o Cebrail aleyhisselâm'a mahsustur. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir bir önceki gibidir; ancak { يتلو } tâbi olmak manasındadır, mansub zamir ise beyyineye aittir. Onun üzerinde bulunan kimseye ait olduğu da söylenmiştir. Ferrâ'dan ise şahidin İncil olduğu nakledilmiştir; { وَيَتْلُوهُ } ve { مِنْهُ } zamirleri, { يتلوه } zamirinin Kur'an'a ait olması dışında Mücâhid'den rivayet edilen tarzdadır.

وأخرج أبو الشيخ عن محمد بن الحنفية أن الشاهد لسانه ﷺ، وقد ذكر أهل اللغة ذلك، وكذا الملك من معانيه، ويتلو- حينئذ من التلاوة، والإسناد مجازي ومفعوله للبينة، وضمير مِنْهُ للرسول ﷺ بناء على أنه المراد

Ebû'ş-Şeyh, Muhammed b. el-Hanefiyye'den şahidin Resûlullah'ın ﷺ lisanı olduğunu rivayet etmiştir; lügat ehli de bunu zikretmiştir, melek de onun manalarındandır. Bu durumda { يتلو } tilavet (okumak) manasındadır, isnad mecazidir, mef'ûlü beyyineye gider; { مِنْهُ } ifadesindeki zamir ise ismi mevsulden muradın o olmasına binaen Resûlullah'a ﷺ aittir

بالموصول، ومن تبعيضية، وقيل: الشاهد صورته ﵊ ومخائله لأن كل عاقل يراه يعلم أنه ﵊ رسول الله.

ve 'min' teb'îziyyedir. Şahidin onun aleyhisselâm sureti ve siması olduğu da söylenmiştir; zira onu gören her akıl sahibi onun Allah'ın Resûlü olduğunu bilir.

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: «ما من رجل من قريش إلا نزل فيه طائفة من القرآن، فقال له رجل: ما نزل فيك؟ قال: أما تقرأ سورة هود أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ الآية من كان على بينة من ربه رسول الله ﷺ وأنا شاهد منه» ، وأخرج المنهال عن عبادة بن عبد الله مثله،

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ali —kerremallâhu teâlâ vecheh—'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kureyş'ten hakkında Kur'an'dan bir kısım inmemiş hiçbir adam yoktur. Bir adam ona: Senin hakkında ne indi? dedi. O da: Hûd Suresi'ndeki: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ } ayetini okumuyor musun? Rabbinden bir beyyine üzere olan Resûlullah'tır ﷺ, ben de ondan bir şahidim, dedi.» Minhal de Ubâde b. Abdullah'tan benzerini rivayet etmiştir.

وأخرج ابن مردويه بوجه آخر عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: قال رسول الله ﷺ: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ أنا وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ علي.

İbn Merdûye başka bir tarikle Ali —kerremallâhu teâlâ vecheh—'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } benim, { وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ } ise Ali'dir.»

وأخرج الطبرسي نحو ذلك عن بعض أهل البيت رضي الله تعالى عنهم وتعلق به بعض الشيعة في أن عليا كرم الله تعالى وجهه هو خليفة رسول الله ﷺ لأن الله تعالى سماه شاهدا كما سمى نبيه ﵊ كذلك في قوله سبحانه: إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً [الفتح: ٨] والمراد شاهِداً على الأمة كما يشهد له عطف مُبَشِّراً وَنَذِيراً عليه فينبغي أن يكون مقامه كرم الله تعالى وجهه بين الأمة كمقامه ﵊ بينهم.

Tabersî de Ehl-i Beyt'in bazısından —radıyallâhu teâlâ anhüm— buna benzer bir rivayet nakletmiştir. Şia'dan bazıları, Ali —kerremallâhu teâlâ vecheh—'nin Resûlullah'ın ﷺ halifesi olduğuna buna tutunarak delil getirmişlerdir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik” [el-Fetih: 8] buyruğunda Peygamberi'ni aleyhisselâm böyle isimlendirdiği gibi onu da şahit olarak isimlendirmiştir; buradaki murat ise müjdeci ve uyarıcı kelimelerinin ona atfedilmesinin şehadet ettiği üzere ümmet üzerine şahit olmaktır. Dolayısıyla onun —kerremallâhu teâlâ vecheh— ümmet arasındaki makamı, Peygamber'in aleyhisselâm onlar arasındaki makamı gibi olmalıdır.

وحيث أخبر سبحانه أنه يتلوه أي يعقبه ويكون بعده دل على أنه خليفته، وأنت تعلم أن الخبر مما لا يكاد يصح، وفيما سيأتي في الآية إن شاء الله تعالى إباء عنه، ويكذبه ما أخرجه ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ والطبراني في الأوسط عن محمد بن الحنفية رضي الله تعالى عنه قال: قلت لأبي كرم الله تعالى وجهه: إن الناس يزعمون في قول الله تعالى: وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ أنك أنت التالي؟ قال: وددت أني هو ولكنه لسان محمد ﷺ، على أن في تقرير الاستدلال ضعفا وركاكة بلغت الغاية القصوى كما لا يخفى على من له أدنى فطنة.

Yüce Allah onun onu takip ettiğini, yani ardından gelip sonra olacağını haber verdiğine göre bu onun halifesi olduğuna delalet etmiştir. Sen ise bu haberin neredeyse hiç sahih olmayacağını bilirsin; inşâallah teâlâ ayetin devamında gelecek olan hususlar da buna manidir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve el-Evsat'ta Taberânî'nin Muhammed b. el-Hanefiyye —radıyallâhu teâlâ anh—'den rivayet ettiği şu haber de bunu yalanlamaktadır: Babama —kerremallâhu teâlâ vecheh—: 'İnsanlar Allah Teâlâ'nın: { وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ } buyruğunda geçen tâbi olanın sen olduğunu iddia ediyorlar?' dedim. O da: 'Keşke o ben olsaydım; fakat o Muhammed'in ﷺ lisanıdır' dedi. Kaldı ki bu istidlalin takririnde, azıcık anlayışı olan kimseye bile gizli kalmayacak derecede son noktaya varan bir zayıflık ve tutarsızlık vardır.

ونقل أبو حيان أن هذا الشاهد هو أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه وفيه ما فيه، وفي عطف- يتلوه- احتمالان: الأول أن يكون على ما وقع صفة لبينة، والثاني أن يكون على جملة «كان» ومرفوعها، وقوله سبحانه: وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى عطف على شاهِدٌ والضمير المجرور له، وقد توسط الجار والمجرور بينهما، والظاهر أنه متعلق بمحذوف وقع حالا من الكتاب أي وَيَتْلُوهُ في التصديق كِتابُ مُوسى منزلا من قبله، وحاصله أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ويشهد لصدقه شاهد منه وشاهد آخر من قبله وهو كتاب موسى، قيل: وإنما قدم في الذكر المؤخر في النزول لكونه وصفا لازما له غير مفارق عنه ولعراقته في وصف التلو، وهذا على تقدير أن يكون المراد بالشاهد الإعجاز- كما اختاره بعض المحققين- وقد يقال: إن تأخير بيان شهادة هذا الشاهد عن بيان شهادة الشاهد الأول لأنها ليست في الظهور عند الأمة كشهادة الأول وهو جار على غير ذلك التقدير أيضا، وتخصيص كتاب موسى ﵇ بالذكر بناء على عدم إرادة الإنجيل فيما تقدم لأن الملتين مجتمعتان على أنه من عند الله تعالى بخلاف الإنجيل فإن اليهود مخالفون فيه فكان الاستشهاد بما تقوم به الحجة على الفريقين أولى.

Ebû Hayyân bu şahidin Ebû Bekir es-Sıddîk —radıyallâhu teâlâ anh— olduğunu nakletmiştir ki bunda da tereddütler vardır. { يتلوه } fiilinin atfında iki ihtimal vardır: Birincisi, beyyineye sıfat olan ifadeye matuf olması; ikincisi ise 'kâne' (كان) cümlesine ve merfûuna matuf olmasıdır. Yüce Allah'ın: { وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى } buyruğu { شاهِدٌ } lafzına matuftur, mecrur zamir de ona aittir; câr-mecrûr ikisinin arasına girmiştir. Zahir olan, kitaptan hâl olan mahzûfa müteallık olmasıdır; yani 'ondan önce indirilmiş olarak Mûsâ'nın kitabı da tasdikte onu takip eder' demektir. Neticesi: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } 'Rabbinden apaçık bir delil üzerinde olan ve kendisinden bir şahit ile ondan önceki bir başka şahidin -ki o Mûsâ'nın kitabıdır- doğruluğuna şahitlik ettiği kimse [o kâfirler gibi midir]?' Nüzulde sonra olanın zikirde öne geçirilmesinin, onun ayrılmaz bir vasfı olması ve tâbi olma vasfındaki köklülüğü sebebiyle olduğu söylenmiştir. Bu, -bazı muhakkiklerin tercih ettiği üzere- şahitten muradın icaz olması takdirindedir. Bu şahidin şahitliğinin beyanının birinci şahidin şahitliğinin beyanından sonraya bırakılmasının, ümmet nezdinde birincinin şahitliği kadar açık olmamasından ileri geldiği de söylenebilir; bu da o takdirin dışındakilerde de geçerlidir. Mûsâ'nın aleyhisselâm kitabının tahsis edilerek zikredilmesi, önceki kısımda İncil'in kastedilmediği esasına göredir; zira iki din mensupları da onun Allah Teâlâ katından olduğu konusunda müttefiktir, İncil ise böyle değildir; zira Yahudiler onda ihtilaf etmişlerdir. Bu sebeple iki fırkaya karşı da hüccet teşkil edecek şeyle istişhatta bulunmak daha evla olmuştur.

وأوجب بعضهم كون وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى جملة مبتدأة غير داخلة في حيز شيء مما قبلها وهو مبني على كثير من الاحتمالات السابقة في الشاهد، وقرأ محمد بن السائب الكلبي وغيره كِتابُ بالنصب على أنه معطوف على مفعول- يتلوه- أو منصوب بفعل مقدر أي ويتول كتاب موسى، والأول أولى لأن الأصل عدم التقدير، ويتلو في هذه القراءة من التلاوة، والضمير المنصوب للقرآن والمجرور لمن، ومِنْ تبعيضية لا تجريدية، والمعنى على ما يقتضيه كلام الكشاف أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ على أن القرآن حق لا مفترى، والمراد به أهل الكتاب ممن كان يعلم أن رسول الله ﷺ على الحق وأن كتابه هو الحق لما كانوا وجدوه في التوراة، ويقرأ القرآن شاهد من هؤلاء، ويقرأ من قبل القرآن كتاب موسى، والمراد بهذا الشاهد ما أريد به في قوله سبحانه: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي

Bazıları { وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى } ifadesinin kendisinden önceki hiçbir şeyin kapsamına girmeyen müstakil bir mübteda cümlesi olmasını vacip görmüşlerdir ki bu, şahit hakkındaki önceki ihtimallerin çoğuna dayanmaktadır. Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî ve başkaları { كِتابُ } lafzını { يتلوه } fiilinin mef'ûlüne matuf olarak veya takdiri bir fiille mansub olarak 'kitâbe' (كتابَ) şeklinde okumuşlardır; yani 'Mûsâ'nın kitabını da okur' demektir. Birincisi daha evladır; zira asıl olan takdirin olmamasıdır. Bu kıraatte { يتلو } tilavet (okumak) manasındadır; mansub zamir Kur'an'a, mecrur zamir ise 'men' (مَن) lafzına aittir. 'Min' (مِنْ) ise tecrîdiyye değil teb'îziyyedir. Keşşâf'ın kelamının iktiza ettiği mana şudur: 'Kur'an'ın uydurma değil hak olduğuna dair bir beyyine üzerinde olan kimse...'; bundan murat, Tevrat'ta buldukları sebebiyle Resûlullah'ın ﷺ hak üzere olduğunu ve kitabının hak olduğunu bilen Ehl-i Kitap'tır; bunlardan bir şahit Kur'an'ı okur ve Kur'an'dan önce de Mûsâ'nın kitabını okur. Bu şahitten murat, Yüce Allah'ın: { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي

إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ [الأحقاف: ١٠] وهو عبد الله بن سلام رضي الله تعالى عنه، ففي الآية مدح أهل الكتاب وخص من بينهم تالي الكتابين وشاهدهم بالذكر دلالة على مزيد فضله وتنبيها على أنهم مشايعوه في اتباع الحق وإن لم يبلغوا رتبة الشاهد، وفي قوله تعالى: يَتْلُوهُ استحضار للحال ودلالة على استمرار التلاوة، وهو كما قيل في غاية التطابق للكلام إِماماً، أي مؤتما به في الدين ومقتدى، وفي التعرض لهذا الوصف مع بيان تلو الكتاب ما لا يخفى من تفخيم شأن المتلو والتنوين فيه للتعظيم، وكذا في قوله سبحانه: وَرَحْمَةً أي نعمة عظيمة على من أنزل إليهم ومن بعدهم إلى يوم القيامة باعتبار أحكامه الباقية المؤيدة بالقرآن العظيم وهما حالان من الكتاب أُولئِكَ أي الموصوفون بتلك الصفة الحميدة وهي الكون على بينة يُؤْمِنُونَ بِهِ أي يصدقون بالقرآن حق التصديق حسبما يشهد به تلك الشواهد الحقة المعربة عن حقيته ولا يقلدون أحدا من عظماء الدين فالضمير للقرآن، وقيل: إنه لكتاب موسى ﵇ لأنه أقرب ولا يناسب ما بعد، وإن لم يك خاليا عن الفائدة، وقيل: إنه للنبي ﷺ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ أي بالقرآن ولم يعتد بتلك الشواهد الحقة ولم يصدق بها مِنَ الْأَحْزابِ من أهل مكة ومن تحزب معهم على رسول الله ﷺ قاله بعضهم، وأخرج عبد الرزاق عن قتادة أن الأحزاب الكفار مطلقا فإنهم تحزبوا على الكفر، وروي ذلك عن ابن جبير، وفي رواية أبي الشيخ عن قتادة أنهم اليهود والنصارى، وقال السدي: هم قريش، وقال مقاتل: هم بنو أمية وبنو المغيرة ابن عبد الله المخزومي وآل أبي طلحة بن عبيد الله فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ أي يردها لا محالة حسبما نطق به قوله سبحانه:

إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ } “İsrailoğullarından bir şahit de onun benzerine şahitlik edip...” [el-Ahkāf: 10] buyruğunda kastedilen kimsedir ki o da Abdullah b. Selâm'dır —radıyallâhu teâlâ anh—. Bu ayette Ehl-i Kitap övülmüş, faziletinin üstünlüğünü göstermek ve şahitlik mertebesine ulaşamasalar da hakka uymada ona tâbi olduklarına dikkat çekmek için aralarından iki kitabı okuyan ve onların şahidi olan kişi tahsisen zikredilmiştir. Yüce Allah'ın: { يَتْلُوهُ } buyruğunda hâlin canlandırılması ve tilavetin devamlılığına delalet vardır; denildiği gibi bu, kelam ile son derece mutabıktır. { إِماماً } “bir önder”, yani dinde kendisine uyulan ve iktida edilen; kitabın tâbi oluşunun beyanıyla birlikte bu vasfın zikredilmesinde okunan şeyin şanını yüceltme manası olduğu açıktır ve bundaki tenvin tazim içindir. Yüce Allah'ın: { وَرَحْمَةً } “ve bir rahmet olarak”, yani kendilerine indirilenler ve Kur'an-ı Azîm ile teyit edilen baki hükümleri cihetiyle kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelenler üzerine büyük bir nimet olarak buyruğunda da böyledir; bu iki kelime kitaptan hâldir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, yani bu övgüye layık vasıfla, yani beyyine üzere olmakla nitelenenler; { يُؤْمِنُونَ بِهِ } “ona iman ederler”, yani hak olduğunu bildiren bu doğru şahitlerin şehadet ettiği üzere Kur'an'ı hakkıyla tasdik ederler ve din büyüklerinden hiçbirini taklit etmezler. Zamir Kur'an'a aittir. Daha yakın olduğu için Mûsâ'nın aleyhisselâm kitabına ait olduğu da söylenmiştir, ancak faydadan uzak olmasa da sonrasına uygun düşmez. Peygamber'e ﷺ ait olduğu da söylenmiştir. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ } “Kim onu inkâr ederse”, yani Kur'an'ı inkâr eder, bu hak şahitlere itibar etmez ve onları tasdik etmezse; { مِنَ الْأَحْزابِ } “o topluluklardan”, yani Mekke ehlinden ve onlarla birlikte Resûlullah'a ﷺ karşı toplanıp fırkalaşanlardan; bunu bazıları söylemiştir. Abdürrezzâk, Katâde'den ahzabın mutlak kâfirler olduğunu rivayet etmiştir, zira onlar küfür üzere fırkalaşmışlardır; bu İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayetinde ise onların Yahudi ve Hristiyanlar olduğu belirtilmiştir. Süddî: 'Onlar Kureyş'tir' demiştir. Mukātil: 'Onlar Benî Ümeyye, Benî Muğîre b. Abdillâh el-Mahzûmî ve Âl-i Ebî Talha b. Ubeydillâh'tır' demiştir. { فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ } “artık ateş onun varacağı yerdir”, yani Yüce Allah'ın:

لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وآيات أخر، والموعد اسم مكان الوعد كما في قول حسان:

{ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } “Ahirette onlar için ateşten başkası yoktur” ve diğer ayetlerin açıkça beyan ettiği üzere muhakkak oraya varacaktır. Mev'ıd (مَوْعِد), Hassân'ın şu sözünde olduğu gibi vaadin mekân ismidir:

أوردتموها حياض الموت ضاحية ... فالنار موعدها والموت لاقيها

«Onları kuşluk vaktinde ölüm havuzlarına indirdiniz; artık ateş onların buluşma yeridir ve ölüm onlara kavuşacaktır.»

