ويؤيده ما
Bunu şu da desteklemektedir:
ورد في الأثر من أن العرش كان قبل خلق السماوات والأرض على الماء، ثم إنه تعالى أحدث في الماء اضطرابا فأزبد فارتفع منه دخان وبقي الزبد على وجه الماء فخلق فيه اليبوسة فصار أرضا، وخلق من الدخان السماوات،
Rivayette geldiğine göre Arş, gökler ve yer yaratılmadan önce suyun üzerindeydi. Sonra Teâlâ suda bir çalkantı meydana getirdi, su köpürdü ve ondan bir duman yükseldi; köpük ise suyun yüzeyinde kaldı. [Allah] onda kuruluk yarattı ve [o köpük] yer haline geldi; dumandan da gökleri yarattı.
وإلى ذلك يشير قوله سبحانه: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ [فصلت: ١١] قلنا: إن هذا الاحتمال غير واقع إما على تقدير تركب الجسم من الهيولى والصورة على ما ذهب إليه المشاءون من الفلاسفة فلأن هيولى العناصر وإن كانت واحدة بالشخص قابلة لأن يتوارد عليها صور العناصر بواسطة استعدادات متعاقبة تعرض إلا أن هيولى كل فلك مخالفة لهيولى فلك آخر لا تقبل إلا الصورة التي حصلت فيها، وإما على تقدير تركبه من الجواهر الفردة على ما هو مذهب أهل الحق فلأنها متخالفة الحقائق عند محققي المتأخرين على ما صرحوا به، فما يتركب منه الماء لا يجوز أن يتركب منه سائر الأجسام، وأما ما ورد في الأثر وأشارت إليه الآية من جعل الدخان المرتفع من الماء مادة للسماوات فمصروف عن ظاهره إذ الدخان أجزاء نارية خالطتها أجزاء صغار أرضية تلطفت بالحرارة ولا تمايز بينهما في الحس لغاية الصغر، فقبل خلق السماوات والأرض بما فيهما لم تكن نار وأرض، فمن أين يتولد الدخان؟
Buna Yüce Allah'ın şu buyruğu işaret etmektedir: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi” [Fussilet: 11]. Biz deriz ki: Bu ihtimal ya Meşşâî filozofların benimsediği üzere cismin heyûlâ ve suretten mürekkep olduğu kabulüne göre vuku bulmamıştır; zira unsurların heyûlâsı şahıs olarak tek olup arız olan peş peşe istidatlar vasıtasıyla unsurların suretlerinin ona sırayla gelmesini kabul edebilir olsa da, her bir feleğin heyûlâsı diğer feleğin heyûlâsından farklıdır ve kendisinde meydana gelen suretten başkasını kabul etmez. Ya da Ehl-i Hakk'ın mezhebi olan cismin bölünemez parçalardan (cüz-i lâ yetecezzâ / cevher-i fert) mürekkep olduğu kabulüne göre vuku bulmamıştır; zira son dönem muhakkiklerinin açıkça belirttikleri üzere bunların hakikatleri birbirinden farklıdır. Dolayısıyla suyun kendisinden meydana geldiği şeyden diğer cisimlerin meydana gelmesi caiz olmaz. Rivayette gelen ve ayetin de işaret ettiği, sudan yükselen dumanın göklerin maddesi kılındığı hususuna gelince; bu zahirinden çevrilmiştir (tevil edilmiştir). Çünkü duman, ısıyla incelmiş küçük toprak parçalarının karıştığı ateş parçalarıdır ve aşırı küçüklüklerinden dolayı hisste aralarında bir ayrım yapılamaz. Göklerin ve yerin içindekilerle birlikte yaratılmasından önce ateş ve toprak yoktu; öyleyse duman nereden meydana gelecektir?
وكذا إن أريد بالدخان البخار لأنه أجزاء هوائية مازجتها أجزاء صغار مائية تلطفت بالحرارة بحيث لا تمايز بينهما في الحس أيضا فحيث لا هواء لا بخار، ولهذا قال القاضي في تفسير وَهِيَ دُخانٌ: أمر ظلماني، ولعله أراد به مادتها أو الأجزاء المتصغرة التي ركبت منها، ومن هنا ظهر أن ما في الأثر لا يؤيد كون العرش موضوعا على متن الماء ملتصقا به بل يؤيد أن لا يكون بينهما حائل إذ ارتفاع الدخان والبخار يستدعي وجود فضاء تتحرك فيه تلك الأجزاء، وفي صورة الالتصاق لا يمكن ذلك كما لا يخفى على من له تخيل سليم.
Aynı şekilde duman ile buhar kastedilmiş olsa da durum böyledir; zira buhar, hisste aralarında bir ayrım yapılamayacak şekilde ısıyla incelmiş küçük su parçacıklarının karıştığı hava parçalarıdır; dolayısıyla havanın olmadığı yerde buhar da olmaz. Bu sebeple Kadı [Beyzâvî], { وَهِيَ دُخانٌ } “o duman halindeyken” ayetinin tefsirinde: 'Karanlık bir şey' demiştir. Muhtemelen bununla onun maddesini veya kendisinden teşekkül ettiği ufalanmış parçacıkları kastetmiştir. Buradan anlaşılmıştır ki rivayetteki bilgi, Arş'ın su küresinin sırtına konulup ona bitişik olduğunu desteklememekte; bilakis aralarında bir engel bulunmadığını desteklemektedir. Çünkü dumanın ve buharın yükselmesi, o parçacıkların içinde hareket edeceği bir fezanın (boşluğun) bulunmasını gerektirir; bitişiklik durumunda ise bu mümkün değildir, nitekim bu durum selim bir muhayyileye sahip olan kimseye gizli kalmaz.
ويعلم مما ذكر أنه يجب تفسير الآية بما فسرها به القاضي ولا مجال للقول بالوضع على المتن فيتم الاستدلال، وأما قول أبي السعود: إنه لو دل إلخ ففيه أن الوقوع أدل دليل على إمكان الشيء، ومثل هذا الاستدلال، شائع ذائع في كلامهم، وأما أن المراد بالإمكان الإمكان الوقوعي فكلا إذ النزاع في الإمكان لا الوقوع، وما ينقل عن الأصمعي من أن هذا كقولهم السماء على الأرض مع أن أحدهما ليس ملتصقا بالآخر، وحينئذ يكون معنى قول القاضي: لم يكن حائل بينهما أنه لم يكن حائل محسوس بينهما وكان حائل غير محسوس وهو الهواء ليس بشيء ولا يصلح ما ذكر معنى لذلك إذ الفوقية كانت قبل خلق جميع أجرام هذا العالم فعلى تقدير عدم الالتصاق لا يتصور حائل أصلا، ثم بين وجه دلالة الآية على أن الماء أول حادث بعد العرش بنحو ما قدمنا ذكره انتهى المراد منه.
Zikredilenlerden anlaşılmaktadır ki ayeti Kadı [Beyzâvî]'nin tefsir ettiği şekilde tefsir etmek vaciptir; sırtına konulma sözüne yer yoktur ve böylece istidlal tamamlanır. Ebüssuûd'un: 'Şayet delalet etseydi...' şeklindeki sözüne gelince; bunda şu vardır: Bir şeyin vuku bulması, o şeyin imkânına en açık delildir ve bu tür bir istidlal onların kelamında yaygın ve meşhurdur. İmkândan kastın vukuî imkân olduğuna gelince, asla; çünkü ihtilaf vukuda değil imkândadır. Asmaî'den nakledilen, bunun biri diğerine bitişik olmadığı halde 'Gökyüzü yerin üzerindedir' demelerine benzediği, bu durumda Kadı'nın: 'Aralarında bir engel yoktu' sözünün anlamının 'Aralarında hissedilir bir engel yoktu, hissedilemeyen bir engel vardı ki o da havadır' şeklinde olduğu iddiası bir şey ifade etmez; zikredilen şey buna anlam olmaya elverişli değildir. Çünkü üstte oluş hali, bu âlemin bütün cisimlerinin yaratılmasından önceydi; dolayısıyla bitişikliğin bulunmaması takdirinde hiçbir engel tasavvur edilemez. Sonra ayetin, suyun Arş'tan sonraki ilk yaratılan (hâdis) olduğuna delalet yönünü daha önce zikrettiğimiz şekilde açıkladı. Ondan kastedilen burada sona erdi.
«وأقول» إن هذا الاحتمال الذي أجاب عنه بزعمه قوي جدا، وما ذكره عن محققي المتأخرين صرح الجمهور بخلافه، وقد حقق ذلك في موضعه فلا مانع من أن يخلق الله تعالى من الماء الأجرام السماوية والأرضية بل وكل شيء، وما ذكره في حيز تعليل صرف الأثر عن ظاهره ليس بشيء أصلا إذ يجوز أن يحيل سبحانه بعض ذلك الماء المالئ أجزاء نارية وبعضه أجزاء أرضية ويجعل المجموع دخانا، وكذا يجوز أن يحيل البعض أجزاء هوائية فتمازج أجزاء صغارا مائية متلطفة بحرارة يخلقها حيث شاء فيتكون البخار، وفي الأثر عن وهب بن منبه أنه جل شأنه قبض قبضة من الماء ثم فتح القبضة فارتفع الدخان ثم قضاهن سبع سماوات في يومين ويؤول حديث الارتفاع بما لا يستدعي الفضاء نحو أن يكون المعنى فوجد بعضه دخانا مرتفعا، وقد يقال: يجوز أن يكون الماء في ابتداء الخلقة مالئا للعرش ثم إنه سبحانه لما أراد أن يخلق ما يخلق أفنى منه ما أراد وخلق بلا فاصل يتحقق معه الخلاء بدله ما خلق لا من شيء، والقول باستحالة هذا الخلق مفض إلى فساد عظيم وخطب جسيم لا يكاد يستسهله أحد من المسلمين وهو ظاهر، وما ذكره في دفع قول شيخ الإسلام: إنه لو دل لدل إلخ غير ظاهر فيه قيل: إذ الاعتراض بطريق أنه لو دل لدل
«Ben de derim ki:» Onun zannınca cevap verdiği bu ihtimal gayet güçlüdür. Son dönem muhakkiklerinden aktardığı şeyin aksini cumhur açıkça belirtmiştir; bu durum kendi yerinde tahkik edilmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın sudan semavî ve arzî cisimleri, hatta her şeyi yaratmasına hiçbir engel yoktur. Rivayeti zahirinden çevirme gerekçesi sadedinde zikrettiği şey ise hiçbir değer taşımaz; zira Yüce Allah'ın, Arş'ın içini dolduran o suyun bir kısmını ateş parçacıklarına, bir kısmını da toprak parçacıklarına dönüştürüp toplamını duman kılması caizdir. Aynı şekilde bir kısmını hava parçacıklarına dönüştürüp dilediği yerde yaratacağı bir ısıyla incelmiş küçük su parçacıklarıyla karıştırması ve böylece buharın oluşması da caizdir. Vehb b. Münebbih'ten gelen rivayette; O'nun -şânı yücedir- sudan bir avuç aldığı, sonra avucunu açtığı, bunun üzerine dumanın yükseldiği, sonra da onları iki günde yedi gök olarak takdir edip yarattığı geçmektedir. Yükselme hadisi ise, anlamı 'bazısını yükselmiş bir duman olarak var etti' şeklinde olmak gibi bir fezayı (boşluğu) gerektirmeyecek tarzda tevil edilir. Şöyle de denilebilir: Yaratılışın başlangıcında suyun Arş'ın içini doldurmuş olması, sonra Yüce Allah yaratacağı şeyleri yaratmayı dilediğinde o sudan dilediği kadarını yok etmesi ve kendisiyle boşluğun gerçekleşeceği bir zaman aralığı olmaksızın onun yerine yarattıklarını yoktan var etmesi caizdir. Bu yaratmanın imkânsız olduğunu söylemek, Müslümanlardan hiçbirinin asla kolay göremeyeceği büyük bir fesada ve vahim bir duruma götürür ki bu açıktır. Şeyhülislam'ın: 'Şayet delalet etseydi delalet ederdi...' sözünü defetmek için zikrettiği husus açık değildir. Zira şöyle denilmiştir: 'Şayet delalet etseydi delalet ederdi' yoluyla yapılan itiraz,
على وجود الخلاء لا على إمكانه الصرف لأن الشيء إذا كان موجودا كان وجوده ضروريا لا ممكنا صرفا على ما بين في محله، وينادي على أن الاعتراض كذلك تقييد الإمكان في عبارته بقيد فقط مع القول بالدلالة على الوجود.
halânın (boşluğun) sırf imkânına değil, varlığına yöneliktir. Çünkü bir şey var olduğunda, kendi yerinde açıklandığı üzere onun varlığı zorunlu (vâcip) olur, sırf mümkün olmaz. İtirazın bu şekilde olduğuna, varlığa delalet ettiğini söylemekle birlikte ifadesinde imkânı 'sadece' kaydıyla kayıtlaması da açıkça delalet etmektedir.
وأورد بعضهم على قوله: قد تقرر في علم الأبعاد والأجرام إلخ أن ذلك مبني على ظن أن الماء في الآية هو الماء العنصري وأنه من بعض الظن إذ ذاك إنما خلق بعد خلق الأرض فكيف يتصور أن يكون العرش الذي خلق قبل السماوات والأرض عليه فضلا عن أن يكون موضوعا على متنه أو غير موضوع عليه من غير حائل بينهما، وإنما هو الماء الطبيعي النوري العمائي الذي تكون العرش منه، وفيه صرف اللفظ عن ظاهره، ونظير ذلك ما قاله الكامل بن الكمال:
Bazıları onun: 'Boyutlar ve cisimler ilminde sabit olmuştur ki...' sözüne itiraz ederek bunun, ayetteki suyun unsûrî su olduğu zannına dayandığını ve bunun bir zandan ibaret olduğunu, çünkü onun ancak yerin yaratılmasından sonra yaratıldığını belirtmişlerdir. [Onlara göre] göklerden ve yerden önce yaratılmış olan Arş'ın, onun sırtına konulmuş olması veya aralarında bir engel bulunmaksızın konulmamış olması şöyle dursun, onun üzerinde olması nasıl tasavvur edilebilir? O su, ancak kendisinden Arş'ın meydana geldiği tabiî, nurânî ve amâî sudur. Fakat bunda lafzı zahirinden çevirme vardır. Bunun benzeri, Kâmil b. el-Kemâl'in şu sözüdür:
ليس المراد في العرش تاسع الأفلاك، ولا من الماء أحد العناصر لما شهد بذلك شهادة صحيحة لا مرد لها ما
Arş'tan maksat dokuzuncu felek olmadığı gibi sudan maksat da unsurlardan biri değildir; zira buna, reddedilemeyecek sahih bir şahitlikle şu hadis şahitlik etmiştir:
أخرجه مسلم في صحيحه من قوله ﷺ: «كان الله تعالى ولم يكن معه شيء وكان عرشه على الماء وكتب في الذكر كل شيء ثم خلق السماوات والأرض»
Müslim'in Sahîh'inde sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundan rivayet ettiği hadistir: «Allah Teâlâ vardı ve O'nunla beraber hiçbir şey yoktu. Arş'ı suyun üzerindeydi. Zikirde (Levh-i Mahfuz'da) her şeyi yazdı, sonra da gökleri ve yeri yarattı.»
فلا وجه للاستدلال به على إمكان الخلاء، وأن الماء أول حادث بل عرشه سبحانه عبارة عن قيوميته بناء على أنه في الأصل سرير الملك وهو مظهر سلطانه، والماء إشارة إلى صفة الحياة باعتبار أن منه كل شيء حي، فمعنى وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ وكان حيا قيوما، وفي لفظة عَلَى تنبيه على ترتب أحدهما على الآخر فتدبر انتهى.
Dolayısıyla bununla boşluğun imkânına ve suyun ilk hâdis olduğuna istidlal etmenin bir vechi yoktur; bilakis O'nun -sübhânehu- Arş'ı, asılda mülk tahtı ve saltanatının tecelligâhı olması hasebiyle kayyûmiyetinden ibarettir. Su ise 'her canlı şeyin kendisinden olduğu' dikkate alınarak hayat sıfatına işarettir. Buna göre { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “Arş'ı suyun üzerindeydi” ifadesinin anlamı: 'O, Hayy ve Kayyûm idi' demektir. { عَلَى } lafzında ise birinin diğerine terettüp ettiğine bir uyarı vardır, iyi düşün! [Kemâl'in sözü] bitti.
ولعل وجه شهادة الخبر بذلك النفي تضمنه على تقدير الإثبات ما ينافي ما تضمنه النفي فيه إذ يكون حينئذ شيئان معه سبحانه فضلا عن شيء، ولا يخفى أن هذا إنما يتم لو كانت الجملة الماضوية في موضع الحال، والظاهر أنها كغيرها معطوفة على الجملة المستأنفة، وليس في الكلام ما يقتضي أن المعنى وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ مع وجوده تعالى بدون معية شيء له ليضطر إلى حمل الماء والعرش على ما علمت من صفتيه تعالى، ولا أرى في الحديث أكثر من إفادة ثبوت ما تضمنته المتعاطفات قبل خلق السماوات والأرض، وأما أن كونه تعالى ولم يكن معه شيء- وكون عرشه سبحانه على الماء، وكتابته في الذكر ما كتب كلها في وقت واحد هو وقت وجوده تعالى الواقع بعده خلق السماوات والأرض بمهلة وتراخ- فلا أراه، وقد جاء في بعض الروايات عطف الخلق على ما قبله بالواو كسائر المعطوفات.
Haberin (hadisin) bu olumsuzlamaya (nefye) şahitlik etmesinin vechi muhtemelen şudur: İspat takdirinde hadis, içindeki nefiy ifadesinin içerdiği manaya zıt olan bir şeyi kapsamaktadır; zira bu durumda O'nunla -sübhânehu- beraber tek bir şey şöyle dursun, iki şey bulunmuş olur. Gizli değildir ki bu durum ancak geçmiş zaman cümlesinin hal konumunda olması halinde tamam olur. Zahir olan ise onun diğerleri gibi müste'nef (yeni) cümleye matuf olmasıdır. Kelamda, su ve Arş'ı Allah Teâlâ'nın bildiğin iki sıfatına hamletmeye mecbur kılacak şekilde { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “Arş'ı suyun üzerindeydi” ifadesinin, Teâlâ'nın varlığıyla birlikte O'nunla beraber hiçbir şeyin bulunmaması anlamında olmasını gerektiren bir delil yoktur. Ben hadiste, göklerin ve yerin yaratılmasından önce birbiri ardınca atfedilen şeylerin sübutunu bildirmekten fazlasını görmüyorum. Allah Teâlâ'nın var olup O'nunla beraber hiçbir şeyin bulunmaması, Arş'ının su üzerinde olması ve Zikir'de yazdıklarını yazmasının hepsinin bir anda -ki o da Teâlâ'nın var olduğu ve ardından göklerin ve yerin bir mühlet ve gecikmeyle yaratılmasının vuku bulduğu zamandır- gerçekleştiği görüşüne gelince; ben bunu doğru görmüyorum. Nitekim bazı rivayetlerde yaratma fiili, diğer matuflar gibi kendisinden öncekine vav harfiyle atfedilerek gelmiştir.
أخرج أحمد والبخاري والترمذي والنسائي وغيرهم عن عمران بن حصين قال: «قال أهل اليمن: يا رسول الله أخبرنا عن أول هذا الأمر كيف كان؟ قال: كان الله تعالى قبل كل شيء وكان عرشه على الماء وكتب في اللوح المحفوظ ذكر كل شيء وخلق السماوات والأرض» الخبر،
Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve başkaları İmrân b. Husayn'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Yemen halkı: 'Ey Allah'ın Resulü! Bize bu işin başlangıcının nasıl olduğunu haber ver' dedi. Buyurdu ki: 'Allah Teâlâ her şeyden önce vardı, Arş'ı suyun üzerindeydi, Levh-i Mahfuz'da her şeyin zikrini yazdı ve gökleri ve yeri yarattı.'» Hadis [böylece devam eder].
ثم إنه لا يتم أمر الشهادة بمجرد ما تقدم بل لا بد أيضا من حمل الكتابة في الذكر على التقدير، ونفى أن يكون هناك كتابه ومكتوب فيه حسبما يتبادر منهما، ويلتزم هذا في الخبر الثاني أيضا، ومع ذلك يعكر على القول بكون زمن التقدير متحدا كزمن قيوميته وحياته ﵎ مع زمن وجوده سبحانه ما
Sonra, şahitlik meselesi sadece daha önce geçenlerle tamamlanmaz; bilakis Zikir'deki yazmayı takdire hamletmek ve ilk akla gelen mananın aksine orada bir yazı ve yazılan bir şeyin bulunduğunu nefyetmek de gerekir. Bu durum ikinci haberde de kabul edilmek zorundadır. Bununla birlikte, takdir zamanının -O'nun celle celâluhu kayyûmiyet ve hayat zamanı gibi- Yüce Allah'ın varlık zamanıyla bir olduğu sözünü şu hadis zedelemektedir:
أخرجه مسلم والترمذي والبيهقي عن عبد الله بن عمرو بن العاص قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله تعالى قدر مقادير الخلائق قبل أن يخلق السماوات والأرض بخمسين ألف سنة وعرشه على الماء»
Müslim, Tirmizî ve Beyhakî'nin Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allah Teâlâ mahlûkâtın kaderlerini, gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce -Arş'ı da suyun üzerindeyken- takdir etti.»
