وقال بعض العارفين: إنهم صدقوا بنسبة السرقة إلى يوسف ﵇ ولكنها سرقة الباب العاشقين وأفئدة المحبين بما أودع فيه من محاسن الأزل قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ الإشارة في ذلك من الحق ﷿ أن لا نفشي أسرارنا وندني إلى حضرتنا إلا من كان في قلبه استعداد قبول معرفتنا أو لا نختار لكشف جمالنا إلا من كان في قلبه شوق إلى وصالنا، وقال بعض الخراسانيين: الإشارة فيه أنا لا نأخذ من عبادنا أشد أخذ إلا من ادعى فينا أو أخبر عنا ما لم يكن له الاخبار عنه والادعاء فيه، وقال بعضهم: إلا من مد يده إلى ما لنا وادعاه لنفسه، وقال أبو عثمان: الإشارة أنا لا نتخذ من عبادنا وليا إلا من ائتمناه على ودائعنا فحفظها ولم يخن فيها، ولطيفة الواقعة أنه ﵇ لم يرض أن يأخذ بدل حبيبه إذ ليس للحبيب بديل في شرع المحبة.
Bazı ârifler şöyle dedi: Onlar Yûsuf'a aleyhisselâm hırsızlık nispet etmekte doğru söylediler; ancak bu, onda ezel güzelliklerinden emanet edilen şeyler sebebiyle âşıkların akıllarını ve sevenlerin gönüllerini çalmaktır. { قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını tutmaktan Allah'a sığınırız'”. Bundaki işaret Hak azze ve celle tarafındandır; yani kalbinde marifetimizi kabul etme istidadı olandan başkasına sırlarımızı ifşa etmeyiz ve huzurumuza yaklaştırmayız yahut kalbinde vuslatımıza şevk olandan başkasını cemalimizi açmak için seçmeyiz. Horasanlılardan bazıları şöyle demiştir: Bundaki işaret; biz kullarımız arasından ancak hakkımızda [hadsizce] iddiada bulunan yahut hakkında haber vermesi ve iddiada bulunması caiz olmayan şeyleri bizden haber veren kimseyi en şiddetli yakalayışla yakalarız, demektir. Bazıları da: Ancak bize ait olana el uzatıp onu kendisinin iddia eden kimseyi [yakalarız], demiştir. Ebû Osman ise şöyle dedi: Buradaki işaret; biz kullarımızdan ancak emanetlerimizi kendisine tevdi edip de onları koruyan ve onlara hıyanet etmeyen kimseyi dost ediniriz, demektir. Hadisenin latif tarafı şudur ki o aleyhisselâm sevgilisinin yerine bir başkasını almayı kabul etmemiştir; zira muhabbet şeriatında sevgilinin bir bedeli yoktur.
أبى القلب إلا حب ليلى فبغضت ... إلي نساء ما لهن ذنوب
«Gönül Leylâ'nın sevgisinden başkasına razı olmadı; bu yüzden hiçbir suçu olmayan kadınlar bana sevimsiz geldi.»
إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ قال بعضهم: إنهم صدقوا بذلك لكنه سرق أسرار يوسف ﵇ حين سمع منه في الخلوة ما سمع ولم يبده لهم عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ كأنه ﵇ لما رأى اشتداد البلاء قوي رجاؤه بالفرج فقال ما قال:
{ إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } “Şüphesiz senin oğlun hırsızlık etti”. Bazıları şöyle demiştir: Onlar bunda doğru söylediler; fakat o, baş başa kaldıklarında Yûsuf'tan aleyhisselâm işittiği şeyleri işitip onlara açıklamadığı zaman Yûsuf'un sırlarını çalmıştı. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Umarım ki Allah onların hepsini bana getirir. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”. Sanki o aleyhisselâm belanın şiddetlendiğini görünce feraha olan ümidi kuvvetlendi de şu söylenenleri söyledi:
اشتدى أزمة تنفرجي ... قد آذن ليلك بالبلج
«Ey darlık, şiddetlen ki açılasın! Gece artık sabahın aydınlığını haber vermiştir.»
وكان لسان حاله يقول:
Lisan-ı hâli de şöyle diyordu:
دنا وصال الحبيب واقتربا ... وا طربا للوصال وا طرابا
«Sevgilinin vuslatı yaklaştı, pek yaklaştı... Ne büyük neşedir vuslat, ne büyük neşe!»
وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ قال بعض العارفين: إن تأسفه على رؤية جمال الله تعالى من مرآة وجه يوسف ﵇ وقد تمتع بذلك برهة من الزمان حتى حالت بينه وبينه طوارق الحدثان فتأسف ﵇ لذلك واشتاقت نفسه لما هنالك:
{ وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Ve dedi ki: 'Ey Yûsuf'a karşı [içimdeki] hüznüm!'”. Bazı ârifler şöyle dedi: Onun eseflenmesi, Yûsuf'un aleyhisselâm yüzünün aynasından Allah Teâlâ'nın cemalini görmekten mahrum kalmasınadır; zira bir zaman bundan istifade etmişti, ta ki hadiselerin acı sürprizleri onunla bu müşahede arasına engel oluncaya kadar. Bundan dolayı o aleyhisselâm eseflendi ve nefsi oradaki [o hâle] iştiyak duydu:
سقى الله أياما لنا ولياليا ... مضت فجرت من ذكرهن دموع
«Allah bizim geçmiş günlerimizi ve gecelerimizi sulasın ki, onları anmaktan ötürü gözyaşları akmıştır.»