وفي جعل النار موعدا إشعار بأن له فيها ما لا يوصف من أفانين العذاب فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ أي في شك من أمر القرآن وكونه من عند الله تعالى غبّ ما شهدت به الشواهد وظهر فضل من تمسك به، أو لا تك في شك من كون النار موعدهم، وادعى بعضهم أنه الأظهر وليس كذلك، وأيا ما كان فالخطاب إن كان عاما لمن يصلح له فالمراد التحريض على النظر الصحيح المزيل للشك، وإن كان للنبي ﷺ فهو بيان لأنه ليس محلا للشك تعريضا بمن شك فيه ولا يلزم من نهيه ﵊ عنه وقوعه ولا توقعه منه ﷺ، وقرأ السلمي وأبو رجاء وأبو الخطاب السدوسي والحسن مِرْيَةٍ بضم الميم وهي لغة أسد وتميم، والكسر لغة أهل الحجاز إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ أي الذي يربيك في دينك ودنياك وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ بذلك إما لقصور أنظارهم واختلال أفكارهم وإما لاستكبارهم وعنادهم والنَّاسِ على ما روي عن ابن عباس أهل مكة، وقال صاحب الفينان: جميع الكفار، هذا والهمزة في أَفَمَنْ قيل: للتقرير ومن- مبتدأ والخبر محذوف أي أفمن كان كذا كمن يريد الحياة الدنيا وزينتها، وحذف معادل الهمزة ومثله كثير، واختار هذا أبو حيان، والذي يقتضيه كلام الزمخشري- ولعله الأولى- خلافه حيث قال: المعنى أمن كان يريد الحياة الدنيا كمن كان على بينة أي لا يعقبونهم ولا يقاربونهم في المنزلة إلى آخر ما قال، وحاصله على ما في الكشف أن الفاء عاطفة للتعقيب مستدعية ما يعطف عليه وهو الدال عليه قوله سبحانه: مَنْ كانَ الآية، فالتقدير أمن كان يريد الحياة الدنيا على أنها موصولة فمن كان على بينة من ربه، والخبر محذوف لدلالة الفاء أي يعقبونهم أو يقربونهم، والاستفهام للإنكار فيفيد أن لا تقارب بين الفريقين فضلا عن التماثل فلذلك صار أبلغ من نحو قوله تعالى: أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً [السجدة: ١٨] وأما إنها عطف على قوله تعالى: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا فلا وجه له لأنه يصير من عطف الجملة، ولا يدل على إنكار التماثل، ولا معنى لتقدير الاستفهام في الأول فإن الشرط والجزاء لا إنكار عليه انتهى، وهو جار على أحد مذهبين للنحاة في مثله، ويعلم مما

Ateşin buluşma yeri kılınmasında, onun orada tarif edilemez azap çeşitlerine uğrayacağına bir işaret vardır. { فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } “Sakın bundan bir şüphe içinde olma!”, yani şahitler buna şehadet edip ona sarılanların fazileti ortaya çıktıktan sonra Kur'an'ın durumundan ve onun Allah Teâlâ katından olduğundan şüphede olma; ya da ateşin onların buluşma yeri olduğundan şüphede olma. Bazıları en zahir olanın bu olduğunu iddia etmişse de öyle değildir. Her ne olursa olsun, şayet hitap buna elverişli olan herkese genel ise murat, şüpheyi gideren sahih bakışa teşviktir. Şayet Peygamber'e ﷺ ise, onda şüphe edenlere bir tariz olarak kendisinin şüphe mahalli olmadığını beyandır. Onun aleyhisselâm bundan nehyedilmesinden, şüphenin vuku bulduğu veya kendisinden ﷺ böyle bir şeyin beklendiği neticesi çıkmaz. Sülemî, Ebû Recâ, Ebû'l-Hattâb es-Sedûsî ve Hasan 'miryetin' (مِرْيَةٍ) kelimesini mîmin zammesiyle okumuşlardır ki bu Esed ve Temîm lügatidir; kesre ise Hicaz ehlinin lügatidir. { إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Şüphesiz o, Rabbinden gelen haktır”, yani senin dininde ve dünyanda seni terbiye edip yetiştiren Rabbinden. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu inanmazlar”, yani ya basiretlerinin kıtlığı ve fikirlerinin bozukluğu sebebiyle ya da kibirleri ve inatları yüzünden buna iman etmezler. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre 'en-nâs' (النَّاسِ) Mekke ehlidir. el-Feynân sahibi ise bütün kâfirler olduğunu söylemiştir. { أَفَمَنْ } ifadesindeki hemzenin takrir için olduğu, 'men' (مَن) lafzının mübteda, haberin ise mahzûf olduğu söylenmiştir; yani 'böyle olan kimse, dünya hayatını ve onun süsünü isteyen kimse gibi midir?' demektir; hemzenin muadili hazfedilmiştir ve bunun benzeri çoktur. Ebû Hayyân bunu tercih etmiştir. Zemahşerî'nin kelamının gerektirdiği ve belki de en evla olan görüş ise bunun hilafınadır; zira o şöyle demiştir: 'Mana şudur: Dünya hayatını isteyen kimse, apaçık delil üzerinde olan kimse gibi midir? Yani mertebece asla onların ardından gelemezler ve onlara yaklaşamazlar...' sözünün sonuna kadar. Keşf'te belirtildiğine göre bunun hülasası şudur: Fâ harfi ta'kîb için atıf harfidir ve matûfun aleyhi gerektirir; o da Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ } ayetinin delalet ettiği şeydir. Takdir şöyledir: İsmi mevsul olmasına binaen dünya hayatını isteyen kimse, Rabbinden apaçık delil üzerinde olan kimse gibi midir? Haber ise fâ harfinin delaletinden ötürü mahzûftur; yani 'onların peşinden gelirler mi yahut onlara yaklaşırlar mı?' demektir. İstifham ise inkâr içindir; dolayısıyla iki fırka arasında benzerlik şöyle dursun, bir yakınlığın dahi olmadığını ifade eder. Bu sebeple Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً } “Mümin olan kimse, yoldan çıkmış kimse gibi midir?” [es-Secde: 18] buyruğu ve benzerlerinden daha beliğ olmuştur. Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا } buyruğuna matuf olmasına gelince, bunun hiçbir vechi yoktur; çünkü bu cümle atfı olur ve benzerliğin inkârına delalet etmez. Birincide istifham takdir etmenin de bir manası yoktur; zira şart ve ceza üzerine inkâr vâki olmaz. [Keşf'in sözü] bitti. Bu, nahivcilerin bu kabil yerlerdeki iki mezhebinden birine göre cereyan etmektedir. Buraya kadar

تقرر أن الآية مرتبطة بقوله سبحانه: مَنْ كانَ إلخ، ومساقها عند شيخ الإسلام للترغيب أيضا فيما ذكر من الإيمان بالقرآن والتوحيد والإسلام، وادعى الطبرسي أنها مرتبطة بقوله تعالى: قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ [هود: ١٣] وأن المراد أنهم إذا لم يأتوا بذلك فقل لهم: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ ولا بينة على ذلك.

takrir edilenlerden anlaşılmaktadır ki bu ayet, Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ } vb. buyruğuyla irtibatlıdır. Şeyhülislam nezdinde ayetin sevki, Kur'an'a iman, tevhid ve İslam hususunda zikredilen şeylere aynı zamanda bir teşviktir. Tabersî ise ayetin Yüce Allah'ın: { قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ } “De ki: Haydi onun benzeri on sure getirin!” [Hûd: 13] buyruğu ile irtibatlı olduğunu ve muradın 'Bunu getiremedikleri zaman onlara: Rabbinden apaçık delil üzerinde olan kimse [delilsiz olan gibi midir?] de' şeklinde olduğunu iddia etmiştir; fakat buna dair hiçbir delil yoktur.

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بأن نسب إليه ما لا يليق به كقولهم: الملائكة بنات الله تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا. وقولهم لآلهتهم: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يونس: ١٨] والمراد من الآية ذم أولئك الكفرة بأنهم مع كفرهم بآيات الله تعالى مفترون عليه سبحانه، ويجوز أن تكون لنوع آخر من الدلالة على أن القرآن ليس بمفترى، فإن من يعلم حال من يفتري على الله سبحانه كيف يرتكبه، وأن تكون من الكلام المنصف أي لا أحد أظلم مني أن أقول لما ليس بكلام الله تعالى إنه كلامه كما زعمتم، أو منكم إن كنتم نفيتم أن يكون كلامه سبحانه مع تحقق أنه كلامه جل وعلا، وفيه من الوعيد والتهويل ما لا يخفى، ويجوز عندي إذا كان ما قبل في مؤمني أهل الكتاب أن يكون هذا في بيان حال كفرتهم الذين أسندوا إليه سبحانه ما لم ينزله من المحرف الذي صنعوه ونفوا عنه سبحانه ما أنزله من القرآن أو من نعت النبي ﷺ، وأيا ما كان فالمراد نفي أن يكون أظلم من ذلك أو مساويا في الظلم على ما تقدم أُولئِكَ أي الموصوفون بالظلم البالغ وهو الافتراء يُعْرَضُونَ من حيث إنهم موصوفون بذلك عَلى رَبِّهِمْ أي مالكهم الحق والمتصرف فيهم حسبما يريد، وفيه على ما قيل: إيماء إلى بطلان رأيهم في اتخاذهم أربابا من دونه ﷾، وجعل بعضهم الكلام على تقدير المضاف أي تعرض أعمالهم، أو على ارتكاب المجاز ولا يحتاج إلى ذلك على ما أشير إليه لأن عرضهم من تلك الحيثية وبذلك العنوان عرض لأعمالهم على وجه أبلغ فإن عرض العامل بعمله أفظع من عرض عمله مع غيبته، والظاهر أنه لا حذف في قوله سبحانه: عَلى رَبِّهِمْ ويفوض من يقف على الله.

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; O'na layık olmayan şeyleri O'na nispet ederek; nitekim onların: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' -Allah bundan çok yücedir, münezzehtir- ve putları hakkında: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18] demeleri gibi. Ayetten murat, o kâfirlerin Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr etmekle birlikte O'na iftira attıklarını belirterek onları yermektir. Kur'an'ın uydurma olmadığına dair başka bir delalet türü olması da caizdir; zira Allah'a iftira edenin halini bilen kimse bunu nasıl irtikâp edebilir? İnsaf kelamı kabilinden olması da caizdir; yani 'sizin iddia ettiğiniz gibi Allah'ın kelamı olmayan bir şeye O'nun kelamıdır dersem benden daha zalim kimse olamaz; ya da Yüce Allah'ın kelamı olduğu tahakkuk ettiği halde O'nun kelamı olduğunu inkâr ederseniz sizden daha zalim kimse olamaz' demektir. Bunda gizli kalmayacak derecede bir tehdit ve korkutma vardır. Bana göre önceki ayetler Ehl-i Kitap müminleri hakkında olduğu takdirde, bunun da kendi elleriyle yaptıkları tahrifatı Allah Teâlâ'ya nispet edip O'nun indirdiği Kur'an'ı veya Peygamber'in ﷺ sıfatını O'ndan nefyeden Ehl-i Kitap kâfirlerinin halini beyan sadedinde olması caizdir. Her halükarda murat, daha önce geçtiği üzere bundan daha zalim veya zulümde buna denk birinin bulunmadığını nefyetmektir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, yani iftira olan o son derece büyük zulümle vasıflananlar; bu sıfatla vasıflanmış olmaları cihetiyle { يُعْرَضُونَ } “arz olunurlar”, { عَلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzuruna”, yani hakiki mâlikleri ve haklarında dilediği gibi tasarruf eden Rablerine arz olunurlar. Denildiğine göre bunda, O'ndan başka rabler edinmelerindeki görüşlerinin butlanına bir ima vardır. Bazıları sözü muzaf takdirine hamletmişlerdir; yani 'amelleri arz olunur' veya mecaza başvurulmuştur; fakat işaret edildiği üzere buna ihtiyaç yoktur; zira onların bu cihetten ve bu vasıfla arz olunmaları, amellerinin daha beliğ bir şekilde arz olunmasıdır; çünkü ameli işleyenin ameliyle birlikte arzı, kendisi yokken amelinin arzından daha dehşet vericidir. Zahir olan, Yüce Allah'ın: { عَلى رَبِّهِمْ } buyruğunda bir hazif olmadığıdır ve Allah'ın huzurunda duracak olan kimse [işi O'na] havale eder.

وقيل: هناك مضاف محذوف أي على ملائكة ربهم وأنبياء ربهم وهم المراد بالأشهاد في قوله تعالى: وَيَقُولُ الْأَشْهادُ وتفسيرهم بالملائكة مطلقا هو المروي عن مجاهد، وعن ابن جريج تفسيرهم بالحفظة من الملائكة ﵈، وقيل: المراد بهم الملائكة، والأنبياء، والمؤمنون، وقيل: جوارحهم، وعن مقاتل وقتادة هم جميع أهل الموقف، وهو جمع شاهد بمعنى حاضر- كصاحب وأصحاب- بناء- على جواز جمع فاعل على أفعال، أو جمع شهيد بمعناه كشريف وأشراف أي ويقول الحاضرون عند العرض أو في موقف القيامة هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ ويحتمل أن يكون شهادة على تعيين من صدر منه الكذب كأن وقوعه أمر واضح غني عن الشهادة، وإنما المحتاج إليها ذلك ولذا لم يقولوا: هؤلاء كذبوا بدون الموصول، ويحتمل أن يكون ذما لهم بتلك الفعلة الشنيعة لا شهادة عليهم كما يشعر به قوله تعالى: وَيَقُولُ دون ويشهد، وتوطئة لما يعقبه من قوله تعالى: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ أي بالافتراء المذكور، والظاهر أن هذا من كلام الأشهاد على الاحتمالين، ويؤيده ما

Orada mahzûf bir muzaf olduğu, yani 'Rablerinin meleklerine ve peygamberlerine' takdirinde olduğu da söylenmiştir; Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُ الْأَشْهادُ } “Şahitler de derler ki” buyruğundaki şahitlerden (eşhâd) murat da onlardır. Onların mutlak olarak melekler ile tefsir edilmesi Mücâhid'den rivayet edilendir. İbn Cüreyc'den ise hafaza melekleri aleyhimüsselâm ile tefsir edildikleri rivayet edilmiştir. Onlardan muradın melekler, peygamberler ve müminler olduğu söylenmiştir. Azaları olduğu da söylenmiştir. Mukātil ve Katâde'den ise mahşer ehlinin tamamı oldukları rivayet edilmiştir. Bu, fâil vezninin ef'âl vezninde cemlenmesinin caiz olmasına binaen -sâhib ve ashâb gibi- hâzır (hazır bulunan) manasındaki şâhidin (شاهد) cemidir; ya da -şerîf ve eşrâf gibi- aynı manadaki şehîdin (شهيد) cemidir; yani 'arz esnasında veya kıyamet mevkiinde hazır bulunanlar derler ki:' { هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ } “İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir”. Sanki yalanın vuku bulması şahitliğe ihtiyaç hissettirmeyecek kadar açık bir meseleymiş de sadece buna muhtaç olunmuş gibi, yalan kendisinden sadır olan kimsenin tayinine dair bir şahitlik olması muhtemeldir; bu sebeple ismi mevsul olmaksızın 'hâülâi kezebû' dememişlerdir. Yüce Allah'ın 've yeşhedü' (şahitlik eder) yerine { وَيَقُولُ } buyurmasının ihsas ettiği üzere, onlar aleyhine bir şahitlik değil de bu çirkin fiillerinden ötürü onları yermek olması ve peşinden gelen: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Haberiniz olsun, Allah'ın laneti o zalimlerin üzerinedir!”, yani zikredilen iftira ile [zalim olanların üzerine] buyruğuna bir mukaddime olması da muhtemeldir. Zahir olan, her iki ihtimale göre de bunun şahitlerin sözünden olmasıdır. Bunu

أخرجه الشيخان وخلق كثير عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن الله تعالى يدني المؤمن حتى يضع كنفه عليه ويستره من الناس ويقرره بذنوبه ويقول له: أتعرف ذنب كذا؟ أتعرف ذنب كذا؟ فيقول: رب أعرف حتى إذا قرره بذنوبه ورأى في نفسه أنه قد هلك قال: فإني قد سترتها عليك في الدنيا وأنا أغفرها لك اليوم ثم يعطي كتاب حسناته، وأما الكفار والمنافقون فيقول: الأشهاد هؤلاء الذين كذبوا على ربهم ألا لعنة الله على الظالمين» .