لأن أجزاء الزمان الموهوم الفاصل بين زمان وجوده تعالى ووجود صفاته وزمان وجود الخلق غير متناهية، فكيف تقدر بخمسين ألف سنة وضربها في نفسها وضرب الحاصل من ذلك بنفسه ألف ألف مرة أقل قليل بل لا شيء يذكر بالنسبة إلى غير المتناهي ويعارض هذه الشهادة أيضا ما تقدم
Çünkü Allah Teâlâ'nın ve sıfatlarının varlık zamanı ile yaratılmışların varlık zamanı arasındaki farazî zamanın parçaları sonsuzdur; öyleyse nasıl elli bin yıl ile takdir edilsin? Zira bu sürenin kendisiyle çarpımı ve çıkan sonucun kendisiyle milyon kere çarpımı bile sonsuza nispetle pek azdır, hatta anılmaya değmez bir hiçtir. Bu şahitliğe, daha önce geçen şu husus da muarızdır:
في حديث أبي رزين العقيلي من قوله ﵊: «وخلق عرشه على الماء»
Ebû Rezîn el-Ukaylî'nin hadisinde geçen O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Ve Arş'ını suyun üzerinde yarattı.»
فإنه نص في أن العرش مخلوق، ولا يجوز أن تكون القيومية مخلوقة، وكذا ما
Zira bu hadis, Arş'ın yaratılmış olduğuna dair açık bir nastır; kayyûmiyetin ise yaratılmış olması caiz değildir. Aynı şekilde şu da [buna muarızdır]:
روي عن كعب من أنه سبحانه خلق ياقوتة خضراء فنظر إليها بالهيبة فصارت ماء، ثم خلق الريح فجعل الماء على متنها، ثم وضع العرش على الماء،
Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre, Yüce Allah yeşil bir yakut yarattı, sonra ona heybet nazarıyla baktı ve o su haline geldi; sonra rüzgârı yarattı ve suyu onun sırtına koydu; sonra da Arş'ı suyun üzerine yerleştirdi.
وجاء حديث كون الماء على متن الريح عن ابن عباس، وقد أخرج ذلك عنه ابن جرير وابن المنذر، والحاكم وصححه، والبيهقي، وغيرهم، وإباء ما ذكر عن كون الماء بمعنى صفة الحياة له تعالى ظاهر، ومثله ما أخرجه ابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن الربيع بن أنس أنه قال: كان عرشه سبحانه على الماء فلما خلق السماوات والأرض قسم ذلك الماء قسمين فجعل نصفا تحت العرش- وهو البحر المسجور- فلا تقطر منه قطرة حتى ينفخ في الصور فينزل منه مثل الطل فتنبت منه الأجسام، وجعل النصف الآخر تحت الأرض السفلى، ولعل وجه الأمر بالتدبر في كلام هذا الفاضل الإشارة إلى ما ذكرنا.
Suyun rüzgârın sırtında olduğu hadisi İbn Abbâs'tan da gelmiştir. Bunu ondan İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, tashih ederek Hâkim, Beyhakî ve başkaları rivayet etmiştir. Zikredilenlerin, suyun Allah Teâlâ'nın hayat sıfatı anlamında olmasına engel teşkil ettiği açıktır. Bunun bir benzeri de İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Rebî' b. Enes'ten rivayet ettiği şu sözdür: 'O'nun -sübhânehu- Arş'ı suyun üzerindeydi. Gökleri ve yeri yarattığında o suyu iki kısma ayırdı; yarısını Arş'ın altına koydu -ki o el-Bahru'l-Meskûr'dur (dolu/kaynar deniz)-; Sûr'a üfleninceye kadar ondan tek bir damla damlamaz, [o vakit] ondan çisenti gibi [su] iner ve onunla cesetler biter. Diğer yarısını ise en alt yerin altına koydu.' Bu faziletli zatın [Kemâl b. el-Kemâl'in] sözünde geçen tefekkür emrinin vechi, muhtemelen zikrettiğimiz hususa işarettir.
وبالجملة لا شك أن المتبادر من الماء ما هو أحد العناصر ومن العرش الجسم الذي جاء في الأخبار من وصفه ما يبهر العقول وشهادة الخبر السابق مع كونها شهادة نفي عارضتها شهادات إثبات غير نص في المطلوب كما علمت، ومن كون العرش على الماء ما يعم الشقين كونه موضوعا على متنه مماسا له وكونه فوقه من غير أن يكون بينهما ما يماسهما، وتخصيصه بالشق الثاني مما لا يتم له دليل ولا يصفو عن القال والقيل، وأن الآية لا تصلح دليلا على كون الماء أول حادث بعد العرش، ومن رجع إلى الأخبار المعول عليها رأى بعضها كخبر أبي رزين الذي حسنه الترمذي ظاهرا في أن الماء قبل العرش وقصارى ما يقال في هذا المقام: إن الحق مع شيخ الإسلام وإن نصرة القاضي- وإن كان ناصر الدين- نصرة خارجة عن الطريق المستبين، فلا تلتفت هداك الله سبحانه إلى من أطال في ذلك بلا طائل، وأتى بكلام لا يشبه كلام عاقل، وزعم أن ذاك من الحكمة وهو عنها- علم الله- بمراحل، ولولا الوقوع في العبث لنقلناه ونبهنا على ما فيه، وإن كان حال ظاهره مؤذنا بحال خافيه، نعم قد يقال: إن البيضاوي إنما ذكر أنه استدل بالآية على كذا وكذا، ولم يدّع أن فيها دليلا على ذلك، فما يتوجه من الاعتراضات إنما يتوجه على المستدل دونه وكأن من وجه إليه ذلك ادعى ارتضاءه للاستدلال بدليل ما وطأه له من المقال، وزعم الجبائي أن في الآية دلالة على أنه كان قبل خلق السماوات والأرض حي مكلف لأن خلق العرش على الماء لا وجه لحسنه إلا أن يكون فيه لطف بمكلف يمكنه الاستدلال به، ورده على ابن عيسى بأنه لا يلزم ذلك ويكتفي بكون الإخبار به نافعا للمكلفين واختاره المرتضى، ومنشأ ذلك الاعتزال، والله تعالى الموفق للصواب وإليه المرجع والمآب.
Hülasa, hiç şüphe yoktur ki sudan ilk akla gelen şey unsurlardan biri olduğu, Arş'tan da haberlerde vasfına dair akılları hayrete düşüren niteliklerin geldiği cisim olduğudur. Önceki haberin şahitliği ise bir nefiy şahitliği olmakla birlikte, bildiğin üzere talep edilen hususta açık bir nass olmayan ispat şahitlikleri ona muarız olmuştur. Arş'ın su üzerinde olmasından, onun sırtına konulup ona bitişik olması ile aralarında kendilerine temas eden bir şey bulunmaksızın onun üstünde olması şeklindeki iki kısım da anlaşılabilir. Bunu ikinci kısma tahsis etmek ise delili tamam olmayan ve dedikodudan arınmış bulunmayan bir husustur; ayet de suyun Arş'tan sonraki ilk yaratılan olduğuna delil olmaya elverişli değildir. Güvenilir haberlere başvuran kimse, Tirmizî'nin hasen gördüğü Ebû Rezîn hadisi gibi bazılarının suyun Arş'tan önce olduğuna delalet bakımından zahir olduğunu görür. Bu makamda söylenebilecek en son söz şudur: Hak Şeyhülislam iledir; Kadı'ya yapılan yardım ise -o Nâsırüddin (dinin yardımcısı) olsa bile- apaçık yoldan uzak bir yardımdır. Allah Teâlâ sana hidayet versin, bu konuda faydasız yere sözü uzatan, akıllı bir kimsenin sözüne benzemeyen sözler getiren ve bunun hikmetten olduğunu zanneden kimseye iltifat etme; oysa Allah bilir ki o hikmetten fersah fersah uzaktadır. Şayet abesle iştigal olmasaydı onu nakleder ve içindekilere dikkat çekerdik; her ne kadar zahirinin hali gizlisinin halini haber verse de. Evet, şöyle denilebilir: Beyzâvî sadece ayetle şöyle şöyle istidlal edildiğini zikretmiş, ayette buna dair bir delil bulunduğunu iddia etmemiştir. Dolayısıyla yöneltilen itirazlar Beyzâvî'ye değil, ancak istidlalde bulunan kimseye yönelir. Sanki ona bu itirazı yönelten kimse, hazırladığı sözün deliliyle onun bu istidlali benimsediğini iddia etmiştir. Cübbâî, ayette göklerin ve yerin yaratılmasından önce mükellef bir canlının bulunduğuna delalet olduğunu zannetmiştir; çünkü Arş'ın su üzerinde yaratılmasının güzel olmasının, onunla istidlal edebilecek bir mükellefe lütuf olmasından başka bir vechi yoktur. İbn Îsâ bunu reddederek bunun gerekmediğini, bunun haber verilmesinin mükellefler için faydalı olmasının yeterli olduğunu belirtmiş ve Murtazâ da bunu tercih etmiştir. Bunun kaynağı ise İ'tizâl'dir (Mutezile mezhebidir). Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır; dönüş ve varış O'nadır.
لِيَبْلُوَكُمْ اللام للتعليل مجازا متعلقة ب خَلَقَ أي خلق السماوات والأرض وما فيهما من المخلوقات التي من جملتها أنتم، ورتب فيهما جميع ما تحتاجون إليه من مبادئ وجودكم وأسباب معاشركم وأودع في تضاعيفهما ما تستدلون به من تعاجيب الصنائع والعبر على مطالبكم الدينية ليعاملكم معاملة من يختبركم.
{ لِيَبْلُوَكُمْ } “Sizi sınamak için” ifadesindeki lâm harfi mecaz yoluyla talil (gerekçe bildirme) içindir ve { خَلَقَ } “yarattı” fiiline taalluk etmektedir. Yani; gökleri, yeri ve siz de dahil olmak üzere içlerindeki mahlûkâtı yarattı; varlığınızın başlangıçlarını ve geçim vasıtalarınızı oluşturan muhtaç olduğunuz her şeyi onların içinde düzenledi; dini taleplerinize delil getireceğiniz harikulade sanatları ve ibretleri onların arasına yerleştirdi ki size sizi sınayan birinin muamelesiyle muamele etsin.
أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فيجازيكم حسب أعمالكم، وقيل: متعلق بفعل مقدر أي أعلم بذلك لِيَبْلُوَكُمْ وقيل: التقدير وخلقكم لِيَبْلُوَكُمْ وقيل: في الكلام جملة محذوفة أي وكان خلقه لهما لمنافع يعود عليكم نفعها في الدنيا دون الآخرة وفعل ذلك لِيَبْلُوَكُمْ والكل كما ترى، والابتلاء في الأصل الاختبار والكلام خارج مخرج التمثيل والاستعارة، ولا يصح إرادة المعنى الحقيقي لأنه إنما يكون لمن لا يعرف عواقب الأمور.
{ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin amel bakımından daha güzel olduğunu” [ortaya çıkarsın da] amellerinize göre size karşılık versin. [Lâm harfinin] takdirî bir fiile taalluk ettiği, yani { لِيَبْلُوَكُمْ } “sizi sınamak için” bunu bildirdi [anlamında olduğu] söylenmiştir. Takdirin: 'Ve { لِيَبْلُوَكُمْ } sizi sınamak için yarattı' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Kelamda hazfedilmiş bir cümlenin bulunduğu, yani: 'O ikisini yaratması, faydası ahirette değil dünyada size dönecek menfaatler içindi ve bunu { لِيَبْلُوَكُمْ } sizi sınamak için yaptı' takdirinde olduğu da söylenmiştir; hepsi de gördüğün gibidir. İbtilâ asılda denemek, sınamaktır; kelam ise temsil ve istiare yoluyla gelmiştir. Hakiki anlamın kastedilmesi ise sahih olmaz; çünkü bu ancak işlerin akıbetini bilmeyen kimse için söz konusu olur.
وقيل: إنه مجاز مرسل عن العلم للتلازم بين العلم والاختبار، وهو محوج إلى تكلف أن يراد ليظهر تعلق علمه الأزلي، وإلا فالعلم القديم الذاتي ليس متفرعا على غيره، وما تقدم لا تكلف فيه، وهو مع بلاغته مصادف محزه، والمراد بالعمل ما يشمل عمل القلب وعمل القالب، ويؤيد ذلك ما
İlim ile sınama arasındaki telâzümden (ayrılmazlıktan) dolayı bunun ilimden mecaz-ı mürsel olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, ezelî ilminin taallukunun ortaya çıkmasının kastedildiğine dair bir külfete (zorlamaya) muhtaç kılar; aksi takdirde kadîm zâtî ilim başkasına terettüp etmez. Daha önce geçen görüşte ise hiçbir zorlama yoktur ve o, fesahatiyle birlikte hedefini tam bulmuştur. Amelden kasıt ise kalbin amelini de kalıbın (bedenin) amelini de kapsayan şeydir. Bunu şu da desteklemektedir:
أخرجه ابن جرير، وابن أبي حاتم والحاكم في التاريخ وابن مردويه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «تلا رسول الله ﷺ هذه الآية لِيَبْلُوَكُمْ إلخ فقلت:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Târîh'inde Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu { لِيَبْلُوَكُمْ } “sizi sınamak için...” ayetini okudu; ben de:
ما معنى ذلك يا رسول الله؟ قال: ليبلوكم أيكم أحسن عقلا، ثم قال: وأحسنكم عقلا أورعكم عن محارم الله تعالى وأعملكم بطاعة الله تعالى»
'Bunun anlamı nedir ey Allah'ın Resulü?' dedim. Buyurdu ki: 'Hanginizin akılca daha güzel olduğunu sınamak için.' Sonra şöyle buyurdu: 'Akılca en güzeliniz, Allah Teâlâ'nın haramlarından en çok sakınanınız ve Allah Teâlâ'ya itaatte en çok amel edeninizdir.'»
لكن ذكر الحافظ السيوطي أن سنده واه.
Fakat Hâfız es-Süyûtî onun senedinin zayıf (vâhi) olduğunu belirtmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن سفيان أن معنى أَحْسَنُ عَمَلًا أزهد في الدنيا، وعن مقاتل أتقى لله تعالى، وعن الضحاك أكثرهم شكرا. ولعل أخذ العمل شاملا للأمرين أولى، وأفضلها ما كان عمل القلب كيف لا ومدار العبادة القالبية الواجبة على العباد معرفة الله تعالى التي تحل القلب، وقد يرفع به للعبد في يوم مثل عمل أهل الأرض.
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan rivayetine göre { أَحْسَنُ عَمَلًا } “amelce daha güzel” ifadesinin anlamı 'dünyaya karşı en zahid olanınız', Mukātil'den rivayete göre 'Allah Teâlâ'dan en çok sakınanınız', Dahhâk'ten rivayete göre 'en çok şükredeniniz' demektir. Ameli bu iki hususu da kapsayacak şekilde almak muhtemelen daha evladır; amellerin en faziletlisi ise kalbin ameli olanıdır. Nasıl olmasın ki kullara vacip olan bedensel ibadetin esası, kalbe yerleşen marifetullahtır (Allah'ı bilmektir); kul için bunun sebebiyle bir günde yeryüzü halkının ameli mislince [sevap] yükseltilebilir.
وفي بعض الآثار «تفكر ساعة يعدل عبادة سبعين سنة»
Bazı rivayetlerde: «Bir saatlik tefekkür, yetmiş yıllık ibadete denktir» buyrulmuştur.
واعتبار خلق السماوات في ضمن المفرع عليه لما أن في السماوات مما هو من مبادئ النظر وتهيئة أسباب المعاش الأرضية التي بها قوام القالب ما لا يخفى، وقريب من هذا أن ذكر السماوات وخلقها لتكون أمكنة الكواكب والملائكة العاملين فيها لأجل الإنسان.
Göklerin yaratılmasının, üzerine hüküm bina edilen şey (müferra'un aleyh) kapsamında değerlendirilmesi; semalarda tefekkürün başlangıçlarını ve bedenin ayakta kalmasını sağlayan yeryüzündeki maişet sebeplerinin hazırlanmasını teşkil eden şeylerin bulunmasından dolayıdır ki bu gizli değildir. Buna yakın bir görüş de şudur: Göklerin zikredilmesi ve yaratılması; yıldızların ve insan için çalışan meleklerin mekânları olması içindir.
وقال بعض المحققين: إن كون خلق الأرض وما فيها للابتلاء ظاهر، وأما خلق السماوات فذكر تتميما واستطرادا مع أن السماوات مقر الملائكة الحفظة وقبلة الدعاء ومهبط الوحي إلى غير ذلك مما له دخل في الابتلاء في الجملة، ولعل ما أشير إليه أولا أولى، وجملة الاستفهام في موضع المفعول الثاني لفعل البلوى على المشهور، وجعل في الكشاف الفعل هنا معلقا لما فيه من معنى العلم، ومنع في سورة الملك تسمية ذلك تعليقا مدعيا أنه إنما يكون إذا وقع بعد الفعل ما يسدّ مسدّ المفعولين جميعا- كعلمت أيهما فعل كذا. وعلمت أزيد منطلق- وبين كلاميه في السورتين اضطراب بحسب الظاهر، وأجاب عنه في الكشف بما حاصله أن للتعليق معنيين: مصطلح ويعدى بعن وهو المنفي في تلك السورة ولغوي ويعدى بالباء وعلى، وهو خاص بفعل القلب من غير تخصيص بالسبعة المتعدية إلى مفعولين ولا يكون إلا في الاستفهام خاصة دون ما فيه لام الابتداء ونحوه، ومعنى تعليق الفعل على ما فيه ذلك أن يرتبط به معنى وإعرابا سواء كان لفظا أو محلا وهو المثبت هاهنا، وقال الطيبي: يمكن أن يكون ما هنا على إضمار العلم كأنه قيل: لِيَبْلُوَكُمْ فيعلم أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا والتعليق فيه ظاهر، وما هناك على تضمين الفعل معنى العلم كأنه قيل: ليعلمكم أيكم إلخ فيصح النفي، ولا يخفى على من راجع كلامه أن فيه ما يأبى ذلك، وقد يقال: إن التعليق لا يختص بما كان من الأفعال بمعنى العلم كما ذهب إليه ثعلب والمبرد وابن كيسان، وإن وجهه أويس بما في همع الهوامع، ورجحه الشلوبين، ولا بالفعل القلبي مطلقا بل يكون فيه وفي غيره مما ألحق به لكن مع الاستفهام خاصة، واقتصر بعضهم في الملحق على بصر وتفكر وسأل- وزاد ابن خروف نظر- ووافقه ابن عصفور، وابن مالك، وزاد الأخير نسي كما في قوله:
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Yerin ve içindekilerin yaratılışının imtihan için olduğu açıktır. Göklerin yaratılması ise tekmil ve istidrad (tamamlama ve sadet dışı konuya geçiş) kabilinden zikredilmiştir; bununla birlikte gökler koruyucu meleklerin karargâhı, duanın kıblesi ve vahyin iniş yeridir; nitekim bunların genel olarak imtihanda bir dahli vardır. Muhtemelen ilk işaret edilen görüş daha evladır. İstifham cümlesi, meşhur görüşe göre sınama (belvâ) fiilinin ikinci mefulü konumundadır. Keşşâf sahibi, ilim manasını içerdiği için buradaki fiili ta'lik edilmiş (amelden alıkonulmuş) kılmıştır. Mülk sûresinde ise bunun ta'lik olarak adlandırılmasını menederek bunun ancak fiilden sonra her iki mefulün yerine geçen bir şey geldiğinde -'Hangisinin böyle yaptığını bildim' ve 'Zeyd'in gidici olup olmadığını bildim' misallerinde olduğu gibi- olacağını iddia etmiştir. İki sûredeki kelamı arasında zahiren bir tenakuz (karışıklık) vardır. el-Keşf sahibi buna özetle şöyle cevap vermiştir: Ta'likin iki anlamı vardır: Biri ıstılahîdir ve 'an' harf-i cerriyle geçişli olur ki o sûrede nefyedilen budur. Diğeri lügavîdir, 'bâ' ve 'alâ' harf-i cerleriyle geçişli olur; bu da iki mefule geçişli yedi fiile tahsis edilmeksizin kalb fiiline mahsustur ve ibtida lâmı vb. taşıyanlarda değil, sırf istifhamda olur. Fiilin bunu taşıyan şeye ta'lik edilmesinin anlamı ise, ister lafzen ister mahallen olsun, mana ve irap bakımından ona bağlanmasıdır ki burada ispat edilen de budur. Tîbî şöyle demiştir: Buradakinin ilmin izmarı (gizlenmesi) üzerine olması mümkündür; sanki 'Hanginizin amelce daha güzel olduğunu { لِيَبْلُوَكُمْ } bilsin diye sizi sınamak için' denilmiş gibidir ve bundaki ta'lik açıktır. Oradakinin ise fiile ilim manasının tazmin edilmesi üzerine olması mümkündür; sanki 'Hanginizin... olduğunu size bilsin/bildirsin diye' denilmiş gibidir, dolayısıyla nefiy sahih olur. Onun sözüne başvuran kimseye gizli kalmaz ki onda bunu reddeden hususlar vardır. Şöyle de denilebilir: Saleb, Müberred ve İbn Keysân'ın benimsediği, Uveys'in Hem'u'l-Hevâmi'deki görüşle gerekçelendirdiği ve Şelûbîn'in tercih ettiği üzere ta'lik, ilim manasındaki fiillere mahsus olmadığı gibi mutlak anlamda kalb fiiline de mahsus değildir; bilakis onda ve ona mülhak kılınan diğer fiillerde bulunur, ancak özellikle istifhamla birlikte olur. Bazıları mülhak kılınanları basara (gördü), tefekkere (düşündü) ve seele (sordu) fiilleriyle sınırlandırmıştır; İbn Harûf nazara (baktı) fiilini eklemiş, İbn Usfûr ile İbn Mâlik de ona katılmıştır. Sonuncusu şu beyitteki gibi nesiye (unuttu) fiilini de eklemiştir:
ومن أنتم إنا نسينا من أنتم ونازعه أبو حيان بأن- من- تحتمل الموصولية والعائد محذوف أي من هم أنتم، وكذا زاد أيضا ما قارب المذكورات من الأفعال التي لها تعلق بفعل القلب- كترى البصرية- في قوله: أما ترى أي برق هنالك. وكيستنبئون في قوله تعالى: وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ [يونس: ٥٣] وكنبلو فيما نحن فيه، ونازعه أبو حيان بأن ترى في الأول علمية، وأيكم في الأخير موصولة حذف صدر صلتها فبنيت وهي بدل من ضمير الخطاب بدل بعض، ونقل ذلك عنه الجلال السيوطي ولم أجده في بحره، وفي الرضي أن جميع أفعال الحواس تعلق عن العمل، وفي التسهيل ما يؤيده، وأجاز يونس تعليق كل فعل غير ما ذكر، وخرج عليه ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ [مريم: ٦٩] والجمهور لم يوافقوه على ذلك، وقد ذكر بعض الفضلاء أن الفعل القلبي وما جرى مجراه إما متعد إلى واحد أو اثنين، فالأول يجوز تعليقه سواء تعدى بنفسه كعرف، أو بحرف كتفكر لأن معموله لا يكون إلا مفردا، وبالتعليق بطل عمله في
'Siz kimsiniz? Şüphesiz biz sizin kim olduğunuzu unuttuk.' Ebû Hayyân ona itiraz ederek 'men' lafzının mevsul olma ihtimali bulunduğunu ve âidin mahzuf olduğunu, yani 'Onlar ki sizsiniz' takdirinde olduğunu söylemiştir. Aynı şekilde kalb fiiliyle irtibatı olan zikredilen fiillere yakın fiilleri de eklemiştir; şu beyitteki basarî (gözle) görme fiili gibi: 'Orada hangi şimşeğin [çaktığını] görmüyor musun?' ve Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ } “Senden haber soruyorlar: O gerçek midir?” [Yûnus: 53] ayetindeki haber sorma fiili gibi ve üzerinde bulunduğumuz konudaki sınama (neblû) fiili gibi. Ebû Hayyân buna itiraz ederek ilkindeki 'terâ' fiilinin ilmî olduğunu; sonuncusundaki 'eyyüküm' lafzının ise sılasının başı hazfedilmiş mevsul olup mebni kılındığını ve hitap zamirinden bedel-i ba'z olduğunu söylemiştir. Bunu ondan Celâl es-Süyûtî nakletmiştir, ancak ben bunu onun el-Bahr'ında bulamadım. er-Radî'de, bütün duyu fiillerinin amelden alıkonulacağı (ta'lik edileceği) yer almaktadır ve et-Teshîl'de de bunu destekleyen husus vardır. Yûnus, zikredilenlerin dışındaki her fiilin ta'lik edilmesini caiz görmüş ve { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ } “Sonra her gruptan hangisi daha azgın ise elbette çekip alacağız” [Meryem: 69] ayetini buna göre açıklamıştır; cumhur ise bu konuda ona katılmamıştır. Bazı faziletli âlimler zikretmiştir ki: Kalb fiili ve onun yerine geçenler ya bir ya da iki mefule geçişlidir. Birincisinin, ister 'arafe' gibi bizzat geçişli olsun, ister 'tefekkere' gibi harf-i cerle geçişli olsun ta'lik edilmesi caizdir; çünkü onun ma'mûlü ancak müfret olur ve ta'lik ile onun
المفرد الذي هو مقتضاه وتعلق بالجملة، ولا معنى للتعليق إلا إبطال العمل لفظا لا محلا وإن تعدى لاثنين، فإما أن يجوز وقوع الثاني جملة كما في باب علم أولا، فإن جاز علق عن المفعولين نحو علمت لزيد قائم لا عن الثاني لأنه يكون جملة بدون تعليق فلا وجه لعده منه إذ لا فرق بين أداة التعليق وعدمها فالتعليق لا يبطل عمل الفعل أصلا كما في علمت زيدا أبوه قائم، وعلمت زيدا لا أبوه قائم، فإن عمله في محل الجملة لا فرق فيه بين وجود حرف التعليق وعدمه وإن لم يجز، وورد فيه كلمة تعليق كان منه نحو يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ [البقرة: ٢١٥] فإن المسئول عنه لا يكون إلا مفردا.