فيا هل لها يوما من الدهر أوبة ... وهل لي إلى أرض الحبيب رجوع
«Ah acaba zamandan bir gün onların geri dönüşü var mıdır ve benim sevgilinin diyarına dönüşüm mümkün müdür?»
وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ حيث بكى حتى أضر بعينيه وكان ذلك حتى لا يرى غير حبيبه.
{ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “Hüzünden gözleri ağardı”; öyle ki gözlerine zarar verinceye kadar ağladı ve bu da sevgilisinden başkasını görmesin diye idi.
لما تيقنت أني لست أبصركم ... غمضت عيني فلم أنظر إلى أحد
«Sizi göremeyeceğime kesin kanaat getirince gözlerimi yumdum ve hiç kimseye bakmadım.»
قال بعض العارفين: الحكمة في ذهاب بصر يعقوب وبقاء بصر آدم وداود ﵉ مع أنهما بكيا دهرا طويلا أن بكاء يعقوب كان بكاء حزن معجون بألم الفراق حيث فقد تجلي جمال الحق من مرآة وجه يوسف ولا كذلك بكاء آدم وداود فإنه كان بكاء الندم والتوبة وأين ذلك المقام من مقام العشق. وقال أبو سعيد القرشي: إنما لم يذهب بصرهما لأن بكاءهما كان من خوف الله تعالى فحفظا وبكاء يعقوب كان لفقد لذة فعوتب، وقيل: يمكن أن يكون ذهاب بصره ﵇ من غيرة الله تعالى عليه حين بكى لغيره وإن كان واسطة بينه وبينه، ولهذا جاء أن الله تعالى أوحى إليه يا يعقوب أتتأسف على غيري وعزتي لآخذن عينيك ولا أردهما عليك حتى تنساه، واختار بعض العارفين أن ذلك الأسف والبكاء ليسا إلا لفوات ما انكشف له ﵇ من تجلي الله تعالى في مرآة وجه يوسف ﵇، ولعمري إنه لو كان شاهد تجليه تعالى في أول التعنيات وعين أعيان الموجودات ﷺ لنسي ما رأى ولما عراه ما عرا ولله تعالى در سيدي ابن الفارض حيث يقول:
Bazı ârifler şöyle dedi: Âdem ve Dâvûd'un aleyhimesselâm uzun bir zaman ağlamalarına rağmen gözlerinin görmeye devam etmesi, Ya'kûb'un ise gözlerinin görmez olması hikmeti şudur: Ya'kûb'un ağlaması, Yûsuf'un yüzünün aynasından Hakk'ın cemal tecellisini kaybetmesi sebebiyle ayrılık acısıyla yoğrulmuş bir hüzün ağlamasıydı. Âdem ve Dâvûd'un ağlaması ise böyle değildi; zira onlarınki pişmanlık ve tövbe ağlamasıydı. Nerede o makam, nerede aşk makamı! Ebû Saîd el-Kureşî şöyle demiştir: İkisinin görme yetisi gitmedi; zira onların ağlaması Allah Teâlâ korkusundandı, bu yüzden korundular; Ya'kûb'un ağlaması ise bir lezzetin kaybındandı, bundan dolayı azarlandı. Denildi ki: O aleyhisselâm, kendisiyle Allah arasında bir vasıta olsa bile başkası için ağladığı zaman gözünün gitmesi Allah Teâlâ'nın ona olan gayretinden ileri gelmiş olabilir. Nitekim rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ ona şöyle vahyetmiştir: “Ey Ya'kûb! Benden başkasına mı esefleniyorsun? İzzetime andolsun ki senin gözlerini alacağım ve onu unutuncaya kadar da sana geri vermeyeceğim.” Bazı ârifler ise bu esef ve ağlamanın, ancak Yûsuf'un aleyhisselâm yüzünün aynasında Allah Teâlâ'nın tecellisinden kendisine açılmış olan şeyin elden çıkmasından ibaret olduğu görüşünü tercih etmişlerdir. Ömrüme andolsun ki eğer o, taayyünâtın ilki ve mevcudatın ayanının aynı olan zatta sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın tecellisini müşahede etmiş olsaydı gördüklerini unutur ve başına gelenler de başına gelmezdi. Seyyidim İbnü'l-Fârız ne güzel söylemiştir:
لو أسمعوا يعقوب بعض ملاحة ... في وجهه نسي الجمال اليوسفي
«Eğer Ya'kûb'a onun yüzündeki güzellikten bir nebze duyursalardı, Yûsuf'un güzelliğini unutuverirdi.»
قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ هذا من الجهل بأحوال العشق وما عليه العاشقون فإن العاشق يتغذى بذكر معشوقه:
{ قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “Dediler ki: 'Allah'a andolsun ki sen, eriyip bitinceye yahut helâk olanlardan oluncaya kadar Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin'”. Bu, aşkın hâllerini ve âşıkların durumunu bilmemekten kaynaklanır; zira âşık maşukunun zikriyle beslenir:
فإن تمنعوا ليلى وحسن حديثها ... فلن تمنعوا مني البكا والقوافيا
«Eğer Leylâ'yı ve onun güzel sözlerini bana yasaklarsanız, benden ağlamayı ve şiirleri asla engelleyemezsiniz.»