Şeyhayn ve pek çok âlimin İbn Ömer —radıyallâhu teâlâ anhümâ—'dan rivayet ettiği şu hadis teyit etmektedir: Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: «Allah Teâlâ mümini yaklaştırır, öyle ki üzerine rahmet örtüsünü koyar ve onu insanlardan gizler; günahlarını ona ikrar ettirerek: 'Şu günahı biliyor musun? Şu günahı biliyor musun?' der. O da: 'Rabbim, biliyorum' der. Nihayet günahlarını ona ikrar ettirip kendisi de helak olduğunu düşündüğü zaman [Allah]: 'Ben dünyada onları senin aleyhine örtmüştüm, bugün de onları senin için bağışlıyorum' buyurur ve sonra hasenat defteri kendisine verilir. Kâfirlere ve münafıklara gelince; şahitler: 'İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir; haberiniz olsun, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!' derler.»

وجوز على الاحتمال الأول أن يكون من كلام الله تعالى، وحينئذ يجوز أن يراد بالظالمين ما يعم الظالمين بالافتراء والظالمين بغير ذلك، ويدخل فيه الأولون دخولا أولياء، ويؤيده ما أخرجه ابن أبي حاتم عن ميمون بن مهران

Birinci ihtimale göre bunun Allah Teâlâ'nın kelamından olması da caiz görülmüştür. Bu durumda 'zâlimîn' (الظَّالِمِينَ) ifadesinden hem iftira ile zalim olanları hem de bunun dışındakilerle zalim olanları kapsayan bir mananın kastedilmesi caiz olur ve birinciler öncelikli olarak buna dâhil olur. Bunu İbn Ebî Hâtim'in Meymûn b. Mihrân'dan rivayet ettiği şu söz teyit eder:

قال: إن الرجل ليصلي ويلعن نفسه في قراءته فيقول: ألا لعنة الله على الظالمين وهو ظالم. وربما يجوز ذلك على الاحتمال الثاني أيضا، وأيّا ما كان- فهؤلاء الذين- مبتدأ وخبر، واحتمال أن يكون هؤُلاءِ مبتدأ، والَّذِينَ تابع له، وجملة أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ خبره، وقد أقيم الظاهر مقام المضمر أي عليهم لذمهم بمبدأ الاشتقاق مع الإشارة إلى علة الحكم كما ترى، وجملة- يقول الأشهاد- قيل: مستأنفة على أنها جواب سؤال مقدر كأن سائلا سأل إذ سمع أنهم يعرضون على ربهم ماذا يكون إذ ذاك؟ فأجيب بما ذكر، وقيل وهو الظاهر- إنها معطوفة على جملة يُعْرَضُونَ على معنى أولئك يعرضون ويقول الأشهاد في حقهم، أو ويقول أشهادهم والحاضرون عند عرضهم هؤُلاءِ إلخ، وكأن هذا لبيان أنها مرتبطة في التقدير بالمبتدأ كارتباط الجملة المعطوفة هي عليها به، وقيل: كفى اسم الإشارة القائم مقام الضمير للتحقير رابطا فتدبر.

«Kişi namaz kılar ve kıraatinde kendisine lanet okur; kendisi zalim olduğu halde: 'Haberiniz olsun, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir' der.» İkinci ihtimale göre de bunun caiz olması muhtemeldir. Her halükarda { هؤُلاءِ الَّذِينَ } mübteda ve haberdir. { هؤُلاءِ } lafzının mübteda, { الَّذِينَ } lafzının ona tâbi (sıfat), { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } cümlesinin ise haberi olması da muhtemeldir; gördüğün gibi hükmün illetine işaretle birlikte iştikakın esasıyla onları yermek için zamir yerine zahir isim ikame edilmiştir, yani 'onların üzerinedir' demektir. { يقول الأشهاد } cümlesinin, sanki birisi 'Onlar Rablerine arz olunduklarında o vakit ne olacak?' diye sormuş da zikredilen şeyle cevap verilmiş gibi takdiri bir sorunun cevabı olarak müste'nefe olduğu söylenmiştir. Zahir olan diğer bir görüşe göre ise { يُعْرَضُونَ } cümlesine matuftur; yani 'onlar arz olunurlar ve şahitler onların hakkında derler ki' yahut 'onların şahitleri ve arz esnasında hazır bulunanlar: İşte bunlar... derler' manasındadır. Bu, sanki takdirde matuf olduğu cümlenin mübtedaya bağlı olması gibi onun da mübtedaya bağlı olduğunu beyan etmek içindir. Zamir makamına kaim olan işaret isminin tahkir için bağlaç olarak kafi geldiği de söylenmiştir; iyi düşün.

الَّذِينَ يَصُدُّونَ أي كل من يقدرون على صده أو يفعلون الصد عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي دينه القويم وإطلاق ذلك عليه كالصراط المستقيم مجاز وَيَبْغُونَها عِوَجاً أي يطلبون لها انحرافا، والمراد أنهم يصفونها بذلك وهي أبعد شيء عنه، وإطلاق الطلب على الوصف مجاز من إطلاق السبب على المسبب، ويجوز أن يكون الكلام على حذف مضاف أي يبغون أهلها أن ينحرفوا عنها ويرتدوا، وقيل: المعنى يطلبونها على عوج ونصب عِوَجاً على أنه مفعول به، وقيل: على أنه حال ويؤول بمعوجين وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ أي والحال أنهم لا يؤمنون بالآخرة، وتكرير الضمير لتأكيد كفرهم واختصاصهم به لأنه بمنزلة الفصل فيفيد الاختصاص وضربا من التأكيد، والاختصاص ادعائي مبالغة في كفرهم بالآخرة كأن كفر غيرهم بها ليس بكفر في جنبه، وقيل: إن التكرير للتأكيد وتقديم بِالْآخِرَةِ للتخصيص، والأولى كون تقديمه لرؤوس الآي.

{ الَّذِينَ يَصُدُّونَ } “Onlar alıkoyarlar”, yani alıkoymaya güç yetirdikleri herkesi veya engelleme eylemini bizzat yaparlar; { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan”, yani O'nun dosdoğru dininden; dosdoğru yol gibi bunun da dine ıtlak edilmesi mecazdır; { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “ve onu eğri göstermek isterler”, yani onun için bir eğrilik ararlar. Murat, din bundan en uzak şey olduğu halde onu bu şekilde vasıflamalarıdır; aramanın vasfetmeye ıtlak edilmesi, sebebin müseb子どもa ıtlakı kabilinden bir mecazdır. Cümlenin muzaf takdiri üzere olması da caizdir; yani 'onun ehlinin ondan sapmasını ve irtidat etmesini isterler' demektir. Mananın 'onu eğrilik üzere talep ederler' şeklinde olduğu da söylenmiştir; { عِوَجاً } lafzının mansub olması mef'ûlün bih olması sebebiyledir; hâl olup 'mu'vecîne' (eğrilticiler olarak) şeklinde tevil edildiği de söylenmiştir. { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } “Onlar ahireti de inkâr edenlerin ta kendileridir”, yani onlar ahirete inanmamaktadırlar. Zamirin tekrar edilmesi, küfürlerini tekit etmek ve küfrü onlara has kılmak içindir; zira zamir fasl menzilesindedir, dolayısıyla ihtisas ve bir nevi tekit ifade eder. İhtisas, ahireti inkâr etmelerindeki mübalağadan ötürü iddiâîdir; sanki başkalarının onu inkârı, bunların inkârının yanında küfür değilmiş gibidir. Tekrarın tekit için olduğu ve { بِالْآخِرَةِ } ifadesinin öne geçirilmesinin tahsis için olduğu da söylenmiştir; en evla olanı ise bunun ayet sonları (fâsıla) için öne geçirilmiş olmasıdır.

أُولئِكَ الموصوفون بما يوجب التدمير لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ لله تعالى مفلتين أنفسهم من أخذه لو أراد ذلك فِي الْأَرْضِ مع سعتها وإن هربوا منها كل مهرب بعضهم كناية عن الدنيا وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ينصرونهم من بأسه ولكن أخر ذلك لحكمة تقتضيه. ومِنْ زائدة لاستغراق النفي، وجمع أَوْلِياءَ إما باعتبار أفراد الكفرة كأنه قيل: وما كان لأحد منهم من ولي، أو باعتبار تعدد ما كانوا يدعون من دون الله تعالى فيكون ذلك بيانا لحال آلهتهم من سقوطها عن رتبة الولاية يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ جملة مستأنفة بين فيها ما يكون لهم ويحل بهم، وادعى أنها تتضمن حكمة تأخير المؤاخذة، وزعم بعضهم أنها من كلام الأشهاد، وهي دعائية ليس بشيء.

{ أُولئِكَ } “İşte onlar”, helaki gerektiren sıfatlarla vasıflananlar; { لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ } “âciz bırakacak değillerdi”, şayet dileseydi Allah Teâlâ'yı âciz bırakıp O'nun yakalamasından kendilerini kurtaracak değillerdi; { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”, genişliğine rağmen ve ondan kaçacak her yere kaçsalar dahi; bazısı bunu dünyadan kinaye kılmıştır. { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } “Onların Allah'tan başka dostları da yoktu”, O'nun azabından kendilerine yardım edecek [hiçbir dostları yoktu]; fakat bunu gerektiren bir hikmetten ötürü bu tehir edilmiştir. 'Min' (مِنْ) edatı nefyi istiğrâk için zâiddir. 'Evliyâ' (أَوْلِياءَ) lafzının cemi kılınması, sanki 'onlardan hiçbir kimse için hiçbir veli yoktu' denilmiş gibi ya kâfirlerin fertleri dikkate alınarak ya da Allah'tan başka ibadet ettikleri şeylerin çokluğu dikkate alınarak yapılmıştır; bu durumda putlarının velayet mertebesinden düşüş hallerini beyan olur. { يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ } “Onlara azap kat kat artırılacaktır”, onlar için neyin olacağını ve başlarına neyin geleceğini beyan eden müste'nefe bir cümledir; cezalandırmanın tehir edilmesindeki hikmeti içerdiği iddia edilmiştir. Bazıları bunun şahitlerin sözünden olduğunu ve dua cümlesi olduğunu zannetmiştir ki bu bir şey değildir.

وقرأ ابن كثير وابن عامر ويعقوب- «يضعّف» - بالتشديد ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ أي إنهم كانوا يستثقلون سماع الحق الذي جاء به الرسول ﷺ ويستكرهونه إلى أقصى الغايات حتى كأنهم لا يستطيعونه، وهو نظير قول القائل: العاشق لا يستطيع أن يسمع كلام العاذل، ففي الكلام استعارة تصريحية تبعية، ولا مانع من اعتبار الاستعارة التمثيلية بدلها وإن قيل به، وبالجملة لا ترد الآية على المعتزلة وكذا على أهل السنة لأنهم لا ينفون الاستطاعة رأسا وإن منعوا إيجاد العبد لشيء ما، وكأنه لما كان قبح حالهم في عدم إذعانهم للقرآن الذي طريق تلقيه السمع أشد منه في عدم قبولهم سائر الآيات المنوطة بالإبصار. بالغ سبحانه في نفي الأول عنهم حسبما علمت واكتفى في الثاني بنفي الإبصار فقال عز قائلا: وَما كانُوا يُبْصِرُونَ أي أنهم كانوا يتعامون عن آيات الله تعالى المبسوطة في الأنفس والآفاق، وكأن الجملة جواب سؤال مقدر عن علة مضاعفة العذاب كأنه قيل: ما لهم استوجبوا تلك المضاعفة؟ فقيل:

İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kūb şedde ile 'yuda‘‘afü' (يُضَعَّفُ) şeklinde okumuşlardır. { ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ } “Onlar işitmeye güç yetiremiyorlardı”, yani Peygamber'in ﷺ getirdiği hakkı işitmeyi son derece ağır buluyorlar ve ondan son derece tiksiniyorlardı; öyle ki sanki ona güç yetiremiyor gibiydiler. Bu, söz söyleyenin: 'Âşık, kınayanın sözünü işitmeye güç yetiremez' sözü gibidir; dolayısıyla sözde istiare-i tasrihiyye-i tebeiyye vardır. Bunun yerine istiare-i temsiliyyenin kabul edilmesinde de bir engel yoktur, nitekim söylenmiştir de. Hülasa ayet Mutezile'ye de Ehl-i Sünnet'e de bir itiraz teşkil etmez; zira kulun bir şeyi icat etmesini engelleseler de istitaati kökten nefyetmezler. Algılanma yolu işitme olan Kur'an'a boyun eğmemelerindeki hallerinin çirkinliği, görmeye bağlı olan diğer ayetleri kabul etmeyişlerindeki durumdan daha şiddetli olduğu için; Yüce Allah bildiğin üzere birincisini onlardan nefyetmede mübalağa yapmış, ikincisinde ise sadece görmeyi nefyetmekle yetinerek şöyle buyurmuştur: { وَما كانُوا يُبْصِرُونَ } “ve görmüyorlardı da”, yani nefislerde ve ufuklarda sergilenen Allah Teâlâ'nın ayetlerine karşı kör davranıyorlardı. Cümle, sanki 'Onlara ne oldu da bu kat kat azabı hak ettiler?' denilmiş gibi, azabın kat kat artırılmasının illetine dair takdiri bir sorunun cevabıdır; buna karşılık:

لأنهم كرهوا الحق أشد الكراهة واستثقلوا سماعه أعظم الاستثقال وتعاموا عن آيات الملك المتعال، ولا يشكل على

'Çünkü onlar haktan son derece nefret ettiler, onu işitmeyi pek ağır buldular ve Yüce Hükümran'ın ayetlerine karşı körlük ettiler' denilmiştir. Buna,

هذا قوله سبحانه: مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ [الأنعام: ١٦٠] بناء على أن المراد بمثل السيئة ما تقتضيه من العقاب عند الله تعالى فلعل ما فعلوه من السيئات يقتضي تلك المضاعفة فتكون هي المثل كما أن مثل سيئة الكفر هو الخلود في النار، وقيل: إن المضاعفة لافترائهم وكذبهم على ربهم وصدّهم عن سبيل الله تعالى وبغيهم إياها العوج وكفرهم بالآخرة- على ما يدل عليه نسبة مضاعفة العذاب إلى هؤلاء الموصوفين بتلك الصفات- وبه جمع بين ما هنا وقوله سبحانه: مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ [الأنعام: ١٠٦] الآية، ولعل التعليل بما تفيده الجملة على هذا لأنه الأصل الأصيل لسائر قبائحهم ومعاصيهم.

kötülüğün mislinden muradın Allah katında onun gerektirdiği ceza olduğuna binaen, Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “Kim bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara zulmedilmez” [el-En'âm: 160] buyruğu itiraz olarak getirilemez; zira küfür kötülüğünün mislinin ateşte ebedî kalmak olması gibi, işledikleri kötülükler de bu kat kat azabı gerektiriyor olabilir ve bu onun misli olur. Azabın kat kat artırılmasının bu sıfatlarla nitelenen kimselere nispet edilmesinin delalet ettiği üzere; kat kat olmanın, Rablerine iftiraları ve yalanları, Allah'ın yolundan alıkoymaları, onu eğri göstermek istemeleri ve ahireti inkâr etmeleri sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Buradaki ayet ile Yüce Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } [el-En'âm: 160] ayetinin arası böylece cem edilmiştir. Buna göre cümlenin ifade ettiği şeyle gerekçelendirilmesi, onun diğer bütün çirkinliklerinin ve günahlarının asıl temeli olmasından ötürüdür.