kendi gereği olan müfretteki ameli iptal edilmiş ve cümleye bağlanmış olur. Ta'likin anlamı ise ameli mahallen değil lafzen iptal etmekten ibarettir. Şayet iki mefule geçişli olursa; 'alime' babında olduğu gibi ikincisinin cümle olarak gelmesi ya caizdir ya da değildir. Eğer caiz ise, 'Zeyd'in kesinlikle ayakta olduğunu bildim' örneğinde olduğu gibi her iki mefulden ta'lik edilir; ikincisinden ta'lik edilmez, çünkü o ta'lik olmaksızın da cümle olur. Dolayısıyla onu bundan saymanın bir vechi yoktur; zira ta'lik edatının bulunması ile bulunmaması arasında bir fark yoktur. 'Zeyd'in babasının ayakta olduğunu bildim' ve 'Zeyd'in babasının ayakta olmadığını bildim' misallerinde olduğu gibi ta'lik, fiilin amelini asla iptal etmez; çünkü onun cümlenin mahallindeki amelinde ta'lik harfinin bulunmasıyla bulunmaması arasında hiçbir fark yoktur. Eğer [ikincisinin cümle olması] caiz değilse ve onda bir ta'lik kelimesi gelmişse, Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar” [el-Bakara: 215] ayeti gibi ondan sayılır; zira hakkında soru sorulan şey ancak müfret olur.
والفعل فيما نحن فيه يحتمل أن يكون عاملا فيما بعده وهو المختبر به غير متضمن علما، وفعل البلوى إذا كان كذلك يتعدى بالباء إلى المختبر به ولا يكون إلا مفردا كما في قوله تعالى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ [البقرة: ١٥٥] والاستفهام قد أبطل مقتضاه لفظا وهو التعليق، ويحتمل أن يكون متضمنا معنى العلم ويكون العلم عاملا فيه وهو مفعوله الثاني، وحينئذ لا تعليق، ومن هنا يظهر أن تعليق الفعل في الآية إنما هو على تقدير إعمال فعل البلوى، وعدم تعليقه على تقدير إعمال العلم فلا منافاة بين الكلامين انتهى وهو تفصيل حسن، وفي الهمع أن الجملة بعد المعلق في باب علم وأخواتها في موضع المفعولين فإن كان التعليق بعد استيفاء المفعول الأول فهي في موضع المفعول الثاني، وأما في غير هذا الباب فإن كان الفعل مما يتعدى بحرف الجر فالجملة في موضع نصب بإسقاطه نحو فكرت أهذا صحيح أم لا، وجعل ابن مالك منه فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً [الكهف: ١٩] وإن كان مما يتعدى لواحد فهي في موضعه نحو عرفت أيهم زيد، فإن كان مفعوله مذكورا نحو عرفت زيدا أبو من هو، فالجملة بدل منه على ما اختاره السيرافي وابن مالك، وهو بدل كل من كل بتقدير مضاف أي قصة زيد أو أمره عند ابن عصفور، والتزم ذلك ليكون المبدل منه جملة في المعنى، وبدل اشتمال ولا حاجة إلى التقدير عند ابن الصائغ، وذهب المبرد والأعلم وابن خروف وغيرهم إلى أن الجملة في موضع نصب على الحال، وذهب الفارسي إلى أنها في موضع المفعول الثاني لعرفت على تضمينه معنى علمت، واختاره أبو حيان وفيه نوع مخالفة في الظاهر لما تقدم تظهر بالتأمل إلا أنه اعترض القول بأن ما بعد فعل البلوى مختبر به بأن المختبر به إنما هو خلق السماوات والأرض، وأجيب بأن ذلك وإن كان في نفس الأمن مختبرا عنه والمختبر به ما ذكر إلا أنه جعل مختبرا به باعتبار ترتبه على ذلك، ولا يخفى ما فيه، وقال بعض أرباب التحقيق في دفع المخالفة: إن الزمخشري جعل قوله سبحانه هنا: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا بجملته استعارة تمثيلية فتكون مفرداته مستعملة في معناها الحقيقي معطاة ما تستحقه، وفعل البلوى يعلق عن المفعول الثاني لأنه لا يكون جملة إذ هو يتعدى له بالباء وحرف الجر لا يدخل على الجمل، وجرى التعليق فيه بناء على أنه مناسب لفعل القلوب معنى، وقد صرح غير واحد بجريانه في ذلك وجعله ثمة مستعارا لمعنى العلم، والفعل إذ تجوز به عن معنى فعل آخر عمل عمله وجرى عليه حكمه، وعلم لا يعلق عن المفعول الثاني فكذا ما هو بمعناه فيكون قد سلك في كل من الموضعين مسلكا تفننا، وكثيرا ما يفعل ذلك في كتابه، ولعله لم يعكس الأمر لأن ما فعله في كل أنسب بما قبله من خلق السماوات والأرض وما فيها من النعم والمنافع وخلق الموت والحياة، ولا يخفى أن هذا قريب مما تقدم وفيه ما فيه.
Bizim bahsettiğimiz konudaki fiilin, ilim manasını içermeksizin kendisinden sonraki -ki o da kendisiyle imtihan olunandır- lafızda amel etmesi muhtemeldir. Sınama fiili böyle olduğunda, Yüce Allah'ın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ } “Sizi mutlaka bir şeyle sınayacağız” [el-Bakara: 155] ayetinde olduğu gibi 'bâ' harf-i cerri ile kendisiyle imtihan olunana geçişli olur ve ancak müfret olur. İstifham ise onun lafızdaki gereğini iptal etmiştir ki bu da ta'liktir. Fiilin ilim manasını içermesi ve ilmin onda amel etmesi -ki bu da onun ikinci mefulü olur- de muhtemeldir; bu takdirde ta'lik söz konusu olmaz. Buradan anlaşılmaktadır ki ayetteki fiilin ta'liki ancak sınama fiilinin amel ettirilmesi takdirindedir; ta'lik edilmemesi ise ilmin amel ettirilmesi takdirindedir. Dolayısıyla iki söz arasında bir çelişki yoktur; [alıntı] bitti. Bu güzel bir ayrıntıdır. el-Hem'de geçtiğine göre, 'alime' ve benzerleri babında ta'lik edilen fiilden sonraki cümle iki mefulün mahallindedir. Şayet ta'lik birinci meful tam olarak alındıktan sonra ise, o zaman ikinci mefulün mahallindedir. Bu babın dışındakilerde ise; eğer fiil harf-i cer ile geçişli olanlardan ise cümle, 'Bunun doğru olup olmadığını düşündüm' örneğinde olduğu gibi harf-i cerrin düşürülmesiyle nasb mahallindedir. İbn Mâlik, { فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً } “baksın hangisinin yiyeceği daha temizdir” [el-Kehf: 19] ayetini bundan saymıştır. Eğer tek mefule geçişli olanlardan ise cümle onun mahallindedir; 'Onlardan hangisinin Zeyd olduğunu bildim' örneğinde olduğu gibi. Şayet mefulü zikredilmişse; 'Zeyd'in, kimin babası olduğunu bildim' örneğinde olduğu gibi, Sîrefevî ve İbn Mâlik'in tercihine göre cümle ondan bedeldir. İbn Usfûr'a göre bu, mübdelün minh manaca cümle olsun diye muzaf takdiriyle -yani Zeyd'in kıssasını veya durumunu bildim takdirinde- küllden kül bedeldir. İbnü's-Sâiğ'e göre ise bedel-i iştimaldir ve takdire ihtiyaç yoktur. Müberred, el-A'lem, İbn Harûf ve başkaları cümlenin hal olarak nasb mahallinde olduğu görüşüne varmışlardır. Fârisî ise onun 'araftü' fiilinin -'alimtü' manasını içermesi üzerine- ikinci mefulü konumunda olduğu görüşüne varmış, Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir; bunda inceden inceye düşünüldüğünde ortaya çıkacak şekilde zahiren daha önce geçene bir tür muhalefet vardır. Ancak o, sınama fiilinden sonrakinin 'kendisiyle sınanan' olduğu görüşüne itiraz ederek kendisiyle sınanan şeyin ancak göklerin ve yerin yaratılması olduğunu söylemiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum işin aslında 'hakkında sınanan' ve kendisiyle sınanan şey de zikredilen olsa bile, buna terettüp etmesi itibariyle kendisiyle sınanan kılınmıştır; bundaki durum ise gizli değildir. Muhakkiklerden bazıları bu muhalefeti giderme sadedinde şöyle demiştir: Zemahşerî, Yüce Allah'ın buradaki: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin amel bakımından daha güzel olduğunu sınamak için” buyruğunu bütünüyle temsilî istiare kılmıştır. Dolayısıyla müfret lafızları hakiki anlamlarında kullanılmış ve hak ettikleri verilmiştir. Sınama fiili ise ikinci mefulden ta'lik edilir; çünkü o cümle olamaz, zira ona 'bâ' harf-i cerri ile geçişli olur ve harf-i cer cümlelerin başına girmez. Fiilde ta'likin cereyan etmesi, onun mana bakımından kalb fiillerine uygun olması esasına dayanır; nitekim birden fazla âlim onda bunun cereyan ettiğini açıkça belirtmiştir. Orada ise onu ilim manasına istiare kılmıştır; fiil başka bir fiilin manasına mecaz kılındığında onun amelini yapar ve onun hükmü onun üzerine cereyan eder. 'Alime' fiili ise ikinci mefulden ta'lik edilmez; öyleyse onun manasında olan da böyledir. Dolayısıyla o, iki yerin her birinde bir üslup zenginliği (tefennün) yolu tutmuştur; nitekim kitabında bunu çokça yapar. Muhtemelen işi tersine çevirmemiştir; çünkü her birinde yaptığı şey, öncesinde yer alan göklerin ve yerin ile içlerindeki nimet ve menfaatlerin yaratılmasına ve ölüm ile hayatın yaratılmasına daha uygundur. Gizli değildir ki bu açıklama daha önce geçene yakındır ve onda da eleştirilecek yönler vardır.
والإتيان بصيغة التفضيل الدالة على الاختصاص بالمختبرين الأحسنين أعمالا مع شمول الاختبار لفرق المكلفين وتتفاوت أعمال الكفار منهم إلى حسن شرعي وقبيح لا إلى حسن وأحسن كما في أعمال المؤمنين للتحريض على أحاسن المحاسن، والتحضيض على الترقي دائما لدلالته على أن الأصل المقصود بالاختبار ذلك الفريق ليجازيهم
Sınamanın bütün mükellef gruplarını kapsamasına ve kâfirlerin amellerinin -müminlerin amellerindeki gibi güzel ile daha güzel şeklinde değil- şer'î güzel ile çirkin şeklinde farklılaşmasına rağmen, amelleri daha güzel olan sınananlara tahsise delalet eden ism-i tafdil sîgasıyla getirilmesi; güzelliklerin en güzellerine teşvik etmek ve sürekli terakki etmeye (yükselmeye) gayretlendirmek içindir. Çünkü bu, sınamada asıl kastedilenin o [mümin] zümre olduğuna delalet eder; ta ki onlara
أكمل الجزاء فكأنه قيل: المقصود أن يظهر أفضليتكم لأفضلكم فإن ذلك مفروغ عنه لا يحيد عنه ذو لب، وجوز أن يكون من باب الزيادة المطلقة وأن يكون من باب أي الفريقين خير مقاما، وأيّا ما كان فالخطاب ليس خاصا بالمؤمنين لأن إظهار حال غيرهم مقصود أيضا لكنه لا بالذات على الوجه الأول.
en kâmil mükâfatı versin. Sanki şöyle denilmiştir: Kasıt, en faziletlinizin faziletini ortaya çıkarmaktır; zira bu durum kesinleşmiş bir şeydir, hiçbir akıl sahibi bundan sapmaz. Bunun mutlak ziyadelik kabilinden olması da 'İki fırkadan hangisi makamca daha hayırlıdır' kabilinden olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun hitap sadece müminlere has değildir; çünkü başkalarının durumunun ortaya çıkarılması da kastedilmiştir, ancak ilk veche göre bizzat kastedilen o değildir.
وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ. أي مثله في الخديعة والبطلان، فالتركيب من التشبيه البليغ، والإشارة إلى القول المذكور، وجوز أن تكون للقرآن كأنه قيل: لو تلوت عليهم من القرآن ما فيه إثبات البعث لقالوا هذا المتلو سحر، والمراد إنكار البعث بطريق الكناية الإيمائية لأن إنكار البعث إنكار للقرآن، وقيل: إن الأخبار عن كونهم مبعوثين وإن لم يجب عن كونه بطريق الوحي المتلو إلا أنهم عند سماعهم ذلك تخلصوا إلى القرآن لإنبائه عنه في كل موضع وكونه علما عندهم في ذلك فعمدوا إلى تكذيبه، وتسميته سحرا تماديا منهم في العناد، وتفاديا عن سنن الرشاد وهو خلاف الظاهر، وقيل: الإشارة إلى نفس البعث، وتعقب بأنه لا يلائمه التسمية بالسحر فإنه إنما يطلق على شيء موجود ظاهرا لا أصل له في الحقيقة، ونفس البعث عندهم معدوم بحت، وفيه بحث لجواز أنهم أرادوا من السحر الأمر الباطل والشيء الذي لا أصل له ولا حقيقة لشيوعه فيما بينهم بذلك حتى كأنه علم له.
{ وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Ve şayet: ‘Şüphesiz siz ölümden sonra diriltileceksiniz’ desen, inkâr edenler mutlaka: ‘Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir’ derler.” Yani aldatma ve batıl olma hususunda onun gibidir; dolayısıyla terkip beliğ bir teşbihtir ve işaret zikredilen sözedir. İşaretin Kur'an'a olması da caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: 'Şayet onlara Kur'an'dan öldükten sonra dirilmeyi ispat eden şeyleri okusan, mutlaka 'Bu okunan bir büyüdür' derler.' Kasıt ise imâî kinaye yoluyla dirilişi inkâr etmektir; çünkü dirilişi inkâr etmek Kur'an'ı inkâr etmektir. Şöyle de denilmiştir: Onların diriltileceklerine dair haber verme, her ne kadar okunan vahiy yoluyla olmasını gerektirmese de onlar bunu işittiklerinde -Kur'an'ın her yerde bunu haber vermesi ve onların nezdinde bu konuda bir alamet olması sebebiyle- Kur'an'a yönelmişler; inatlarında ileri gitmek ve doğru yoldan kaçınmak için onu yalanlamaya ve büyü olarak adlandırmaya kastetmişlerdir; ancak bu zahire aykırıdır. İşaretin bizzat dirilişe olduğu da söylenmiştir. Buna ise büyü olarak adlandırılmanın buna uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü büyü lafzı ancak zahirde var olan fakat hakikatte aslı bulunmayan bir şey için kullanılır, bizzat diriliş ise onların nezdinde sırf yokluktur. Bu itirazda ise tartışma vardır; zira onların büyüden, aralarında bu anlamda yaygın olması sebebiyle adeta ona özel bir isim gibi batıl ve aslı astarı olmayan bir şeyi kastetmiş olmaları caizdir.
وجوز أن تكون الإشارة إلى القائل، والاخبار عنه بالسحر للمبالغة، والخطاب في إِنَّكُمْ إن كان لجميع المكلفين فالموصول مع صلته للتخصيص أي ليقولن الكافرون منهم، وإن كان للكافرين فذكر الموصول ليتوصل به إلى ذمهم بعنوان الصلة، وتعلق الآية الكريمة بما قبلها إما من حيث إن البعث من تتمات الابتلاء المذكور فيه كأنه قيل:
İşaretin söyleyene [Peygamber'e] yönelik olması ve mübalağa için ona büyü [büyücü] denilmiş olması da caiz görülmüştür. { إِنَّكُمْ } “şüphesiz siz” ifadesindeki hitap şayet bütün mükelleflere ise, mevsul ve sılası tahsis içindir; yani 'onlardan inkâr edenler mutlaka diyeceklerdir' demektir. Şayet kâfirlere ise, mevsulün zikredilmesi sıla unvanıyla onları yermeye vesile kılınması içindir. Bu kerim ayetin kendisinden öncekine taalluku ise, ya dirilişin onda zikredilen imtihanın tamamlayıcı unsurlarından olması yönündendir; sanki şöyle denilmiştir:
الأمر كما ذكر، ومع ذلك إن أخبرتهم بمقدمة فذة من مقدماته وقضية فردة من تتماته يقولون ما يقولون فضلا عن أنهم يصدقون بما وقع هذا تتمة له، وإما من حيث إن البعث خلق جديد فكأنه قيل: وهو الذي خلق جميع المخلوقات ليترتب عليها ما يترتب، ومع ذلك إن أخبرتهم بأنه سبحانه يعيدهم تارة أخرى وهو أهون عليه يعدون ذلك ما يعدون فسبحان الله عما يصفون.
Durum zikredildiği gibidir; bununla birlikte şayet onlara onun öncüllerinden tek bir öncülü ve tamamlayıcılarından tek bir meseleyi haber versen, bunun tamamlayıcısı olduğu şeyi tasdik etmek şöyle dursun, diyeceklerini derler. Ya da dirilişin yeni bir yaratılış olması yönündendir; sanki şöyle denilmiştir: 'Üzerine terettüp edecek şeylerin terettüp etmesi için bütün mahlûkâtı yaratan O'dur; bununla birlikte şayet onlara Yüce Allah'ın kendilerini -ki bu O'na daha kolaydır- tekrar dirilteceğini haber versen, bunu sayacakları şeyden sayarlar; O onların nitelemelerinden münezzehtir.'
وقرأ عيسى الثقفي «ولئن قلت» بضم التاء على أن الفعل مسند إليه تعالى أي وَلَئِنْ قُلْتَ ذلك في كتابي المنزل عليك لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إلخ، وفي البحر أن المعنى على ذلك وَلَئِنْ قُلْتَ مستدلا على البعث من بعد الموت إذ في قوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ إلخ دلالة على القدرة العظيمة، فمتى أخبر بوقوع ممكن وقع لا محالة وقد أخبر بالبعث فوجب قبوله وتيقن وقوعه انتهى وهو لدى الذوق السليم كماء البحر.