وإذا لم يستطع ذكره بلسانه كان مستغرقا بذكره إياه بجنانه:
Diliyle onu anmaya güç yetiremediğinde ise kalbiyle onu anmaya gark olur:
غاب وفي قلبي له شاهد ... يولع إضماري بذكراه
«O gözden kayboldu; fakat kalbimde ona dair bir şahit vardır ki, iç dünyamı onu anmaya tutkun eyler.»
مثلت الفكرة لي شخصه ... حتى كأني أتراءاه
«Fikir onun şahsını gözümde öyle canlandırdı ki, sanki onu bizzat görüyor gibiyim.»
وكيف يخوف العاشق بالهلاك في عشق محبوبه وهلاكه عين حياته كما قيل:
Sevgilisinin aşkında helâk olmakla âşık nasıl korkutulabilir ki; onun helâki hayatın ta kendisidir, nitekim şöyle denilmiştir:
ولكن لدى الموت فيه صبابة ... حياة لمن أهوى علي بها الفضل
«Fakat onun uğrunda ölürken duyulan aşk öyle bir hayattır ki, sevdiceğimin bana bu lütfundan ötürü bir üstünlüğü vardır.»
ومن لم يمت في حبه لم يعش به ... ودون اجتناء النحل ما جنت النحل
«Onun sevgisinde ölmeyen kimse onunla yaşayamaz; bal arısının [balını] toplamanın bedeli arıların sokmasıdır.»
الَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ
{ [قَـ]ـالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim ve ben Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim'”.
أي أنا لا أشكو إلى غيره فإني أعلم غيرته ﷾ على أحبابه وأنتم لا تعلمون ذلك، وأيضا من انقطع إليه تعالى كفاه ومن أناخ ببابه أعطاه، وأنشد ذو النون:
Yani: Ben O'ndan başkasına şikâyette bulunmam; zira ben O'nun celle şânuhû sevdiklerine karşı gayretini biliyorum, siz ise bunu bilmiyorsunuz. Ayrıca kim bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelirse O ona yeter, kim O'nun kapısına diz çökerse O ona verir. Zünnûn şu beytleri okumuştur:
إذا ارتحل الكرام إليك يوما ... ليلتمسوك حالا بعد حال
«Kerem sahipleri günün birinde hâlden hâle Seni aramak üzere Sana doğru yola çıktıklarında,»
فإن رحالنا حطت رضاء ... بحكمك عن حلول وارتحال
«Bizim binek yüklerimiz, konup göçmekten vazgeçip Senin hükmüne rıza göstererek indirilmiştir.»
فسسنا كيف شئت ولا تكلنا ... إلى تدبيرنا يا ذا المعالي
«Bizi dilediğin gibi sevk ve idare eyle; bizi kendi tedbirimize bırakma ey yücelikler sahibi!»
وعلى هذا درج العاشقون إذا اشتد بهم الحال فزعوا إلى الملك المتعال، ومن ذلك:
Âşıklar bu yol üzere yürümüşlerdir; hâlleri ağırlaştığında Yüceler Yücesi Melik'e sığınmışlardır. Şunlar da bu kabildendir:
إلى الله أشكو ما لقيت من الهجر ... ومن كثرة البلوى ومن ألم الصبر
«Ayrılıktan, belanın çokluğundan ve sabrın acısından çektiğimi Allah'a şikâyet ederim.»
ومن حرق بين الجوانح والحشا ... كجمر الغضا لا بل أحر من الجمر
«Ve kaburgalarla bağrın arasında, sanki meşe kömürü koru gibi, hatta kordan daha sıcak yanan yangınları [O'na arz ederim].»
وقد يقال: إنه ﵇ إنما رفع قصة شكواه إلى عالم سره ونجواه استرواحا مما يجده بتلك المناجاة كما قيل:
Şöyle de denilebilir: O aleyhisselâm, sırrını ve fısıltısını hakkıyla bilene şikâyet hikâyesini ancak o münacat ile duyduğu ferahlığı bulmak için arz etmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:
إذا ما تمنى الناس روحا وراحة ... تمنيت أن أشكو إليه فيسمع
«İnsanlar ferahlık ve rahatlık temenni ettiklerinde, ben O'na şikâyetimi arz edip O'nun da işitmesini temenni ettim.»
يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ كأنه ﵇ تنسم نسائم الفرج بعد أن رفع الأمر إلى مولاه ﷿ فقال ذلك: وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ من رحمته بإرجاعهما إلي أو من رحمته تعالى بتوفيق يوسف ﵇ برفع خجالتكم إذا وجدتموه قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ أرادوا ضر المجاعة ولو أنهم علموا وأنصفوا لقصدوا ضر فراقك فإنه قد أضر بأبيهم وبهم وبأهلهم لو يعلمون:
{ يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ve kardeşinden bir haber araştırın”. Sanki o aleyhisselâm işi Mevlâsı'na azze ve celle havale ettikten sonra ferahlık rüzgârlarını hissetti de bunu söyledi. { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin”; yani o ikisini bana geri döndürmesi hususundaki rahmetinden yahut onu bulduğunuz vakit utancınızı kaldırmak suretiyle Yûsuf'u aleyhisselâm muvaffak kılması yönündeki Allah Teâlâ'nın rahmetinden [ümit kesmeyin]. { قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Dediler ki: 'Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu'”. Onlar kıtlık sıkıntısını kastettiler; şayet bilseler ve insaf etselerdi senin ayrılığının sıkıntısını kastederlerdi; zira eğer bilselerdi bu ayrılık babalarına, kendilerine ve ailelerine zarar vermişti:
كفى حزنا بالواله الصب أن يرى ... منازل من يهوى معطلة قفرا
«Aşkından divane olmuş bir âşığa hüzün olarak, sevdiğinin yurtlarını ıssız ve bomboş görmesi yeter!»