وزعم بعضهم أن المضاعفة لحفظ الأصل إذ لولا ذلك لارتفع ولم يبق عذابا للألف بطول الأمد وفيه ما فيه، وقيل: إن الجملة بيان لما نفي من ولاية الآلهة فإن ما لا يسمع ولا يبصر بمعزل عن الولاية وقوله سبحانه: يُضاعَفُ إلخ اعتراض وسط بينهما نعيا عليهم من أول الأمر بسوء العاقبة، وفيه أنه مخالف للسياق ومستلزم تفكيك الضمائر، وجوز أبو البقاء أن تكون ما مصدرية ظرفية أي يضاعف لهم العذاب مدة استطاعتهم السمع وإبصارهم، والمعنى أن العذاب وتضعيفه دائم لهم متماد، وأجاز الفراء أن تكون مصدرية وحذف حرف الجر منها كما يحذف من أن وأن، وفيه بعد لفظا ومعنى أُولئِكَ

Bazıları kat kat artırmanın aslın korunması için olduğunu, zira bu olmasaydı uzun zaman içinde alışkanlık sebebiyle [azap hissinin] kalkıp azap olmaktan çıkacağını zannetmişlerdir ki bu sözde tutarsızlıklar vardır. Cümlenin, ilahların nefyedilen velayetinin beyanı olduğu da söylenmiştir; zira işitmeyen ve görmeyen bir varlık velayet mertebesinden uzaktır; Yüce Allah'ın: { يُضاعَفُ } vb. buyruğu ise en başından beri kötü akıbetlerini yüzlerine vurmak için araya girmiş bir itiraz cümlesidir. Ancak bu görüşün siyaka aykırı olduğu ve zamirlerin birbirinden koparılmasını gerektirdiği belirtilmiştir. Ebü'l-Bekā 'mâ' edatının masdariyye-i zarfiyye olmasını caiz görmüştür; yani 'işitmeye ve görmeye güç yetirdikleri müddetçe azap onlara kat kat artırılır' demektir; manası ise azabın ve kat kat artırılmasının onlar için daimi ve kesintisiz olmasıdır. Ferrâ ise 'en' (أَنْ) ve 'enne' (أَنَّ) edatlarından hazfedildiği gibi 'mâ'nın masdariyye olup cer harfinin ondan hazfedilmesini caiz görmüştür; ancak bunda lafız ve mana bakımından uzaklık vardır. { أُولئِكَ } “İşte onlar”,

الموصوفون بتلك القبائح.

bu çirkinliklerle nitelenenlerdir;

الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerini hüsrana uğratan kimselerdir”,

باشتراء عبادة الآلهة بعبادة الله تعالى شأنه، وقيل: خَسِرُوا

Allah Teâlâ'ya ibadet karşılığında putlara ibadeti satın alarak. Şöyle de denilmiştir: { خَسِرُوا } “hüsrana uğradılar”,

بسبب تبديلهم الهداية بالضلالة والآخرة بالدنيا وضاع عنهم ما حصلوه بذلك التبديل من متاع الحياة الدنيا والرياسة.

hidayeti dalaletle, ahireti de dünya ile değiştirmeleri sebebiyle; ve bu değiştirme ile elde ettikleri dünya hayatının nimetleri ve makam da ellerinden kayıp gitti.

وفي البحر أنه على حذف مضاف أي خَسِرُوا

el-Bahr'da bunun muzafın hazfi üzere olduğu belirtilmiştir; yani { خَسِرُوا } “ziyana uğrattılar”

سعادة أنفسهم وراحتها فإن أنفسهم باقية معذبة.

kendilerinin mutluluğunu ve huzurunu [ziyana uğrattılar]; çünkü nefisleri azap içinde baki kalacaktır.

وتعقب بأن إبقاءه على ظاهره أولى لأن البقاء في العذاب كلا بقاء وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ

Buna karşı, ifadenin zahiri üzere bırakılmasının daha evla olduğu, zira azap içindeki bekānın yokluk hükmünde olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitti”,

من الآلهة وشفاعتها لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ أي لا أحد أبين أو أكثر خسرانا منهم، فأفعل للزيادة إما في الكم أو الكيف، وتعريف المسند بلام الجنس لإفادة الحصر، وإن جعل هُمُ ضمير فصل أفاد تأكيد الاختصاص، وإن جعل مبتدأ وما بعده خبره والجملة خبر أن أفاد تأكيد الحكم، وفي لا جَرَمَ أقوال: ففي البحر عن الزجاج أن- لا- نافية ومنفيها محذوف أي لا ينفعهم فعلهم مثلا، وجرم- فعل ماض بمعنى كسب يقال: جرمت الذنب إذا كسبته وقال الشاعر:

ilahlar ve onların şefaati [türünden uydurdukları şeyler]. { لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “Şüphesiz onlar, ahirette en çok hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani hüsranı onlardan daha belirgin veya daha çok olan hiç kimse yoktur. Buradaki ef'al (أَفْعَل) vezni nicelik veya nitelik bakımından fazlalık içindir. Müsnedin cins lâmı ile marife kılınması hasr ifade etmek içindir. Eğer { هُمُ } fasıl zamiri kabul edilirse tahsisin tekidini ifade eder; şayet mübteda, sonrası da onun haberi ve tüm cümle { أَنَّ }'nin haberi yapılırsa hükmün tekidini ifade eder. { لا جَرَمَ } hakkında farklı görüşler vardır: el-Bahr'da Zeccâc'dan aktarıldığına göre { لا }, nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır) ve menfîsi (olumsuzladığı şey) mahzuftur; yani örneğin 'yaptıkları onlara fayda vermez' demektir. { جَرَمَ } ise 'kazandı' manasında mazi bir fiildir; nitekim günah işleyip kazandığında 'ceremtü'z-zenbe' (جَرَمْتُ الذَّنْبَ) denir. Şair şöyle demiştir:

نصبنا رأسه في جذع نخل ... بما «جرمت» يداه وما اعتدينا

"Ellerinin işleyip kazandığı [suçlar] sebebiyle başını bir hurma kütüğüne diktik; yoksa biz haddi aşmadık."

وما بعده مفعوله، وفاعله ما دل عليه الكلام أي كسب ذلك أظهرية أو أكثرية خسرانهم، وحكي هذا عن الأزهري، ونقل عن سيبويه أن- لا- نافية حسبما نقل عن الزجاج، وجرم- فعل ماض بمعنى حق، وما بعد فاعله كأنه قيل: لا ينفعهم ذلك الفعل حق أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ إلخ.

Ondan sonraki kısım onun mef'ûlüdür; fâili ise sözün delalet ettiği şeydir, yani 'bu durum onların hüsranının daha açık veya daha çok olmasını kazandırdı' demektir. Bu görüş Ezherî'den de rivayet edilmiştir. Sîbeveyh'ten ise Zeccâc'dan aktarıldığı üzere { لا } edatının nâfiye olduğu, { جَرَمَ } fiilinin 'gerçekleşti / hak oldu' (حَقَّ) manasında mazi bir fiil olduğu ve sonrasının da onun faili olduğu nakledilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu fiil onlara fayda vermez, ahirette onların... olduğu hakikati sabit oldu.'

وذكر أبو حيان أن مذهب سيبويه وكذا الخليل أيضا كون مجموع لا جَرَمَ بمعنى حق وأن ما بعده رفع به على الفاعلية، وقيل: لا صلة وجَرَمَ فعل بمعنى كسب أو حق، وعن الكسائي أن لا نافية وجَرَمَ اسمها مبني معها على الفتح نحو لا رجل، والمعنى لا ضد ولا منع، والظاهر أن الخبر على هذا محذوف وحذف حرف الجر من أن ويقدر حسبما يقتضيه المعنى، وقيل: إن جَرَمَ اسم لا ومعناه القطع من جرمت الشيء أي قطعته، والمعنى لا قطع لثبوت أكثرية خسرانهم أي إن ذلك لا ينقطع في وقت فيكون خلافه.

Ebû Hayyân, Sîbeveyh'in ve aynı şekilde Halîl'in de mezhebinin { لا جَرَمَ } terkibinin bütün olarak 'gerçekleşti/hak oldu' manasında olduğu ve sonrasının fail olarak merfû kılındığı yönünde olduğunu zikretmiştir. Bir görüşe göre { لا } zaidedir (sıladır) ve { جَرَمَ } 'kazandı' veya 'hak oldu' manasında bir fiildir. Kisâî'den nakledildiğine göre ise { لا } nefiy içindir, { جَرَمَ } ise 'lâ racule' (لا رجل) terkibinde olduğu gibi onunla birlikte fetha üzere mebni ismidir. Mana da 'hiçbir zıtlık ve hiçbir engel yoktur' demektir. Bu takdire göre haberin mahzuf olması ve { أَنَّ } edatından cer harfinin hazfedilip mananın gerektirdiği şekilde takdir edilmesi zahirdir. Bir görüşe göre { جَرَمَ }, { لا }'nın ismidir ve bir şeyi kestiğinde söylenen 'ceremtü'ş-şey'e' (جَرَمْتُ الشَّيْءَ) ifadesinden hareketle 'kesilme' manasındadır; mana ise 'onların hüsranının çokluğunun sabitliği için bir kesilme yoktur', yani bu hiçbir vakit kesintiye uğrayıp da aksi bir durum ortaya çıkmaz demektir.

ونقل السيرافي عن الزجاج أن لا جَرَمَ في الأصل بمعنى لا يدخلنكم في الجرم أي الإثم كإثمه أي أدخله في الإثم، ثم كثر استعماله حتى صار بمعنى لا بد، ونقل هذا المعنى عن الفراء، وفي البحر أن جَرَمَ عليه اسم

Sîrâfî, Zeccâc'dan { لا جَرَمَ } terkibinin aslen 'sizi cürme yani günaha sokmasın' manasında olduğunu, nitekim günaha soktuğunda 'e'semehu' (آثَمَهُ) denildiğini nakletmiştir; daha sonra kullanımı yaygınlaşarak 'lâ büdde' (şüphesiz/kaçınılmaz olarak) manasına gelmiştir. Bu mana Ferrâ'dan da nakledilmiştir. el-Bahr'da, bu görüşe göre { جَرَمَ } lafzının

لا، وقيل: إن جَرَمَ بمعنى باطل إما على أنه موضوع له، وإما أنه بمعنى كسب والباطل محتاج له، ومن هنا يفسر لا جَرَمَ بمعنى حقا لأن الحق نقيض الباطل، وصار لا باطل يمينا كلا كذب في

{ لا }'nın ismi olduğu belirtilmiştir. Bir görüşe göre ise { جَرَمَ }, ya bu manaya vaz'edildiği için ya da 'kazandı' manasında olup batıl da buna ihtiyaç duyduğu için 'bâtıl' manasındadır. Buradan hareketle { لا جَرَمَ }, hakkın batılın zıddı olması hasebiyle 'hakikaten' manasıyla tefsir edilir. 'Lâ bâtıle' (bâtıl yok) ifadesi,

قول النبي ﷺ: «أنا النبي لا كذب»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ben peygamberim, yalan yok» sözündeki 'lâ kezibe' (yalan yok) gibi bir yemin haline gelmiştir.

وفي القاموس أنه يقال: لا جَرَمَ ولاذا جرم ولا أن ذا جرم ولا عن ذا جرم ولا جرم ككرم، ولا جَرَمَ بالضم أي لا بد أو حقا أو لا محالة وهذا أصله ثم كثر حتى تحول إلى معنى القسم فلذلك يجاب عنه باللام، فيقال:

el-Kāmûs'ta şöyle denilmektedir: 'Lâ cereme' (لا جَرَمَ), 'lâ zâ cereme' (لاذا جرم), 'lâ enne zâ cereme' (لا أن ذا جرم), 'lâ an zâ cereme' (لا عن ذا جرم), kerume (كَرُمَ) vezninde 'lâ cerume' (لا جرم) ve zamme ile 'lâ cürüm' (لا جَرَمَ) denir; yani 'lâ büdde' (kaçınılmaz olarak), 'hakkan' (hakikaten) veya 'lâ mehâlete' (şüphesiz) demektir. Bunun aslı budur; sonra kullanımı o kadar çoğalmıştır ki yemin manasına dönüşmüştür, bu sebeple de lâm harfiyle cevap verilir ve şöyle denir:

لا جَرَمَ لآتينك انتهى، وفيه مخالفة لما نقله السيرافي عن الزجاج، وما ذكره من لا جَرَمَ ككرم رواه بعضهم عن أبي عمرو في الآية، ومن لا ذا جرم حكاه الفراء عن بني عامر، وحكي أيضا لا جَرَمَ بالضم عن أناس من العرب، ولكن قال الشهاب: إن في ثبوت هذه اللغة في فصيح كلامهم ترددا، وجرم فيها يحتمل أن يكون اسما وأن يكون فعلا مجهولا سكن للتخفيف، وحكى بعضهم لا ذو جرم ولا عن جرم ولا جر بحذف الميم لكثرة الاستعمال كما حذفت الفاء من سوف لذلك في قولهم: سو ترى.

'Lâ cereme le-âtiyenneke' (Şüphesiz sana mutlaka geleceğim) [el-Kāmûs'tan nakil] bitti. Bunda, Sîrâfî'nin Zeccâc'dan naklettiğine aykırılık vardır. Kerume gibi 'lâ cerume' şeklindeki rivayeti, bazısı ayetteki okuyuş olarak Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. 'Lâ zâ cereme' kullanımını Ferrâ, Benî Âmir'den nakletmiştir. Bazı Araplardan zamme ile 'lâ cürüm' de nakledilmiştir; fakat Şihâb, bu lügatin fasih Arap kelamında sabit olması konusunda tereddüt bulunduğunu söylemiştir. Buradaki cerem kelimesinin isim olması da, tahfif için harekesi sükun kılınmış meçhul bir fiil olması da muhtemeldir. Bazıları ise 'lâ zû cerem', 'lâ an cerem' ve 'sevfetera' sözünde 'fâ'nın hazfedilip 'sev tera' denilmesi gibi çok kullanımdan ötürü mîm harfinin hazfiyle 'lâ cer' rivayetlerini de nakletmiştir.

والظاهر أن المقحمات بين لا وجَرَمَ زائدة، وإليه يشير كلام بعضهم، وحكي بغير لا جرم أنك أنت فعلت ذاك، ولعل المراد أن كونك الفاعل لا يحتاج إلى أن يقال فيه لا جرم فليراجع ذاك والله تعالى يتولى هداك.

Zahir olan, { لا } ile { جَرَمَ } arasına giren unsurların zaid olduğudur; bazılarının kelamı da buna işaret etmektedir. 'Lâ cereme' olmaksızın 'Enneke ente fealte zâk' şeklinde de nakledilmiştir; bundan murat muhtemelen senin bunu yapan kişi olmanın 'lâ cereme' denilmesine ihtiyaç bırakmayacak kadar açık olduğudur. Bu konuya tekrar bakılmalıdır; hidayeti bahşedecek olan Yüce Allah'tır.

ثم إنه تعالى لما ذكر طريق الكفار وأعمالهم وبين مصيرهم وما لهم شرع في شرح حال أضدادهم وهم المؤمنون وبيان ما لهم من العواقب الحميدة تكملة لما سلف من محاسن المؤمنين المذكورة عند جمع في قوله سبحانه: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ الآية ليتبين ما بينهما من التباين البين حالا ومآلا فقال عز من قائل:

Sonra Yüce Allah kâfirlerin yolunu ve amellerini zikredip onların varacakları yeri ve akıbetlerini beyan edince; hem durum hem de varılacak yer bakımından aralarındaki apaçık zıtlık ortaya çıksın diye, bir grubun görüşüne göre daha önce Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } ayetinde zikredilen müminlerin güzelliklerini tamamlamak üzere, onların zıddı olan müminlerin halini açıklamaya ve kavuşacakları güzel akıbetleri beyan etmeye başladı ve aziz olan buyurucu şöyle buyurdu:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا أي صدقوا بكل ما يجب التصديق به من القرآن وغيره ولا يكون ذلك إلا باستماع الحق ومشاهدة الآيات الآفاقية والأنفسية والتدبر فيها، أو المعنى فعلوا الإيمان واتصفوا به كما في فلان يعطي ويمنع وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أي الأعمال الصالحات ولعل المراد بها ما يشمل الترغيب في سلوك سبيل الله ﷿ ونحوه مما على ضده فريق الكفار وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أي اطمأنوا إليه سبحانه وخشعوا له، وأصل الإخبات نزول الخبت وهو المنخفض من الأرض، ثم أطلق على اطمئنان النفس والخشوع تشبيها للمعقول بالمحسوس ثم صار حقيقة فيه، ومنه الخبيت بالتاء المثناة للدنيء، وقيل: إن التاء بدل من الثاء المثلثة أُولئِكَ المنعوتون بتلك النعوت الجليلة الشأن أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ دائمون أبدا وليس المراد حصر الخلود فيها لأن العصاة من المؤمنين يدخلون الجنة عند أهل الحق ويخلدون فيها، ولعل من يدعي ذلك يريد بنفي الخلود عن العصاة نقصه من أوله كما قيل به فيما ستسمعه إن شاء الله تعالى مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ المذكورين من المؤمنين والكفار أي حالهما العجيب، وأصل المثل كالمثل النظير ثم استعير لقول شبه مضربه بمورده ولا يكون إلا لما فيه غرابة وصار في ذلك حقيقة عرفية، ومن هنا يستعار للقصة والحال والصفة العجيبة.