Îsâ es-Sekafî fiilin Teâlâ'ya isnat edilmesiyle te harfinin zammesiyle «Ve lein kultü» şeklinde okumuştur; yani { وَلَئِنْ قُلْتَ } “Ve şayet [desem]” sana indirdiğim Kitabımda bunu söylesem, { لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler mutlaka derler” vb. el-Bahr'da geçtiğine göre bu kıraate göre anlam: 'Ölümden sonra dirilmeye delil getirerek { وَلَئِنْ قُلْتَ } [şayet desen]' şeklindedir; zira Teâlâ'nın { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ } “O ki yarattı” buyruğunda büyük bir kudrete delalet vardır; dolayısıyla mümkün olan bir şeyin vuku bulacağı haber verildiğinde o mutlaka vuku bulur, nitekim dirilişi haber vermiştir, öyleyse onu kabul etmek ve vukuundan emin olmak vacip olmuştur; [el-Bahr'dan nakil] bitti. Bu yorum ise selim bir zevk nezdinde deniz suyu gibidir.
وقرأ الأعمش «أنكم» بفتح الهمزة على تضمين قُلْتَ معنى ذكرت وَلَئِنْ قُلْتَ ذاكرا «أنكم مبعوثون» فإن وما بعدها في تأويل مصدر مفعول للذكر، واستظهر بعضهم كون القول بمعنى الذكر مجازا، وتعقب بأن الذكر والقول مترادفان فلا معنى للتجوز حينئذ، ولما كان القول باقيا في التضمين جاء الخطاب على مقتضاه.
A'meş, { قُلْتَ } “desen” fiiline zikrettin (hatırlattın) manasını tazmin ederek hemzenin fethasıyla «Enneküm» şeklinde okumuştur: 'Şayet { أَنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ } sizin diriltileceğinizi hatırlatarak söylesen'; zira 'enne' ve sonrası zikretme fiilinin mefulü olan mastar tevilindedir. Bazıları sözün zikir manasında mecaz olmasını açık görmüş; buna ise zikir ile sözün müteradif olduğu, dolayısıyla bu durumda mecaza gerek kalmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Söz tazminde baki kaldığı için hitap da onun gereğine göre gelmiştir.
وجوز أن تكون أن بمعنى عل، ونقل ذلك عن سيبويه، وجاء ائت السوق علك تشتري لحما وأنك تشتري لحما، وهي لتوقع المخاطب لكن لا على سبيل الاخبار فإنهم لا يتوقعون البعث بل على سبيل الأمر كأنه قيل: توقعوا بعثكم ولا تبتوا القول بإنكاره، وبذلك يندفع ما يقال: إن النبي ﷺ قاطع بالبعث فكيف يقول لعلكم مبعوثون، وأيضا القراءة المشهورة صريحة في القطع والبت، وهذه صريحة في خلافه فيتنافيان، ومنهم من قال: يجوز أن يكون هذا من الكلام المنصف والاستدراج فربما ينتبهون إذا تفكروا ويقطعون بالبعث إذا نظروا.
'En' harfinin 'alle' (umulur ki) manasında olması da caiz görülmüş ve bu Sîbeveyh'ten nakledilmiştir; nitekim 'Çarşıya git, umulur ki et alırsın' cümlesi hem 'alleke' hem de 'enneke' ile gelmiştir. Bu [edat] muhatabın beklentisi içindir; ancak haber verme yoluyla değildir, çünkü onlar dirilişi beklememektedirler; bilakis emir yoluyladır. Sanki: 'Diriltileceğinizi bekleyin ve onu kesin bir dille inkâr etmeyin' denilmiştir. Böylece: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dirilişten kesin olarak eminken nasıl 'Umulur ki diriltilirsiniz' der? Ayrıca meşhur kıraat kesinlik ve katiyet ifade etmekte, bu kıraat ise bunun aksini açıkça belirtmekte olup ikisi birbiriyle çelişmektedir' şeklindeki iddia da defedilmiş olur. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun insaflı söz ve tedricî yönlendirme (istidrâc) kabilinden olması caizdir; umulur ki düşündüklerinde uyanırlar ve ibretle baktıklarında dirilişe kesin olarak inanırlar.
وقرأ حمزة والكسائي- «إلا ساحر» - والإشارة إلى القائل، ولا مبالغة في الإخبار كما كانت على هذا الاحتمال
Hamza ve Kisâî «illâ sâhirun» (büyücüden başkası değildir) şeklinde okumuşlardır; işaret söyleyenedir [Peygamber'edir] ve bu ihtimale göre haber vermede,
في قراءة الجمهور، ويجوز أن تكون للقول أو للقرآن، وفيه من المبالغة ما في قولهم: شعر شاعر وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ أي المترتب على بعثهم أو الموعود بقوله سبحانه: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ وقيل: عذاب يوم بدر، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قتل جبريل ﵇ المستهزئين وهم خمسة نفر أهلكوا قبل بدر، والظاهر أن المراد العذاب الشامل للكفرة، ويؤيد ذلك ما أخرجه ابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة قال: لما نزل اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ [الأنبياء: ١] قال ناس: إن الساعة قد اقتربت فتناهوا فتناهى القوم قليلا ثم عادوا إلى أعمالهم أعمال السوء فأنزل الله سبحانه أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النحل: ١] فقال أناس من أهل الضلالة: هذا أمر الله تعالى قد أتى فتناهى القوم ثم عادوا إلى عكرهم عكر السوء فأنزل الله تعالى هذه الآية إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ أي طائفة من الأيام قليلة لأن ما يحصره العد قليل.
cumhurun kıraatinde olduğu gibi bir mübalağa yoktur. İşaretin söze veya Kur'an'a yönelik olması da caizdir; bunda ise Arapların 'Şiir gibi şiir (şâir)' sözündeki mübalağa bulunur. { وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ } “Ve şayet onlardan azabı ertelesek”, yani diriltilmelerine terettüp eden azabı veya Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ } “Ve eğer yüz çevirirlerse şüphesiz ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkarım” buyruğuyla vaad edilen azabı [ertelesek]; bunun Bedir günü azabı olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayete göre ise Cebrail aleyhisselâm'ın alay edenleri öldürmesidir ki onlar Bedir'den önce helak edilen beş kişilik bir gruptur. Zahir olan ise kâfirleri kapsayan genel azabın kastedildiğidir. Bunu İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiği şu husus da desteklemektedir: Katâde dedi ki: { اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ } “İnsanların hesabı yaklaştı” [el-Enbiyâ: 1] ayeti indiğinde insanlar: 'Kıyamet yaklaştı' diyerek vazgeçtiler. Kavim bir müddet vazgeçti, sonra tekrar kötü amellerine döndüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin” [en-Nahl: 1] ayetini indirdi. Dalalet ehlinden bazı insanlar: 'İşte Allah Teâlâ'nın emri geldi' dediler; kavim yine vazgeçti, sonra tekrar eski kötü huylarına döndüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: { إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } “sayılı bir süreye kadar”, yani sayılı günlerden oluşan az bir vakte kadar; zira sayının kuşattığı şey azdır.
وقيل: المراد من الأمة الجماعة من الناس أي ولئن أخرنا عنهم العذاب إلى جماعة يتعارفون ولا يكون فيهم مؤمن ونقل هذا عن علي بن عيسى، وعن الجبائي أن المعنى إلى أمة بعد هؤلاء نكلفهم فيعصون فتقتضي الحكمة إهلاكهم وإقامة القيامة، وروى الإمامية- وهم بيت الكذب-
'Ümmet'ten maksadın insan topluluğu olduğu da söylenmiştir; yani: 'Ve şayet onlardan azabı, birbirini tanıyan ve içlerinde hiçbir mümin bulunmayan bir topluluğa kadar ertelesek' demektir. Bu, Ali b. Îsâ'dan nakledilmiştir. Cübbâî'den ise anlamın: 'Bunlardan sonra kendilerini mükellef kılacağımız, onların da isyan edeceği ve hikmetin onları helak edip kıyameti koparmayı gerektireceği bir ümmete kadar' şeklinde olduğu nakledilmiştir. İmamiyye ise -ki onlar yalan ocağıdır-
عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما أن المراد بالأمة المعدودة أصحاب المهدي في آخر الزمان وهم ثلاثمائة وبضعة عشر رجلا كعدة أهل بدر
Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan; sayılı ümmetten kastın ahir zamanda Mehdi'nin ashabı olduğu, bunların da Bedir ehlinin sayısı gibi üç yüz on küsur adam olduğu rivayetini aktarmışlardır.
لَيَقُولُنَّ ما يَحْبِسُهُ أي أيّ شيء يمنعه من المجيء فكأنه يريده ويمنعه مانع، وكانوا يقولون ذلك بطريق الاستعجال وهو كناية عن الاستهزاء والتكذيب لأنهم لو صدقوا به لم يستعجلوه وليس غرضهم الاعتراف بمجيئه والاستفسار عن حابسه كما يرشد إليه ما بعد.
{ لَيَقُولُنَّ ما يَحْبِسُهُ } “Mutlaka: ‘Onu alıkoyan nedir?’ derler”, yani onun gelmesine hangi şey engel olmaktadır? Sanki o [azap] gelmek istemekte de bir engel ona mâni olmaktadır. Onlar bunu acele isteme (istîcâl) yoluyla söylüyorlardı; bu ise alay etme ve yalanlamadan kinayedir, çünkü şayet onu tasdik etselerdi acele istemezlerdi. Gayeleri onun geleceğini kabul edip onu alıkoyanı sormak değildir, nitekim sonraki ifade de buna işaret etmektedir.
أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ ذلك العذاب الأخروي أو الدنيوي لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ أي أنه لا يرفعه رافع أبدا، أو لا يدفعه عنهم دافع بل هو واقع بهم، والظاهر أن يَوْمَ منصوب- بمصروفا- الواقع خبر ليس، واستدل بذلك جمهور البصريين على جواز تقديم خبرها عليها كما يجوز تقديمه على اسمها بلا خلاف معتد به لأن تقديم المعمول يؤذن بتقديم العامل بطريق الأولى وإلا لزم مزية الفرع على أصله، وذهب الكوفيون والمبرد إلى عدم الجواز وادعوا أن الآية لا تصلح حجة لأن القاعدة المشار إليها غير مطردة ألا ترى قوله سبحانه: فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ [الضحى: ٩] كيف تقدم معمول الفعل مع امتناع تقديمه لأن الفعل لا يلي أما، وجاء عن الحجازيين أنهم يقولون ما اليوم زيد ذاهبا مع أنه لا يجوز تقديم خبر ما اتفاقا، وأيضا المعمول فيها ظرف والأمر فيه مبني على التسامح مع أنه قيل: إنه متعلق بفعل محذوف دل عليه ما بعده، والتقدير ألا يصرف عنهم العذاب أو يلازمهم يوم يأتيهم، ومنهم من جعله متعلقا- بيخافون- محذوفا أي ألا يخافون يوم إلخ، وقيل: هو مبتدأ لا متعلق- بمصروفا- ولا بمحذوف، وبني على الفتح لإضافته للجملة، ونظير ذلك قوله سبحانه: هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ [المائدة: ١١٩] على قراءة الفتح، وأنت تعلم أن في بناء الظرف المضاف لجملة صدرها مضارع معرف خلافا بين النحاة، وأن الظاهر تعلقه- بمصروفا- نعم عدم صلاحية الآية للاحتجاج مما لا ريب فيه، وفي البحر قد تتبعت جملة من دواوين العرب فلم أظفر بتقديم خبر ليس عليها ولا بتقديم معموله إلا ما دل عليه ظاهر هذه الآية الكريمة، وقول الشاعر:
{ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ } “Dikkat edin, [azap] onlara geleceği gün” -ki o ahiret veya dünya azabıdır-, { لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ } “onlardan çevrilecek değildir”, yani hiçbir giderici onu asla kaldırmaz veya hiçbir savıcı onu onlardan savamaz; bilakis o başlarına gelecektir. Zahir olan, { يَوْمَ } zarfının 'leyse'nin haberi konumundaki { مَصْرُوفاً } lafzı ile mensub olduğudur. Basralıların cumhuru, kayda değer bir ihtilaf olmaksızın isminin önüne geçirilmesinin caiz olduğu gibi haberinin de 'leyse'nin önüne geçirilmesinin caiz olduğuna bununla istidlal etmişlerdir; zira ma'mûlün öne geçirilmesi evleviyetle âmilin de öne geçirilebileceğini bildirir, aksi takdirde fer'in aslına üstünlüğü gerekir. Kûfeliler ile Müberred ise caiz olmadığı görüşüne varmış ve ayetin hüccet olmaya elverişli olmadığını iddia etmişlerdir; çünkü işaret edilen kural muttarit (genel geçer) değildir. Görmez misin Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ } “Öyleyse yetimi sakın ezme” [ed-Duhâ: 9] buyruğunda, fiilin 'emmâ'dan hemen sonra gelmesi caiz olmadığı için fiilin öne geçmesi imkânsız olduğu halde fiilin ma'mûlü nasıl öne geçmiştir. Hicazlılardan, 'mâ'nın haberinin öne geçirilmesi ittifakla caiz olmadığı halde 'Bugün Zeyd gidici değildir' dedikleri nakledilmiştir. Ayrıca buradaki ma'mûl zarftır ve zarf konusu müsamaha üzerine kuruludur. Bununla birlikte onun, kendisinden sonrakinin delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk ettiği de söylenmiştir; takdir şöyledir: 'Dikkat edin, [azap] onlara geleceği gün onlardan çevrilmez veya onlardan ayrılmaz.' Bazıları da onu mahzuf olan 'yehafûne' (korkarlar) fiiline taalluk ettirmiştir; yani 'Onlara geleceği günden korkmazlar mı?' takdirindedir. Onun ne { مَصْرُوفاً } lafzına ne de mahzuf bir fiile taalluk eden bir mübteda olduğu, cümleye muzaf olduğu için fetha üzere mebni kılındığı da söylenmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın fetha kıraatine göre: { هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ } “Bu, doğrulara fayda verecek gündür” [el-Mâide: 119] buyruğudur. Sen bilirsin ki başı marife muzâri fiil olan cümleye muzaf olan zarfın mebni kılınması hususunda nahivciler arasında ihtilaf vardır ve zahir olan onun { مَصْرُوفاً } lafzına taalluk etmesidir. Evet, ayetin [bu konuda] delil olmaya elverişli olmaması şüphe götürmez bir husustur. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Arap divanlarından birçoğunu araştırdım; bu kerim ayetin zahirinin ve şairin şu sözünün delalet ettiği husus müstesna, leyse'nin haberinin veya ma'mûlünün onun önüne geçirildiğine rastlamadım:
فيأبى فما يزداد إلا لجاجة ... وكنت أبيا في الخنى لست أقدم
O direnir ve inatçılıktan başka bir şeyini artırmaz... Oysa ben çirkinliklere karşı gururluydum, [ona asla] adım atmazdım.'
وَحاقَ بِهِمْ أي نزل وأحاط، وأصله حق فهو- كزل وزال- وذم وذام- والمراد يحيق بهم. ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ إلا أنه عبر بالماضي لتحقق الوقوع، والمراد بالموصول العذاب وعبر به عنه تهويلا لمكانه، وإشعارا بعلية ما ورد في حيز الصلة من استهزائهم به لنزوله وإحاطته ووضع الاستهزاء موضع الاستعجال لأنه كان استهزاء وَلَئِنْ
{ وَحاقَ بِهِمْ } “Ve onları kuşatmıştır”, yani inmiş ve çepeçevre sarmıştır; aslı 'hakka' olup 'zelle ve zâle' ile 'zemme ve zâme' gibidir; kastedilen ise onları kuşatacaktır demektir. { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şey”, ancak vukuu kesin olduğu için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir. Mevsulden kastedilen azaptır; durumunun büyüklüğünü belirtmek ve onun inip kuşatmasında sıla cümlesinde geçen alay etmelerinin illet olduğunu hissettirmek için bu şekilde ifade edilmiştir. İstehza (alay) ise acele istemenin yerine konulmuştur; çünkü bu bir alay idi. { وَلَئِنْ } “Ve şayet...”
أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً
{ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً } “İnsana tarafımızdan bir rahmet tattırsak...”
أي أعطيناه نعمة من صحة وأمن وجدة وغيرها وأوصلناها إليه بحيث يجد لذتها فالإذاقة مجاز عن هذا الإعطاء ثُمَّ نَزَعْناها أي سلبنا تلك الرحمة مِنْهُ صلة النزع، والتعبير به للإشعار بشدة تعلقه بها وحرصه عليه إِنَّهُ لَيَؤُسٌ شديد اليأس كثيره قطوع رجائه من عود مثل تلك النعمة عاجلا أو آجلا بفضل الله تعالى لعدم صبره وتوكله عليه سبحانه وثقته به.
Yani ona sağlık, güvenlik, zenginlik ve benzeri nimetler verip onun lezzetini hissedeceği şekilde kendisine ulaştırsak —ki tattırma (izâka) bu vermekten mecazdır— { ثُمَّ نَزَعْناها } “sonra da onu çekip alsak”, yani o rahmeti çekip alsak; { مِنْهُ } “ondan” ifadesi çekip alma fiilinin sılasıdır (tümlecidir). Bu ifadenin kullanılması, [insanın] o nimete aşırı bağlılığını ve ona olan düşkünlüğünü hissettirmek içindir; { إِنَّهُ لَيَؤُسٌ } “şüphesiz o, pek umutsuzdur”, yani Yüce Allah'ın lütfuyla bu nimetin benzerinin er ya da geç geri döneceğinden ümidini tamamen kesen, sabırsızlığı, Yüce Allah'a tevekkül etmemesi ve O'na güvenmemesi sebebiyle aşırı ve çok ümitsizliğe düşendir.
كَفُورٌ كثير الكفران لما سلف لله تعالى عليه من النعم، وتأخير هذا الوصف عن وصف يأسهم لرعاية الفواصل على أن اليأس من باب الكفران للنعمة السالفة أيضا وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ كصحة وأمن وجدة بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ كسقم وخوف وعدم، وفي إسناد الإذاقة إليه تعالى دون المس إشعار بأن إذاقة النعمة مقصودة بالذات دون مس الضر بل هو مقصود بالعرض، ومن هنا قال بعضهم: إنه ينبغي أن تجعل- من- في قوله سبحانه: مِنْهُ للتعليل أن نزعناها من أجل شؤمه وسوء صنيعه وقبح فعله ليكون منا، مِنْهُ مشيرا إلى هذا المعنى ومنطبقا عليه كما قال سبحانه: ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النساء: ٧٩] ولا يخفى أن تفسير مِنْهُ بذلك خلاف الظاهر المتبادر ولا ضرورة تدعو إليه، وإنما لم يؤت ببيان تحول النعمة إلى الشدة وبيان العكس على طرز واحد بل خولف التعبير فيهما حيث بدىء في الأول بإعطاء النعمة وإيصال الرحمة ولم يبدأ في الثاني بإيصال الضر على نمطه تنبيها على سبق الرحمة على الغضب واعتناء بشأنها، وفي التعبير عن ملابسة الرحمة والنعماء بالذوق المؤذن على ما قيل بلذتهما وكونهما مما يرغب فيه وعن ملابسة الضراء بالمس المشعر بكونها في أدنى ما يطلق عليه اسم الملاقاة من مراتبها من اللطف ما لا يخفى، ولعله يقوي عظم شأن الرحمة.
{ كَفُورٌ } “Çok nankördür”, Yüce Allah'ın kendisine daha önce geçmişte verdiği nimetlere karşı çok nankörlük edendir. Bu vasfın, onların ümitsizlik vasfından sonraya bırakılması fasılalara riayet etmek içindir; kaldı ki ümitsizlik de geçmiş nimete karşı bir nevi nankörlüktür. { وَلَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ } “Ve şayet ona bir nimet tattırsak”, sağlık, güvenlik ve zenginlik gibi; { بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ } “kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra”, hastalık, korku ve yokluk gibi. Tattırma fiilinin Yüce Allah'a, dokunma fiilinin ise [sıkıntıya] isnat edilmesinde, nimetin tattırılmasının bizzat kastedildiğine, sıkıntının dokunmasının ise bizzat değil dolaylı (arazî) olarak kastedildiğine bir işaret vardır. Bundan dolayı bazıları şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { مِنْهُ } “ondan” buyruğundaki { مِنْ } edatının ta'lil (gerekçe) için kılınması ve [mananın] 'onu kendi uğursuzluğu, kötü tutumu ve çirkin fiili sebebiyle çekip aldık' şeklinde olması gerekir ki, { مِنَّا } “tarafımızdan” ile { مِنْهُ } “ondan / onun yüzünden” ifadeleri bu manaya işaret etsin ve ona mutabık olsun; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; sana dokunan her kötülük ise kendi nefsindendir” [en-Nisâ: 79]. Ancak { مِنْهُ } lafzının bu şekilde tefsir edilmesinin ilk akla gelen zâhire aykırı olduğu ve buna sevk eden bir zaruretin bulunmadığı gizli değildir. Nimetin zorluğa dönüşmesinin beyanı ile bunun aksinin beyanının aynı üslup üzere getirilmeyip iki ifadede farklılık yapılması —ki birincisinde nimetin verilmesi ve rahmetin ulaştırılmasıyla başlanmış, ikincisinde ise aynı tarzda sıkıntının ulaştırılmasıyla başlanmamıştır— rahmetin gazaba sebep oluşuna ve onun şanına verilen ehemmiyete dikkat çekmek içindir. Rahmet ve nimete kavuşmanın, denildiğine göre lezzetlerine ve arzu edilen şeyler olduklarına delalet eden 'tatma' lafzıyla, sıkıntıya uğramanın ise karşılaşma adının verildiği en alt mertebeleri hissettiren 'dokunma' lafzıyla ifade edilmesinde gizli olmayan bir incelik (lütuf) vardır. Belki de bu, rahmetin şanının yüceliğini pekiştirmektedir.