واعلم أن فيما قاله إخوة يوسف له ﵇ من هنا إلى الْمُتَصَدِّقِينَ تعليم آداب الدعاء والرجوع إلى الأكابر ومخاطبة السادات فمن لم يرجع إلى باب سيده بالذلة والافتقار وتذليل النفس وتصغير ما يبدو منها ويرى أن ما من سيده إليه على طريق الصدقة والفضل لا على طريق الاستحقاق كان مبعدا مطرودا، وينبغي لعشاق جمال القدم إذا دخلوا الحضرة أن يقولوا: يا أيها العزيز مسنا وأهلنا من ضر فراقك والبعد عن ساحة وصالك ما لا يحتمله الصم الصلاب.
Bil ki Yûsuf'un kardeşlerinin buradan { الْمُتَصَدِّقِينَ } “[sadaka verenleri]” kelimesine kadar ona aleyhisselâm söyledikleri sözlerde dua âdabı, büyüklere başvurma ve efendilere hitap etme terbiyesi vardır. Kim efendisinin kapısına zillet, muhtaçlık, nefsini zelil kılma ve ondan sadır olanları küçük görme ile yönelmez ve efendisinden kendisine gelen şeylerin hak ediş yoluyla değil lütuf ve sadaka yoluyla olduğunu görmezse uzaklaştırılmış ve kovulmuş olur. Kadîm cemalin âşıklarına da huzura girdiklerinde şöyle demek yakışır: “Ey Azîz! Ayrılığının ve vuslat alanından uzak kalmanın darlığından bize ve ehlimize öyle bir sıkıntı dokundu ki buna sert ve yalçın kayalar bile dayanamaz.”
خليلي ما ألقاه في الحب إن يدم ... على صخرة صماء ينفلق الصخر
«Dostum! Aşkta karşılaştığım bu hâl şayet devam ederse, sert bir kaya üzerine olsa o kaya bile çatlar.»
ويقولوا: جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ من أعمال معلولة وأفعال مغشوشة ومعرفة قليلة لم تحط بذرة من أنوار عظمتك وكل ذلك لا يليق بكمال عزتك وجلال صمديتك فَأَوْفِ لَنَا كيل قربك من بيادر جودك وفضلك وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا بنعم مشاهدتك فإنه إذا عومل المخلوق بما عومل فمعاملة الخالق بذلك أولى قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ خاطبوه بعد المعرفة بخطاب المودة لا بخطاب التكلف، وفيه من حسن الظن فيه ﵇ ما فيه.
Ve şöyle demelidirler: Kusurlu amellerden, hileli fiillerden ve azametinin nurlarından bir zerreyi dahi ihata edememiş azıcık bir marifetten ibaret olan { جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ } “değersiz bir sermaye ile geldik”. Bütün bunlar senin izzetinin kemaline ve samediyyetinin celaline yakışmaz; cömertliğinin ve fazlının harmanlarından { فَأَوْفِ لَنَا } “bize tam ver” kurbiyetinin ölçeğini { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “ve bize sadaka ihsan eyle” müşahedenin nimetleriyle! Zira mahlukata böyle muamele ediliyorsa Hâlık'a böyle muamele edilmesi evleviyetle gereklidir. { قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “Dediler ki: 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?'”. Tanıdıktan sonra ona külfetli bir hitapla değil, sevgi dolu bir hitapla seslendiler. Bunda ona aleyhisselâm beslenen hüsnüzandan yana nice incelikler vardır.
إذا صفت المودة بين قوم ... ودام ولاؤهم سمج الثناء
«Bir topluluk arasında sevgi durulup dostlukları daim olduğunda, övgü [yapmacık kalır ve] çirkinleşir.»