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”, yani Kur'an'dan ve diğer şeylerden tasdik edilmesi gereken her şeyi tasdik edenler -ki bu da ancak hakkı dinlemek, afaktaki ve nefislerdeki ayetleri müşahede edip bunlar üzerinde derin derin düşünmekle olur- ya da mana 'filan verir ve meneder' sözünde olduğu gibi imanı fiilen gerçekleştirip onunla nitelenenler, { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler”, yani salih amelleri yapanlar -ki bundan murat muhtemelen kâfirler fırkasının zıddına olduğu şekilde Allah Azze ve Celle'nin yoluna girmeye teşvik etmeyi ve benzerlerini de kapsayan amellerdir-, { وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ } “ve Rablerine gönülden boyun eğenler”, yani O Yüce Zât'a güvenip huzur bulan ve O'na huşu duyanlar. İhbâtın aslı, yerin alçak kısmına inmek anlamındaki 'hubût'tan gelir; daha sonra makul olanın mahsusa benzetilmesi yoluyla nefsin sükûnet bulması ve huşu duyması için kullanılmış ve onda hakikat olmuştur. Aşağılık kimse için iki noktalı te ile 'el-habît' kelimesi de buradan gelir; te harfinin üç noktalı se harfinden bedel olduğu da söylenmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, bu şanı yüce sıfatlarla nitelenenler, { أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır”, asla son bulmayacak şekilde daimidirler. Burada ebedîliğin sadece onlara has kılınması kastedilmemiştir; zira ehl-i hakka göre günahkâr müminler de cennete girecek ve orada ebedî kalacaklardır. Belki de bunu iddia eden kimse, günahkârlardan ebedîliğin nefyedilmesiyle, inşâallah ileride işiteceğin üzere, onun baş kısmındaki eksikliği kastetmektedir. { مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ } “Bu iki fırkanın durumu”, müminler ve kâfirlerden zikredilen iki fırkanın şaşırtıcı hali. Meselin aslı 'misl' (مِثْل) gibi benzer/denk demektir; sonra söylendiği yer ile çıktığı yer birbirine benzeyen söz için istiare yoluyla kullanılmıştır ki bu da ancak içinde gariplik bulunan şeylerde olur ve bu hususta örfi hakikat haline gelmiştir. Buradan hareketle kıssa, hayret verici durum ve sıfat için istiare edilir.

كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ أي كحال من جمع بين العمى والصمم، ومن جمع بين البصر والسمع فهناك تشبيهان: الأول تشبيه حال الكفرة الموصوفين بالتعامي والتصام عن آيات الله تعالى بحال من خلق أعمى أصم لا تنفعه عبارة ولا إشارة، والثاني تشبيه حال الذين آمنوا وعملوا الصالحات فانتفعوا بأسماعهم وأبصارهم اهتداء إلى الجنة وانكفاء عما كانوا خابطين فيه من ضلال الكفر والدجنة بحال من هو بصير سميع يستضيء بالأنوار في الظلام ويستفيء بمغانم الإنذار والإبشار فوزا بالمرام، والعطف لتنزيل تغاير الصفات منزلة تغاير الذوات كما في قوله:

{ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ } “kör ve sağır ile gören ve işiten gibidir”, yani körlük ile sağırlığı kendisinde toplayan kimse ile görme ve işitmeyi kendisinde toplayan kimsenin durumu gibidir. Dolayısıyla burada iki teşbih vardır: Birincisi, Allah Teâlâ'nın ayetlerine karşı kör ve sağır kesilmekle nitelenen kâfirlerin durumunun, hiçbir sözün ve işaretin fayda vermediği doğuştan kör ve sağır birinin durumuna benzetilmesidir. İkincisi ise, iman edip salih ameller işleyerek cennete hidayet bulmak ve içinde bocalayıp durdukları küfrün ve karanlığın dalaletinden yüz çevirmek için işitmelerini ve görmelerini faydalı kılanların durumunun, amaca ulaşmak için karanlıkta nurlarla aydınlanan ve uyarmanın ve müjdelemenin kazanımlarıyla gölgelenen basiretli ve işiten birinin durumuna benzetilmesidir. Atıf ise şu beyitte olduğu gibi sıfatların farklılığını zatların farklılığı makamına indirmek içindir:

يا لهف زيابة للحرث الص ... ابح فالغانم فالآيب

"Ziyâbe, sabah baskını yapan, ganimet elde eden ve [sağ salim] geri dönen Hâris'e ne kadar da yanıp tutuşmaktadır!"

ويحتمل أن يكون هناك أربع تشبيهات بأن يعتبر تشبيه حال كل من الفريقين الفريق الكافر والفريق المؤمن بحال

Burada dört teşbihin bulunması da muhtemeldir; şöyle ki, iki fırkadan her birinin -kâfir fırkanın ve mümin fırkanın- durumunun

اثنين أي مثل الفريق الكافر كالأعمى ومثله أيضا كالأصم، ومثل الفريق المؤمن كالبصير ومثله أيضا كالسميع، وقد يعتبر تنويع كل من الفريقين إلى نوعين فيشبه نوع من الكفار بالأعمى ونوع منهم بالأصم ويشبه نوع من المؤمنين بالبصير ونوع منهم بالسميع، واستبعد ذلك إذ تقسيم الكفار إلى مشبه بالأول ومشبه بالثاني وكذلك المؤمنون غير مقصود البتة بدليل نظائره في الآيات الأخر كقوله سبحانه: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ [فاطر: ١٩، غافر: ٥٨] وكقوله تعالى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [البقرة: ٧] في الكفار الخلص، وقوله ﵎: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [البقرة:

iki kişinin haline benzetilmesi kabul edilir; yani kâfir fırkanın misali kör gibidir ve onun misali aynı zamanda sağır gibidir; mümin fırkanın misali gören gibidir ve onun misali aynı zamanda işiten gibidir. İki fırkadan her birinin iki türe ayrılması da kabul edilebilir; böylece kâfirlerin bir türü köre, bir türü sağıra benzetilir; müminlerin de bir türü görene, bir türü işitene benzetilir. Ancak bu uzak bir ihtimal görülmüştür; zira kâfirlerin birinciye benzetilen ve ikinciye benzetilen şeklinde kısımlara ayrılması, aynı şekilde müminlerin de öyle ayrılması asla kastedilmiş değildir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } [Fâtır: 19, Mü'min: 58] ayeti, hâlis kâfirler hakkındaki: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [el-Bakara: 7] ayeti ve münafıklar hakkındaki: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } [el-Bakara:

١٨، ١٧١] في المنافقين، وللآية على احتمالاتها شبه في الجملة بقول امرئ القيس:

18, 171] buyruğu gibi diğer ayetlerdeki benzerleri buna delildir. Ayetin bu ihtimalleriyle İmruü'l-Kays'ın şu sözü arasında genel olarak bir benzerlik vardır:

كأن قلوب الطير رطبا ويابسا ... لدى وكرها العناب والحشف البالي

"Kuşların kalpleri tazeyken de kuruyken de, sanki yuvalarının yanında hünnap ve çürümüş kuru hurma gibidir."

فتدبره، وقد يعتبر التشبيه تمثيليا بأن ينتزع من حال الفريق الأول في تصامهم وتعاميهم المذكورين ووقوعهم بسبب ذلك في العذاب المضاعف والخسران الذي لا خسران فوقه هيئة منتزعة ممن فقد مشعري البصر والسمع فتخبط في مسلكه فوقع في مهاوي الردى ولم يجد إلى مقصده سبيلا، وينتزع من حال الفريق الثاني في استعمال مشاعرهم في آيات الله تعالى حسبما ينبغي وفوزهم بدار الخلود هيئة تشبه بهيئة منتزعة ممن له بصر وسمع يستعملهما في مهماته فيهتدي إلى سبيله وينال مرامه، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر. ولعل أظهر الاحتمالات ما أشير إليه أولا، والكلام من باب اللف والنشر، واللف إما تقديري إن اعتبر في الفريقين لأنه في قوة الكافرين والمؤمنين، أو تحقيقي إن اعتبر فيما دل عليه قوله تعالى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى إلخ، وقوله سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا الآية، وأمر النشر ظاهر، ولا يخفى ما فيه من الطباق بين الأعمى والبصير وبين الأصم والسميع، وقدم ما للكافرين قيل: مراعاة لما تقدم ولأن السياق لبيان حالهم، وقدم الأعمى على الأصم لكونه أظهر وأشهر في سوء الحال منه.

Bunu iyi düşün. Teşbihin temsilî olması da caizdir; şöyle ki, birinci fırkanın zikredilen sağır ve kör kesilmelerinden ve bu sebeple kat kat azaba ve üstünde hiçbir hüsran bulunmayan bir ziyana düşmelerinden, görme ve işitme duyularını yitirip de yolunda bocalayan, helak çukurlarına yuvarlanan ve hedefine hiçbir yol bulamayan kimseden intiza edilmiş bir heyet çıkarılır. İkinci fırkanın ise duyularını Allah Teâlâ'nın ayetlerinde gerektiği gibi kullanmalarından ve ebediyet yurduna kavuşmalarından, görme ve işitme duyusuna sahip olup bunları önemli işlerinde kullanan, böylece yolunu bulup hedefine ulaşan kimseden intiza edilmiş bir heyete benzeyen bir heyet çıkarılır. Bunun zahire aykırı olduğu ise gizli değildir. İhtimallerin en zahiri muhtemelen ilk işaret edilendir. Bu kelam leff ü neşr türündendir; leff, iki fırka lafzında kabul edilirse kâfirler ve müminler kuvvetinde olduğu için takdirîdir; şayet Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى } vb. buyruğu ile { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } ayetinin delalet ettiği şeyde kabul edilirse tahkikîdir. Neşr kısmı ise açıktır. Kör ile gören, sağır ile işiten arasındaki tıbâk sanatı da gizli değildir. Kâfirlere ait olanın öne alınmasının sebebi, denildiğine göre, önceden geçen ifadelere riayet etmek ve siyakın onların durumunu beyan sadedinde olmasıdır. Körün sağırdan önce zikredilmesi ise durumunun kötülüğü bakımından ondan daha açık ve daha meşhur olmasındandır.

وفي البحر إنما لم يجىء التركيب كالأعمى والبصير، والأصم والسميع ليكون كل من المتقابلين على إثر مقابلة لأنه تعالى لما ذكر انسداد العين أتبعه بانسداد السمع، ولما ذكر انفتاح البصر أتبعه بانفتاح السمع وذلك هو الأسلوب في المقابلة والأتم في الإعجاز، وسيأتي إن شاء الله تعالى نظير ذلك في قوله سبحانه: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى [طه: ١١٨، ١١٩] ثم الظاهر مما تقدم أن الكلام على حذف مضاف وهو مجرور بالكاف، والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع خبرا عن مثل.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: İfadenin, karşılıklı gelen her bir sıfatın hemen zıddının peşinden gelecek şekilde 'kör ile gören, sağır ile işiten gibi' biçiminde gelmemesinin sebebi; Allah Teâlâ'nın gözün kapanmasını zikredince hemen ardından işitmenin kapanmasını getirmesi, basiretin açılmasını zikredince de hemen ardından işitmenin açılmasını getirmesidir. Karşılaştırmadaki üslup ve icazın en mükemmel şekli budur. Yüce Allah'ın: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } [Tâhâ: 118, 119] buyruğunda da inşâallah bunun bir benzeri gelecektir. Daha önce geçenlerden anlaşılan zahir mana, kelamda 'kâf' harfiyle mecrur olan bir muzafın hazfedilmiş olduğudur; car ve mecrur ise mesel kelimesinden haber olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir.

وجوز أن تكون الكاف نفسها خبر المبتدأ ويكون معناها معنى المثل، ولا حاجة إلى تقدير مضاف أي مثل الفريقين مثل الأعمى والأصم والبصير والسميع هَلْ يَسْتَوِيانِ يعني الفريقين المذكورين، والاستفهام إنكاري مذكر على ما قيل: لما سبق من إنكار المماثلة في قوله سبحانه: أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ إلخ مَثَلًا أي حالا وصفة ونصبه على التمييز المحول عن الفاعل، والأصل هل يستوي مثلهما.

'Kâf' harfinin bizzat kendisinin mübtedanın haberi olması ve manasının da misil/mesel manasında olması caiz görülmüştür; bu takdirde muzaf takdirine gerek kalmaz; yani 'iki fırkanın misali, kör, sağır, gören ve işitenin misali gibidir' demektir. { هَلْ يَسْتَوِيانِ } “Bu ikisi hiç eşit olur mu?”, yani zikredilen iki fırka. Buradaki istifham, denildiğine göre, Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } vb. buyruğunda geçen benzerliğin inkârını hatırlatıcı mahiyette inkârîdir. { مَثَلًا } “durum bakımından”, yani hal ve sıfat bakımından; bunun nasbı ise failden dönüştürülmüş temyiz iledir; aslı 'hel yestevî meselühümâ' (bu ikisinin durumu bir olur mu) şeklindedir.

وجوز ابن عطية أن يكون حالا، وفيه بعد أَفَلا تَذَكَّرُونَ أي أتشكون في عدم الاستواء وما بينهما من التباين أو تغفلون عنه فلا تتذكرونه بالتأمل فيما ذكر لكم من المثل، فالهمزة للاستفهام الإنكاري وهو وارد على المعطوفين معا أو أتسمعون هذا فلا تتذكرون فيكون الإنكار واردا على عدم التذكر بعد تحقق ما يوجب وجوده وهو المثل المضروب أي أفلا تفعلون التذكر، أو أفلا تعقلون، ومعنى إنكار عدم التذكر استبعاده من المخاطبين وأنه مما لا يصح أن يقع، وليس من قبيل الإنكار في أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وهَلْ يَسْتَوِيانِ فإن ذلك لنفي المماثلة ونفي الاستواء، ثم إنه تعالى شرع في ذكر قصص الأنبياء الداعين إلى الله تعالى وبيان حالهم مع أممهم ليزداد ﷺ تشميرا في الدعوة وتحملا لما يقاسيه من المعاندين، فقال عز من قائل: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ الواو ابتدائية

İbn Atıyye bunun hâl olmasını da caiz görmüştür; ancak bunda uzaklık vardır. { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”, yani eşit olmadıklarından ve aralarındaki bu derin zıtlıktan şüphe mi ediyorsunuz, yoksa bundan gaflet mi ediyorsunuz da size verilen bu misal üzerinde tefekkür ederek gerçeği hatırlamıyorsunuz? Buradaki hemze inkârî istifham içindir ve matuf olan iki unsura birden yöneliktir; ya da 'Bunu işitiyorsunuz da hâlâ düşünmüyor musunuz?' demektir ki bu durumda inkâr, varlığını gerektiren şey -ki o da verilen misaldir- gerçekleştiği halde tezekkürün (düşünüp öğüt almanın) bulunmayışına yöneliktir; yani 'düşünüp ibret almaz mısınız' ya da 'akletmez misiniz' demektir. Düşünmemenin inkâr edilmesinin manası, bunun muhataplardan uzak görülmesi ve vuku bulmasının caiz olmayan bir şey olmasıdır; yoksa { أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ } ve { هَلْ يَسْتَوِيانِ } ayetlerindeki gibi benzerliği ve eşitliği nefyetme kabilinden bir inkâr değildir. Sonra Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetteki gayretini artırması ve inatçılardan çektiği sıkıntılara daha çok tahammül göstermesi için, Allah'a davet eden peygamberlerin kıssalarını ve kavimleriyle olan durumlarını zikretmeye başlayarak aziz olan buyurucu şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik”. Vâv harfi ibtidâiyyedir;

واللام واقعة في جواب قسم محذوف ويقدر حرفه ياء لا واو وإن كان هو الشائع لئلا يجتمع واوان. وبعضهم يقدرها- ولا يبالي بذلك..

lâm ise mahzuf bir yeminin cevabında yer almaktadır; iki vâv bir araya gelmesin diye yaygın olan vâv yerine harfi yâ olarak takdir edilir. Bazıları ise buna aldırmaksızın vâv takdir eder.