وذكر البعض أن في لفظ الإذاقة والمس بناء على أن الذوق ما يختبر به الطعوم، والمس أول الوصول تنبيها على أن ما يجد الإنسان في الدنيا من المنح والمحن نموذج لما يجده في الآخرة، وأنه يقع في الكفران والبطر بأدنى شيء لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي أي المصائب التي تسوءني ولن يعتريني بعد أمثالها إِنَّهُ لَفَرِحٌ بطر بالنعمة مغتر بها، وأصله فارح إلا أنه حول لما ترى للمبالغة، وفي البحر أن فعلا بكسر العين هو قياس اسم الفاعل من فعل اللازم، وقرىء «فرح» بضم الراء كما تقول: ندس ونطس، وأكثر ما ورد الفرح في القرآن للذم فإذا قصد المدح قيد كقوله سبحانه: فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [آل عمران: ١٧٠] فَخُورٌ متعاظم على الناس بما أوتي من النعم مشغول بذلك عن القيام بحقها، واللام في لَئِنْ في الآيات والأربع موطئة للقسم، وجوابه سادّ مسدّ جواب الشرط كما في قوله:
Bazıları da şöyle zikretmiştir: Tatmanın (zevkin) tatları denemeye yarayan şey, dokunmanın (mess) ise ilk temas/ulaşma olduğu esasına dayanarak; 'tattırma' ve 'dokunma' lafızlarında, insanın dünyada karşılaştığı ihsanların ve mihnetlerin ahirette bulacaklarının birer numunesi olduğuna ve insanın en ufak bir şeyle nankörlüğe ve şımarıklığa düştüğüne bir tenbih vardır. { لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي } “Mutlaka diyecektir ki: Kötülükler benden gitti!”, yani beni üzen musibetler gitti ve bundan sonra benzerleri bana asla ilişmeyecektir. { إِنَّهُ لَفَرِحٌ } “Şüphesiz o pek şımarmıştır”, nimetle şımaran, onunla gururlanıp aldanandır; aslı fârih (فارح) iken gördüğün üzere mübalağa için bu kalıba aktarılmıştır. el-Bahr'da, aynelharfinin kesrasıyla fe'il (فَعِل) vezninin, lâzım fiilden türetilen ism-i failin kıyasi şekli olduğu belirtilmiştir. Nedis ve natıs (نَدِس ve نَطِس) denildiği gibi râ'nın zammesiyle feruh (فَرُح) şeklinde de okunmuştur. Kur'an'da ferah (sevinç) çoğunlukla kınama için gelmiştir; övgü kastedildiğinde ise Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi kayıtlanır: { فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler” [Âl-i İmrân: 170]. { فَخُورٌ } “Çok böbürlenendir”, kendisine verilen nimetlerle insanlara karşı büyüklük taslayan ve bununla meşgul olarak o nimetlerin hakkını yerine getirmekten geri kalandır. Dört ayetteki { لَئِنْ } lafzındaki lâm harfi kaseme hazırlık içindir (müvattie); cevabı ise şu beyitte olduğu gibi şartın cevabı yerine geçmiştir:
لئن عاد لي عبد العزيز بمثلها ... وأمكنني منها إذن لا أقبلها
Eğer Abdülaziz bana onun bir benzeriyle dönerse... Ve beni ona muktedir kılarsa, o vakit onu kabul etmem.
إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا استثناء من الإنسان، وهو متصل إن كانت أل فيه لاستغراق الجنس، وهو الذي نقله الطبرسي مخالفا لابن الخازن عن الفراء، ومنقطع إن كانت للعهد إشارة إلى الإنسان الكافر مطلقا، وعن ابن عباس أن المراد منه كافر معين وهو الوليد بن المغيرة، وقيل: هو عبد الله بن أمية المخزومي، وذكره الواحدي، وحديث الانقطاع على الروايتين متصل، ونسب غير مقيد بهما إلى الزجاج والأخفش، وأيّا ما كان فالمراد صبروا على ما أصابهم من الضراء سابقا أو لاحقا إيمانا بالله تعالى واستسلاما لقضائه تعالى.
{ إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } “Ancak sabredenler müstesna”, 'insan' kelimesinden yapılan bir istisnadır. Eğer oradaki harf-i tarif (el-) cinsin tamamını kapsamak (istiğrâk) için ise bu muttasıl bir istisnadır; Tabersî'nin İbnü'l-Hâzin'in aksine Ferrâ'dan naklettiği görüş de budur. Eğer ahid (bilinen) için olup mutlak anlamda kâfir insana işaret ediyorsa munkatı' bir istisnadır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bundan kastedilen muayyen bir kâfir olup o da Velîd b. Mugîre'dir; Abdullah b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî olduğu da söylenmiştir ve Vâhidî bunu zikretmiştir. İnkıtâ haberi iki rivayette de muttasıldır ve bu iki rivayetle kayıtlanmaksızın Zeccâc ve Ahfeş'e nispet edilmiştir. Her ne olursa olsun kastedilen; Allah Teâlâ'ya iman ederek ve O'nun kazasına teslim olarak daha önce veya daha sonra başlarına gelen sıkıntılara sabredenlerdir.
وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ شكرا على نعمه سبحانه السابقة واللاحقة، قال المدقق في الكشف: لما تضمن اليأس عدم الصبر والكفران عدم الشكر كان المستثنى من ذلك ضده ممن اتصف بالصبر والشكر فلما قيل: إِلَّا الَّذِينَ إلخ كان بمنزلة إلا الذين صبروا وشكروا وذلك من صفات المؤمن، فكنى بهما عنه فلذا فسره الزمخشري بقوله: إلا الذين آمنوا، فإن عادتهم إذا أتتهم رحمة أن يشكروا وإذا زالت عنهم نعمة أن يصبروا فلذا حسنت الكناية به عن الإيمان، ثم عرض
{ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ve salih ameller işleyenler”, Yüce Allah'ın geçmiş ve gelecek nimetlerine şükür olarak. el-Keşşâf'ın muhakkik şârihi (et-Teftâzânî) şöyle demiştir: Ümitsizlik sabırsızlığı, nankörlük de şükürsüzlüğü içerdiğinden, bundan istisna edilen kimse bunların zıddı olan sabır ve şükürle vasıflanmış kimsedir. Dolayısıyla: { إِلَّا الَّذِينَ } “Ancak şu kimseler müstesna...” denildiğinde, bu 'sabredenler ve şükredenler müstesna' mesabesinde olmuştur; bu da müminin sıfatlarındandır. Bu iki özellikle mümin kastedilmiştir (kinaye yapılmıştır). Bu sebeple Zemahşerî bunu: 'Ancak iman edenler müstesna' diye tefsir etmiştir. Zira onların âdeti, kendilerine bir rahmet geldiğinde şükretmek, kendilerinden bir nimet zail olduğunda ise sabretmektir; bu yüzden bununla imandan kinaye yapılması güzel düşmüştür. Sonra [muhakkik],
بشيخه الطيبي بقوله: وأما دلالة صَبَرُوا على أن العمل الصالح شكر لأنه
hocası et-Tîbî'ye şu sözüyle itirazda bulunmuştur: { صَبَرُوا } lafzının, salih amelin şükür olduğuna delalet etmesine gelince; zira
ورد في الأثر الإيمان نصفان: نصف صبر، ونصف شكر،
eserde şöyle rivayet edilmiştir: “İman iki yarımdır: Bir yarısı sabır, bir yarısı da şükürdür.”
ودلالة عملوا على أن الصبر إيمان لأنهما ضميمتان في الأكثر فغير مطابق لما نحن فيه إلا أن يراد وجه آخر كأنه قيل: إلا المؤمن الصالح الصابر الشاكر وهو وجه- لكن القول ما قالت حذام- لأن الكناية تفيد ذلك مع ما فيها من الحسن والمبالغة أُولئِكَ إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة وما فيه من معنى البعد لما مر غير مرة أي أولئك الموصوفون بتلك الصفات الحميدة لَهُمْ مَغْفِرَةٌ عظيمة لذنوبهم ما كانت وَأَجْرٌ ثواب لأعمالهم الحسنة كَبِيرٌ وصف بذلك لما احتوى عليه من النعيم السرمدي ورفع التكاليف والأمن من العذاب ورضا الله سبحانه عنهم والنظر إلى وجهه الكريم في جنة عرضها السماوات والأرض، ووجه تعلق الآيات الثلاث بما قبلهن على ما في البحر أنه تعالى لما ذكر أن عذاب الكفار وإن تأخر لا بد أن يحيق بهم ذكر ما يدل على كفرهم وكونهم مستحقين العذاب لما جبلوا عليه من كفر نعماء الله تعالى وما يترتب على إحسانه تعالى إليهم مما لا يليق بهم من البطر والفخر، قيل: وهو إشارة إلى أن الوجه تضمن الآيات تعليل الحيق ويبعده تعليله بما في حيز الصلة قبل، واختار بعضهم أنه الاشتراك في الذم فما تضمنه الآيات قبل بيان بعض هناتهم وما تضمنته هذه بيان بعض آخر.
Ve 'amel ettiler' lafzının sabrın iman olduğuna delalet etmesine gelince; çünkü bu ikisi çoğunlukla birbirinin tamamlayıcısıdır, dolayısıyla bizim üzerinde bulunduğumuz konuya uygun düşmemektedir. Ancak başka bir vecih murat edilirse bu müstesnadır; sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Salih, sabreden ve şükreden mümin müstesna.' Bu da bir vecihtir —ancak söz Hızâm'ın dediği sözdür—; zira kinaye, taşıdığı güzellik ve mübalağa ile birlikte bunu ifade eder. { أُولئِكَ } “İşte onlar”, sıla cümlesindeki vasıflarla vasıflanması itibarıyla ism-i mevsule bir işarettir; onda bulunan uzaklık anlamı ise daha önce defalarca geçtiği üzere [yücelik içindir], yani o övgüye layık vasıflarla nitelenen kimseler için; { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onlar için bir bağışlanma vardır”, ne olursa olsun günahları için büyük bir mağfiret; { وَأَجْرٌ } “ve bir mükafat”, güzel amellerine bir sevap vardır; { كَبِيرٌ } “büyük”; ebedi nimetleri, mükellefiyetlerin kaldırılmasını, azaptan emin olmayı, Yüce Allah'ın onlardan razı olmasını ve genişliği gökler ile yer kadar olan bir cennette O'nun kerim cemaline bakmayı kapsadığı için bu şekilde vasıflanmıştır. Bu üç ayetin kendilerinden öncekilerle irtibat yönü el-Bahr'da belirtildiğine göre şöyledir: Yüce Allah, kâfirlerin azabının ertelense bile mutlaka onları kuşatacağını zikredince, onların fıtratlarındaki Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük etme ve O'nun kendilerine olan ihsanı neticesinde kendilerine yakışmayan şımarıklık ve övünme huyları sebebiyle kâfirliklerine ve azabı hak ettiklerine delalet eden hususları zikretmiştir. Denildi ki: Bu, ayetlerin azabın kuşatmasının gerekçesini (ta'lilini) içerdiğine bir işarettir; ancak daha önce sıla cümlesinde geçen hususla gerekçelendirilmesi bunu uzak kılmaktadır. Bazıları ise bunun kınamada ortaklık olduğunu tercih etmiştir; zira önceki ayetlerin içerdiği şey onların bazı kusurlarının beyanı iken, bu ayetlerin içerdiği şey de diğer bazılarının beyanıdır.
وقال بعض المحققين: إن وجه التعلق من حيث إن إذاقة النعماء ومساس الضراء فصل من باب الابتلاء واقع موقع التفصيل من الإجمال في قوله سبحانه: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا والمعنى أن كلّا من إذاقة النعماء ونزعها مع كونه ابتلاء للإنسان أيشكر أم يكفر لا يهتدي إلى سنن الصواب بل يحيد في كلتا الحالتين عنه إلى مهاوي الضلال فلا يظهر منه حسن عمل إلا من الصابرين الصالحين، أو من حيث إن إنكارهم البعث واستهزاءهم بالعذاب بسبب بطرهم وفخرهم كأنه قيل: إنما فعلوا ما فعلوا لأن طبيعة الإنسان مجبولة على ذلك انتهى، ولا يخفى ما في الأول من البعد. والثاني أقرب، والله تعالى أعلم.
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: İrtibat yönü şuradandır: Nimetin tattırılması ve sıkıntının dokunması bir imtihan faslı olup Yüce Allah'ın: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini denemek için” buyruğundaki icmâlin (özün) tafsilatı (açıklaması) konumundadır. Anlam şudur: Gerek nimetin tattırılması gerekse çekip alınması, şükür mü yoksa nankörlük mü edecek diye insan için bir imtihan olmakla birlikte, o doğru yola hidayet bulamaz; bilakis her iki durumda da ondan saparak sapıklık uçurumlarına yuvarlanır. Dolayısıyla sabreden ve salih amel işleyenler müstesna, ondan güzel bir amel sadır olmaz. Ya da şuradandır: Onların dirilişi inkâr etmeleri ve azapla alay etmeleri şımarıklıkları ve övünmeleri sebebiyledir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar yaptıklarını sadece insan tabiatının buna yatkın olması sebebiyle yapmışlardır.' [Sözün sonu]. Birinci görüşteki uzaklık gizli değildir. İkincisi ise daha yakındır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
من باب الإشارة في الآيات: الر إشارة إلى ما مرت الإشارة إليه أُحْكِمَتْ آياتُهُ أي حقائقه وأعيانه في العالم الكلي فلا تتبدل ولا تتغير ثُمَّ فُصِّلَتْ في العالم الجزئي وجعلت مبينة معينة بقدر معلوم مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ فلذا أحكمت خَبِيرٍ فلذا فصلت، وقد يقال: الإشارة إلى آيات القرآن قد أحكمت في قلوب العارفين ثُمَّ فُصِّلَتْ أحكامها على أبدان العاملين، وقيل: أُحْكِمَتْ بالكرامات ثُمَّ فُصِّلَتْ بالبينات أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ أي أن لا تشركوا في عبادته سبحانه وخصصوه ﷿ بالعبادة إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ عقاب الشرك وتبعته وَبَشِيرٌ بثواب التوحيد وفائدته، وقيل. نَذِيرٌ بعظائم قهره وَبَشِيرٌ بلطائف وصله وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ اطلبوا منه سبحانه أن يستركم عن النظر إلى الغير حتى أفعالكم وصفاتكم ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ارجعوا بالفناء ذاتا، وقيل:
Ayetlerdeki işârî yorumlar babından: { الر } daha önce işaret edilen hususa bir işarettir. { أُحْكِمَتْ آياتُهُ } yani hakikatleri ve mahiyetleri külli âlemde muhkem kılınmıştır, dolayısıyla değişmez ve başkalaşmaz; { ثُمَّ فُصِّلَتْ } “sonra tafsil edilmiştir”, cüz'i âlemde ve belirlenmiş bir ölçü ile açıklanmış, tayin edilmiştir; { مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ } “hikmet sahibi katından”, bu yüzden muhkem kılınmıştır; { خَبِيرٍ } “her şeyden haberdar olan katından”, bu yüzden tafsil edilmiştir. Şöyle de denilebilir: İşaret, Kur'an ayetlerinin ariflerin kalplerinde muhkem kılındığına, { ثُمَّ فُصِّلَتْ } “sonra tafsil edildiğine”, hükümlerinin amel edenlerin bedenlerine açıklandığına yöneliktir. Şöyle de denilmiştir: Kerametlerle { أُحْكِمَتْ } “muhkem kılınmış”, açık delillerle { فُصِّلَتْ } “tafsil edilmiştir”. { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyesiniz diye”, yani O'na kullukta şirk koşmayın ve ibadeti sadece Yüce Allah'a has kılın. { إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ } “Şüphesiz ben, O'nun tarafından size bir uyarıcıyım”, şirkin cezasından ve onun vebalinden sakındırıcı; { وَبَشِيرٌ } “ve bir müjdeleyiciyim”, tevhidin sevabı ve faydası ile müjdeleyici. Şöyle de denilmiştir: Kahrediciliğinin büyüklüğü ile { نَذِيرٌ } “bir uyarıcı”, vuslatının lütufları ile { وَبَشِيرٌ } “bir müjdeleyici”. { وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Ve Rabbinizden mağfiret dileyin”, Yüce Allah'tan sizi başkasına —kendi fiillerinize ve sıfatlarınıza dahi— bakmaktan örtmesini isteyin; { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tevbe edin”, zâtî fenâ (yok oluş) ile dönün. Şöyle de denilmiştir:
اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ من الدعاوى وتُوبُوا إِلَيْهِ من الخطرات المذمومة يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً بتوفيقكم لاتباع الشريعة حال البقاء بعد الفناء، ويقال: المتاع الحسن صفاء الأحوال، وسناء الأذكار، وحلاوة الأفكار وتجلي الحقائق، وظهور اللطائف، والفرح برضوان الله تعالى وطيب العيش بمشاهدة أنواره سبحانه، والمتاع كل المتاع مشاهدة المحب حبيبه، ولله در من قال:
Davalardan (iddialardan) dolayı { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinizden mağfiret dileyin” ve kınanmış hatıralardan (vesveselerden) dolayı { تُوبُوا إِلَيْهِ } “O'na tevbe edin”; { يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً } “sizi güzel bir geçimlikle geçindirsin”, fenâdan sonraki bekâ halinde şeriata uymaya muvaffak kılmak suretiyle. Şöyle de denilir: Güzel geçimlik; hallerin safiyeti, zikirlerin yüceliği, fikirlerin tatlılığı, hakikatlerin tecellisi, latif manaların zuhuru, Allah Teâlâ'nın rızasıyla ferahlamak ve Yüce Allah'ın nurlarını müşahede ile hayatın güzelleşmesidir. Geçimliğin en kâmili ise sevenin sevgilisini müşahede etmesidir. Ne güzel söylemiş şu sözün sahibi:
مناي من الدنيا لقاؤك مرة ... فإن نلتها استوفيت كل منائيا
Dünyadan dileğim seninle bir kez karşılaşmaktır... Eğer buna nail olursam, bütün dileklerimi eksiksiz almış olurum.
إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى هو وقت وفاتكم وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بالسعي والاجتهاد وبذل النفس فَضْلَهُ في الدرجات والقرب إليه سبحانه ويقال: يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ في الاستعداد فَضْلَهُ في الكمال، وسئل أبو عثمان عن معنى ذلك فقال: يحقق آمال من أحسن به ظنه وَإِنْ تَوَلَّوْا أي تعرضوا عن امتثال الأمر والنهي فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ وهو يوم الرجوع إلى الله تعالى الذي يظهر فيه عجز ما سواه تعالى ويتبين قبح
{ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Belirlenmiş bir süreye kadar”, o sizin vefat vaktinizdir. { وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ } “Ve her fazilet sahibine versin”, sa'y, gayret ve nefsi feda etme hususunda; { فَضْلَهُ } “kendi lütfunu / faziletinin karşılığını”, derecelerde ve Yüce Allah'a yakınlıkta. Şöyle de denilir: İstidat (kabiliyet) hususunda { يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ } “her fazilet sahibine versin”, kemâl hususunda { فَضْلَهُ } “kendi faziletini / kemâlini”. Ebû Osmân'a bunun manası sorulduğunda şöyle demiştir: 'Kendisi hakkında hüsnüzanda bulunan kimsenin emellerini gerçekleştirir.' { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz”, yani emri ve nehyi yerine getirmekten yüz çevirirseniz; { فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ } “şüphesiz ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkarım”, o da Allah Teâlâ'ya dönüş günüdür ki, o günde O'ndan başkasının acziyeti ortaya çıkar ve çirkinliği aşikâr olur;
مخالفة ما أمر به وفظاعة ارتكاب ما نهي عنه أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ يعطفون صُدُورَهُمْ على ما فيها من الصفات المذمومة لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ تعالى وذلك لمزيد جهلهم بما يجوز عليه جل شأنه وما لا يجوز أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ من الأقوال والأفعال وسائر الأحوال، وقيل: ما يُسِرُّونَ من الخطرات وَما يُعْلِنُونَ من النظرات، وقيل: ما يُسِرُّونَ بقلوبهم وَما يُعْلِنُونَ بأفواههم، وقيل: ما يُسِرُّونَ بالليل وَما يُعْلِنُونَ بالنهار، والتعميم أولى ومن الناس من جعل ضمير منه للرسول ﷺ وقد علمت أنه يبعده ظهور أن ضمير يَعْلَمُ له تعالى لكن ذكر في أسرار القرآن أنه تعالى كسا أنوار جلاله أفئدة الصديقين فيرون بأبصار قلوبهم ما يجري في صدور الخلائق من المضمرات والخطرات كما يرون الظواهر بالعيون الظاهرة،
emredilen şeye muhalefet etmenin ve nehyedilen şeyi irtikâp etmenin vahameti [ortaya çıkar]. { أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ } “Dikkat edin, onlar bükerler”, katlarlar; { صُدُورَهُمْ } “göğüslerini”, içindeki kınanmış sıfatların üzerine; { لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ } “O'ndan gizlenmek için”, Yüce Allah'tan; bu da Şânı Yüce olan hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını bilmeyişlerindeki aşırı cehaletlerindendir. { أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ } “Dikkat edin, onlar elbiselerine büründükleri zaman”, { يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir”, sözlerden, fiillerden ve diğer hallerden. Şöyle de denilmiştir: { ما يُسِرُّونَ } hatıralardan (içten geçenlerden) gizlediklerini ve { وَما يُعْلِنُونَ } bakışlardan açığa vurduklarını. Şöyle de denilmiştir: { ما يُسِرُّونَ } kalpleriyle gizlediklerini ve { وَما يُعْلِنُونَ } ağızlarıyla açığa vurduklarını. Şöyle de denilmiştir: { ما يُسِرُّونَ } geceleyin gizlediklerini ve { وَما يُعْلِنُونَ } gündüzleyin açığa vurduklarını. Manayı umumi kılmak daha evladır. İnsanlardan bazıları { مِنْهُ } “ondan” zamirini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndürmüştür; fakat { يَعْلَمُ } “bilir” fiilindeki zamirin Yüce Allah'a ait olduğunun açık oluşunun bunu uzak kıldığını bilmiş bulunmaktasın. Ancak Esrârü'l-Kur'ân'da zikredildiğine göre, Yüce Allah celâl nurlarını sıddîkların kalplerine giydirmiştir; onlar açık gözleriyle zâhirleri gördükleri gibi, mahlûkatın göğüslerinde cereyan eden gizli niyetleri ve hatıraları da kalp gözleriyle görürler.