ويمكن أن يقال: إنهم لما عرفوه سقطت عنهم الهيبة وهاجت الحمية فلم يكلموه على النمط الأول، وقوله:
Şöyle de denilebilir: Onlar onu tanıdıklarında heybet üzerlerinden kalktı ve kardeşlik damarı kabardı da onunla ilk tarzda konuşmadılar. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي جواب لهم لكن زيادة وَهذا أَخِي قيل: لتهوين حال بديهة الخجل، وقيل: للإشارة إلى أن إخوتهم لا تعد اخوة لأن الاخوة الصحيحة ما لم يكن فيها جفاء، ثم إنه ﵇ لما رأى اعترافهم واعتذارهم قال: لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وهذا من شرائط الكرم فالكريم إذا قدر عفا:
{ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي } “[Yûsuf] dedi ki: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir'”. Bu onlara bir cevaptır. Ancak { وَهذا أَخِي } “bu da kardeşimdir” ilavesi, denildi ki: Aniden bastıran utanç hâlini hafifletmek içindir; denildi ki: Onların kardeşliğinin kardeşlik sayılmayacağına işaret etmek içindir; çünkü gerçek kardeşlik içinde cefa bulunmayandır. Sonra o aleyhisselâm onların itiraf ve özürlerini görünce şöyle buyurdu: { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir”. Bu, keremin gereklerindendir; zira kerem sahibi güç yetirdiği vakit affeder:
والعذر عند كرام الناس مقبول وقال شاه الكرماني: من نظر إلى الخلق بعين الحق لم يعبأ بمخالفتهم ومن نظر إليهم بعينه أفنى أيامه بمخاصمتهم، ألا ترى يوسف ﵇ لما علم مجاري القضاء كيف عذر اخوته اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً لما علم ﵇ أن أباه ﵇ لا يحتمل الوصال الكلي بالبديهة جعل وصاله بالتدريج فأرسل إليه بقميصه، ولما كان مبدأ الهم الذي أصابه من القميص الذي جاؤوا عليه بدم كذب عين هذا القميص مبدأ للسرور دون غيره من آثاره ﵇ ليدخل عليه السرور من الجهة التي دخل عليه الهم منها وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ كان كرم يوسف ﵇ يقتضي أن يسير بنفسه إلى أبيه ولعله إنما لم يفعل لعلمه أن ذلك يشق على أبيه لكثرة من يسير معه ولا يمكن أن يسير إليه بدون ذلك أو لأن في ذلك تعطل أمر العامة وليس هناك من يقوم به غيره، ويحتمل أن يكون أوحى إليه بذلك لحكمة أخرى، وقيل: إن المعشوقية اقتضت ذلك، ومن رأى معشوقا رحيما بعاشقه؟، وفيه ما لا يخفى وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ يقال: إن ريح الصبا سألت الله تعالى فقالت: يا رب خصني أن أبشر يعقوب ﵇ بابنه فأذن لها بذلك فحملت نشره إلى مشامه ﵇ وكان ساجدا فرفع رأسه وقال ذلك وكان لسان حاله يقول:
«Kerem sahibi insanların katında özür kabul edilir.» Şâh el-Kirmânî şöyle dedi: Kim halka Hakk'ın gözüyle bakarsa onların muhalefetine aldırmaz; kim de onlara kendi gözüyle bakarsa günlerini onlarla çekişmekle tüketir. Görmez misin; Yûsuf aleyhisselâm kaza ve kaderin akışını bildiğinde kardeşlerini nasıl mazur gördü: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Bu gömleğimi götürün de onu babamın yüzüne koyun, gözü görür hâle gelsin”. O aleyhisselâm, babasının aleyhisselâm tam vuslatı birdenbire kaldıramayacağını bildiği için onun vuslatını tedricî kıldı ve ona gömleğini gönderdi. Başına gelen kederin başlangıcı yalan kanla getirdikleri gömlekten olduğu için, o aleyhisselâm kederin girdiği cihetten sevinç girsin diye kendi eşyaları arasından başkasını değil bizzat bu gömleği sevincin başlangıcı kıldı. { وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “Ve bütün ailenizi bana getirin”. Yûsuf'un aleyhisselâm keremi bizzat kendisinin babasına gitmesini gerektirirdi. Belki de bunu yapmayışı, kendisiyle birlikte gidecek olanların çokluğu sebebiyle bunun babasına ağır geleceğini bilmesindendir ve onsuz da gitmesi mümkün değildi; yahut bunda halkın işlerinin aksaması ihtimali vardı ve orada bu işi ondan başka yürütecek kimse yoktu. Başka bir hikmetten dolayı kendisine böyle vahyedilmiş olması da muhtemeldir. Denildi ki: Maşukluk bunu gerektirmiştir; âşığına merhamet eden bir maşuk kim görmüştür? Bundaki nükte ise gizli değildir. { وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Kervan [Mısır'dan] ayrılınca babaları dedi ki: 'Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum'”. Rivayet edilir ki saba rüzgârı Allah Teâlâ'ya niyaz edip: “Yâ Rabbi! Ya'kûb'a aleyhisselâm oğlunu müjdeleme işini bana has kıl” dedi. Allah Teâlâ ona izin verdi, o da onun güzel kokusunu onun aleyhisselâm burnuna ulaştırdı. O sırada secdedeydi; başını kaldırıp bunu söyledi ve lisan-ı hâli şöyle diyordu:
أيا جبلي نعمان بالله خليا ... نسيم الصبا يخلص إلى نسيمها
«Ey Nu'mân'ın iki dağı! Allah aşkına saba rüzgârını serbest bırakın da onun kokusu bana ulaşsın.»
أجد بردها أو تشف مني حرارة ... على كبد لم يبق إلا صميمها
«Onun serinliğini bulayım yahut sadece özü kalmış bir ciğerdeki hararetimi dindirsin.»
فإن الصبا ريح إذا ما تنسمت ... على نفس مهموم تجلت همومها
«Çünkü saba öyle bir rüzgârdır ki kederli bir nefese estiğinde onun kederleri dağılıverir.»
وهكذا عشاق الحضرة لا يزالون يتعرضون لنفحات ريح وصال الأزل،
İşte ilâhî huzurun âşıkları da ezel vuslatı rüzgârının esintilerine maruz kalmaya devam ederler.
وقد قال ﵊: «إن لربكم في أيام دهركم نفحات ألا فتعرضوا لنفحات الرحمن»
Nitekim o aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurmuştur: “«Şüphesiz Rabbinizin ömrünüzün günlerinde esintileri vardır; dikkat edin, Rahmân'ın bu esintilerine yönelin!»”