ونوح في المشهور ابن لمك بن متوشلخ بن إدريس ﵇ وأنه أول نبي بعث بعده قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: بعث ﵇ على رأس أربعين من عمره ولبث يدعو قومه ما قص الله تعالى ألف سنة إلا خمسين عاما وعاش بعد الطوفان ستين سنة وكان عمره ألفا وخمسين سنة. وقال مقاتل: بعث وهو ابن مائة سنة، وقيل: ابن خمسين، وقيل: ابن مائتين وخمسين ومكث يدعو قومه ما قص سبحانه وعاش بعد الطوفان مائتين وخمسين سنة فكان عمره ألفا وأربعمائة وخمسين سنة إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ بالكسر على إرادة القول أي فقال أو قائلا.

Meşhur olan görüşe göre Nûh, İdrîs aleyhisselâm'ın oğlu Mütüşeleh'in oğlu Lemek'in oğludur ve ondan sonra gönderilen ilk peygamberdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Kırk yaşının başındayken peygamber olarak gönderildi; Allah Teâlâ'nın anlattığı gibi elli yılı müstesna bin sene kavmini davet etti; tufandan sonra da altmış yıl yaşadı ve ömrü bin elli yıl oldu.' Mukātil ise şöyle demiştir: 'Yüz yaşındayken gönderildi; elli yaşında veya iki yüz elli yaşında gönderildiği de söylenmiştir. Yüce Allah'ın anlattığı müddetçe kavmini davet etti ve tufandan sonra iki yüz elli yıl yaşadı, böylece ömrü bin dört yüz elli yıl oldu.' { إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ } “Ben sizin için bir uyarıcıyım”; 'dedi' veya 'diyerek' takdiriyle kavil irade edildiği için kesre iledir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكسائي بالفتح على إضمار حرف الجر أي ملتبسا بذلك الكلام وهو إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ فلما اتصل الجار فتح كما فتح في كان، والمعنى على الكسر وهو قولك: إن زيدا كالأسد بناء على أن كان مركبة وليست حرفا برأسه، وليس في ذلك خروج من الغيبة إلى الخطاب خلافا لأبي علي، ولعل الاقتصار على ذكر كونه ﵇ نذيرا لأنهم لم يغتنموا مغانم إبشاره ﵇ مُبِينٌ أي موضح لكم موجبات العذاب ووجه الخلاص منه أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ أي بأن لا تعبدوا إلا الله على أن أَنْ مصدرية والباء متعلقة- بأرسلنا- ولا ناهية أي أرسلناه ملتبسا بنهيهم عن الإشراك إلا أنه وسط بينهما بيان بعض أوصافه ليكون أدخل في القبول ولم يفعل ذلك في صدر السورة لئلا يكون من قبيل الفصل بين الشجر ولحائه، وجوز كون أَنْ وما بعدها في تأويل مصدر مفعولا- لمبين- أي مبينا النهي عن الإشراك، ويجوز أن تكون أَنْ مفسرة متعلقة- بأرسلنا- أو- بنذير- أو- بمبين- أي أرسلناه بشيء أو نذير بشيء أو مبين شيئا هو أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ لكن قيل: الإنذار في هذا غير ظاهر وهذا على قراءة الكسر فيما مر، وأما على قراءة الفتح فإن لا إلخ بدل من إِنِّي لَكُمْ إلخ ويقدر القول بعد أَنْ فيكون التقدير أرسلناه بقوله: إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ، وبقوله لا تَعْبُدُوا فهو بدل البعض أو الكل على المبالغة، وادعاء أَنْ الإنذار كله هو، وجاز أن لا يقدر القول، فالأظهر حينئذ بدل الاشتمال، ومن زعم أنه كذلك مطلقا إذ لا علاقة بينهما بجزئية أو كلية فقد غفل عن أنه على تقدير القول يكون قوله تعالى: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ المعلل به النهي من جملة المقول، وهو إنذار خاص فيكون ذلك بعضا له أو كلّا على الادعاء، والظاهر أن المراد- باليوم- يوم القيامة، وجوز أن يكون يوم الطوفان، ووصفه- بالأليم- أي المؤلم على الإسناد المجازي لأن المؤلم هو الله سبحانه نزل الظرف منزلة الفاعل نفسه لكثرة وقوع الفعل فيه، فجعل كأنه وقع الفعل منه، وكذا وصف العذاب بذلك في غير موضع من القرآن العظيم ويمكن اعتباره هنا أيضا، وجعل الجر للجوار، ووجه التجوز حينئذ أنه جعل وصف الشيء لقوة تلبسه به كأنه عينه فأسند إليه ما يسند إلى الفاعل، ونظير ذلك على الوجهين نهاره صائم، وجد جده، وقد يقال: إن وصف العذاب بالإيلام حقيقة عرفية ومثله يعدّ فاعلا في اللغة، فيقال:

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî cer harfinin idmârı üzere fetha ile okumuşlardır; yani o söze mültebis olarak ki o da: { إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ } sözüdür. Car harfi bitiştiğinde, 'keenne' (كَأَنَّ) edatında fetha olduğu gibi fethalandı. Kesreye göre mana -keenne edatının müstakil bir harf olmayıp mürekkep olduğu kabulüne binaen- senin 'İnne Zeyden ke'l-esedi' (Zeyd aslan gibidir) sözün gibidir. Ebû Ali'nin aksine bunda gaybetten hitaba geçiş yoktur. Aleyhisselâm'ın sadece uyarıcı oluşunun zikriyle yetinilmesi, muhtemelen onun müjdesinin kazanımlarından istifade etmemelerindendir. { مُبِينٌ } “apaçık”, yani azabın sebeplerini ve ondan kurtuluş yolunu size açıklayan [bir uyarıcıyım]. { أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin diye”; yani { أَنْ } edatının masdariyye ve bâ harfinin { أَرْسَلْنا } fiiline müteallik olması, { لا } edatının da nâhiye olması üzere 'Allah'tan başkasına kulluk etmemenizle [gönderdik]' demektir; yani 'onu, kendilerini şirkten nehyetmesiyle gönderdik' manasındadır. Ancak kabule daha yakın olsun diye ikisi arasına bazı sıfatlarının beyanı sokulmuştur. Surenin başında ise ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak kabilinden olmasın diye böyle yapılmamıştır. { أَنْ } ve sonrasının masdar teviliyle { مُبِينٌ } lafzının mef'ûlü olması da caiz görülmüştür; yani 'şirk koşma yasağını açıklayan' demektir. { أَنْ } edatının tefsîriyye olup { أَرْسَلْنا }, { نَذِيرٌ } veya { مُبِينٌ } lafızlarına taalluk etmesi de caizdir; yani 'onu bir şeyle gönderdik' veya 'bir şeyle uyarıcıdır' ya da 'bir şeyi açıklayandır' ki o da: { أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } ifadesidir. Fakat bunda inzarın açık olmadığı söylenmiştir. Bu durum, daha önce geçen kesre kıraatine göredir. Fetha kıraatine gelince; { أَنْ لا } vb. kısmı { إِنِّي لَكُمْ } vb. kısmından bedeldir ve { أَنْ } edatından sonra kavil takdir edilir; bu durumda takdir 'onu: «Ben sizin için bir uyarıcıyım» ve «Kulluk etmeyin» sözüyle gönderdik' şeklinde olur. Bu durumda mübalağa ve uyarının tamamının bundan ibaret olduğu iddiasıyla bedel-i ba'z veya bedel-i küll olur. Kavil takdir edilmemesi de caizdir; bu takdirde en zahir olanı bedel-i iştimal olmasıdır. Aralarında cüz'iyyet veya külliyyet alakası bulunmadığı için bunun mutlak olarak böyle olduğunu iddia eden kimse; kavil takdiri durumunda, nehyin gerekçesi kılınan Yüce Allah'ın: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Doğrusu ben, sizin adınıza can yakıcı bir günün azabından korkuyorum” buyruğunun da söylenen söze dahil olduğunu ve bunun özel bir inzar teşkil ettiğini, dolayısıyla iddia yoluyla onun bir parçası veya tamamı olacağını gözden kaçırmıştır. Zahir olan, 'gün'den muradın kıyamet günü olduğudur; tufan günü olması da caiz görülmüştür. Günün 'elîm' yani elem verici olarak nitelenmesi mecâz-ı aklî yoluyladır; zira elem veren Yüce Allah'tır, fiil o günde çokça vuku bulduğu için zarf failin bizzat kendisi makamına indirilmiş ve sanki fiil ondan sadır olmuş gibi kılınmıştır. Yüce Kur'an'ın birçok yerinde azabın bu şekilde nitelenmesi de böyledir ve burada da aynı durum kabul edilebilir; cerrin civar sebebiyle yapıldığı da söylenebilir. Bu durumda mecazın yönü; bir şeyin vasfının, onunla olan irtibatının kuvveti sebebiyle sanki bizzat kendisiymiş gibi kılınarak faile isnat edilen şeyin ona isnat edilmesidir. Her iki veche göre de bunun benzeri 'nehâruhû sâimun' (gündüzü oruçludur) ve 'cedde cidduhû' (gayreti ciddileşti) ifadeleridir. Azabın elem verici olarak nitelenmesinin örfî hakikat olduğu ve böylesi durumların dilde fail sayıldığı da söylenebilir; nitekim mecaz olmaksızın:

آلمه العذاب من غير تجوز، قيل: وهذه المقالة- وكذا ما في معناها- مما قص في غير آية لما لم تصدر عنه ﵇ مرة واحدة بل كان يكررها في مدته المتطاولة حسبما نطق به قوله تعالى حكاية عنه: رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً [نوح: ٥] الآيات عطف على فعل الإرسال المقارن لها أو القول المقدر بعده جوابهم المتعرض لأحوال المؤمنين الذين اتبعوه بعد اللتيا والتي بالفاء التعقيبية فقال سبحانه: فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ أي الأشراف منهم- وهو كما قال غير واحد- من قولهم: فلان مليء بكذا إذا كان قادرا عليه لأنهم ملئوا بكفاية الأمور وتدبيرها، أو لأنهم متمالئون أي متظاهرون متعاونون، أو لأنهم يملؤون القلوب جلالا والعيون جمالا والأكف نوالا، أو

'Ellemehu'l-azâb' (Azap ona elem verdi) denilir. Denildi ki: Bu söz -ve aynı şekilde birden çok ayette anlatılan benzer manadaki sözler- Nûh aleyhisselâm'dan bir defada sadır olmayıp, Yüce Allah'ın ondan hikâyeten aktardığı: { رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً } [Nûh: 5] vb. ayetlerin beyan ettiği üzere uzun müddeti boyunca bunu tekrar tekrar söylemiş olduğu için; binbir meşakkatten sonra kendisine tabi olan müminlerin hallerine dil uzatan kavminin cevabı, ona bitişik olan irsal fiiline veya ondan sonra takdir edilen kavil üzerine takip bildiren fâ ile atfedildi ve Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr edenlerin ileri gelenleri dediler ki”; yani onların eşrafı. Birçok âlimin dediği gibi bu kelime; işleri görüp tedvir etmeye güç yetirdikleri için 'fulânün melîün bi-kezâ' (filan şu işi yapmaya muktedirdir) sözünden gelir; yahut birbirine arka çıkıp yardımlaştıkları (mütemâliîn oldukları) içindir; ya da kalpleri heybetle, gözleri cemalle ve avuçları ihsanla doldurdukları içindir;

لأنهم مملؤون بالآراء الصائبة والأحلام الراجحة على أنه من الملأ لازما، ومتعديا ووصفهم بالكفر لذمهم والتسجيل عليهم بذلك من أول الأمر لا لأن بعض أشرافهم ليسوا بكفرة.

yahut lâzım ve müteaddî olan 'el-mele'' kökünden hareketle isabetli fikirlerle ve ağırbaşlı akıllarla dolu oldukları içindir. Onların küfürle nitelenmesi, en başından itibaren onları yermek ve bu vasıfla tescillemek içindir; yoksa ileri gelenlerinin bir kısmının kâfir olmamasından ötürü değildir.

ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا أرادوا ما أنت إلا بشر مثلنا ليس فيك مزية تخصك من بيننا بالنبوة ولو كان ذلك لرأيناه لا أن ذلك محتمل لكن لا نراه، وكذا الحال في وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ فالفعلان من رؤية العين- وبشرا واتبعك- حالان من المفعول بتقدير قد في الثاني أو بدونه على الخلاف ويجوز أن يكونا من رؤية القلب وهو الظاهر فهما حينئذ المفعول الثاني، وتعلق الرأي في الأول بالمثلية لا البشرية فقط، ويفهم من الكشاف أن في الآية وجهين: الأول أنهم أرادوا التعريض بأنهم أحق بالنبوة كأنهم قالوا: هب أنك مثلنا في الفضيلة والمزية من كثرة المال والجاه فلم اختصصت بالنبوة من دوننا، والثاني أنهم أرادوا أنه ينبغي أن يكون ملكا لا بشرا، وتعقب هذا بأن فيه اعتزالا خفيا، وقد بينه العلامة الطيبي، ونوزع في ذلك ففي الكشف أن قولهم مِثْلَنا علية لتحقيق البشرية، وقولهم وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إلخ استدلال بأنهم ضعفاء العقول لا تمييز لهم، فجوّزوا أن يكون الرسول بشرا وقولهم الآتي وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ تسجيل بأن دعوى النبوة باطلة- لإدخاله ﵇ والأراذل- في سلك على أسلوب يدل على أنهم أنقص البشر فضلا عن الارتقاء، وليس في هذا الكلام اعتزال خفي ولا المقام عنه أبي انتهى.

{ ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Biz seni sadece bizim gibi bir insan olarak görüyoruz”; bununla 'sen ancak bizim gibi bir insansın; aramızdan peygamberlikle seni öne çıkaracak hiçbir üstünlüğün yoktur, şayet böyle bir şey olsaydı onu görürdük; yoksa bu durum muhtemeldir de biz görmüyoruz değil' demek istediler. { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “ve sana ancak basit bir görüşle en aşağılık olanlarımızın uyduğunu görüyoruz” ayetindeki durum da böyledir. Her iki fiil de gözle görme anlamındadır; 'beşeren' (بَشَراً) ve 'ittebeake' (اتَّبَعَكَ) lafızları, ihtilafa göre ikincisinde 'kad' (قَدْ) takdiriyle veya takdirsiz olarak mef'ûlden hâldirler. Bunların kalple görme (bilme/düşünme) manasında olması da caizdir ki zahir olan da budur; bu takdirde ikinci mef'ûl olurlar. Birincisinde re'y (görüş), sadece insan olmaya değil, benzerliğe taalluk etmektedir. el-Keşşâf'tan ayette iki vecih bulunduğu anlaşılmaktadır: Birincisi, sanki şöyle demiş gibi peygamberliğe kendilerinin daha layık olduğunu ima etmek istemişlerdir: 'Farz edelim ki mal ve makam çokluğundan ibaret fazilet ve meziyette bizim gibisin, peki neden bizim dışımızda peygamberlikle sen tahsis edildin?' İkincisi ise peygamberin insan değil melek olması gerektiğini kastetmiş olmalarıdır. Buna, içinde gizli bir İ'tizâl (Mutezile anlayışı) bulunduğu söylenerek itiraz edilmiş ve bunu Allâme Tîbî açıklamıştır. Bu hususta münakaşa edilmiş olup el-Keşf'te şöyle denmektedir: Onların { مِثْلَنا } sözü insan olmanın gerçekleştiğini gerekçelendirmektir. { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ } vb. sözleri ise onların akıllarının zayıf olduğuna ve temyiz kabiliyetlerinin bulunmadığına delil getirmektir; bu yüzden elçinin bir insan olmasını caiz görmüşlerdir. İleride gelecek olan: { وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } sözleri ise, onu aleyhisselâm ve o aşağı tabakayı -üstün bir dereceye çıkmak şöyle dursun- insanların en noksanı olduklarını gösteren bir üslupla aynı kefeye koydukları için, peygamberlik iddiasının batıl olduğunun tescilidir. Bu kelamda ne gizli bir İ'tizâl vardır ne de makam bundan uzaktır. [el-Keşf'ten nakil] bitti.