وقد جاء «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله تعالى»
Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: “Müminin ferasetinden sakının, zira o Allah Teâlâ'nın nuruyla bakar.”
وعلى هذا فيمكن أن يكون ضمير يَعْلَمُ للرسول ﵊، وأيّا ما كان فالآية نازلة في غير المؤمنين حسبما يقتضيه الظاهر، وقد تقدم لك أن الأمر على ما روي عن الحبر رضي الله تعالى عنه مشكل.
Buna göre { يَعْلَمُ } fiilinin zamirinin Resûl aleyhisselâm'a ait olması mümkündür. Her ne olursa olsun, ayet zâhirin gerektirdiğine göre mümin olmayanlar hakkında inmiştir; Hibr'den (İbn Abbâs'tan) radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilen hususa göre meselenin müşkil olduğu daha önce sana geçmişti.
وقال بعض أرباب الذوق: إن الآية عليه إشارة إلى أن أولئك الأناس لم يصلوا إلى مقام الجمع ولم يتحققوا بأعلى مراتب التوحيد وفيه خفاء أيضا فتفطن وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها أي ما تتغذى به شبحا وروحا، ويقال: لكل رزق عليه تعالى بقدر حوصلته فرزق الظاهر للأشباح، ورزق المشاهدة للأرواح، ورزق الوصلة للأسرار ورزق الرهبة للنفوس، ورزق الرغبة للعقول، ورزق القربة للقلوب، وهذا بالنظر إلى الإنسان، وأما بالنظر إلى سائر الحيوانات فلها أيضا رزق محسوس، ورزق معقول يعلمه الله تعالى وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها فمستقر الجميع أصلاب العدم وَمُسْتَوْدَعَها أرحام الحدوث وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وما في كل فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ أي كان حيا قيوما- كما قال ابن الكمال..
Bazı zevk ehli şöyle demiştir: Ayet bu görüşe göre, o insanların cem' makamına ulaşamadıklarına ve tevhidin en yüksek mertebelerini tahakkuk ettiremediklerine bir işarettir; bunda da bir kapalılık vardır, öyleyse uyanık ol! { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın”, yani beden ve ruh olarak beslendiği şeyler [O'na aittir]. Şöyle de denilir: Herkesin Yüce Allah üzerindeki rızkı onun kapasitesi ölçüsündedir; nitekim zâhirin rızkı bedenler için, müşahede rızkı ruhlar için, vuslat rızkı sırlar için, korku (rehbet) rızkı nefisler için, rağbet rızkı akıllar için ve yakınlık (kurbet) rızkı kalpler içindir. Bu, insana göredir. Diğer hayvanlara gelince; onlar için de Allah Teâlâ'nın bildiği hissedilir bir rızık ve akledilir bir rızık vardır. { وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها } “Ve O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir”; hepsinin karargâhı (müstakarrı) yokluk sulbleridir, emanet yeri (müstevdaı) ise oluşum (hudûs) rahimleridir. { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan O'dur”, her birinin içindekileri de; { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “altı günde”; { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } “ve O'nun arşı su üstünde idi”, yani İbn Kemâl'in dediği gibi hayy ve kayyûm idi...
وقيل: الماء إشارة إلى المادة الهيولانية، والمعنى وَكانَ عَرْشُهُ قبل خلق السماوات والأرض بالذات لا بالزمان مستعليا على المادة فوقها بالرتبة، وقيل: غير ذلك، وإن شئت التطبيق على ما في تفاصيل وجودك فالمعنى على ما قيل: خلق سماوات قوى الروحانية، وأرض الجسد في الأشهر الستة التي هي أقل مدة الحمل، وكان عرشه الذي هو قلب المؤمن على ماء مادة الجسد مستوليا عليه متعلقا به تعلق التصوير والتدبير لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا قيل: جعل غاية الخلق ظهور الأعمال أي خلقنا ذلك لنعلم العلم التفصيلي التابع للوجود الذي يترتب عليه الجزاء أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً إلخ تضمن الإشارة إلى أنه ينبغي للعبد أن يكون في السراء والضراء واثقا بربه تعالى متوكلا عليه غير محتجب عنه برؤية الأسباب لئلا يحصل له اليأس والكفران والبطر والفخر بذلك وجودا وعدما. فإن آتاه رحمة شكره أولا برؤية ذلك منه جل شأنه بقلبه، وثانيا باستعمال جوارحه في مراضيه وطاعاته والقيام بحقوقه تعالى فيها، وثالثا بإطلاق لسانه بالحمد والثناء على الله تعالى وبذلك يتحقق الشكر المشار إليه بقوله تعالى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سبأ: ١٣] وإلى ذلك أشار من قال:
Şöyle de denilmiştir: Su, heyûlânî maddeye işarettir; mana şudur: Göklerin ve yerin yaratılmasından önce { وَكانَ عَرْشُهُ } O'nun arşı zamansal olarak değil zâtî olarak maddenin üzerinde, mertebe bakımından onun fevkindeydi. Başka şeyler de söylenmiştir. Şayet bunu senin kendi varlığının ayrıntılarına tatbik etmek istersen, denildiğine göre mana şöyledir: Ruhaniyet kuvvetlerinin göklerini ve cesedin yerini, hamileliğin en az süresi olan altı ayda yarattı; müminin kalbi olan arşı da ceset maddesinin suyu üzerinde olup ona hâkim, suret verme ve tedbir etme taalluku ile ona bağlı idi. { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini denemek için”; denildi ki: Yaratılışın gayesi amellerin ortaya çıkması kılınmıştır, yani mükâfat ve cezanın terettüp edeceği varlığa tâbi tafsili bilgiyi bilelim diye bunu yarattık, { أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “hanginiz daha güzel amel işleyecek” [diye]. { وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً } “İnsana tarafımızdan bir rahmet tattırsak...” ayeti ve devamı; kulun darlıkta da bollukta da Rabbine güvenmesi, O'na tevekkül etmesi, sebepleri görerek O'ndan perdelenmemesi gerektiğine işaret etmektedir; ta ki varlıkta ve yoklukta ümitsizlik, nankörlük, şımarıklık ve böbürlenme hasıl olmasın. Eğer [Allah] ona bir rahmet verirse, kul ilk olarak bunu kalbiyle Şânı Yüce olan Allah'tan bilerek şükreder; ikinci olarak uzuvlarını O'nun rızasında ve itaatinde kullanarak, onlardaki Allah Teâlâ'nın haklarını ifa ederek şükreder; üçüncü olarak da dilini Allah Teâlâ'ya hamd ve senâ ile çözerek şükreder. Böylece Yüce Allah'ın: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır” [Sebe': 13] buyruğuyla işaret edilen şükür tahakkuk etmiş olur. Şu sözü söyleyen de buna işaret etmiştir:
أفادتكم النعماء مني ثلاثة ... يدي ولساني والضمير المحجبا
Nimetleriniz benden üç şeyi kazandı... Elimi, dilimi ve perdelenmiş kalbimi.
وبالشكر تزداد النعم كما قال تعالى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إبراهيم: ٧] ،
Ve şükürle nimetler artar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” [İbrâhîm: 7],
وعن علي كرم الله تعالى وجهه إذا وصلت إليكم أطراف النعم فلا تنفروا أقصاها بقلة الشكر،
Ali'den —kerremallâhu teâlâ vecheh— [şöyle rivayet edilmiştir]: “Nimetlerin uçları size ulaştığında, az şükür ile en uzaklarını kaçırmayın.”
ثم إن نزعها منه فليصبر ولا يتهم الله تعالى بشيء فإنه تعالى أبر بالعبد وأرحم وأخبر بمصلحته وأعلم، ثم إذا أعادها عليه لا ينبغي أن يبطر ويغتر ويفتخر بها على الناس فإن الاغترار والافتخار بما لا يملكه من الجهل بمكان، وقد أفاد سبحانه أن من سجايا الإنسان في الشدة بعد الرحمة اليأس
Sonra eğer o nimeti ondan çeker alırsa sabretsin ve Allah Teâlâ'yı hiçbir şeyle itham etmesin; çünkü O Teâlâ, kula daha lütufkâr, daha merhametli, onun maslahatını en iyi bilen ve en iyi haberdar olandır. Sonra eğer onu kendisine iade ederse, şımarmaması, aldanmaması ve bununla insanlara karşı böbürlenmemesi gerekir; zira sahip olmadığı şeyle aldanmak ve böbürlenmek son derece büyük bir cehalettir. Yüce Allah bildirmiştir ki, rahmetten sonraki sıkıntıda insanın huylarından biri ümitsizlik
والكفران وبالنعماء بعد الضراء الفرح والفخر إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا مع الله تعالى في حالتي النعماء والضراء والشدة والرخاء، فالفقر والغنى مثلا عندهم مطيتان لا يبالون أيهما امتطوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ما فيه صلاحهم في كل أحوالهم أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ من ذنوب ظهور النفس باليأس والكفران والفرح والفخر وَأَجْرٌ كَبِيرٌ من ثواب تجليات الأفعال والصفات وجنانهما، والله تعالى ولي التوفيق.
ve nankörlüktür; sıkıntıdan sonraki nimette ise şımarıklık ve böbürlenmedir. { إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } “Ancak sabredenler müstesna”; nimet ve darlık, sıkıntı ve genişlik hallerinde Allah Teâlâ ile beraber olanlar [müstesnadır]. Fakirlik ve zenginlik onlar katında adeta iki binek gibidir, hangisine bindiklerine aldırmazlar; { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih amel işleyenler”, her hallerinde kendilerinin ıslahına vesile olan şeyleri [işleyenler]; { أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “işte onlar için bir bağışlanma vardır”, nefsin ümitsizlik, nankörlük, şımarıklık ve böbürlenme ile ortaya çıkış günahlarından [bir bağışlanma]; { وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “ve büyük bir mükafat vardır”, fiillerin ve sıfatların tecellileri ile bunların cennetlerinin sevabından. Muvaffakiyetin sahibi Allah Teâlâ'dır.
فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ أي تترك تبليغ بعض ما يوحى إليك وهو ما يخالف رأي المشركين مخافة ردهم واستهزائهم به، فاسم الفاعل للمستقبل ولذا عمل، ولعل- للترجي وهو يقتضي التوقع ولا يلزم من توقع الشيء وقوعه ولا ترجح وقوعه لجواز أن يوجد ما يمنع منه، فلا يشكل بأن توقع ترك التبليغ منه ﷺ مما لا يليق بمقام النبوة، والمانع من ذلك فيه ﵊ عصمته كسائر الرسل الكرام ﵈ عن كتم الوحي المأمور بتبليغه والخيانة فيه وتركه تقية، والمقصود من ذلك تحريضه ﷺ وتهييج داعيته لأداء الرسالة، ويقال نحو ذلك في
{ فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ } “Belki de sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk edicisin”, yani sana vahyolunan şeylerden müşriklerin görüşüne aykırı düşen kısmının tebliğini, onların reddetmesinden ve onunla alay etmesinden korkarak terk edeceksin. Buradaki ism-i fail gelecek zaman içindir, bu yüzden amel etmiştir. Lealle (لَعَلَّ) tereccî (umut/beklenti) içindir ve bu da bir şeyi beklemeyi (tevekkuyu) gerektirir. Bir şeyin beklenmesinden onun vuku bulması veya vukuunun ağır basması gerekmez; zira ona engel olacak bir şeyin bulunması caizdir. Dolayısıyla tebliğin terk edilmesinin sallallâhu aleyhi ve sellem'den beklenmesinin peygamberlik makamına yakışmayacağı şeklinde bir müşkillik doğmaz. Kendisinde aleyhisselâm buna engel olan husus, tebliği emrolunan vahyi gizlemekten, onda hıyanet etmekten ve onu takiyye yoluyla terk etmekten diğer kerim resuller aleyhimüsselâm gibi masum oluşudur. Bundan maksat, risaleti eda etmesi hususunda onu sallallâhu aleyhi ve sellem teşvik etmek ve şevkini harekete geçirmektir. Benzer
كل توقع نظير هذا التوقع، وقيل: إن التوقع تارة يكون للمتكلم وهو الأصل لأن المعاني الإنشائية قائمة به، وتارة للمخاطب، وأخرى لغيره ممن له تعلق وملابسة به، ويحتمل أن يراد هنا هذا الأخير ويجعل التوقع للكفار، والمعنى أنك بلغ بك الجهد في تبليغهم ما أوحي إليك أنهم يتوقعون منك ترك التبليغ لبعضه، وقيل: إن- لعل- هنا ليست للترجي بل هي للتبعيد، وقد تستعمل لذلك كما تقول العرب: لعلك تفعل كذا لمن لا يقدر عليه، فالمعنى لا تترك، وقيل: إنها للاستفهام الإنكاري كما
her beklentide bunun gibi şeyler söylenir. Şöyle de denilmiştir: Beklenti bazen konuşana (mütekellime) aittir ki asıl olan budur, çünkü inşaî anlamlar onunla kâimdir; bazen muhataba aittir; bazen de onunla ilgisi ve irtibatı olan başkasına aittir. Burada bu sonuncusunun murat edilmesi ve beklentinin kâfirlere ait kılınması muhtemeldir. Mana şöyledir: Sana vahyolunanı onlara tebliğ etmek için harcadığın çaba öyle bir noktaya vardı ki, onlar senin bunun bir kısmının tebliğini terk etmeni beklemektedirler. Şöyle de denilmiştir: Buradaki { لَعَلَّ } lafzı tereccî için değil, teb'îd (uzak görme/nefyetme) içindir; nitekim Arapların güç yetiremeyen kimseye: 'Belki de şöyle yaparsın' (asla yapmazsın) demesi gibi bunun için de kullanılabilir. Bu durumda mana 'terk etme!' demektir. Şöyle de denilmiştir: O, inkârî istifham içindir; nitekim
في الحديث «لعلنا أعجلناك»
hadiste: “Belki de seni acele ettirdik?” şeklinde gelmiştir.
واختار السمين. وغيره كونها للترجي بالنسبة إلى المخاطب على ما علمت آنفا، ولا يجوز أن يكون المعنى كأني بك ستترك بعض ما أوحي إليك مما شق عليك بإذني ووحي مني، وهو أن يرخص لك فيه كأمر الواحد بمقاومة عشرة إذ أمروا بمقاومة الواحد لاثنين وغير ذلك من التخفيفات لأنه وإن زال به الإشكال إلا أن قوله تعالى بعد أن يقولوا يأباه، نعم قيل: لو أريد ترك الجدال بالقرآن إلى الجلاد والضرب والطعان- لأن هذه السورة مكية نازلة قبل الأمر بالقتال- صح لكن في الكشف بعد كلام: اعلم لو أخذت التأمل لاستبان لك أن مبنى هذه السورة الكريمة على إرشاده تعالى كبرياؤه نبيه ﷺ إلى كيفية الدعوة من مفتتحها إلى مختتمها وإلى ما يعتري لمن تصدى لهذه الرتبة السنية من الشدائد واحتماله لما يترتب عليه في الدارين من العوائد لا على التسلي له ﵊ فإنه لا يطابق المقام، وانظر إلى الخاتمة الجامعة أعني قوله سبحانه: وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ [هود: ١٢٣] تقضي العجب وهو يبعد هذه الإرادة إن قلنا: إن ذلك من باب التخفيف المؤذن بالتسلي فتأمله، والضمير في قوله سبحانه: وَضائِقٌ بِهِ لما يوحى أو للبعض وهو الظاهر عند أبي حيان، وقيل: للتبليغ أو للتكذيب، وقيل: هو مبهم يفسره أن يقولوا، والواو للعطف وَضائِقٌ قيل: عطف على تارِكٌ وقوله تعالى: صَدْرُكَ فاعله، وجوز أن يكون الوصف خبرا مقدما وصَدْرُكَ مبتدأ والجملة معطوفة على تارِكٌ، وقيل: يتعين أن تكون الواو للحال، والجملة بعدها حالية لأن هذا واقع لا متوقع فلا يصح العطف، ونظر فيه بأن ضيق صدره ﵊ بذلك إن حمل على ظاهره ليس بواقع، وإنما يضيق صدره الشريف لما يعرض له في تبليغه من الشدائد، وعدل عن ضيق الصفة المشبهة إلى- ضائق- اسم الفاعل ليدل على أن الضيق مما يعرض له ﷺ أحيانا، وكذا كل صفة مشبهة إذا قصد بها الحدوث تحول إلى فاعل فتقول في سيد وجواد وسمين مثلا: سائد وجائد وسامن، وعلى ذلك قول بعض اللصوص يصف السجن ومن سجن فيه:
Semîn ve başkaları, az önce öğrendiğin üzere bunun muhataba nispetle tereccî için olduğunu tercih etmiştir. Mananın: 'Sanki sen benim iznim ve vahyimle, sana zor gelen bazı vahyedilen şeyleri terk edeceksin' şeklinde olması caiz değildir; bu da bir kişiye on kişiye karşı direnmesi emredilmişken bir kişinin iki kişiye direnmesiyle emredilmesi gibi sana ruhsat verilmesi ve diğer hafifletmeler kabilindendir. Çünkü bununla müşkillik zail olsa bile, Yüce Allah'ın bundan sonra gelen 'diyecekler diye' buyruğu buna engeldir. Evet; Kur'an'la mücadeleyi bırakıp kılıçlaşmaya, vurmaya ve mızraklamaya geçmek murat edilmiş olsaydı —çünkü bu sure Mekkî olup savaş emrinden önce inmiştir— bu sahih olurdu; ancak el-Keşşâf'ta bir sözden sonra şöyle denmektedir: 'Bil ki, eğer derin düşünürsen sana açıkça belli olur ki, bu kerim surenin esası; Büyüklüğü Yüce olan Allah'ın, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem başından sonuna kadar davetin keyfiyetini, bu yüce rütbeyi üstlenen kimsenin maruz kalacağı sıkıntıları ve her iki cihanda buna terettüp edecek neticelere katlanmasını irşad etmesi üzerine kuruludur; yoksa makama uygun düşmeyecek şekilde ona aleyhisselâm teselli vermek üzerine kurulu değildir. Kapsayıcı olan şu hatimeye bak: { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “Bütün işler O'na döndürülür; öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et” [Hûd: 123], şaşkınlık duyarsın. Eğer bunun teselliyi hissettiren bir hafifletme kabilinden olduğunu söylersek, bu خاتمة bu iradeyi uzaklaştırır; bunu iyice düşün!' Yüce Allah'ın: { وَضائِقٌ بِهِ } buyruğundaki zamir vahyedilene ya da 'bazısına' aittir ki Ebû Hayyân katında zâhir olan budur. Tebliğe veya yalanlamaya ait olduğu da söylenmiştir. 'Diyecekler diye' sözünün tefsir ettiği müphem bir zamir olduğu da söylenmiştir. Vâv harfi atıf içindir. { وَضائِقٌ } kelimesinin { تارِكٌ } kelimesine matuf olduğu, Yüce Allah'ın { صَدْرُكَ } buyruğunun da onun fâili olduğu söylenmiştir. Bu vasfın mukaddem haber, { صَدْرُكَ } lafzının mübteda ve cümlenin { تارِكٌ } lafzına matuf olması da caiz görülmüştür. Vâv harfinin hâl için olmasının taayyün ettiği ve sonrasındaki cümlenin hâl cümlesi olduğu da söylenmiştir; zira bu beklenen değil, vuku bulmuş bir durumdur, dolayısıyla atıf sahih olmaz. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Onun aleyhisselâm bununla göğsünün daralması zâhirine hamledilirse vuku bulmuş değildir; onun mübarek göğsü ancak tebliğ esnasında maruz kaldığı sıkıntılardan dolayı daralır. Sıfat-ı müşebbehe olan dayyık (ضَيِّق) lafzından ism-i fail olan { ضائِقٌ } lafzına geçilmesi, daralmanın ona sallallâhu aleyhi ve sellem zaman zaman arız olan bir şey olduğunu göstermek içindir. Aynı şekilde her sıfat-ı müşebbehede sonradan meydana gelme (hudûs) kastedildiğinde fâil (فاعِل) veznine dönüştürülür; nitekim seyyid, cevâd ve semîn (سيد، جواد، سمين) kelimelerinde mesela sâid, câid ve sâmin (سائد، جائد، سامن) dersin. Hırsızlardan birinin zindanı ve orada hapsedilenleri vasfederken söylediği şu söz de buna göredir:
بمنزلة أما اللئيم «فسامن» بها وكرام الناس باد شحوبها وظاهر كلام البحر أن ذلك مقيس فكل ما يبنى من الثلاثي للثبوت والاستقرار على غير وزن فاعل يرد إليه إن أريد معنى الحدوث من غير توقف على سماع، وقيل: إن العدول لمشاركة تارِكٌ وليس بذلك. أَنْ يَقُولُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أي مال كثير، وعبروا بالإنزال دون الإعطاء لأن مرادهم التعجيز بكون ذلك على خلاف العادة لأن الكنوز إنما تكون في الأرض ولا تنزل من السماء، ويحتمل أنهم أرادوا بالإنزال الإعطاء من دون سبب عادي كما يشير إليه سبب النزول أي لولا أعطي ذلك ليتحقق عندنا صدقه أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ يصدقه لنصدقه،
Öyle bir yer ki, alçak kimse orada 'semiricidir' (şişmanlar), insanların şereflilerinin ise solgunluğu aşikârdır. el-Bahr'ın sözünün zâhiri bunun kıyasi olduğunu gösterir; öyle ki, sülâsî fiilden sübût ve istikrar için 'fâil' vezninden başka bir vezinde kurulan her kelime, şayet hudûs manası murat edilirse semâîliğe bağlı kalmaksızın ona döndürülür. Bu geçişin { تارِكٌ } kelimesine müşâkelet (uyum) için olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek bir şey değildir. { أَنْ يَقُولُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ } “Ona bir hazine indirilseydi ya! demeleri sebebiyle”, yani çokça mal; 'verilme' yerine 'indirilme' ile ifade ettiler, zira maksatları bunun âdete aykırı olmasıyla aciz bırakmaktır; çünkü hazineler ancak yerde olur, gökten inmez. İndirilme ile âdî bir sebep olmaksızın verilmeyi kastetmiş olmaları da muhtemeldir; nitekim iniş sebebi de buna işaret etmektedir, yani 'bizim katımızda doğruluğu kesinleşsin diye ona bu verilseydi ya!' { أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ } “Yahut onunla birlikte bir melek gelseydi ya!”, onu tasdik etsin de biz de onu tasdik edelim [diye].