ويقال: المؤمن المتحقق يجد نسيم الإيمان في قلبه وروح المعرفة السابقة له من الله تعالى في سره، وإنما وجد ﵇ هذا الريح حيث بلغ الكتاب أجله ودنت أيام الوصال وحان تصرم أيام الهجر والبلبال وإلا فلم لم يجده ﵇ لما كان يوسف في الجب ليس بينه وبينه إلا سويعة من نهار وما ذلك إلا لأن الأمور مرهونة بأوقاتها، وعلى هذا كشوفات الأولياء فإنهم آونة يكشف لهم على ما قيل اللوح المحفوظ، وأخرى لا يعرفون ما تحت أقدامهم فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً فيه إشارة إلى
Şöyle de denilir: Tahkik ehli mümin, kalbinde imanın nesimini ve sırrında Allah Teâlâ'dan kendisine geçmiş olan marifetin rahatlığını duyar. O aleyhisselâm bu kokuyu ancak ecel vaktine ulaşıp vuslat günleri yaklaştığı, ayrılık ve ıstırap günlerinin bitiş vakti geldiği zaman bulmuştur; aksi takdirde Yûsuf kuyudayken aralarında gündüzün sadece az bir vakti varken onu aleyhisselâm niçin bulamamıştı? Bu ancak işlerin vakitlerine bağlı olmasından ötürüdür. Evliyanın keşifleri de böyledir; zira onlara —söylendiğine göre— kimi zaman Levh-i Mahfûz keşfolunur, kimi zaman da ayaklarının altındakini bilemezler. { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً } “Müjdeci gelip de onu yüzüne koyunca hemen gözü görür hâle geldi”. Bunda şuna işaret vardır:
أن العاشق الهائم المنتظر لقاء الحق سبحانه إذا ذهبت عيناه من طول البكاء يجيء إليه بشير تجليه فيلقي عليه قميص أنسه في حضرات قدسه فيرتد بصيرا بشم ذلك فهنالك يرى الحق بالحق وينجلي الغين عن العين، ويقال: إنه ﵇ إنما ارتد بصيرا حين وضع القميص على وجهه لأنه وجد لذة نفحة الحق تعالى منه حيث كان يوسف ﵇ محل تجليه ﷻ وكان القميص معبقا بريح جنان قدسه فعاد لذلك نور بصره ﵇ إلى مجاريه فأبصر قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وعدهم إلى أن يتعرف منهم صدق التوبة أو حتى يستأذن ربه تعالى في الاستغفار لهم فيأذن سبحانه لئلا يكون مردودا فيه كما رد نوح ﵇ في ولده بقوله تعالى:
Hak Sübhânehu'ya kavuşmayı bekleyen sevdalı âşığın uzun süre ağlamaktan gözleri gittiği vakit, tecelli müjdecisi ona gelir ve kudsiyet makamlarında ünsiyet gömleğini onun üzerine koyar; o da bunu koklamakla yeniden görür hâle gelir. İşte orada Hakk'ı Hak ile görür ve gözden perde kalkar. Denildi ki: Gömlek yüzüne konulduğunda onun aleyhisselâm gözünün yeniden görmesi, Yûsuf aleyhisselâm Allah'ın celle celâluhu tecelli mahalli olduğu ve gömlek de O'nun kudsiyet cennetlerinin kokusuyla kokulandığı için ondan Allah Teâlâ'nın esintisinin lezzetini bulması sebebiyledir. Bundan dolayı onun aleyhisselâm gözünün nuru mecrasına döndü de gördü. { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir'”. Tövbenin sıdkını onlardan iyice öğreninceye kadar yahut Nûh aleyhisselâm oğlu hakkında Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla geri çevrildiği gibi:
إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ وقال بعضهم: وعدهم الاستغفار لأنه لم يفرغ بعد من استبشاره إلى استغفاره، وقيل: إنما أسرع يوسف بالاستغفار لهم ووعد يعقوب ﵉ لأن يعقوب كان أشد حبا لهم فعاتبهم بالتأخير ويوسف لم يرهم أهلا للعتاب فتجاوز عنهم من أول وهلة أو اكتفى بما أصابهم من الخجل وكان خجلهم منه أقوى من خجلهم من أبيهم، وفي المثل كفى للمقصر حياء يوم اللقاء فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ لأنهما ذاقا طعم مرارة الفراق فخصهما من بينهم بمزيد الدنو يوم التلاق، ومن هنا يتبين أين منازل العاشقين يوم الوصال وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً حيث بان لهم أنواع جلال الله تعالى في مرآة وجهه ﵇ وعاينوا ما عاينت الملائكة ﵈ من آدم ﵇ حين وقعوا له ساجدين، وما هو إذ ذاك إلا كعبة الله تعالى التي فيها آيات بينات مقام إبراهيم رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً مفوضا إليك شأني كله بحيث لا يكون لي رجوع إلى نفسي ولا إلى سبب من الأسباب بحال من الأحوال وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ بمن أصلحتهم لحضرتك وأسقطت عنهم سمات الخلق وأزلت عنهم رعونات الطبع، ولا يخفى ما في تقديمه ﵇ الثناء على الدعاء من الأدب وهو الذي يقتضيه المقام وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ قال غير واحد من الصوفية: من التفت إلى غير الله تعالى فهو مشرك، وقال قائلهم:
{ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O asla senin ailenden değildir” kendisi de bu hususta geri çevrilmesin diye onlar için mağfiret dileme konusunda Rabbinden izin isteyip Sübhânehu'nun izin vermesine kadar [bu işi tehir ederek] onlara vaatte bulundu. Bazıları şöyle demiştir: Onlara istiğfarı vadetti; çünkü henüz sevinçten istiğfara vakit bulamamıştı. Denildi ki: Yûsuf'un onlar için mağfiret dilemede acele edip Ya'kûb'un aleyhimesselâm bunu vaat etmesinin sebebi; Ya'kûb onlara daha fazla sevgi beslediği için [istiğfarı] geciktirmekle onları azarlamıştır, Yûsuf ise onları azarlanmaya ehil görmemiş de ilk anda onları bağışlamıştır; yahut onlara isabet eden utançla yetinmiştir ki onların ondan utanmaları babalarından utanmalarından daha şiddetliydi. Meselde şöyle denilmiştir: “Kusurlu kimseye kavuşma günündeki hayâsı [ceza olarak] yeter.” { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “Yûsuf'un yanına girdiklerinde ana babasını bağrına bastı”. Çünkü ikisi ayrılık acısının tadını tatmışlardı; bu yüzden kavuşma gününde onların arasından ikisini daha fazla yakınlaştırmakla hususi kıldı. Buradan vuslat gününde âşıkların menzillerinin nerede olduğu açıkça anlaşılır. { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ve ona secdeye kapandılar”. Zira onun aleyhisselâm yüzünün aynasında Allah Teâlâ'nın celalinin çeşitleri kendilerine zahir oldu ve meleklerin aleyhimüsselâm secdeye kapandıklarında Âdem'den aleyhisselâm müşahede ettiklerini onlar da bizzat müşahede ettiler. O, o vakit içinde apaçık ayetler ve İbrâhim makamı bulunan Allah Teâlâ'nın Kâbe'sinden başkası değildi. { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً } “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların/sözlerin yorumunu öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Benim canımı müslüman olarak al”; hiçbir surette nefsime ve sebeplerden hiçbir sebebe dönüşüm olmayacak şekilde bütün işimi Sana havale etmiş olarak [canımı al], { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “ve beni salihlerin arasına kat”; huzurun için ıslah ettiğin, üzerlerinden mahlukatın sıfatlarını düşürdüğün ve tabiatın hamlıklarını giderdiğin kimselerin arasına [kat]. O'nun aleyhisselâm duadan önce senâyı öne almasındaki edebin büyüklüğü gizli değildir; makamın gerektirdiği de budur. { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, ortak koşmaksızın Allah'a iman etmezler”. Tasavvuf ehlinden birden fazla zat şöyle demiştir: Kim Allah Teâlâ'dan başkasına iltifat ederse o müşriktir. Onlardan biri şöyle demiştir:
ولو خطرت لي في سواك إرادة ... على خاطري سهوا حكمت بردتي
«Eğer Senden başkasına yönelik bir arzu gönlüme sehven bile gelseydi, irtidad ettiğime hükmederdim.»
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ بيان من الله تعالى وعلم لا معارضة للنفس والشيطان فيه أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وذكر بعض العارفين أن البصيرة أعلى من النور لأنها لا تصح لأحد وهو رقيق الميل إلى السوي، وفي الآية إشارة إلى أنه ينبغي للداعي إلى الله تعالى أن يكون عارفا بطريق الإيصال إليه سبحانه عالما بما يجب له تعالى وما يجوز وما يمتنع عليه جل شأنه، والدعاة إلى الله تعالى اليوم من هؤلاء الذين نصبوا أنفسهم إلى الإرشاد بزعمهم أجهل من حمار الحكيم توما، وهم لعمري في ضلالة مدلهمة ومهامه يحار فيها الخريت وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا ولبئس ما كانوا يصنعون لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ وهم ذوو الأحوال من العارفين والعاشقين والصابرين والصادقين وغيرهم، وفيها أيضا عبرة للملوك في بسط العدل كما فعل يوسف ﵇، ولأهل التقوى في ترك ما تراودهم النفس الشهوانية عليه، وللمماليك في حفظ حرم السادة، ولا أحد أغير من الله تعالى ولذلك حرم الفواحش، وللقادرين في العفو عمن أساء إليهم ولغيرهم في غير ذلك ولكن أين المعتبرون؟ أشباح ولا أرواح وديار ولا ديار فإنا لله وإنا إليه راجعون هذا.
{ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ } “De ki: «Bu benim yolumdur. Ben basiret üzere Allah'a davet ediyorum”; Allah Teâlâ'dan apaçık bir beyan ve içinde nefsin ve şeytanın karşı çıkışı bulunmayan bir ilim üzere, { أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “ben ve bana uyanlar da [böyle davet ederiz]»”. Âriflerden bazıları basiretin nurdan daha üstün olduğunu, çünkü basiretin, [haktan] başkasına meyli azıcık da olsa bulunan kimseye nasip olmayacağını belirtmişlerdir. Ayette, Allah Teâlâ'ya davet eden kimsenin, O Sübhânehu'ya ulaştıran yolu bilmesi; şânı yüce olan Allah Teâlâ hakkında neyin vacip, neyin caiz ve neyin imkânsız olduğunu bilmesi gerektiğine işaret vardır. Bugün Allah Teâlâ'ya davet edenlerden, kendi iddialarınca kendilerini irşad makamına koyan kimseler ise Hekim Toma'nın eşeğinden daha cahildirler. Ömrüme andolsun ki onlar, yol bilenin bile şaşırıp kaldığı zifiri bir karanlık ve çöl içindedirler; üstelik iyi bir iş yaptıklarını sanırlar. Yaptıkları şey ne kötüdür! { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır”. Onlar; âriflerden, âşıklardan, sabredenlerden, sadıklardan ve diğerlerinden oluşan hâl ehlidir. Bu kıssada ayrıca Yûsuf'un aleyhisselâm yaptığı gibi adaleti yayma hususunda melikler için; şehevî nefsin kendilerini çağırdığı şeyleri terk etme hususunda takva ehli için; efendilerin mahremiyetini koruma hususunda köleler için -ki hiç kimse Allah Teâlâ'dan daha kıskanç değildir, bundan ötürü çirkin hayasızlıkları haram kılmıştır-; kendilerine kötülük yapanı bağışlama hususunda güç sahipleri için ve diğer konularda da başkaları için ibretler vardır. Fakat ibret alanlar nerede? Ruhsuz bedenler, ıssız yurtlar... Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz. İşte böyle.
وقد أول بعض الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم يوسف بالقلب المستعد الذي هو في غاية الحسن، ويعقوب بالعقل والاخوة بني العلات بالحواس الخمس الظاهرة والخمس الباطنة والقوة الشهوانية، وبنيامين بالقوة العاقلة العملية، وراحيل أم يوسف بالنفس اللوامة، وليا بالنفس الأمارة، والجب بقعر الطبيعة البدنية، والقميص الذي ألبسه يوسف في
Tasavvuf ehlinden bazıları -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin- Yûsuf'u son derece güzel olan kabiliyetli kalp ile; Ya'kûb'u akıl ile; baba bir kardeşleri beş zahirî duyu, beş batınî duyu ve şehevî güç ile; Bünyâmin'i amelî akıl gücü ile; Yûsuf'un annesi Râhil'i levvâme nefis ile; Leyâ'yı emmâre nefis ile; kuyuyu bedenî tabiatın derinliği ile; Yûsuf'a giydirilen gömleği
الجب بصفة الاستعداد الأصلي والنور الفطري، والذئب بالقوة الغضبية، والدم الكذب بأثرها، وابيضاض عين يعقوب بكلال البصيرة وفقدان نور العقل، وشراؤه من عزيز مصر بثمن بخس بتسليم الطبيعة له إلى عزيز الروح الذي في مصر مدينة القدس بما يحصل للقوة الفكرية من المعاني الفائضة عليها من الروح، وامرأة العزيز بالنفس اللوامة، وقد القميص من دبر بخرقها لباس الصفة النورية التي هي من قبل الأخلاق الحسنة والأعمال الصالحة، ووجدان السيد بالباب بظهور نور الروح عند إقبال القلب إليه بواسطة تذكر البرهان العقلي وورود الوارد القدسي عليه، والشاهد بالفكر الذي هو ابن عم امرأة العزيز أو بالطبيعة الجسمانية الذي هو ابن خالتها، والصاحبين بقوة المحبة الروحية وبهوى النفس، والخمر بخمر العشق، والخبز باللذات، والطير بطير القوى الجسمانية، والملك بالعقل الفعال، والبقرات بمراتب النفس، والسقاية بقوة الإدراك، والمؤذن بالوهم إلى غير ذلك، وطبق القصة على ما ذكر وتكلف له أشد تكلف وما أغناه عن ذلك والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل لا رب غيره ولا يرجى إلا خيره.
kuyuda fıtrî nur ve aslî istidat sıfatı ile; kurdu gadabî (öfke) gücü ile; yalan kanı onun eseri ile; Ya'kûb'un gözlerinin ağarmasını basiretin zayıflaması ve akıl nurunun kaybolması ile; onun Mısır azizine değersiz bir bedelle satılmasını, tabiatın onu kudsiyet şehri olan Mısır'daki ruh azizine -ruhtan feyiz yoluyla fikrî güce gelen manalar sebebiyle- teslim etmesi ile; azizin karısını levvâme nefis ile; gömleğin arkadan yırtılmasını, güzel ahlak ve salih ameller cihetinden olan nuranî sıfat elbisesini onun yırtması ile; efendiyi kapıda bulmayı, aklî bürhanı hatırlama ve kudsî vâridin kalbe gelmesi vasıtasıyla kalbin ruha yönelişi esnasında ruh nurunun zuhur etmesi ile; şahidi, azizin karısının amcasının oğlu olan fikir ile veya onun teyzesinin oğlu olan cismanî tabiat ile; [zindandaki] iki arkadaşı ruhanî sevgi gücü ve nefsânî heves ile; şarabı aşk şarabı ile; ekmeği lezzetler ile; kuşu cismanî güçlerin kuşu ile; hükümdarı faal akıl ile; inekleri nefsin mertebeleri ile; su kabını idrak gücü ile; müezzini (nida edeni) vehim ile ve bunlardan başka şeylerle tevil etmişlerdir. Kıssayı bu zikredilenlere tatbik etmiş ve bunda aşırı derecede tekellüfe (zorlamaya) kaçmıştır; oysa buna hiç de ihtiyacı yoktu. Allah Teâlâ doğru yola iletendir; O'ndan başka Rab yoktur ve O'nun hayrından başkası umulmaz.