وفي الانتصاف يجوز أن يكونوا قد أرادوا الوجهين جميعا كأنهم قالوا: من حق الرسول أن يكون ملكا لا بشرا وأنت بشر، وإن جاز أن يكون الرسول بشرا فنحن أحق منك بالرسالة، ويشهد لإرادتهم الأولى قوله في الجواب وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ ويشهد لإرادتهم الثانية وَما نَرى لَكُمْ إلخ، والظاهر أن مقصودهم ليس إلا إثبات أنه ﵇ مثلهم وليس فيه مزية يترتب عليها النبوة ووجوب الإطاعة والاتباع، ولعل قولهم وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إلخ جواب عما يرد عليهم من أنه ﵇ ليس مثلهم حيث اتبعه من وفق لاتباعه، فكأنهم قالوا: إنه لم يميزك اتباع من اتبعك فيوجب علينا اتباعك لأنه لم يتبعك إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا أي أخساؤنا وأدانينا، وهو جمع أرذل والأغلب الأقيس في مثله إذا أريد جمعه أن يجمع جمع سلامة كالأخسرون جمع أخسر لكنه كسر هنا لأنه صار بالغلبة جاريا مجرى الاسم، ولذا جعل في القاموس الرذل والأرذل بمعنى وهو الخسيس الدنيء، ومعنى جريانه مجرى الاسم أنه لا يكاد يذكر الموصوف معه كالأبطح والأبرق.

el-İntisâf'ta şöyle denmektedir: Sanki şöyle demişler gibi her iki vechi birden kastetmiş olmaları caizdir: 'Elçinin hakkı insan değil melek olmaktır, sen ise bir insansın; şayet elçinin insan olması caiz ise biz peygamberliğe senden daha layığız.' Birinciyi kastettiklerine cevaptaki: { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } sözü, ikinciyi kastettiklerine ise: { وَما نَرى لَكُمْ } vb. sözü şahitlik etmektedir. Zahir olan, onların maksadının sadece onun aleyhisselâm kendileri gibi olduğunu, kendisinde peygamberliği ve itaat edip uymayı gerektirecek bir meziyetin bulunmadığını ispat etmek olduğudur. Onların: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ } vb. sözleri, muhtemelen kendisine uymaya muvaffak kılınan kimselerin tabi olması sebebiyle onun aleyhisselâm kendileri gibi olmadığı yönünde kendilerine gelecek itiraza bir cevaptır. Sanki şöyle demişlerdir: 'Sana tabi olanların uyması seni ayrıcalıklı kılmamıştır ki bize de sana uymak vacip olsun; zira sana { إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } ancak en aşağılıklarımız ve en bayağılarımız uymuştur.' 'Erâzil' (أَراذِلُ), 'erzel'in (أَرْذَل) çoğuludur. Bu gibi kelimelerin çoğulu yapılmak istendiğinde en galip ve kıyasa uygun olanı, 'ehser'in (أَخْسَر) çoğulunun 'ehserûn' (الأَخْسَرُونَ) olması gibi cem-i müzekker sâlim yapılmasıdır; fakat burada galip kullanım sebebiyle isim hükmüne geçtiği için mükesser (kuralsız) çoğul yapılmıştır. Bu sebeple el-Kāmûs'ta 'rezil' (رَذْل) ile 'erzel' (أَرْذَل) aynı manada sayılmıştır ki o da alçak ve aşağılık kimsedir. İsim hükmüne geçmesinin manası ise el-ebtah ve el-ebrak kelimelerinde olduğu gibi nitelenen kelimenin neredeyse onunla birlikte hiç zikredilmemesidir.

وجوز أن يكون جمع أرذل جمع رذل فهو جمع الجمع ونظير ذلك أكالب وأكلب وكلب وكونه جمع رذل مخالف للقياس وإنما لم يقولوا: إلا أراذلنا مبالغة في استرذالهم وكأنهم إنما استرذلوهم لفقرهم لأنهم لما لم يعلموا إلا ظاهرا من الحياة الدنيا كان الأشرف عندهم الأكثر منها حظا والأرذل من حرمها ولم يفقهوا أن الدنيا بحذافيرها لا تعدل عند الله تعالى جناح بعوضة وأن النعيم إنما هو نعيم الآخرة. والأشرف من فاز به والأرذل من حرمه، ومثل هؤلاء في الجهل كثير من أهل هذا الزمان عافانا الله سبحانه مما هم فيه من الخذلان والحرمان وكان القوم على ما في بعض الأخبار حاكة وأساكفة وحجامين وأرادوا بقولهم بادِيَ الرَّأْيِ ظاهره وهو ما يكون من غير تعمق، والرأي من رؤية الفكر والتأمل، وقيل: من رؤية العين وليس بذاك.

'Erâzil' kelimesinin 'rezil'in çoğulu olan 'erzel'in çoğulu (cem'u'l-cem') olması da caiz görülmüştür; bunun benzeri 'kelb' (كَلْب), 'eklüb' (أَكْلُب) ve 'ekâlib' (أَكالِب) kelimeleridir. Bunun 'rezil'in çoğulu olması kıyasa aykırıdır. Onları hakir görmede mübalağa için 'illâ erâzilenâ' dememişlerdir. Sanki onları fakirlikleri sebebiyle hakir görmüşlerdir; çünkü onlar dünya hayatının sadece dış yüzünü bildiklerinden, yanlarında en şerefli olan dünyadan en çok pay alan kimse, en aşağılık olan ise ondan mahrum kalan kimseydi. Dünyanın bütünüyle Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar bile değeri olmadığını, asıl nimetin ahiret nimeti olduğunu, en şereflinin ona kavuşan, en aşağılığın ise ondan mahrum kalan kimse olduğunu anlayamadılar. Bu zamanda yaşayan insanların birçoğu da cehalet bakımından bunlar gibidir; Allah Teâlâ bizi onların içinde bulunduğu hüsran ve mahrumiyetten korusun. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre o kavim dokumacılar, ayakkabıcılar ve hacamatçılardan ibaretti. { بادِيَ الرَّأْيِ } sözleriyle ise fikrin zahirini, yani derinleşmeksizin ilk bakışta akla geleni kastetmişlerdir. Re'y (görüş), düşünce ve tefekkür görüşünden gelir; gözle görmekten geldiği de söylenmiştir ama bu pek geçerli değildir.

وجوز أن يكون البادي بمعنى الأول، وهو على الأول من البدو، وعلى الثاني من البدء، والباء مبدلة من الهمزة لانكسار ما قبلها وقد قرأ أبو عمرو وعيسى الثقفي بها، وانتصابه على القراءتين على الظرفية- لاتبعك- على معنى اتبعوك في ظاهر رأيهم أو أوله ولم يتأملوا ولم يتثبتوا ولو فعلوا ذلك لم يتبعوك وغرضهم من هذا المبالغة في عدم اعتبار

'Bâdî' (بادِيَ) kelimesinin 'ilk' manasında olması da caiz görülmüştür. Birinciye göre 'bedevve'den (بدو - açığa çıkmak), ikinciye göre ise 'bede'e'den (بدء - başlamak) türemiştir; 'yâ' harfi ise makablinin kesreli oluşundan ötürü hemzeden dönüştürülmüştür. Ebû Amr ve Îsâ es-Sakafî bunu hemze ile okumuşlardır. Her iki kıraatte de nasbı, 'ittebeake' (اتَّبَعَكَ) fiiline zarfiyyet üzeredir; yani 'görüşlerinin zahirinde veya ilkinde sana uydular; etraflıca düşünmediler ve araştırmadılar, şayet öyle yapsalardı sana uymazlardı' manasındadır. Bundan maksatları ise

ذلك الاتباع وجعل ذلك بعضهم علة الاسترذال وليس بشيء، وقيل: المعنى أنهم اتبعوك في أول رأيهم أو ظاهره وليسوا معك في الباطن.

bu tabi oluşu bütünüyle geçersiz kılmakta mübalağa etmektir. Bazıları bunu hakir görmenin gerekçesi kılmıştır fakat bu tutarlı bir şey değildir. Bir görüşe göre mana: 'Onlar ilk görüşlerinde veya zahirde sana uydular; içten içe seninle beraber değillerdir' şeklindedir.

واستشكل هذا التعليق بأن ما قبل إِلَّا لا يعمل فيما بعدها إلا إذا كان مستثنى منه نحو ما قام إلا زيدا القوم أو مستثنى نحو جاء القوم إلا زيدا أو تابعا للمستثنى منه نحو ما جاءني أحد إلا زيدا خير من عمرو، وبادِيَ الرَّأْيِ ليس واحدا من هذه الثلاثة في بادي الرأي وأجيب بأنه يغتفر ذلك في الظرف لأنه يتسع فيه ما لا يتسع في غيره، واستشكل أمر الظرفية بأن فاعلا ليس بظرف في الأصل، وقال مكي: إنما جاز في فاعل أن يكون ظرفا كما جاز في فعيل كقريب، ومليء لإضافته إلى الرأي وهو كثيرا ما يضاف إلى المصدر الذي يجوز نصبه على الظرفية نحو جهد رأيي أنك منطلق.

Bu taalluk şu şekilde müşkül görülmüştür: { إِلَّا } edatından önceki kısım, 'Mâ kāme illâ Zeyden el-kavmü' gibi müstesnâ minh olmadığı, yahut 'Câe'l-kavmü illâ Zeyden' gibi müstesnâ olmadığı, yahut 'Mâ câenî ehadün illâ Zeyden hayrun min Amrin' gibi müstesnâ minhin tabisi olmadığı müddetçe sonraki kısımda amel edemez. Halbuki { بادِيَ الرَّأْيِ }, bîdi'r-re'y ifadesinde bu üçünden biri değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zarf konusunda bu durum hoş görülür; zira başka şeylerde caiz olmayan genişlik zarfta caizdir. Aslen 'fâil' (فاعِل) vezninin zarf olmaması sebebiyle zarfiyet meselesi de müşkül görülmüş, Mekkî ise şöyle demiştir: 'Fâil' vezninin zarf olması, 'karîb' ve 'melî'' gibi 'feîl' (فَعِيل) vezninde caiz olduğu gibi, ancak re'y kelimesine muzaf olmasıyla caiz olmuştur; re'y kelimesi ise 'Cehde re'yî enneke müntalikun' (Kanaatimin var gücüyle senin gittiğini düşünüyorum) ifadesinde olduğu gibi zarf olarak nasbı caiz olan masdara çokça muzaf kılınır.

وقال الزمخشري:- وتابعه غيره- أن الأصل وقت حدوث أول أمرهم أو وقت حدوث ظاهر رأيهم فحذف ذلك وأقيم المضاف إليه مقامه، ولعل تقدير الوقت ليكون نائبا عن الظرف فينتصب على الظرفية، واعتبار الحدوث بناء على أن اسم الفاعل لا ينوب عن الظرف وينتصب والمصدر ينوب عنه كثيرا فأشاروا بذكره إلى أنه متضمن معنى الحدوث بمعنييه فلذا جاز فيه ذلك، وليس مرادهم أنه محذوف إذ لا داعي لذلك في المعنى على التفسيرين، وما ذكروه هنا من أن الصفات لا ينوب منها عن الظرف إلا فعيل من الفوائد الغريبة- كما قال الشهاب- لكن استدركه بالمنع لأن فاعلا وقع ظرفا كثيرا كفعيل، وذلك مثل خارج الدار وباطن الأمر وظاهره وغير ذلك مما هو كثير في كلامهم، وقيل: هو ظرف- لنراك- أي ما نراك في أول رأينا أو فيما يظهر منه، وقيل: لأراذلنا أي أنهم أراذل في أول النظر أو ظاهره لأن رذالتهم مكشوفة لا تحتاج إلى تأمل.

Zemahşerî -ve ona tabi olan diğerleri- asıl ifadenin 'işlerinin ilk vuku bulduğu vakit' veya 'görüşlerinin zahirinin vuku bulduğu vakit' olduğunu, sonra bunun hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edildiğini söylemiştir. Vakit takdiri, zarfın naibi olup zarfiyet üzere mansub olsun diyedir. Vuku bulmanın (hudûs) dikkate alınması ise, ism-i failin zarfın yerine geçip mansub olamayacağı, masdarın ise onun yerine çokça geçeceği esasına dayanır; dolayısıyla onu zikretmekle her iki manasıyla da hudûs manasını içerdiğine işaret etmişlerdir ve bu sebeple onda bu caiz olmuştur. Maksatları her iki tefsire göre de manada buna bir gerekçe olmadığından bunun mahzuf olması demek değildir. Sıfatlardan zarfın yerine ancak 'feîl' vezninin geçebileceği yönünde burada zikrettikleri kural -Şihâb'ın dediği gibi- garip faydalardandır; ancak 'fâil' vezninin de 'feîl' gibi çokça zarf olarak gelmesi sebebiyle Şihâb buna men yoluyla itiraz etmiştir; nitekim 'hârice'd-dâr' (evin dışı), 'bâtıne'l-emr' (işin içi) ve 'zâhirahû' (dışı) gibi kelamlarında çokça geçen örnekler böyledir. Bir görüşe göre bu, { نَراكَ } fiilinin zarfıdır; yani 'biz ilk görüşümüzde veya ondan zahir olan kısmında seni öyle görmüyoruz' demektir. Bir görüşe göre { أَراذِلُنا } lafzının zarfıdır; yani 'onlar ilk bakışta veya zahirde aşağılıktırlar; zira onların aşağılığı açıktır, düşünmeye ihtiyaç bırakmaz' demektir.

وقيل: هو نعت- لبشرا- وقيل: منصوب على أنه حال من ضمير نوح في اتَّبَعَكَ أي وأنت مكشوف الرأي لا حصافة فيك، وقيل: انتصب على النداء لنوح ﵇ أي- يا بادي الرأي- أي ما في نفسك من الرأي ظاهر لكل أحد، وقيل: هو مصدر على فاعل منصوب على المفعولية المطلقة والعامل فيه ما تقدم على تقدير الظرفية.

Bir görüşe göre { بَشَراً } kelimesinin sıfatıdır. Bir görüşe göre { اتَّبَعَكَ } fiilindeki Nûh'un zamirinden hâl olarak mansubdur; yani 'sen görüşü açık/sığ, kendisinde basiret ve temkin bulunmayan birisin' demektir. Bir görüşe göre Nûh aleyhisselâm'a nida olarak mansub kılınmıştır; yani 'Ey görüşü ortada olan!' demektir ki 'içindeki fikir herkese aşikârdır' manasındadır. Bir görüşe göre fâil vezninde bir masdardır, mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur ve âmili de zarfiyet takdirine göre daha önce geçendir.

وَما نَرى لَكُمْ خطاب له ﵇ ولمتبعيه جميعا على سبيل التغليب أي وما نرى لك ولمتبعيك.

{ وَما نَرى لَكُمْ } “Biz sizin için görmüyoruz”; tağlîb yoluyla hem ona aleyhisselâm hem de ona tabi olanların tamamına bir hitaptır; yani 'senin ve sana tabi olanların... olduğunu görmüyoruz' demektir.

عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ أي زيادة تؤهلكم لاتباعنا لكم، وعن ابن عباس تفسير ذلك بالزيادة في الخلق والخلق، وعن بعضهم تفسيره بكثرة الملك والملك، ولعل ما ذكرناه أولى، وكأنّ مرادهم نفي رؤية فَضْلٍ بعد الاتباع أي ما نرى فيك وفيهم بعد الاتباع فضيلة علينا لنتبع وإلا فهم قد نفوا أولا أفضليته ﵇ في قولهم ما نَراكَ إلخ وصرحوا بأن متبعيه- وحاشاهم- أراذل، وهو مستلزم لنفي رؤية فَضْلٍ لهم عليهم، وقيل: إن هذا تأكيد لما فهم أولا، وقيل: الخطاب لأتباعه ﵇ فقط فيكون التفاتا أي ما نرى لكم علينا شرف في تلك التبعية لنوافقكم فيها، وحمل الفضل على التفضل والإحسان في احتمالي الخطاب على أن يكون مراد الملأ من جوابهم له ﵇ حين دعاهم إلى ما دعاهم إليه أنا لا نتبعك ولا نترك ما نحن عليه لقولك لأنك بشر مثلنا ليس فيك ما يستدعي نبوتك وكونك رسول الله تعالى إلينا بذلك وأتباعك أراذل اتبعوك من غير تأمل وتثبت فلا يدل اتباعهم على أن فيك ما يستدعي ذلك وخفي عنا، وأيضا لست ذا تفضل علينا ليكون تفضلك داعيا لنا لموافقتك كيفما كنت ولا أتباعك ذوو تفضل علينا لتوافقهم وإن كانوا أراذل مراعاة لحق التفضل، فإن الإنسان قد يوافق الرذيل لتفضله ولا يبالي بكونه رذيلا لذلك مما يدور في الخلد إلا أن في القلب منه شيئا بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ جميعا لكون كلامكم واحدا ودعوتكم واحدة أو إياك في دعوى النبوة وإياهم في تصديقك، قيل: واقتصروا على الظن احترازا منهم عن نسبتهم إلى المجازفة كما

{ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “bizim üzerimize hiçbir üstünlüğünüzü”, yani bizim size uymamızı gerektirecek fazladan bir meziyetinizi [görmüyoruz]. İbn Abbâs'tan bunun yaratılış ve ahlaktaki fazlalık olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; bazılarından da mülk ve servet çokluğu olarak tefsir edildiği aktarılmıştır. Bizim zikrettiğimiz muhtemelen daha evladır. Sanki onların maksadı tabi olduktan sonra bir fazilet görmeyi nefyetmektir; yani 'tabi olmamız için sana tabi olunduktan sonra ne sende ne de onlarda bize karşı bir üstünlük görmüyoruz' demektir; aksi halde onlar ilk olarak { ما نَراكَ } vb. sözlerinde onun aleyhisselâm üstünlüğünü nefyetmişler ve ona tabi olanların da -hâşâ- aşağılık kimseler olduğunu açıkça belirtmişlerdi ki bu da onların kendilerine karşı bir faziletini görmediklerini nefyetmeyi gerektirir. Bunun ilk başta anlaşılanı tekit olduğu da söylenmiştir. Hitabın sadece onun aleyhisselâm etbaına yönelik olduğu da söylenmiştir ki bu takdirde iltifat olur; yani 'onlara uymakta size muvafakat etmemiz için sizin bize karşı bir şerefinizi görmüyoruz' demektir. Hitabın her iki ihtimalinde de 'fazl' kelimesinin lütuf ve ihsan manasına hamledilmesine gelince; ileri gelenlerin, kendilerini davet ettiği şeye davet ettiğinde ona aleyhisselâm verdikleri cevaptaki maksatları şu olur: 'Biz sana uymayız ve senin sözünle üzerinde bulunduğumuz hali terk etmeyiz; çünkü sen bizim gibi bir insansın, sende peygamberliğini ve bu hususta Allah'ın bize gönderdiği elçisi olmanı gerektirecek bir şey yoktur; sana uyanlar da düşünmeden ve araştırmadan sana uymuş aşağılık kimselerdir, dolayısıyla onların uyması sende bunu gerektiren ve bizim gözümüzden kaçan bir şeyin bulunduğunu göstermez; ayrıca sen bize karşı bir lütuf sahibi de değilsin ki nasıl olursan ol senin lütfun sana muvafakat etmemize bir sebep olsun; sana tabi olanlar da bize karşı bir lütuf sahibi değillerdir ki aşağılık da olsalar yapılan lütfun hakkını gözetmek için onlara muvafakat edelim; zira insan bazen yaptığı lütuftan ötürü aşağılık kimseye uyar ve bundan dolayı onun aşağılık olmasına aldırmaz.' Bu akla gelen yorumlardan olsa da kalpte bundan yana bir tereddüt vardır. { بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ } “Bilakis biz sizi yalancılar sanıyoruz”; sözünüz bir ve davetiniz bir olduğu için hepinizi [yalancı sanıyoruz], yahut peygamberlik iddiasında seni, seni tasdik etmelerinde ise onları [yalancı sanıyoruz]. Denildi ki: İlk başta ifade ettikleri şeyleri bu şekilde dile getirdikleri gibi, peygamber aleyhisselâm ile insaf üzere fikir teatisi yoluyla konuşurken tabi olanların görüşlerini de en başından beri hedef alarak gelişigüzel konuşmakla itham edilmekten sakınmak için zann ile yetindiler.

أنهم عبروا بما عبروا أولا لذلك مع التعريض من أول الأمر برأي المتبعين ومجاراة معه ﵇ بطريق الآراء على نهج الإنصاف قالَ استئناف بياني يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ أي أخبروني، وفيه إيماء إلى ركاكة رأيهم المذكور إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ حجة ظاهرة مِنْ رَبِّي وشاهد يشهد لي بصحة دعواي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ هي النبوة على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وجوز أن تكون هي البينة نفسها جيء بها إيذانا بأنها مع كونها بينة من الله تعالى رحمة ونعمة عظيمة منه سبحانه، ووجه إفراد الضمير في قوله تعالى: فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أي أخفيت على هذا ظاهر، وإن أريد بها النبوة وبالبينة البرهان الدال على صحتها فالافراد لإرادة كل واحدة منهما، أو لكون الضمير للبينة والاكتفاء بذلك لاستلزام خفاء البينة خفاء المدعى، وجملة وَآتانِي رَحْمَةً على هذا معترضة أو لكونه للرحمة، وفي الكلام مقدر أي أخفيت الرحمة بعد إخفاء البينة وما يدل عليها وحذف للاختصار، وقيل: إنه معتبر في المعنى دون تقدير، أو لتقدير- عميت- غير المذكور بعد لفظ البينة وحذف اختصارا، وفيه تقدير جملة قبل الدليل.

{ قالَ } “[Nûh] dedi ki”; beyânî bir istinâftır. { يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ } “Ey kavmim! Söyler misiniz”, yani bana haber verin. Bunda onların zikredilen görüşlerinin çürüklüğüne bir ima vardır. { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ } “ya ben açık bir delil üzere isem”, apaçık bir hüccet üzere isem, { مِنْ رَبِّي } “Rabbimden [gelen]”, davamın doğruluğuna şahitlik eden bir şahit üzere isem, { وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ } “ve O bana katından bir rahmet vermişse”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu rahmet peygamberliktir. Bunun bizzat beyyinenin kendisi olması da caiz görülmüştür; Allah Teâlâ'dan bir beyyine olmakla birlikte O'ndan büyük bir rahmet ve nimet olduğunu bildirmek için böyle getirilmiştir. Yüce Allah'ın: { فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ } “fakat bu size gizli tutulmuşsa” buyruğundaki zamirin müfret kılınmasının yönü buna göre zahirdir. Şayet bununla nübüvvet, beyyine ile de onun doğruluğunu gösteren bürhan kastedilmişse; müfret kılınması her birinin ayrı ayrı murat edilmesinden, yahut zamirin beyyineye ait olup beyyinenin gizli kalmasının iddia edilen şeyin gizli kalmasını gerektirmesi sebebiyle bununla yetinilmesindendir. Bu takdirde { وَآتانِي رَحْمَةً } cümlesi itiraziyyedir. Yahut zamir rahmete aittir ve kelamda 'beyyine ve ona delalet eden şey gizlendikten sonra rahmet de gizlendi' şeklinde bir takdir vardır ve ihtisar için hazfedilmiştir. Bir görüşe göre bu, takdir olmaksızın manada muteberdir; yahut beyyine lafzından sonra zikredilmeyen bir 'umiye' (عُمِّيَتْ) takdir edilmiştir ve ihtisar için hazfedilmiştir; bunda ise delilden önce cümlenin takdir edilmesi vardır.

وقرأ أكثر السبعة «فعميت» بفتح العين وتخفيف الميم مبنيا للفاعل، وهو من العمى ضد البصر، والمراد به هذا الخفاء مجازا يقال: حجة عمياء كما يقال: مبصرة للواضحة، وفي الكلام استعارة تبعية من حيث إنه شبه خفاء الدليل بالعمى في أن كلّا منهما يمنع الوصول إلى المقاصد، ثم فعل ما لا يخفى عليك، وجوز أن يكون هناك استعارة تمثيلية بأن شبه الذي لا يهتدي بالحجة لخفائها عليه بمن سلك مفازة لا يعرف طرقها واتبع دليلا أعمى فيها، وقيل: الكلام على القلب، والأصل فعميتم عنها كما تقول العرب: أدخلت القلنسوة في رأسي، ومنه قول الشاعر:

Yedi kıraat imamının ekserisi, malum fiil olarak 'ayn'ın fethası ve 'mîm'in tahfifi ile «فَعَمِيَتْ» şeklinde okumuştur. Bu, görmenin zıddı olan körlükten gelir; bununla mecaz yoluyla kapalılık kastedilmiştir; nitekim açık hüccete 'mubsıra' (gören) denildiği gibi kapalı hüccete de 'hüccetün amya' (kör delil) denir. Burada tebeî istiare vardır; zira hedeflere ulaşmayı engellemesi bakımından delilin kapalılığı körlüğe benzetilmiştir; sonra sana gizli olmayan uygulama yapılmıştır. Burada temsilî bir istiare olması da caiz görülmüştür; şöyle ki delilin kendisine kapalı olması sebebiyle hidayete eremeyen kimse, yollarını bilmediği bir çölde yürüyen ve orada kör bir kılavuza tabi olan kimseye benzetilmiştir. Bir görüşe göre ifade kalp (yer değiştirme) üzeredir; aslı, Arapların 'Başımı takkeye soktum' demesi gibi 'fe-amîtüm anhâ' (siz ondan körleştiniz) şeklindedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

ترى الثور فيها يدخل الظل رأسه

"Orada öküzün gölgeye başını soktuğunu görürsün."

وقوله سبحانه: فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ [إبراهيم: ٤٧] وتعقبه أبو حيان بأن القلب عند أصحابنا مطلقا لا يجوز إلا في الضرورة، وقول الشاعر ليس منه بل من باب الاتساع في الظرف، وكذا الآية ليست منه أيضا لأن أخلف يتعدى إلى المفعولين، والوصف منه كذلك ولك أن تضيفه إلى أيهما شئت على أنه لو كان ما ذكر من القلب لكان التعدي بعن دون على، ألا ترى أنك تقول: عميت عن كذا ولا تقول: عميت على كذا.

Yüce Allah'ın: { فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } [İbrâhîm: 47] buyruğu da böyledir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek demiştir ki: Bizim [Basralı] âlimlerimize göre kalp kuralı zaruret hali dışında mutlak olarak caiz değildir. Şairin sözü de bundan değil, zarfta genişlik (ittisâ) babındandır. Ayet de aynı şekilde bundan değildir; çünkü 'ahlefe' fiili iki mef'ûle birden geçer, ondan türeyen vasıf da böyledir; dolayısıyla onu dilediğine muzaf kılabilirsin. Kaldı ki eğer zikredilen şey kalp kuralı olsaydı 'alâ' ile değil 'an' ile geçişli olurdu; görmez misin ki 'Amîtü an kezâ' (Şu şeyden körleştim/anlamadım) dersin de 'Amîtü alâ kezâ' demezsin.

وروى الأعمش عن وثاب- وعميت- بالواو الخفيفة، وقرأ أبيّ والسلمي والحسن وغيرهم فعماها عليكم على أن الفعل لله تعالى، وقرىء بالتصريح به وظاهر ذلك مع أهل السنة القائلين بأن الحسن والقبيح منه تعالى، ولذا أوله الزمخشري حفظا لعقيدته أَنُلْزِمُكُمُوها أي أنكرهكم على الاهتداء بها وهو جواب أرأيتم وساد مسد جواب الشرط.

A'meş, Vessâb'dan şeddesiz vâv ile 've-amiyet' (وعميت) rivayet etmiştir. Übey, es-Sülemî, el-Hasan ve başkaları, fiilin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesiyle «فَعَمَّاهَا عَلَيْكُمْ» (Allah onu size kör kıldı/kapattı) şeklinde okumuşlardır. Açıkça Allah lafzının zikredilmesiyle de okunmuştur. Bunun zahiri, iyi ve kötünün Allah Teâlâ'dan olduğunu söyleyen Ehl-i Sünnet'in görüşünü desteklemektedir; bu sebeple Zemahşerî kendi akidesini korumak adına bunu tevil etmiştir. { أَنُلْزِمُكُمُوها } “onu size zorla mı kabul ettireceğiz?”, yani onunla hidayete ermenizi size zorla mı dayatacağız? Bu ifade 'ereeytüm'ün cevabıdır ve şartın cevabının yerine geçmiştir.

وفي البحر أنه في موضع المفعول الثاني له ومفعول الأول البينة مقدرا وجواب الشرط محذوف دل عليه أَرَأَيْتُمْ أي إِنْ كُنْتُ إلخ فأخبروني وحيث اجتمع ضميران منصوبان وقد قدم أعرفهما- وهو ضمير المخاطب الأعرف من ضمير الغائب- جاز في الثاني الوصل والفصل فيجوز في غير القرآن أنلزمكم إياها وهو الذي ذهب إليه ابن مالك في التسهيل ووافقه عليه بعضهم، وقال ابن أبي الربيع: يجب الوصل في مثل ذلك ويشهد له قول سيبويه في الكتاب: فإذا كان المفعولان اللذان تعدى إليهما فعل الفاعل مخاطبا وغائبا فبدأت بالمخاطب قبل الغائب فإن علامة الغائب العلامة التي لا يقع موقعها إياه وذلك نحو أعطيتكه وقد أعطاكه، قال الله تعالى: أَنُلْزِمُكُمُوها فهذا كهذا إذ بدأت بالمخاطب قبل الغائب انتهى، ولو قدم الغائب وجب الانفصال على الصحيح فيقال: أنلزمها إياكم.

el-Bahr'da bunun onun ikinci mef'ûlü konumunda olduğu, birinci mef'ûlünün mukadder olarak 'el-beyyine' olduğu ve şartın cevabının mahzuf olup { أَرَأَيْتُمْ } ifadesinin ona delalet ettiği belirtilmiştir; yani 'şayet ben açık bir delil üzere isem bana haber verin' demektir. İki mansub zamir bir araya geldiğinde ve daha marife olanı -ki o da muhatap zamiridir ve gaib zamirinden daha marifedir- öne geçirildiğinde, ikincisinde bitiştirme (vasl) de ayırma (fasl) da caiz olur; nitekim Kur'an dışındaki kelamda 'Enülzimüküm iyyâhâ' (أنلزمكم إياها) denilmesi caizdir; İbn Mâlik et-Teshîl'de bu görüşe gitmiş ve bazısı da ona muvafakat etmiştir. İbn Ebî'r-Rebî' ise böyle durumlarda vaslın vacip olduğunu söylemiş ve Sîbeveyh'in el-Kitâb'daki şu sözünü buna delil getirmiştir: 'Failin fiilinin taalluk ettiği iki mef'ûl muhatap ve gaib zamiri olup da muhatabı gaibden önce zikrettiğinde; gaibin alameti, 'iyyâhu' lafzının onun yerine geçemeyeceği alamettir; nitekim 'a'taytükehe' (أعطيتكه) ve 'kad a'tâkehe' (قد أعطاكه) böyledir. Yüce Allah: { أَنُلْزِمُكُمُوها } buyurmuştur; muhatabı gaibden önce zikrettiğin için bu da aynen onun gibidir.' [Sîbeveyh'ten nakil] bitti. Gaib zamiri öne geçirilseydi sahih olan görüşe göre ayırmak vacip olur ve 'Enülzimühâ iyyâküm' denilirdi.

وأجاز بعضهم الاتصال، واستشهد بقول عثمان رضي الله تعالى عنه: أراهمني، ولم يقل: أراهم إياي، وتمام الكلام على ذلك في محله، وجيء بالواو تتمة لميم الجمع، وحكي عن أبي عمرو إسكان الميم الأولى تخفيفا،

Bazıları ise bitiştirmeyi caiz görmüş ve Hz. Osman radıyallâhu anh'ın 'Erâhemenî' (أراهمني) deyip 'Erâhüm iyyâye' (أراهم إياي) dememesini delil getirmişlerdir. Bu konudaki kelamın tamamı kendi yerindedir. Vâv harfi cem' mîmini tamamlamak üzere getirilmiştir. Ebû Amr'dan tahfif için birinci mîmin sükun kılındığı rivayet edilmiştir;

ويجوز مثل ذلك عند الفراء، وقال الزجاج: أجمع النحويون البصريون على أنه لا يجوز إسكان حركة الإعراب إلا في ضرورة الشعر كقوله:

Ferrâ'ya göre de bunun benzeri caizdir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Basralı nahivciler, şu beyitlerde olduğu gibi şiir zarureti dışında irap harekesinin sükun kılınmasının caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir:

فاليوم أشرب غير مستحقب ... إثما من الله ولا واغل

"Bugün Allah'tan gelen hiçbir günahı yüklenmeksizin ve hiçbir davetsiz ziyafete katılmaksızın içerim."

وقوله:

Ve şairin şu sözünde:

وناع يخبرنا بمهلك سيد ... تقطع من وجد عليه الأنامل

"Bir ölüm habercisi bize bir efendinin helakini haber veriyor ki ona duyulan kederden parmak uçları parçalanıyor."