روي أنهم قالوا: اجعل لنا جبال مكة ذهبا أو ائتنا بملائكة يشهدون بنبوتك إن كنت رسولا فنزلت،
Rivayet edildiğine göre onlar: 'Bizim için Mekke dağlarını altına çevir veya şayet bir peygambersen peygamberliğine şahitlik edecek melekler getir' dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.
وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن كلَّا من القولين قالته طائفة فقال ﵊: لا أقدر على ذلك فنزلت،
İbn Abbâs'tan —radıyallâhu teâlâ anhümâ— rivayet edildiğine göre ise bu iki sözün her birini bir taife söyledi; bunun üzerine aleyhisselâm: 'Ben buna güç yetiremem' buyurdu ve ayet indi.
وقيل: القائل لكل عبد الله بن أمية المخزومي، ووجه الجمع عليه يعلم مما مر غير مرة، ومحل أَنْ يَقُولُوا نصب أو جر وكان الأصل كراهة أو مخافة أَنْ يَقُولُوا أو لئلا أو لأن أو بأن يقولوا، ولوقوع القول قالوا: إن المضارع بمعنى الماضي، وأَنْ المصدرية خارجة عن مقتضاها، ورجحوا تقدير
Her ikisini söyleyenin de Abdullah b. Ebî Ümeyye el-Mahzûmî olduğu söylenmiştir. Buna göre cem' ve te'lif yönü daha önce defalarca geçen hususlardan anlaşılır. { أَنْ يَقُولُوا } ifadesinin iraptaki yeri nasb veya cerdir; aslı 'diyecekler diye kerih görerek veya korkarak' yahut 'dememeleri için' ya da 'dedikleri için' veya 'demeleri sebebiyle' takdirindedir. Bu sözün vuku bulmuş olmasından dolayı muzâri fiilin mazi anlamında olduğunu ve masdariyet bildiren { أَنْ } edatının kendi muktezasının dışına çıktığını söylediler. Bu sebeple
الكراهة على المخافة لذلك، وقد يراد عند تقديرها مخافة أن يكرروا هذا القول واختار بعض أن يكون المعنى على الجميع أن يقولوا مثل قولهم لولا إلخ- فأن- على مقتضاها، ولا يرد شيء إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ أي ليس عليك إلا الإنذار بما أوحى غير مبال بما يصدر عنهم وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ أي قائم به وحافظ له فيحفظ أحوالك وأحوالهم فتوكل عليه في جميع أمورك فإنه فاعل بهم ما يليق بحالهم، والاقتصار على النذير في أقصى غاية من إصابة المحز، والآية قيل: منسوخة، وقيل: محكمة.
korku takdiri yerine kerâhet takdirini tercih ettiler. Korku takdir edildiğinde ise bu sözü tekrarlamalarından korkma kastedilmiş olabilir. Bazıları da hepsine göre mananın 'onların şu sözleri gibi bir söz söylemeleri...' olduğunu tercih etmiştir; bu takdirde { أَنْ } edatı kendi muktezası üzeredir ve hiçbir itiraz vârid olmaz. { إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın”, yani senin üzerine düşen, onlardan sadır olan şeylere aldırmaksızın sadece vahyolunan şeylerle uyarmaktır. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Allah ise her şeye vekildir”, yani her şeyi ayakta tutan ve onu koruyandır; dolayısıyla senin hallerini de onların hallerini de korur. Bütün işlerinde O'na tevekkül et, zira O onlara hallerine layık olanı yapacaktır. İfadenin sadece uyarıcı ile sınırlandırılması hedefe tam isabetin en ileri derecesindedir. Ayetin mensuh olduğu söylendiği gibi muhkem olduğu da söylenmiştir.
أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ إضراب بأم المنقطعة عن ذكر ترك اعتدادهم بما يوحى وعدم اكتفائهم بما فيه من المعجزات الظاهرة الدالة على صدق الدعوى، وشروع في ذكر ارتكابهم لما هو أشد منه وأعظم، وتقدر ببل والهمزة الإنكارية أي بل أيقولون، وذهب ابن القشيري إلى أن أَمْ متصلة، والتقدير أيكتفون بما أوحينا إليك أم يقولون إنه ليس من عند الله، والأول أظهر، وأيا ما كان فالضمير البارز في افْتَراهُ لما يوحى قُلْ إن كان الأمر كما تقولون فَأْتُوا أنتم أيضا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ في البلاغة وحسن النظم وهو نعت- لسور- وكان الظاهر مطابقته لها في الجمع لكنه أفرد باعتبار مماثلة كل واحدة منها إذ هو المقصود لا مماثلة المجموع، وقيل: مثل وإن كان مفردا يجوز فيه المطابقة وعدمها فيوصف به الواحد وغيره نظرا إلى أنه مصدر في الأصل كقوله تعالى: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا [المؤمنون: ٤٧] وقد يطابق كقوله سبحانه: ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ [محمد: ٣٨] ، وقيل: إنه هنا صفة لمفرد مقدر أي قدر عشر سور مثله، وقيل: إنه وصف لمجموع العشر لأنها كلام وشيء واحد، وأيضا- عشر- ليس بصيغة جمع فيعطى حكم المفرد- كنخل منقعر- وقوله سبحانه: مُفْتَرَياتٍ نعت آخر- لسور- قيل: أخر عن نعتها بالمماثلة لما يوحى لأنه النعت المقصود بالتكليف إذ به قعودهم على العجز عن المعارضة، وأما نعت الافتراء فلا يتعلق به غرض يدور عليه شيء في مقام التحدي، وإنما ذكر على نهج المساهلة وإرخاء العنان ولأنه لو عكس الترتيب لربما توهم أن المراد هو المماثلة له في الافتراء، والمعنى فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مماثلة له في البلاغة مختلقات من عند أنفسكم إن صح أني اختلقته من عند نفسي فإنكم عرب فصحاء بلغاء ومبادي ذلك فيكم من ممارسة الخطب والأشعار ومزاولة أساليب النظم والنثر وحفظ الوقائع والأيام أتم.
{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa onu uydurdu mu diyorlar?”; munkatı' olan em (أَمْ) ile, onların vahyolunana itibar etmeyi terk ettiklerinin ve onda davanın doğruluğuna delalet eden açık mucizelerle yetinmediklerinin zikrinden yüz çevirme (idrâb) ve bundan daha şiddetli ve daha büyük olan şeyi irtikâp ettiklerini zikretmeye bir başlangıçtır; bel (بَلْ) ve inkârî hemze ile takdir edilir, yani 'Bilakis, onlar [bunu] mu söylüyorlar?' demektir. İbnü'l-Kuşeyrî ise { أَمْ } edatının muttasıl olduğu ve takdirin 'Sana vahyettiğimizle yetiniyorlar mı, yoksa onun Allah katından olmadığını mı söylüyorlar?' şeklinde olduğu görüşüne gitmiştir. Birincisi daha zâhirdir. Her ne olursa olsun { افْتَراهُ } fiilindeki bariz zamir vahyedilene aittir. { قُلْ } “De ki:”, eğer durum dediğiniz gibiyse; { فَأْتُوا } “getirin”, siz de; { بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri on sure”, belâgatta ve nazım güzelliğinde. Bu ifade { سُوَرٍ } kelimesinin nâtıdır (sıfatıdır); zâhir olan cem' (çoğul) konusunda ona mutabık olmasıydı, ancak toplamın benzerliği değil her birinin benzerliği kastedildiğinden her birinin benzerliği itibarıyla müfred getirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Misl' kelimesi müfred de olsa mutabakat ve adem-i mutabakat onda caizdir; zira aslen masdar olduğu dikkate alınarak Yüce Allah'ın: { أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا } “Bizim gibi iki beşere mi inanacağız?” [el-Mü'minûn: 47] buyruğunda olduğu gibi hem tekil hem başkası onunla sıfatlanabilir. Bazen de Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar” [Muhammed: 38] buyruğundaki gibi mutabık olur. Şöyle de denilmiştir: O burada takdiri bir müfredin sıfatıdır, yani 'onun benzeri on sure miktarı' takdirindedir. Şöyle de denilmiştir: O, on surenin toplamının sıfatıdır, zira o bir kelam ve tek bir şeydir. Ayrıca { عَشْرٍ } lafzı da cemi sığası değildir, dolayısıyla 'devrilmiş hurma kütükleri' ifadesinde olduğu gibi müfred hükmü verilir. Yüce Allah'ın: { مُفْتَرَياتٍ } “uydurulmuş” buyruğu ise { سُوَرٍ } kelimesinin diğer bir sıfatıdır. Denildi ki: Vahyedilene benzerlik sıfatından sonraya bırakılmıştır; çünkü mükellefiyetin asıl kastettiği sıfat odur, zira muarazadan aciz kalıp oturmaları onunladır. Uydurma sıfatına gelince; meydan okuma (tahaddî) makamında etrafında bir şeyin döndüğü bir maksat ona taalluk etmez. O ancak müsamaha ve dizginleri serbest bırakma yoluyla zikredilmiştir; hem de tertip tersine çevrilseydi uydurmada ona benzerliğin kastedildiği vehmedilebilirdi. Mana şudur: Şayet onu kendiliğimden uydurduğum doğru ise, belâgatta onun benzeri, kendi tarafınızdan uydurulmuş on sure getirin; zira siz fasih ve beliğ Araplarsınız; hutbe ve şiirlerle meşguliyetten, nazım ve nesir üsluplarını icra etmekten, tarihi vakaları ve günleri ezberlemekten gelen bu kabiliyetlerin başlangıçları sizde pek mükemmeldir.
والكثير على أن هذا التحدي وقع أولا فلما عجزوا تحداهم بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ كما نطقت به سورة [البقرة:
Çoğunluğa göre bu meydan okuma ilk önce vuku bulmuştur; onlar bundan aciz kalınca [Bakara: 23] ve Yûnus Surelerinde ifade edildiği üzere onlara { بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure ile” meydan okumuştur.
٢٣] ويونس، وهو وإن تأخر تلاوة متقدم نزولا وأنه لا يجوز العكس إذ لا معنى للتحدي بعشر لمن عجز عن التحدي بواحدة وأنه ليس المراد تعجيزهم عن الإتيان بعشر سور مماثلات لعشر معينة من القرآن.
Bu, tilavet bakımından sonra gelse de nüzul bakımından öncedir ve bunun aksi caiz değildir; zira bir sure ile meydan okumaktan aciz kalan kimseye on sure ile meydan okumanın bir manası yoktur ve kastedilen şey Kur'an'dan muayyen on sureye benzer on sure getirmekten onları aciz bırakmak değildir.
وروي عن ابن عباس أن المراد ذلك، وجعل العشر ما تقدم من السور إلى هنا، واعترضه أبو حيان بأن أكثر ما ذكر مدني وهذه السورة حسبما علمت مكية فكيف تصح الحوالة بمكة على ما لم ينزل بعد، ثم قال: ولعل هذا لا يصح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وذهب ابن عطية إلى أن هذا التحدي إنما وقع بعد التحدي بسورة، وروي هذا عن المبرد وأنكر تقدم نزول هذه السورة على نزول تينك السورتين وقال: بل نزلت سورة يونس أولا، ثم نزلت سورة هود.
İbn Abbâs'tan muradın bu olduğu ve on surenin buraya kadar geçen sureler kılındığı rivayet edilmiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek zikredilenlerin çoğunun Medenî olduğunu, bu surenin ise bildiğin üzere Mekkî olduğunu, dolayısıyla henüz inmemiş olan şeye Mekke'de nasıl havale yapılabileceğini belirtmiş; sonra da: 'Belki de bu İbn Abbâs'tan —radıyallâhu teâlâ anhümâ— sahih olarak gelmemiştir' demiştir. İbn Atıyye ise bu meydan okumanın bir sure ile meydan okumadan sonra vuku bulduğu görüşüne gitmiştir. Bu, Müberred'den de rivayet edilmiş olup o bu surenin nüzulünün o iki surenin nüzulünden önce olduğunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: 'Bilakis önce Yûnus Suresi indi, sonra Hûd Suresi indi.'
وقد أخرج ذلك ابن الضريس في فضائل القرآن عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. ووجه ذلك بأن ما وقع أولا هو التحدي بسورة مثله في البلاغة والاشتمال على ما اشتمل عليه من الأخبار عن المغيبات والأحكام وأخواتها، فلما عجزوا عن ذلك أمرهم بأن يأتوا بعشر سور مثله في النظم وإن لم تشتمل على ما اشتمل عليه، وضعفه في الكشف، وقال: إنه لا يطرد في كل سورة من سور القرآن، وهب أن السورة متقدمة النزول إلا أنها لما نزلت على التدريج جاز أن تتأخر تلك الآية عن هذه، ولا ينافي تقدم السورة على السورة انتهى.
Bunu İbnü'd-Durays Fezâilü'l-Kur'ân'da İbn Abbâs'tan —radıyallâhu teâlâ anhümâ— rivayet etmiştir. Bunun izahı şöyledir: İlk vuku bulan meydan okuma; belâgatta ve gayb haberleri, hükümler ve benzeri şeyleri ihtiva etmede onun benzeri bir sure iledir. Onlar bundan aciz kalınca, onun ihtiva ettiği şeyleri ihtiva etmese bile nazımda onun benzeri on sure getirmelerini emretmiştir. el-Keşşâf sahibi bunu zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: 'Bu, Kur'an surelerinin her birinde geçerli (muttarid) olmaz. Surenin nüzulünün önce olduğunu kabul etsek bile, sure peyderpey indiği için o ayetin bu ayetten sonra inmiş olması caizdir ve bu durum bir surenin diğer sureden önce olmasına aykırı düşmez.' [Sözün sonu].
وتعقبه الشهاب بأن قوله لا يطرد مما لا وجه له لأن مراد المبرد اشتماله على شيء من الأنواع السبعة ولا يخلو شيء من القرآن عنها، وادعاء تأخر نزول تلك الآية خلاف الظاهر، ومثله لا يقال بالرأي، وادعى أن الحق ما قاله المبرد من أنه ﵊ تحداهم أولا بسورة مثله في النظم والمعنى، ثم تنزل فتحداهم بعشر سور مثله في النظم من غير حجر في المعنى، ويشهد له توصيفها بمفتريات، وأيد بعضهم نظر المبرد بأن التكليف في آية البقرة إنما كان بسبب الريب ولا يزيل الريب إلا العلم بأنهم لا يقدرون على المماثلة التامة، وهو في هذه الآية ليس إلا بسبب قولهم:
Şihâb ise buna itiraz ederek onun 'bu muttarid olmaz' sözünün bir vechi olmadığını, zira Müberred'in maksadının yedi türden bir şeyi ihtiva etmesi olduğunu ve Kur'an'dan hiçbir şeyin bunlardan hali olmadığını söylemiştir. O ayetin nüzulünün sonra olduğu iddiası ise zâhire aykırıdır ve böylesi bir şey re'y ile söylenemez. O, hakkın Müberred'in dediği şey olduğunu iddia etmiştir: Resûlullah aleyhisselâm önce onlara nazım ve manada onun benzeri bir sure ile meydan okumuş, sonra tenzile giderek manada bir kısıtlama olmaksızın nazımda onun benzeri on sure ile meydan okumuştur; bu surelerin uydurulmuş olarak vasıflanması da buna şahitlik eder. Bazıları Müberred'in görüşünü şöyle desteklemiştir: Bakara ayetindeki mükellefiyet ancak şüphe sebebiyle idi; şüpheyi ise ancak onların tam bir benzerlik getirmeye güç yetiremeyeceklerini bilmeleri giderir. Bu ayetteki ise sadece onların:
افْتَراهُ فكلفوا نحو ما قالوا، وفيه أن الأمر في سورة يونس كالأمر هنا مسبوق بحكاية زعمهم الافتراء قاتلهم الله تعالى مع أنهم لم يكلفوا إلا بنحو ما كلفوا به في آية البقرة على أن في قوله: ولا يزيل الريب إلخ منعا ظاهرا، وللعلامة الطيبي هاهنا كلام- زعم أنه الذي يقتضيه المقام- وهو على قلة جدواه لا وجه لما أسسه عليه كما بين ذلك صاحب الكشف.
{ افْتَراهُ } “Onu uydurdu” demeleri sebebiyledir; dolayısıyla söyledikleri türden şeyle mükellef tutulmuşlardır. Ancak buna karşı şu denilir: Yûnus Suresi'ndeki emir de buradaki emir gibi onların uydurma iddialarının —Allah onları kahretsin— hikâye edilmesinden sonradır; bununla birlikte onlar ancak Bakara ayetinde mükellef tutuldukları şeyin benzeriyle mükellef tutulmuşlardır. Kaldı ki onun: 'Şüpheyi gidermez...' sözünde de açık bir men' (itiraz) vardır. Allâme et-Tîbî'nin burada —makamın gerektirdiğini iddia ettiği— bir sözü vardır ki, faydasının azlığı ile birlikte üzerine bina ettiği şeyin bir vechi yoktur; nitekim el-Keşşâf sahibi bunu açıklamıştır.
هذا ونقل الإمام أنه استدل بهذه الآية على أن إعجاز القرآن بفصاحته لا باشتماله على المغيبات وكثرة العلوم إذ لو كان كذلك لم يكن لقوله سبحانه: مُفْتَرَياتٍ معنى أما إذا كان وجه الإعجاز الفصاحة صح ذلك لأن فصاحة الكلام تظهر إن صدقا وإن كذبا، واعترض عليه الفاضل الجلبي بما هو مبني على الغفلة عن معنى الافتراء والاختلاق، نعم ما ذكر إنما يدل على صحة كون وجه الإعجاز ذلك ولا يمنع احتمال كونه الأسلوب الغريب وعدم اشتماله على التناقض كما قيل به.
Bununla birlikte İmam [Fahreddîn er-Râzî], bu ayetle Kur'an'ın i'câzının gayb haberlerini ve çokça ilimleri ihtiva etmesiyle değil fesahatiyle olduğuna delil getirildiğini nakletmiştir; zira öyle olsaydı Yüce Allah'ın: { مُفْتَرَياتٍ } “uydurulmuş” buyruğunun bir manası olmazdı. İ'câz yönü fesahat olduğunda ise bu sahih olur, çünkü kelamın fesahati ister doğru olsun ister yalan olsun ortaya çıkar. Fâzıl Çelebi ise iftira ve ihtilâkın (uydurmanın) manasından gaflete dayanan bir itirazla ona karşı çıkmıştır. Evet, zikredilen husus ancak i'câz yönünün bu olmasının sahihliğine delalet eder; söylendiği üzere onun garip üslup ve tenakuzdan uzak oluşu ihtimaline ise engel teşkil etmez.
وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ أي استعينوا بمن أمكنكم أن تستعينوا به من آلهتكم التي تزعمون أنها ممدة لكم في كل ما تأتون وما تذرون. والكهنة الذين تلجئون إلى آرائهم في الملمات ليسعدوكم في ذلك.
{ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ } “Ve güç yetirebildiklerinizi çağırın”, yani yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde size yardımcı olduğunu iddia ettiğiniz ilahlarınızdan ve bu hususta size yardım etmeleri için mühim meselelerde görüşlerine başvurduğunuz kâhinlerden yardım isteyebileceğiniz kimseleri yardıma çağırın;
مِنْ دُونِ اللَّهِ متعلق- بادعوا- أي متجاوزين الله تعالى، وفيه على ما قال غير واحد إشارة إلى أنه لا يقدر على مثله إلا الله ﷿ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في أني افتريته، فإن ذلك يستلزم الإتيان بمثله وهو أيضا يستلزم قدرتكم عليه، وجواب إِنْ محذوف دل عليه المذكور قبل فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ الخطاب- على ما روي عن الضحاك- للمأمورين بدعاء من استطاعوا، وضمير الجمع الغائب عائد إلى من أي فإن لم يستجب لكم من تدعونه من دون الله تعالى إلى الإسعاد والمظاهرة على المعارضة لعلمهم بالعجز عنه وأن طاقتهم أقصر من أن تبلغه فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ أي ما أنزل إلا ملتبسا بعلمه تعالى لا بعلم غيره على ما تقتضيه كلمة أَنَّما فإنها تفيد الحصر كالمكسورة على الصحيح، قيل: وهو معنى قول من قال: أي ملتبسا بما لا يعلمه إلا الله تعالى ولا يقدر عليه سواه.
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka”, { ادْعُوا } lafzına müteallıktır; yani Allah Teâlâ'yı aşarak/bırakarak [onları çağırın]. Birden çok âlimin belirttiğine göre bunda, onun benzerine Yüce Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceğine bir işaret vardır. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz”, onu benim uydurduğum iddianızda; zira bu onun benzerini getirmeyi gerektirir, o da sizin ona güç yetirmenizi gerektirir. { إِنْ } edatının cevabı mahzuftur, daha önce zikredilen ifade ona delalet etmektedir. { فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “Eğer size cevap veremezlerse”; Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre hitap, güç yetirebildiklerini çağırmaları emredilen kimseleredir; gaib cemi zamiri ise 'men' lafzına râcidir; yani Allah Teâlâ'dan başka yardıma ve muarazada arka çıkmaya çağırdığınız kimseler, bundan aciz olduklarını ve güçlerinin buna yetmeyecek kadar kısa olduğunu bildikleri için size cevap veremezlerse; { فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ } “bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir”, yani { أَنَّما } kelimesinin gerektirdiği üzere başkasının ilmiyle değil ancak O Teâlâ'nın ilmiyle muttasıf olarak indirilmiştir; zira o sahih olan görüşe göre kesreli olan (innemâ) gibi hasr ifade eder. Denildi ki: Bu, 'ancak Allah Teâlâ'nın bildiği ve O'ndan başkasının güç yetiremediği şeylerle muttasıf olarak' diyen kimsenin sözünün manasıdır.
وادعى بعضهم أن الحصر إنما أفادته الإضافة كما في قوله تعالى: فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً [الجن: ٢٦] والمراد بما لا يعلمه غيره تعالى الكيفيات والمزايا التي بها الإعجاز والتحدي، وذكر عدم قدرة غيره سبحانه مما يقتضيه السياق وإلا فالمذكور في النظم الكريم العلم دون القدرة، وقيل: ذاك لأن نفي العلم بالشيء يستلزم نفي القدرة لأنه لا يقدر أحد على ما لا يعلم، والجملة الشرطية داخلة في حيز القول وإيراد كلمة الشك مع الجزم بعدم الاستجابة من جهة من يدعونه تهكم بهم وتسجيل عليهم بكمال سخافة العقل، وترتيب الأمر بالعلم على مجرد عدم الاستجابة من حيث إنه مسبوق بالدعاء المسبوق بتعجيزهم واضطرارهم فكأنه قيل: فإن لم يستجيبوا لكم عند التجائكم إليهم بعد ما اضطررتم إلى ذلك وصاعت عليكم الحيل وعيت بكم العلل فَاعْلَمُوا إلخ أو من حيث إن من يدعونهم إلى المعارضة أقوى منهم في اعتقادهم فإذا ظهر عجزهم بعدم استجابتهم وإن كان ذلك قبل ظهور عجز أنفسكم يكون عجزهم أظهر وأوضح.
Bazıları hasrı ancak Yüce Allah'ın: { فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً } “O, gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz” [el-Cin: 26] buyruğunda olduğu gibi izafetin ifade ettiğini iddia etmiştir. Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği şeyden murat; i'câz ve meydan okumanın kendisiyle gerçekleştiği keyfiyetler ve meziyetlerdir. O'ndan başkasının güç yetiremeyişinin zikredilmesi ise siyakın gerektirdiği bir husustur; yoksa kerim nazımda zikredilen şey kudret değil ilimdir. Şöyle de denilmiştir: Bu böyledir, zira bir şeye dair ilmin nefyedilmesi kudretin nefyini gerektirir; çünkü hiç kimse bilmediği şeye güç yetiremez. Şart cümlesi 'de ki' (kul) sözünün kapsamına dahildir; cevap vermeyecekleri kesin olduğu halde şüphe bildiren edatın (in) getirilmesi onlarla alay etmek ve akıllarının tam bir hafiflik içinde olduğunu tescillemektir. İlim emrinin sadece cevap vermemeye bağlanması ise; bunun, kendilerini aciz bırakmanın ve çaresiz kılmanın ardından gelen çağırmanın peşinden gelmesi cihetiyledir; sanki şöyle denilmiştir: Çaresiz kalıp hileleriniz tükenince ve mazeretleriniz bitince onlara sığındığınızda şayet size cevap veremezlerse { فَاعْلَمُوا } “bilin ki...” ilh. Ya da muarazaya çağırdıkları kimselerin kendi inançlarına göre kendilerinden daha güçlü olması cihetiyledir; dolayısıyla kendi acziyetlerinin ortaya çıkmasından önce bile olsa onların cevap vermeyişiyle acziyetleri ortaya çıktığında, acziyetleri daha zâhir ve daha açık olur.
وبمجموع ما ذكرنا يظهر أن لا إشكال في الآية، ومما يقتضى منه العجب قول العز بن عبد السلام في أماليه: إن ترتيب هذا المشروط يعني العلم على ذلك الشرط يعني عدم الاستجابة مشكل، وكذا قوله سبحانه: أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ مشكل أيضا إذ لا تصلح الباء للسببية إذ ليس العلم سببا في إنزاله ولا للمصاحبة إذ العلم لا يصحبه في إنزاله، وأن الجواب أنه ليس المراد بالعلم إلا علمنا نحن، وأضيف إليه ﷿ لأنه مخلوق له تعالى، ونظير ذلك ما في قوله جل وعلا: وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ [المائدة: ١٠٦] حيث أضيفت الشهادة إلى الله سبحانه باعتبار أنه تعالى شرعها، والقرآن قد نزل بأدلة العلم بأحكام الله تبارك اسمه، فعبر بالمدلول عن الدليل، والتقدير فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ مصحوبا بانتشار علم الأحكام، وهي الأدلة، ولا شك أنه يناسب إذا عجزوا عن معارضته أن يعلموا أن هذه الآيات أدلة أحكام الله تعالى انتهى، وليت شعري كيف غفل هذا العالم الماهر عن ذلك التفسير الظاهر، ولعله كما قيل: من شدة الظهور الخفاء وَأَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ أي واعلموا أيضا أنه تعالى المختص بالألوهية وأحكامها وأن آلهتكم بمعزل عن رتبة الشركة له تعالى في ذلك فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي داخلون في الإسلام إذ لم يبق بعد شائبة شبهة في حقيته وفي بطلان ما أنتم فيه من الشرك، فيدخل فيه الإذعان بكون القرآن من عند الله تعالى دخولا أوليا، أو منقادون للحق الذي هو كون القرآن من عند الله تعالى وتاركون ما أنتم عليه من المكابرة والعناد، وفي هذا الاستفهام إيجاب بليغ لما فيه من معنى الطلب والتنبيه على قيام الموجب وزوال المانع، ولهذا جيء بالفاء، وفي التعبير- بمسلمون- دون تسلمون تأييد لما يقتضيه ترتيب ما ذكر على ما قيل بها من وجوبه بلا مهلة، قيل: وفي ذلك أيضا إقناط لهم من أن يجيرهم آلهتهم من بأس الله تعالى شأنه وعز سلطانه، وجوز أن يكون الضمير في لَكُمْ للرسول ﷺ، ويؤيده أنه جاء في آية أخرى فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ [القصص: ٥٠] ، وروي ذلك عن مجاهد، وكان المناسب للأمر بقل الافراد لكنه جمع للتعظيم، وهو لا يختص بضمير المتكلم كما قاله الرضي، ومن ذلك:
Zikrettiğimiz hususların toplamıyla ayette hiçbir müşkillik olmadığı anlaşılır. Kendisinden hayret edilmesi gereken şeylerden biri de el-İzz b. Abdüsselâm'ın Emâlî'sindeki şu sözüdür: 'Bu meşrûtun yani ilmin, o şarta yani cevap verilmeyişe bağlanması müşküldür. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ } buyruğu da müşküldür; zira bâ (ب) harfi sebebiyet için elverişli değildir, çünkü ilim onun indirilmesinde bir sebep değildir; beraberlik (musâhabet) için de elverişli değildir, çünkü ilim indirilmesinde ona eşlik etmez. Cevap şudur ki: İlimden murat ancak bizim ilmimizdir; O'nun tarafından yaratıldığı için Şânı Yüce olan Allah'a izafe edilmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” [el-Mâide: 106] buyruğunda vardır; zira şahitlik, onu meşru kıldığı dikkate alınarak Yüce Allah'a izafe edilmiştir. Kur'an ise İsmi Mübarek olan Allah'ın hükümlerine dair ilmin delilleriyle inmiştir; böylece medlûl (delalet edilen) delil yerine kullanılmıştır. Takdir şöyledir: 'Bilin ki o, hükümler ilminin yani delillerin yayılması eşliğinde indirilmiştir.' Şüphe yok ki onlar Kur'an'a muaraza etmekten aciz kaldıklarında bu ayetlerin Allah Teâlâ'nın hükümlerinin delilleri olduğunu bilmeleri uygun düşer.' [Sözün sonu]. Ah keşke bilseydim, bu mahir âlim böylesine zâhir bir tefsirden nasıl gafil oldu! Belki de denildiği gibi: 'Aşırı zuhurdan dolayı gizlilik hasıl olmuştur.' { وَأَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Ve O'ndan başka hiçbir ilah olmadığını [bilin]”, yani O Teâlâ'nın ilahlığa ve onun hükümlerine münhasır olduğunu, ilahlarınızın ise bu hususta O Teâlâ'ya ortaklık mertebesinden tamamen uzak olduğunu da bilin. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz Müslüman oluyor musunuz?”, yani onun hak oluşunda ve içinde bulunduğunuz şirkin batıllığında geriye hiçbir şüphe şaibesi kalmadığına göre İslam'a giriyor musunuz? Dolayısıyla Kur'an'ın Allah katından olduğunu kabul etmek buna öncelikle dahil olur. Yahut Kur'an'ın Allah katından olması demek olan hakka boyun eğip üzerinde bulunduğunuz inat ve büyüklenmeyi terk ediyor musunuz? Bu istifhamda, talep manası ve gerektiricinin mevcut olup engelin zail olduğuna dikkat çekme bulunmasından dolayı beliğ bir icap (gereklilik) vardır; bu sebeple fâ harfi getirilmiştir. 'Teslim olursunuz' yerine { مُسْلِمُونَ } (ism-i fail) ile ifade edilmesinde, zikredilen şeyin daha önce söylendiği üzere gecikmeksizin vacip oluşunun gerektirdiği hususa bir destek vardır. Denildi ki: Bunda onlar için ilahlarının kendilerini Allah Teâlâ'nın azabından ve kudretinden koruyamayacağına dair bir ümitsizleştirme de vardır. { لَكُمْ } lafzındaki zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olması da caiz görülmüştür. Başka bir ayette { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ } “Eğer sana cevap veremezlerse” [el-Kasas: 50] şeklinde gelmiş olması da bunu teyit eder. Bu, Mücâhid'den rivayet edilmiştir. 'De ki' (kul) emrine uygun olan müfred getirilmesiydi, ancak tazim için cemi getirilmiştir; Razî'nin dediği gibi bu sadece mütekellim zamirine has değildir. Şairin şu sözü de bundandır:
وإن شئت حرمت النساء سواكم والجملة غير داخلة في حيز القول بل هي من قبله تعالى للحكم بعجزهم كقوله سبحانه: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا [البقرة: ٢٤] وعبر بالاستجابة إيماء إلى أنه ﷺ على كمال الأمن من أمره كأن أمره ﵊ لهم بالإتيان بمثله دعاء لهم إلى أمر يريد وقوعه، ويجوز أن يكون الضمير له ﷺ وللمؤمنين لأنهم أتباع له ﷺ في الأمر بالتحدي، وفيه تنبيه لطيف على أن حقهم أن لا ينفكوا عنه ﵊ ويناصبوا معه لمعارضة المعاندين كما كانوا يفعلونه في الجهاد وإرشاد إلى أن ذلك مما يفيد الرسوخ في الإيمان، ولذلك رتب عليه ما ترتب.
Eğer dilersen sizden başka kadınları kendime haram kılarım. Bu cümle 'de ki' sözünün kapsamına dahil olmayıp Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Eğer yapamazsanız —ki asla yapamayacaksınız—” [el-Bakara: 24] buyruğunda olduğu gibi onların acziyetine hükmetmek için bizzat O Teâlâ tarafındandır. İcabet ile ifade edilmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendi davasından tam bir eminlik içinde olduğuna, sanki onun aleyhisselâm onlara onun benzerini getirmelerini emretmesinin vuku bulmasını istediği bir şeye onları bir davet mesabesinde olduğuna ima içindir. Zamirin ona sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere ait olması da caizdir; zira onlar meydan okuma emrinde ona sallallâhu aleyhi ve sellem tâbidirler. Bunda, cihatta yaptıkları gibi onların ondan aleyhisselâm ayrılmayıp inatçılara karşı onunla birlikte mücadele etmeleri gerektiğine latif bir tenbih ve bunun imanda rüsuh (kökleşme) sağlayan şeylerden olduğuna bir irşad vardır; bundan dolayı üzerine terettüp eden şeyler terettüp etmiştir.
والمراد بالعلم المأمور به ما هو في المرتبة العليا التي كأن ما عداها من مراتب العلم ليس بعلم لكن لا للإشعار بانحطاط تلك المراتب بل بارتفاع هذه المرتبة، ويعلم من ذلك سر إيراد كلمة الشك مع القطع بعدم الاستجابة، فإن تنزيل سائر المراتب منزلة العدم مستتبع لتنزيل الجزم بعدم الاستجابة منزلة الشك، ويجوز أن يكون المأمور به الاستمرار على ما هم عليه من العلم ومعنى مُسْلِمُونَ مخلصون في الإسلام أو ثابتون عليه، والكلام من باب التثبيت والترقية إلى معارج اليقين، واختار تفسير الآية بذلك الجبائي وغيره، وذكر شيخ الإسلام أنه أنسب بما سلف من قوله تعالى: وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ ولما سيأتي إن شاء الله تعالى من قوله سبحانه: فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ وأشد بما يعقبه، وقد يؤيد أيضا بما أشرنا إليه لكن لا يخفى أن الكلام على التفسير الأول موافق لما قبله لأن ضمير الجمع في الآية المتقدمة للكفار والضمير في هذه ضمير الجمع فليكن لهم أيضا، ولأن الكفار أقرب المذكورين فرجوع الضمير إليهم أولى، ولأن في التفسير الثاني تأويلات لا يحتاج إليها في الأول.
Emredilen ilimden murat; onun dışındaki ilim mertebeleri sanki ilim değilmiş gibi olan en yüce mertebedir; ancak bu diğer mertebelerin düşüklüğünü hissettirmek için değil, bu mertebenin yüceliğini hissettirmek içindir. Cevap vermeyecekleri kesin olduğu halde şüphe kelimesinin getirilmesinin sırrı da buradan anlaşılır; zira diğer mertebelerin yok hükmünde sayılması, icabet etmeyişlerindeki kesinliğin şüphe hükmünde sayılmasını netice verir. Emredilen şeyin, üzerinde bulundukları ilme devam etmeleri olması da caizdir; bu durumda { مُسْلِمُونَ } lafzının manası 'İslam'da ihlaslı olanlar' veya 'onun üzerinde sebat edenler' demektir. Kelam sebat verme ve yakin basamaklarına yükseltme kabilindendir. Cübbâî ve başkaları ayeti bu şekilde tefsir etmeyi tercih etmiştir. Şeyhülislam, bunun daha önce geçen Yüce Allah'ın: { وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “ve göğsün daralmaktadır” buyruğuna ve inşâallahu teâlâ ileride gelecek olan Yüce Allah'ın: { فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } “Artık ondan şüphede olma” buyruğuna daha uygun olduğunu ve kendisini takip eden kısımla daha sıkı irtibatlı olduğunu zikretmiştir. Bu, bizim işaret ettiğimiz hususla da desteklenebilir. Ancak gizli değildir ki birinci tefsire göre kelam kendisinden öncekine mutabıktır; çünkü önceki ayetteki cemi zamiri kâfirlere aittir, bu ayetteki zamir de cemi zamiridir, dolayısıyla o da onlara ait olsun. Ayrıca kâfirler zikredilenlerin en yakınıdır, dolayısıyla zamirin onlara dönmesi daha evladır ve çünkü ikinci tefsirde birincisinde ihtiyaç duyulmayan tevil ve zorlamalar vardır.
ومن هنا استظهره أبو حيان واستحسنه الزمخشري، ولعل مرجحاته أقوى من مرجحات الأخير عند من تأمل فلذا قدمناه، وإن قيل: إذا جاءك التفسير عن مجاهد فحسبك، ويكتب- فما لم- في المصحف- على ما قال الأجهوري- بغير نون، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما- نزل- بفتح النون والزاي وتشديدها، وفي البحر أن- ما- يحتمل أن تكون مصدرية أي إن التنزيل، وأن تكون موصولة بمعنى الذي أي إن الذي نزله، وحذف العائد المنصوب في مثل ما ذكر شائع، وفعل- نزل- ضميره تعالى، وجوز بعضهم كون- ما- موصولة على قراءة الجمهور أيضا، ويبعد ذلك بحسب المعروف في مثله أنها موصولة فافهم.
Bundan dolayı Ebû Hayyân bunu zâhir görmüş, Zemahşerî de güzel bulmuştur. Düşünen kimse katında belki de onun tercih sebepleri sonrakinin tercih sebeplerinden daha güçlüdür; bu yüzden onu öne aldık. Her ne kadar: 'Tefsir sana Mücâhid'den geldiğinde o sana yeter' denilse de böyledir. Üchûrî'nin dediğine göre mushafta 'fe-in lem' lafzı nun harfi olmaksızın (فإلم) yazılır. Zeyd b. Ali —radıyallâhu teâlâ anhümâ— { نزل } fiilini nûn ve zâ harflerinin fethası ve zâ'nın şeddesiyle (nezzale) okumuştur. el-Bahr'da, { ما } edatının masdariyye olup 'indirme işi' manasında olması da, 'ellezî' manasında mevsûle olup 'indirdiği şey' manasında olması da muhtemeldir. Zikredilen benzer yerlerde mansub âid zamirinin hazfi yaygındır. { نزل } fiilinin fâil zamiri Yüce Allah'a aittir. Bazıları cumhurun kıraatine göre de { ما } edatının mevsûle olmasını caiz görmüştür; ancak benzerlerinde bilinen kurala göre onun mevsûle olması uzak bir ihtimaldir, iyi anla!
مَنْ كانَ يُرِيدُ أي بأعماله الصالحة بحسب الظاهر الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها أي ما يزينها ويحسنها من الصحة والأمن وكثرة الأموال والأولاد والرياسة وغير ذلك، وإدخال كانَ للدلالة على الاستمرار أي من يريد ذلك بحيث لا يكاد يريد الآخرة أصلا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها أي نوصل إليهم أجور أعمالهم في الدنيا وافية، فالكلام على حذف مضاف، وقيل: الأعمال عبارة عن الأجور مجازا، وإليه يشير كلام شيخ الإسلام والأول أولى، ونُوَفِّ متضمن معنى نوصل ولذا عدي بإلى، وإلا فهو مما يتعدى بنفسه، وقيل: إنه مجاز عن ذلك، وقرأ طلحة بن ميمون- «يوف» - بالياء، وإسناد الفعل إلى الله تعالى، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما- «يوف» - بالياء مخففا مضارع أوفى، وقرىء- «توّف» - بالتاء مبنيا للمفعول، ورفع «أعمالهم» والفعل في كل ذلك مجزوم على أنه جواب الشرط كما انجزم في قوله سبحانه: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ [الشورى: ٢٠] وحكى الفراء أن كانَ زائدة ولذا جزم الجواب، وتعقبه أبو حيان بأنه لو كانت زائدة لكان فعل الشرط يُرِيدُ وكان يكون مجزوما، وأجيب بأنه يحتمل أنه أراد بكونها زائدة أنها غير لازمة في المعنى، وقرأ الحسن- نوفي- بالتخفيف وإثبات الياء، وذلك إما على لغة من يجزم المنقوص بحذف الحركة المقدرة كما في قوله:
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ } “Kim isterse”, yani zâhire göre salih olan amelleriyle; { الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها } “dünya hayatını ve onun süsünü”, yani onu süsleyen ve güzelleştiren sağlık, güvenlik, mal ve evlat çokluğu, makam ve benzeri şeyleri; kâne (كانَ) fiilinin dâhil edilmesi sürekliliğe delalet etmek içindir, yani neredeyse ahireti hiç istemeyecek şekilde bunu isteyen kimseye; { نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها } “onlara amellerinin karşılığını orada tastamam öderiz”, yani dünyada amellerinin ecirlerini onlara eksiksiz ulaştırırız. Bu durumda söz muzafın hazfi üzeredir. Amellerin mecazen ecirlerden ibaret olduğu da söylenmiştir; Şeyhülislam'ın sözü de buna işaret etmektedir, ancak birincisi daha evladır. { نُوَفِّ } fiili 'ulaştırırız' manasını tazammun etmiştir, bu yüzden ilâ (إلى) ile müteaddi kılınmıştır; aksi takdirde o bizzat müteaddi olan fiillerdendir. Bundan mecaz olduğu da söylenmiştir. Talha b. Meymûn fiili yâ ile ve Allah Teâlâ'ya isnat ederek 'yüveffî' (يُوَفِّ) şeklinde okumuştur. Zeyd b. Ali —radıyallâhu teâlâ anhümâ— yâ ile ve hafifleterek 'evfâ'nın muzârii olarak 'yûfî' (يُوفِ) şeklinde okumuştur. Tâ ile meçhul olarak ve 'a'mâlühüm' lafzının ref'iyle 'tüveffâ' (تُوَفَّ) şeklinde de okunmuştur. Bütün bu kıraatlerde fiil, Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız” [eş-Şûrâ: 20] buyruğunda cezm olduğu gibi şartın cevabı olduğu için meczumdur. Ferrâ, { كانَ } fiilinin zâid olduğunu, bu yüzden cevabın cezm olduğunu nakletmiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şayet zâid olsaydı şart fiilinin { يُرِيدُ } olacağını ve meczum olması gerekeceğini belirtmiştir. Buna, onun zâid olmasından maksadının manada lüzumlu olmayışı olabileceği şeklinde cevap verilmiştir. Hasan-ı Basrî ise yâ harfini sabit tutarak ve tahfif ile 'nûfî' (نوفي) şeklinde okumuştur; bu da nakıs fiili şu beyitte olduğu gibi takdiri harekenin hazfiyle cezmedenlerin lügatine göredir: