وقال قوم: إنه ﵇ لم يتمن الموت وإنما عدد نعم الله تعالى عليه ثم دعا بأن تدوم تلك النعم في باقي عمره حتى إذا حان أجله قبضه على الإسلام وألحقه بالصالحين.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: O aleyhisselâm ölümü temenni etmemiş, yalnızca Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetlerini saymış, sonra da eceli geldiğinde kendisinin canını İslam üzere alması ve kendisini salihlere katması için bu nimetlerin ömrünün geri kalanında da devam etmesi yönünde dua etmiştir.
والحاصل أنه ﵇ إنما طلب الموافاة على الإسلام لا الوفاة، ولا يرد على القولين أنه من المعلوم أن الأنبياء ﵈ لا يموتون إلا مسلمين إما لأن الإسلام هنا بمعنى الاستسلام لكل ما قضاه الله تعالى أو لأن ذلك بيان لأنه وإن لم يتخلف ليس إلا بإرادة الله تعالى ومشيئته والذاهبون إلى الأول قالوا إنه ﵇ لم يأت عليه أسبوع حتى توفاه الله تعالى وكان الحسن يذهب إلى القول الثاني ويقول: إنه ﵇ عاش بعد هذا القول سنين كثيرة وروى المؤرخون أن يعقوب ﵇ أقام مع يوسف أربعا وعشرين سنة ثم توفي وأوصى أن يدفن بالشام إلى جنب أبيه فذهب به ودفنه ثمت وعاش بعده ثلاثا وعشرين سنة وقيل: أكثر ثم تاقت نفسه إلى الملك المخلد فتمنى الموت فتوفاه الله تعالى طيبا طاهرا فتخاصم أهل مصر في مدفنه حتى هموا بالقتال فرأوا أن يجعلوه في صندوق من مرمر ويدفنوه في النيل بحيث يمر عليه الماء ثم يصل إلى مصر ليكونوا شرعا فيه ففعلوا ثم أراد موسى ﵇ نقله إلى مدفن آبائه فأخرجه بعد أربعمائة سنة على ما قيل: من صندوق المرمر لثقله وجعله في تابوت من خشب ونقله إلى ذلك، وكان عمره مائة وعشرين سنة، وقيل: مائة وسبع سنين، وقد ولد له من امرأة العزيز إفرائيم وهو جد يوشع ﵇ وميشا ورحمة زوجة أيوب ﵇، ولقد توارثت الفراعنة من العمالقة بعده مصر ولم يزل بنو إسرائيل تحت أيديهم على بقايا دين يوسف وآبائه ﵈ إلى أن بعث الله تعالى موسى ﵇ فكان ما كان.
Özetle; o aleyhisselâm ölümü değil, ancak İslam üzere vefat etmeyi talep etmiştir. "Peygamberlerin aleyhimüsselâm ancak Müslüman olarak ölecekleri malumdur" [itirazı] bu iki görüşe de varid olmaz; zira buradaki İslam ya Allah Teâlâ'nın takdir ettiği her şeye teslimiyet anlamındadır ya da bu [talep], [peygamberler hakkında İslam üzere vefat] gerçekleşmemesi düşünülemeyecek olsa bile, bunun ancak Allah Teâlâ'nın iradesi ve dilemesiyle olduğunun bir beyanıdır. Birinci görüşü benimseyenler, aradan bir hafta geçmeden Allah Teâlâ'nın onun aleyhisselâm canını aldığını söylemişlerdir. el-Hasan ise ikinci görüşe meyletmekte ve şöyle demektir: "O aleyhisselâm bu sözden sonra uzun yıllar yaşadı." Tarihçiler Ya‘kûb aleyhisselâm'ın Yûsuf ile birlikte yirmi dört yıl kaldığını, sonra vefat ettiğini ve Şam'da babasının yanına defnedilmeyi vasiyet ettiğini, [Yûsuf'un da] onu götürüp oraya defnettiğini rivayet etmişlerdir. Ondan sonra [Yûsuf] yirmi üç yıl -daha fazla olduğu da söylenmiştir- yaşadı; ardından nefsi ebedî mülkü arzuladı da ölümü temenni etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun canını tertemiz ve pâk olarak aldı. Mısır halkı onun defnedileceği yer hususunda neredeyse birbirleriyle savaşacak derecede ihtilafa düştü. Sonunda [bereketinde] eşit pay sahibi olabilmeleri için onu mermerden bir sandığa koyup, suyun üzerinden geçip Mısır'a ulaşacağı şekilde Nil'e defnetmeyi uygun gördüler ve öyle yaptılar. Daha sonra Mûsâ aleyhisselâm onu atalarının kabristanına nakletmek istedi ve rivayet edildiğine göre dört yüz yıl sonra ağır olmasından ötürü onu mermer sandıktan çıkarıp ahşap bir tabuta koydu ve oraya nakletti. [Yûsuf'un] ömrü yüz yirmi yıldı; yüz yedi yıl olduğu da söylenmiştir. Azîz'in hanımından kendisinin, Yûşa‘ aleyhisselâm'ın dedesi olan Efrâyim, Mîşâ ve Eyyûb aleyhisselâm'ın hanımı Rahme adlı çocukları dünyaya geldi. Ondan sonra Mısır'a Amâlika'dan firavunlar varis oldu ve İsrâiloğulları, Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'ı gönderene kadar onların boyunduruğu altında Yûsuf ve atalarının aleyhimüsselâm dininden kalan bakiyeler üzere yaşamaya devam ettiler; nihayetinde olanlar oldu.
وفي التوراة أن يوسف ﵇ أسكن أباه وإخوته في مكان يقال له عين شمس من أرض السدير وبقي هناك سبع عشرة سنة وكان عمره حين دخل مصر مائة وثلاثين سنة ولما قرب أجله دعا يوسف ﵇ فجاء ومعه ولداه (١) منشا وهو بكره وافرايم فقدمهما إليه ودعا لهما ووضع يده اليمنى على رأس الأصغر واليسرى على رأس الأكبر وكان يوسف يحب عكس ذلك فكلم أباه فيه فقال: يا بني إني لأعلم أن ما يتناسل من هذا الأصغر أكثر مما يتناسل من هذا الأكبر ودعا ليوسف ﵇ وبارك عليه وقال: يا بني إني ميت كان الله تعالى معكم وردكم إلى بلد أبيكم يا بني إذا أنا مت فلا تدفنني في مصر وادفني في مقبرة آبائي وقال: نعم يا أبت وحلف له ثم دعا سائر بنيه وأخبرهم بما ينالهم في أيامهم ثم أوصاهم بالدفن عند آبائه في الأرض التي اشتراها إبراهيم ﵇ من عفرون الختي في أرض الشام وجعلها مقبرة، وبعد أن فرغ من وصيته ﵇ توفي فانكب يوسف ﵇ يقبله ويبكي وأقام له حزنا عظيما وحزن عليه أهل مصر كثيرا ثم ذهب به يوسف وإخوته وسائر آله سوى الأطفال ومعهم قواد الملك ومشايخ أهل مصر ودفنوه في المكان الذي أراد ثم رجعوا، وقد توهم إخوة يوسف منه ﵇ أن يسيء المعاملة معهم بعد موت أبيهم ﵇ فلما علم ذلك منهم قال لهم: لا تخافوا إني أخاف الله تعالى ثم عزاهم وجبر قلوبهم ثم أقام هو وآل أبيه بمصر وعاش مائة وعشر سنين حتى رأى لافرايم ثلاثة بنين وولد بنو ما خير بن منشا في حجره أيضا، ثم لما أحس بقرب أجله قال لإخوته: إني ميت والله سبحانه سيذكر كم ويردكم إلى البلد الذي أقسم أن يملكه إبراهيم وإسحاق ويعقوب فإذا ذكركم سبحانه وردكم إلى ذلك البلد فاحملوا عظامي معكم ثم توفي ﵇ فحنطوه وصيروه في تابوت بمصر وبقي إلى زمن موسى ﵇ فلما خرج حمله حسبما أوصى ﵇ (٢) ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من أنباء يوسف ﵇، وما فيه من معنى البعد لما مر مرارا، والخطاب للرسول ﷺ وهو مبتدأ وقوله تعالى: مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ الذي لا يحوم حوله أحد خبره، وقوله سبحانه: نُوحِيهِ إِلَيْكَ خبر بعد خبر أو حال من الضمير في الخبر، وجوز أن يكون ذلِكَ اسما موصولا مبتدأ ومِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ صلته ونُوحِيهِ إِلَيْكَ خبره وهو مبني على مذهب مرجوح من جعل سائر أسماء الإشارة موصولات.
Tevrat'ta belirtildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm babasını ve kardeşlerini Sedîr arazisindeki Aynüşşems denilen bir yere yerleştirdi ve Ya‘kûb orada on yedi yıl kaldı. Mısır'a girdiği zaman yaşı yüz otuzdu. Eceli yaklaşınca Yûsuf aleyhisselâm'ı çağırdı; o da yanına iki oğlu (1) ilk çocuğu Menâşâ ve Efrâyim olduğu halde geldi. Onları babasına takdim etti, o da onlara dua etti ve sağ elini küçüğün başına, sol elini de büyüğün başına koydu. Yûsuf ise bunun aksini arzu ediyordu; bu hususta babasıyla konuştu. Babası: «Ey oğulcuğum! Şüphesiz ben biliyorum ki bu küçüğün neslinden gelecek olanlar, bu büyüğün neslinden gelecek olanlardan daha çok olacaktır» dedi. Yûsuf aleyhisselâm'a dua edip bereket temennisinde bulundu ve: «Ey oğulcuğum! Ben ölüyorum, Allah Teâlâ sizinle beraber olsun ve sizi babanızın memleketine geri döndürsün. Ey oğulcuğum! Ben öldüğüm vakit beni Mısır'a defnetme, atalarımın kabristanına defnet» dedi. Yûsuf: «Peki babacığım» deyip ona yemin etti. Sonra diğer oğullarını çağırıp yaşayacakları günlerde başlarına gelecekleri onlara haber verdi. Ardından İbrâhim aleyhisselâm'ın Şam diyarında Hettîlerden İfrûn'dan satın alıp kabristan yaptığı yerdeki atalarının yanına defnedilmeyi onlara vasiyet etti. Vasiyetini tamamladıktan sonra aleyhisselâm vefat etti. Yûsuf aleyhisselâm üzerine kapanıp onu öpmeye ve ağlamaya başladı; onun için büyük bir yas tuttu, Mısır halkı da onun ardından çok üzüldü. Sonra Yûsuf, kardeşleri ve çocuklar hariç bütün aile efradı, yanlarında hükümdarın komutanları ve Mısır halkının ileri gelenleriyle birlikte onu götürüp istediği yere defnettiler, sonra da geri döndüler. Yûsuf'un kardeşleri, babalarının aleyhisselâm vefatından sonra onun aleyhisselâm kendilerine kötü muamelede bulunacağından endişelendiler. Yûsuf onların bu endişesini anlayınca kendilerine: «Korkmayın, şüphesiz ben Allah Teâlâ'dan korkarım» dedi, sonra onları teselli edip gönüllerini aldı. Ardından kendisi ve babasının ailesi Mısır'da ikamet ettiler. Yüz on yıl yaşadı, öyle ki Efrâyim'in üç oğlunu gördü; Menâşâ oğlu Mâhir'in oğulları da onun kucağında büyüdü. Sonra ecelinin yaklaştığını hissedince kardeşlerine şöyle dedi: «Ben ölüyorum; Allah Teâlâ muhakkak sizi anacak ve İbrâhim, İshâk ve Ya‘kûb'a mülk kılacağına yemin ettiği memlekete sizi geri döndürecektir. O yüce Zât sizi andığı ve o memlekete geri döndürdüğü vakit, kemiklerimi de yanınızda taşıyıp götürün.» Sonra aleyhisselâm vefat etti; onu tahnit edip Mısır'da bir tabuta koydular ve bu durum Mûsâ aleyhisselâm'ın zamanına kadar sürdü. Mûsâ çıktığında, onun aleyhisselâm vasiyet ettiği üzere onu taşıyıp götürdü. (2) { ذلِكَ } Yûsuf aleyhisselâm'ın zikredilen haberlerine işarettir. Bundaki uzaklık manası defalarca geçtiği sebeptendir. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve o mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } etrafında kimsenin dolaşamayacağı [gayb haberlerindendir] kavli onun haberidir. Yüce Zâtın: { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } kavli ise haberden sonra haberdir yahut haberdeki zamirden hâldir. { ذلِكَ } lafzının ism-i mevsul olarak mübteda, { مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } ifadesinin onun sılası, { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } kavlinin de onun haberi olması caiz görülmüştür; ancak bu, diğer işaret isimlerini de mevsul kılan mercûh bir mezhebe dayanmaktadır.
وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ يريد إخوة يوسف ﵇ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وهو جعلهم إياه في غيابة الجب وَهُمْ يَمْكُرُونَ به ويبغون له الغوائل، والجملة قيل: كالدليل على كون ذلك من أنباء الغيب وموحى إليه ﵊، والمعنى أن هذا النبأ غيب لم تعرفه إلا بالوحي لأنك لم تحضر إخوة يوسف ﵇ حين عزموا على ما هموا به من أن يجعلوه في غيابة الجب وهم يمكرون به، ومن المعلوم الذي لا يخفى على مكذبيك أنك ما لقيت أحدا سمع ذلك فتعلمته منه، وهذا من المذهب الكلامي على ما نص عليه غير واحد وإنما حذف الشق الأخير مع أن الدال على ما ذكر مجموع الأمرين لعلمه من آية أخرى كقوله تعالى: ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ [هود:
{ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } Yûsuf aleyhisselâm'ın kardeşlerini kastetmektedir; { إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } yani onu kuyunun derinliklerine atmaya karar verdiklerinde, { وَهُمْ يَمْكُرُونَ } ona tuzak kuruyor ve onun için felaketler planlıyorlardı. Bu cümlenin, bunun gayb haberlerinden olduğuna ve kendisine aleyhisselâm vahyedildiğine delil mesabesinde olduğu söylenmiştir. Manası şudur: Bu haber bir gaybdır; onu ancak vahiyle bildin, zira sen Yûsuf'un aleyhisselâm kardeşleri ona tuzak kurarlarken onu kuyunun derinliklerine atmaya kastettikleri şeye azmettikleri sırada onların yanında değildin. Seni yalanlayanlara da gizli olmayan malum bir gerçektir ki, sen bunu işiten kimseyle karşılaşmadın ve bunu ondan öğrenmedin. Bu, birden fazla âlimin açıkça belirttiği üzere kelâmî mezheptendir (istidlâl üslubudur). Zikredilene delalet eden şey iki durumun toplamı olmasına rağmen son kısmın hazfedilmesi, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi başka bir ayetten bilinmesi sebebiyledir: { ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ } [Hûd:
٤٩] وقال بعض المحققين: إن هذا تهكم بمن كذبه وذلك من حيث أنه تعالى جعل المشكوك فيه كونه ﵇
49] Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu, onu yalanlayanlarla yapılan bir istihzadır (tehekküm). Zira Allah Teâlâ, şüphe duyulan şeyi onun aleyhisselâm
حاضرا بين يدي أولاد يعقوب ﵇ ما كرين فنفاه بقوله: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ وإنما الذي يمكن أن يرتاب فيه المرتاب قبل التعرف هو تلقيه من أصحاب هذه القصة، وكان ظاهر الكلام أن ينفي ذلك فلما جعل المشكوك ما لا ريب فيه لأن كونه ﵊ لم يلق أحدا ولا سمع كان عندهم كفلق الفجر جاء التهكم البالغ وصار حاصل المعنى قد علمتم يا مكابرة أنه لم يكن مشاهدا المن مضى من القرون الخالية وإنماركم لما أخبر به يفضي إلى أن تكابروا بأنه قد شاهد من مضى منهم، وهذا كقوله تعالى: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا [الأنعام: ١٤٤] ومنه يظهر فائدة العدول عن أسلوب ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ إلى هذا الأسلوب وهو أبلغ مما ذكر أولا، وذكر لترك ذلك نكتة أخرى أيضا وهي أن المذكور مكرهم وما دبروه وهو مما أخفوه حتى لا يعلمه غيرهم فلا يمكن تعلمه من الغير ولا يخلو عن حسن، وأيّا ما كان ففي الآية إيذان بأن ما ذكر من النبأ هو الحق المطابق للواقع وما ينقله أهل الكتاب ليس على ما هو عليه: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ الظاهر للعموم، وقال ابن عباس: إنهم أهل مكة وَلَوْ حَرَصْتَ أي على إيمانهم وبالغت في إظهار الآيات القاطعة الدالة على صدقك عليهم بِمُؤْمِنِينَ لتصميمهم على الكفر وإصرارهم على العناد حسبما اقتضاه استعدادهم و «حرص» من باب ضرب وعلم وكلاهما لغة فصيحة، وجواب لَوْ محذوف للعلم به، والجملة معترضة بين المبتدأ والخبر. قال ابن الأنباري: سألت قريش واليهود رسول الله ﷺ عن قصة يوسف ﵇ فنزلت مشروحة شرحا وافيا فأمل ﵊ أن يكون ذلك سبب إسلامهم، وقيل: إنهم وعدوه أن يسلموا فلما لم يفعلوا عزاه تعالى بذلك. وقيل: إنها نزلت في المنافقين، وقيل: في النصارى، وقيل: في المشركين فقط، وقيل: في أهل الكتاب فقط وقيل: في الثنوية وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ أي هذا الإنباء أو جنسه أو القرآن، وأيّا ما كان فالضمير عائد على ما يفهم مما قبله (١) والمعنى ما تطلب منهم على تبليغه مِنْ أَجْرٍ أي جعل ما كما يفعله حملة الأخبار إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ أي ما هو إلا تذكير وعظة من الله تعالى لِلْعالَمِينَ كافة، والجملة كالتعليل لما قبلها (٢) لأن الوعظ العام ينافي أخذ الأجرة من البعض لأنه لا يختص بهم. وقيل: أريد انه ليس إلا عظة من الله سبحانه أمرت أن أبلغها فوجب علي ذلك فكيف أسأل أجرا على أداء الواجب وهو خلاف الظاهر، وعليه تكون الآية دليلا على حرمة أخذ الأجرة على أداء الواجبات. وقرأ مبشر بن عبيد «وما نسألهم» بالنون.
tuzak kurarlarken Ya‘kûb'un aleyhisselâm oğullarının huzurunda hazır bulunması kılmış ve { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Sen onların yanında değildin” kavliyle bunu nefyetmiştir. Oysa şüphe edenin haber almadan önce şüpheye düşebileceği asıl husus, onun bu kıssayı ehlinden öğrenmiş olması ihtimalidir. Sözün zahirine göre bunu nefyetmesi gerekirdi. Şüphe edilen şey, hakkında hiçbir şüphe olmayan şey kılınınca—çünkü onun aleyhisselâm kimseyle karşılaşmadığı ve kimseden işitmediği onlar nezdinde sabah aydınlığı gibi açıktı—son derece beliğ bir tehekküm (istihza) hâsıl oldu. Netice itibarıyla mana şu hale geldi: Ey inatçılar, siz onun geçmiş asırlardan gelip geçenleri bizzat görmüş olmadığını pekâlâ biliyorsunuz; onun haber verdiği şeyi inkâr etmeniz ise, sizin onun geçmiş kimseleri gördüğünü iddia ederek inatlaşmanıza varır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiğinde şahitler miydiniz?” [En‘âm: 144]. Buradan, { ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ } “Bunu ne sen ne de kavmin biliyordunuz” üslubundan bu üsluba geçilmesinin faydası ortaya çıkmaktadır ki bu, ilk zikredilenden daha beliğdir. Bunun terk edilmesi için başka bir nükte daha zikredilmiştir; o da şudur: Zikredilen husus onların tuzakları ve planladıkları şeylerdir; bu ise başkası bilmesin diye gizledikleri şeylerdendir, dolayısıyla başkasından öğrenilmesi mümkün değildir; bu da güzel bir izahtır. Her ne olursa olsun, bu ayette zikredilen haberin gerçeğe mutabık olan hakikat olduğuna, Ehl-i Kitab'ın naklettiği şeylerin ise gerçeği yansıtmadığına bir işaret vardır. { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ } “İnsanların çoğu değildir”; zahiri umum ifade eder. İbn Abbâs: «Onlar Mekke halkıdır» demiştir. { وَلَوْ حَرَصْتَ } “sen ne kadar hırs göstersen de”; yani onların iman etmeleri üzerine ne kadar düşsen ve doğruluğunu gösteren kesin delilleri onlara açıklamada ne kadar ileri gitsen de, { بِمُؤْمِنِينَ } “iman edecek değillerdir”; çünkü onlar, istidatlarının gerektirdiği üzere küfürde kararlı ve inatta ısrarcıdırlar. “حرص” fiili darabe ve alime babındandır; her ikisi de fasih lügattir. Bilindiği için { لَوْ } lafzının cevabı hazfedilmiştir. Cümle, mübteda ile haber arasında mu‘terızadır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Kureyş ve Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yûsuf aleyhisselâm'ın kıssasını sordular; bunun üzerine kıssa tastamam açıklanmış olarak indi. O da aleyhisselâm bunun onların Müslüman olmasına vesile olmasını umdu. Denildi ki: Onlar Müslüman olacaklarına dair ona söz vermişlerdi; bunu yapmayınca Allah Teâlâ bu ayetle onu teselli etti. Münafıklar hakkında indiği de söylenmiştir; Hristiyanlar hakkında indiği de söylenmiştir; sadece müşrikler hakkında indiği de söylenmiştir; sadece Ehl-i Kitap hakkında indiği de söylenmiştir; Seneviyye (düalistler) hakkında indiği de söylenmiştir. { وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ } “Sen onlardan buna karşılık istemiyorsun”; yani bu haber vermeye veya onun cinsine yahut Kur'an'a karşılık. Hangisi olursa olsun zamir, kendisinden önceki ifadeden anlaşılan manaya dönmektedir. (1) Manası: Sen bunu tebliğ etmeye karşılık onlardan istemiyorsun, { مِنْ أَجْرٍ } “hiçbir ücret”; yani haber taşıyıcılarının yaptığı gibi herhangi bir karşılık. { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ } “O ancak bir öğüttür”; yani o, Allah Teâlâ'dan bir hatırlatma ve öğütten başka bir şey değildir, { لِلْعالَمِينَ } “âlemler için”, yani bütün âlemlere. Cümle, kendisinden önceki için illet (gerekçe) mesabesindedir; (2) çünkü umumi olan bir öğüt, bazılarından ücret almayla bağdaşmaz; zira o sadece onlara mahsus değildir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, onun ancak tebliğ etmekle emrolunduğum Allah Teâlâ'dan bir öğüt olduğu ve bunu yapmanın bana vacip kılındığıdır; öyleyse vacibi eda etmeye karşılık nasıl ücret isteyebilirim? Ancak bu, zahire aykırıdır. Buna göre ayet, vaciplerin edası karşılığında ücret almanın haram olduğuna delil teşkil eder. Mübeşşir b. Ubeyd, nun harfiyle «وما نسألهم» şeklinde okumuştur.
وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ أي وكم من آية قال الجلال السيوطي: إن «كأي» اسم ككم التكثيرية الخبرية في المعنى مركب من كاف التشبيه وأي الاستفهامية المنونة وحكيت، ولهذا جاز الوقف عليها بالنون لأن التنوين لما دخل في التركيب أشبه النون الأصلية ولذا رسم في المصحف نونا، ومن وقف عليها بحذفه اعتبر حكمة في الأصل، وقيل:
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ } “Nice ayetler vardır ki”; yani nice deliller vardır. Celâleddin es-Süyûtî şöyle demiştir: «كأي» lafzı, mana bakımından teksîr (çokluk) bildiren haberî “كم” gibi bir isimdir; teşbih kâfı ile tenvinli soru edatı olan “أي” lafzının terkibinden oluşmuştur ve böyle nakledilmiştir. Bu sebeple onun üzerinde nun ile vakıf yapmak caiz olmuştur; çünkü tenvin terkibe girince aslî nuna benzemiş ve bu yüzden Mushaf'ta nun olarak yazılmıştır. Onu hazfederek üzerinde vakıf yapan ise asıldaki kuralını dikkate almıştır. Şöyle de denilmiştir:
الكاف فيها هي الزائدة قال ابن عصفور: ألا ترى أنك لا تريد بها معنى التشبيه وهي مع ذا لازمة وغير متعلقة بشيء وأي مجرورها، وقيل: هي اسم بسيط واختاره أبو حيان قال: ويدل على ذلك تلاعب العرب بها في اللغات، وإفادتها للاستفهام نادر حتى أنكره الجمهور، ومنه قول أبي لابن مسعود: كأين تقرأ سورة الأحزاب آية؟ فقال: ثلاثا وسبعين، والغالب وقوعها خبرية ويلزمها الصدر فلا تجر خلافا لابن قتيبة. وابن عصفور ولا يحتاج إلى سماع، والقياس على كم يقتضي أن يضاف إليها ولا يحفظ ولا يخبر عنها إلا بجملة فعلية مصدرة بماض أو مضارع كما هنا، قال أبو حيان:
Ondaki kâf harfi zâiddir. İbn Usfûr şöyle demiştir: Görmez misin ki sen onunla teşbih manası kastetmiyorsun; bununla birlikte o lâzımdır (ayrılmaz) ve hiçbir şeye müteallik değildir; “أي” ise onun mecrurudur. Şöyle de denilmiştir: O, mürekkep olmayan yalın (basit) bir isimdir; Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Arapların lügatlerde onunla farklı biçimlerde tasarrufta bulunması buna delalet eder. Soru bildirmesi ise nadirdir, hatta cumhur bunu inkâr etmiştir. Übeyy'in İbn Mes‘ûd'a söylediği şu söz bundandır: «Ahzâb Suresi'ni kaç ayet olarak okuyorsun?» O da: «Yetmiş üç» demiştir. Galip olan, onun haberî olarak gelmesidir ve cümlenin başında bulunması zorunludur; İbn Kuteybe ile İbn Usfûr'un aksine harf-i cer ile cer edilmez ve semâa (işitmeye) ihtiyaç duymaz. “كم” lafzına kıyas yapılması ona izafe edilmesini iktiza eder; fakat böyle bir kullanım nakledilmemiştir ve burada olduğu gibi ancak mazi veya muzari ile başlayan fiil cümlesiyle haber verilir. Ebû Hayyân şöyle demiştir:
والقياس أن تكون في موضع نصب على المصدر أو الظرف أو خبر كان كما كان ذلك في كم. وفي البسيط أنها
Kıyasa uygun olan ise, «kem» (كَمْ) lafzında olduğu gibi [onun da] masdar, zarf veya «kâne»nin haberi olarak nasb mahallinde bulunabilmesidir. el-Basît adlı eserde ise onun
تكون مبتدأ وخبرا ومفعولا ويقال فيها: كائن بالمد بوزن اسم الفاعل من كان ساكنة النون وبذلك، قرأ ابن كثير «وكأ» بالقصر بوزن «عم» و «كأي» بوزن رمي وبه، قرأ ابن محيصن «وكييء» بتقديم الياء على الهمزة. وذكر صاحب اللوامح أن الحسن قرأ «وكي» بياء مكسورة من غير همز ولا ألف ولا تشديد و «آية» في موضع التمييز ومِنْ زائدة، وجر تمييز كأين بها دائمي أو أكثري، وقيل: هي مبينة للتمييز المقدر، والمراد من الآية الدليل الدال على وجود الصانع ووحدته وكمال علمه وقدرته، وهي وإن كانت مفردة لفظا لكنها في معنى الجمع أي آيات لمكان كائن، والمعنى وكأي عدد شئت من الآيات الدالة على صدق ما جئت به غير هذه الآية فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي كائنة فيهما من الاجرام الفلكية وما فيها من النجوم وتغير أحوالها ومن الجبال والبحار وسائر ما في الأرض من العجائب الفائتة للحصر:
mübteda, haber ve mef‘ûl olabileceği belirtilmiştir. Onun hakkında kâne'nin ism-i fâili vezninde, med ile ve sakin nun ile «كائن» de denir; İbn Kesîr böyle okumuştur. «عم» vezninde kasr ile «وكأ», «رمي» vezninde «وكأي» de denir; İbn Muhaysın bu şekilde, yâ harfini hemzeden önce getirerek «وكييء» şeklinde okumuştur. Kitâbü'l-Levâmih sahibi, Hasan'ın hemzesiz, elifsiz ve şeddesiz, kesreli yâ ile «وكي» şeklinde okuduğunu zikretmiştir. { آيَةٍ } temyiz konumundadır ve { مِنْ } zâiddir. “كأين” lafzının temyizinin bununla cer edilmesi süreklidir yahut çoğunlukladır. Takdir edilen temyizi açıklayıcı olduğu da söylenmiştir. Ayetten maksat, Yaratıcı'nın varlığına, birliğine, ilminin ve kudretinin kemaline delalet eden delildir. Lafız olarak tekil olsa da mana bakımından çoğuldur, yani “كائن” lafzının konumundan dolayı ayetler demektir. Manası: Bu ayetten başka, senin getirdiğin şeyin doğruluğuna delalet eden dilediğin kadar çok ayet vardır ki, { فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } yani göklerde ve yerde mevcut olan felekî cisimler, onlardaki yıldızlar ve hallerinin değişmesi, dağlar, denizler ve yeryüzündeki sayısız diğer harikalar bunlardandır:
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
«Her şeyde O'nun bir ayeti vardır, bir olduğuna delalet eden.»
يَمُرُّونَ عَلَيْها يشاهدونها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ غير متفكرين فيها ولا معتبرين بها، وفي هذا من تأكيد تعزيه ﷺ وذم القوم ما فيه، والظاهر أن فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ في موضع الصفة- لآية- وجملة يَمُرُّونَ خبر كَأَيِّنْ كما أشرنا إليه سابقا وجوز العكس، وقرأ عكرمة وعمرو بن قائد وَالْأَرْضِ بالرفع على أن في السموات هو الخبر- لكأين- وَالْأَرْضِ مبتدأ خبره الجملة بعده ويكون ضمير عَلَيْها للأرض لا للآيات كما في القراءة المشهورة، وقرأ السدي وَالْأَرْضِ بالنصب على أنه مفعول بفعل محذوف يفسره يَمُرُّونَ وهو من الاشتغال المفسر بما يوافقه في المعنى وضمير عَلَيْها كما هو فيما قبل أي ويطؤون الأرض يمرون عليها، وجوز أن يقدر يطؤون ناصبا للأرض وجملة يَمُرُّونَ حال منها أو من ضمير عاملها.
{ يَمُرُّونَ عَلَيْها } “yanından geçerler”, yani onları müşahede ederler, { وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ } “onlar bundan yüz çevirirler”, yani onlar hakkında tefekkür etmez ve onlardan ibret almazlar. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tesellisini pekiştirme ve o kavmi yerme adına büyük bir mana vardır. Zahir olan, { فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesinin { آيَةٍ } için sıfat konumunda olması, { يَمُرُّونَ } cümlesinin de daha önce işaret ettiğimiz gibi { كَأَيِّنْ } lafzının haberi olmasıdır; aksinin olması da caiz görülmüştür. İkrime ve Amr b. Kâid, { فِي السَّماواتِ } ifadesinin { كَأَيِّنْ } için haber, { وَالْأَرْضِ } lafzının da haberi kendisinden sonraki cümle olan bir mübteda olması üzere { وَالْأَرْضُ } kelimesini ref‘ ile okumuşlardır; bu durumda { عَلَيْها } zamiri meşhur kıraatteki gibi ayetlere değil, arza ait olur. Süddî ise { يَمُرُّونَ } fiilinin tefsir ettiği mahzûf bir fiille mef‘ûl olması üzere { وَالْأَرْضَ } kelimesini nasb ile okumuştur; bu, manaca kendisine uyan fiille tefsir edilen iştigâl kabilindendir ve { عَلَيْها } zamiri önceki gibidir; yani: Yeryüzüne basarlar ve onun üzerinden geçerler. “يطؤون” fiilinin arz kelimesini nasb eden fiil olarak takdir edilmesi, { يَمُرُّونَ } cümlesinin de ondan yahut âmilinin zamirinden hâl olması caiz görülmüştür.
وقرأ عبد الله «والأرض» بالرفع و «يمشون» بدل يَمُرُّونَ والمعنى على القراءات الثلاث أنهم يجيئون ويذهبون في الأرض ويرون آثار الأمم الهالكة وما فيها من الآيات والعبر ولا يتفكرون في ذلك.
Abdullah [b. Mes‘ûd] { وَالْأَرْضُ } kelimesini ref‘ ile, { يَمُرُّونَ } yerine de «يمشون» şeklinde okumuştur. Bu üç kıraate göre mana şudur: Onlar yeryüzünde gidip gelirler, helak olmuş ümmetlerin kalıntılarını ve oradaki ayetlerle ibretleri görürler de bunlar üzerinde düşünmezler.
وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ في إقرارهم (١) بوجوده تعالى وخالقيته إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ به سبحانه، والجملة في موضع الحال من الأكثر أي ما يؤمن أكثرهم إلا في حال إشراكهم. قال ابن عباس ومجاهد وعكرمة والشعبي وقتادة: هم أهل مكة آمنوا وأشركوا كانوا يقولون في تلبيتهم: لبيك اللهم لبيك لبيك لا شريك لك إلا شريكا هو لك تملكه وما ملك، ومن هنا
{ وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ } Allah Teâlâ'nın varlığını ve yaratıcılığını ikrar etmelerinde (1) [onların çoğu Allah'a iman etmez], { إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } ancak O yüce Zât'a şirk koşarak [inanırlar]. Cümle, «çoğu» kelimesinden hâl konumundadır; yani onların çoğu ancak şirk koştukları halde iman ederler. İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Şa‘bî ve Katâde şöyle demişlerdir: Onlar hem iman edip hem şirk koşan Mekke halkıdır; telbiyelerinde şöyle diyorlardı: «Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke illâ şerîkun hüve lek, temlikühû ve mâ melek (Buyur Allahım buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, mülkiyetin altındaki ve sahip olduğu şeylerle birlikte Sana ait olan bir ortak müstesna).» Bundan dolayıdır ki,
كان ﷺ إذا سمع أحدهم يقول: لبيك لا شريك لك يقول له: قط قط
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan birinin «Lebbeyke lâ şerîke lek» dediğini işittiğinde ona: «Yeter, yeter!» buyururdu;
أي يكفيك ذلك ولا تزد إلا شريكا إلخ. وقيل: هم أولئك آمنوا لما غشيهم الدخان في سني القحط وعادوا إلى الشرك بعد كشفه. وعن ابن زيد وعكرمة وقتادة ومجاهد أيضا أن هؤلاء كفار العرب مطلقا أقروا بالخالق الرازق المميت وأشركوا بعبادة الأوثان والأصنام، وقيل: أشركوا بقولهم: الملائكة بنات الله سبحانه. وعن ابن عباس أيضا أنهم أهل الكتاب أقروا بالله تعالى وأشركوا به من حيث كفروا بنبيه ﷺ أو من حيث عبدوا عزيزا والمسيح ﵉.
yani: «Bu kadarı sana yeter, 'illâ şerîkun' diye devamını ekleme!» Şöyle de denilmiştir: Onlar, kıtlık yıllarında duman kendilerini bürüdüğünde iman eden, duman kalktıktan sonra ise şirke geri dönen kimselerdir. İbn Zeyd, İkrime, Katâde ve Mücâhid'den de nakledildiğine göre bunlar mutlak manada Arap kâfirleridir; Yaratıcı'yı, Rızık Veren'i ve Can Alan'ı ikrar etmiş, ancak putlara ve heykellere ibadet ederek şirk koşmuşlardır. Şöyle de denilmiştir: «Melekler Allah Teâlâ'nın kızlarıdır» diyerek şirk koşmuşlardır. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise onların Ehl-i Kitap olduğu; Allah Teâlâ'yı ikrar ettikleri, fakat peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmeleri yahut Üzeyr ve Mesih'e aleyhimesselâm tapmaları bakımından O'na şirk koştukları ifade edilmiştir.
وقيل: أشركوا بالتبني واتخاذهم أحبارهم ورهبانهم أربابا. وقيل: هم الكفار الذين يخلصون في الدعاء عند الشدة ويشركون إذا نجوا منها وروي ذلك عن عطاء، وقيل: هم الثنوية قالوا بالنور والظلمة. وقيل: هم المنافقون جهروا بالإيمان وأخفوا الكفر ونسب ذلك للبلخي، وعن الحبر أنهم المشبهة آمنوا مجملا وكفروا مفصلا. وعن الحسن أنهم المراءون بأعمالهم والرياء شرك خفي، وقيل: هم المناظرون إلى الأسباب المعتمدون عليها، وقيل: هم الذين
Şöyle de denilmiştir: [Allah'a çocuk] isnat etmekle ve hahamları ile rahiplerini rabler edinmekle şirk koşmuşlardır. Şöyle de denilmiştir: Onlar, darlık anında duayı sırf O'na has kılan, bundan kurtulduklarında ise şirk koşan kâfirlerdir; bu görüş Atâ'dan rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar, nur ve zulmet [ilkesini] savunan Seneviyye'dir (düalistler). Şöyle de denilmiştir: Onlar, açıkça iman edip küfrü gizleyen münafıklardır; bu görüş el-Belhî'ye nispet edilmiştir. el-Hibr'den (İbn Abbâs'tan) nakledildiğine göre onlar, mücmel olarak iman edip tafsîlî olarak küfre sapan Müşebbihe'dir. Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre onlar, amelleriyle gösteriş yapanlardır; zira riya gizli şirktir. Şöyle de denilmiştir: Onlar sebeplere bakan ve onlara bel bağlayanlardır. Şöyle de denilmiştir: Onlar
يطيعون الخلق بمعصية الخالق، وقد يقال نظرا إلى مفهوم الآية: إنهم من يندرج فيهم كل من أقر بالله تعالى وخالقيته مثلا وكان مرتكبا ما يعد شركا كيفما كان، ومن أولئك عبدة القبور الناذرون لها المعتقدون للنفع والضر ممن الله تعالى أعلم بحاله فيها وهم اليوم أكثر من الدود، واحتجت الكرامية بالآية على أن الإيمان مجرد الإقرار باللسان وفيه نظر أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أي عقوبة تغشاهم وتشملهم، والاستفهام انكار فيه معنى التوبيخ والتهديد كما في البحر، والكلام في العطف ومحل الاستفهام في الحقيقة مشهور وقد مر غير مرة، والمراد بهذه العقوبة ما يعم الدنيوية والأخروية على ما قيل. وفي البحر ما هو صريح في الدنيوية للمقابلة بقوله سبحانه: أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً فجأة من غير سابقة علامة وهو الظاهر وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ بإتيانها غير مستعدين لها قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أي هذه السبيل التي هي الدعوة إلى الإيمان والتوحيد سبيلي كذا قالوا، والظاهر أنهم أخذوا الدعوة إلى الإيمان من قوله تعالى:
Yaratıcı'ya isyan ederek mahlûkata itaat edenlerdir. Ayetin mefhumuna bakılarak şöyle de denilebilir: Onlar; Allah Teâlâ'yı ve O'nun yaratıcılığını ikrar edip de her ne surette olursa olsun şirk sayılan bir şeyi irtikâb eden herkesi kapsamaktadır. Kabirlerde yatanlara tapanlar, onlara adaklar adayanlar, içindekilerin halini Allah Teâlâ'nın en iyi bildiği kabirlerden fayda ve zarar umanlar da bu kabildendir ki onlar bugün solucanlardan bile daha çoktur. Kerrâmiyye, imanın sadece dille ikrardan ibaret olduğuna bu ayeti delil getirmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır. { أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ } “Yoksa onlar, Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden güvende mi oldular?” Yani onları kaplayıp bürüyecek ve bütünüyle içine alacak bir cezanın gelmesinden. Bahr'de belirtildiği üzere soru, kınama ve tehdit manası taşıyan bir inkârdır. Atıf ve istifhamın gerçekteki yeri hakkındaki kelâm meşhurdur ve defalarca geçmiştir. Söylendiğine göre bu cezadan maksat, dünyevî ve uhrevî olanı kapsayan genel cezadır. Bahr'de, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “yahut kıyametin ansızın gelmesinden” kavliyle mukabele edilmesinden dolayı bunun dünyevî azap olduğuna dair açık bir ifade vardır; yani hiçbir alamet önceden belirmeksizin ansızın gelmesinden ki zahir olan da budur; { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında değillerken”, yani onun gelişini hissetmeyip ona hazırlıksız yakalanmışlarken. { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur”; yani imana ve tevhîde davetten ibaret olan bu yol benim yolumdur; âlimler böyle söylemişlerdir. Zahir olan odur ki, imana davet manasını Allah Teâlâ'nın şu kavlinden çıkarmışlardır:
وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [يوسف: ١٠٣] لإفادة أنه يدعوهم إلى الإيمان بجد وحرص وإن لم ينفع فيهم، والدعوة إلى التوحيد من قوله سبحانه: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ لدلالته على أن كونه ذكرا لهم لاشتماله على التوحيد لكنهم لا يرفعون له رأسا كسائر آيات الآفاق والأنفس الدالة على توحده تعالى ذاتا وصفات، وفسر ذلك بقوله تعالى: أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ أي أدعو الناس إلى معرفته سبحانه بصفات كماله ونعوت جلاله ومن جملتها التوحيد فالجملة لا محل لها من الإعراب، وقيل: إن الجملة في موضع الحال من الياء والعامل فيها معنى الإشارة. وتعقب بأن الحال في مثله من المضاف إليه مخالفة للقواعد ظاهرا وليس ذلك مثل أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النحل: ١٢٣] واعترض أيضا بأن فيه تقييد الشيء بنفسه وليس ذاك عَلى بَصِيرَةٍ أي بيان وحجة واضحة غير عمياء، والجار والمجرور في موضع الحال من ضمير «أدعو» وزعم أبو حيان أن الظاهر تعلقه- بأدعو- وقوله تعالى: أَنَا تأكيد لذلك الضمير أو للضمير الذي في الحال، وقوله تعالى: وَمَنِ اتَّبَعَنِي عطف على ذي الحال، ونسبة أَدْعُوا إليه من باب التغليب كما قرر في قوله تعالى: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [البقرة: ٣٥، الأعراف: ١٩] ومنهم من قدر في مثله فعلا عاملا في المعطوف ولم يعول عليه المحققون، ومنع عطفه على أَنَا لكونه تأكيدا ولا يصح في المعطوف كونه تأكيدا كالمعطوف عليه. واعترض بأن ذلك غير لازم كما يقتضيه كلام المحققين، وجوز كون مَنِ مبتدأ خبره محذوف أي ومن اتبعني كذلك أي داع وأن يكون عَلى بَصِيرَةٍ خبرا مقدما وأَنَا مبتدأ وَمَنِ عطف عليه، وقوله تعالى: وَسُبْحانَ اللَّهِ أي وأنزهه ﷾ تنزيها من الشركاء، وهو داخل تحت القول وكذا وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ في وقت من الأوقات، والكلام مؤكد لما سبق من الدعوة إلى الله تعالى. وقرأ عبد الله «قل هذا سبيلي» على التذكير والسبيل تؤنث وقد تذكر وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا رد لقولهم: لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً [المؤمنون: ٢٤] ونفي له، وقيل: المراد نفي استنباء النساء ونسب ذلك إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وزعم بعضهم أن الآية نزلت (١) في سجاح بنت المنذر المنبئة التي يقول فيها الشاعر:
{ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir” [Yûsuf: 103]; çünkü bu ayet, kendilerine fayda vermese bile onun insanları imana ciddiyet ve hırsla davet ettiğini ifade etmektedir. Tevhîde davet manasını ise Yüce Zât'ın { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ } “Onların çoğu iman etmez” kavlinden çıkarmışlardır; zira bu ifade, Kur'an'ın onlar için bir zikir/öğüt oluşunun tevhîdi ihtiva etmesinden ileri geldiğine, fakat onların, Allah Teâlâ'nın zâtında ve sıfatlarında bir olduğuna delalet eden âfâkî ve enfüsî diğer ayetler gibi buna da dönüp bakmadıklarına delalet etmektedir. Bu durum Allah Teâlâ'nın şu kavliyle tefsir edilmiştir: { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağırırım”; yani insanları, kemal sıfatları ve celal vasıflarıyla O yüce Zât'ı bilmeye davet ederim ki tevhîd de bunların başındadır; dolayısıyla cümlenin iraptan mahalli yoktur. Şöyle de denilmiştir: Cümle, yâ zamirinden hâl konumundadır ve onda amel eden ise işaret manasıdır. Ancak bu görüş, böylesi bir durumda muzafun ileyhten hâl getirilmesinin kurallara zahiren aykırı olması gerekçesiyle tenkit edilmiştir; zira bu durum, { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Hakk'a yönelen İbrâhim'in dinine uy” [Nahl: 123] ayetindeki gibi değildir. Ayrıca bunda bir şeyin bizzat kendisiyle sınırlandırılması bulunduğu gerekçesiyle de itiraz edilmiştir, oysa durum öyle değildir. { عَلى بَصِيرَةٍ } “bir basiret üzere”; yani apaçık, körü körüne olmayan aydınlık bir beyan ve kesin bir hüccet üzere. Câr ve mecrûr, “أدعو” fiilinin zamirinden hâl konumundadır. Ebû Hayyân, zahir olanın onun “أدعو” fiiline müteallik olması olduğunu ileri sürmüştür. Allah Teâlâ'nın: { أَنَا } kavli, o zamirin yahut hâl içindeki zamirin tekididir. Yüce Zât'ın: { وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “bana uyanlar da” kavli ise hâl sahibine ma‘tûftur; { أَدْعُوا } fiilinin ona nispet edilmesi, Allah Teâlâ'nın: { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Sen ve eşin cennette oturun” [Bakara: 35, A‘râf: 19] kavlinde takrir edildiği üzere tağlîb kabilindendir. Bazı âlimler böylesi durumlarda ma‘tûfta amel eden bir fiil takdir etmişlerdir; ancak muhakkikler buna itibar etmemiştir. Bunun { أَنَا } lafzına atfedilmesi, onun tekid olması ve ma‘tûf aleyh gibi ma‘tûfun da tekid olmasının sahih olmaması sebebiyle menedilmiştir. Ancak buna, muhakkiklerin kelâmının iktiza ettiği üzere bunun zorunlu olmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. { مَنِ } lafzının, haberi mahzûf bir mübteda olması caiz görülmüştür; yani: Bana uyan kimse de böyledir, yani davetçidir. { عَلى بَصِيرَةٍ } ifadesinin öne geçmiş haber, { أَنَا } lafzının mübteda, { وَمَنِ } lafzının da ona ma‘tûf olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { وَسُبْحانَ اللَّهِ } kavli; yani O'nu celle ve alâ ortaklardan tenzih ederim demektir ve bu söz de emredilen sözün kapsamına dahildir; aynı şekilde hiçbir vakitte { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve ben müşriklerden değilim” sözü de öyledir. Bu söz, daha önce geçen Allah Teâlâ'ya daveti pekiştirmektedir. Abdullah [b. Mes‘ûd] müzekker olarak «قل هذا سبيلي» şeklinde okumuştur; zira “sebîl” lafzı müennes olduğu gibi bazen müzekker de kullanılır. { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا } “Senden önce de ancak erkekler gönderdik”; bu, onların: { لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” [Mü'minûn: 24] sözlerine bir reddiye ve onu nefyetmektir. Kastedilenin kadınlara peygamberlik verilmesinin nefyedilmesi olduğu da söylenmiş ve bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya nispet edilmiştir. Bazıları ayetin, hakkında şairin şöyle dediği peygamberlik taslayan Münzir kızı Secâh (1) hakkında indiğini iddia etmişlerdir:
أمست نبيتنا أنثى نطوف بها ... ولم تزل أنبياء الله ذكرانا
«Peygamberimiz etrafında dolaştığımız bir kadın oldu, oysa Allah'ın peygamberleri hep erkek olagelmişti.»
فلعنة الله والأقوام كلهم ... على سجاح ومن بالإفك أغرانا
«Allah'ın ve bütün insanların lâneti Secâh'ın ve bizi iftirayla aldatanın üzerine olsun.»
أعني مسيلمة الكذاب لاسقيت ... اصداؤه ماء مزن أينما كانا
«Yalancı Müseylime'yi kastediyorum; nerede olursa olsun kabri yağmur suyuyla sulanmasın!»
وهو مما لا صحة له لأن ادعاءها النبوة كان بعد النبي ﷺ وكونه إخبارا بالغيب لا قرينة عليه نُوحِي إِلَيْهِمْ
Bu ise aslı olmayan bir sözdür; zira onun peygamberlik iddiası Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra vuku bulmuştur ve bunun [henüz gerçekleşmeden] gaybdan verilmiş bir haber olduğuna dair hiçbir karine yoktur. { نُوحِي إِلَيْهِمْ } “kendilerine vahyettiğimiz”
كما أوحينا إليك. وقرأ أكثر السبعة «يوحي» بالياء وفتح الحاء مبنيا للمفعول، وقراءة النون وهي قراءة حفص وطلحة وأبي عبد الرحمن موافقة لأرسلنا مِنْ أَهْلِ الْقُرى لأن أهلها كما قال ابن زيد وغيره: وهو مما لا شبهة فيه أعلم وأحلم من أهل البادية ولذا يقال: لأهل البادية أهل الجفاء، وذكروا أن التبدي مكروه إلا في الفتن،
sana vahyettiğimiz gibi. Yedi kıraat imamının çoğu, mechul fiil olarak yâ ile ve hâ harfinin fethasıyla «يوحى» şeklinde okumuştur. Hafs, Talha ve Ebû Abdirrahmân'ın kıraati olan nun ile okuyuş ise «أرسلنا» fiiline muvafıktır. { مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “şehir halkından”; çünkü İbn Zeyd ve başkalarının da dediği üzere—ki bunda hiçbir şüphe yoktur—şehir halkı, çöl halkından (bedevilerden) daha bilgili ve daha hilim sahibidir; bu yüzden bedevilere kabalık ehli denir. Âlimler, fitne zamanları müstesna, bedevîleşmenin mekruh olduğunu zikretmişlerdir.
وفي الحديث «من بدا جفا»
Nitekim hadiste: «Çölde yaşayan kabalaşır» buyrulmuştur.
قال قتادة: ما نعلم أن الله تعالى أرسل رسولا قط إلا من أهل القرى، ونقل عن الحسن أنه قال: لم يبعث رسول من أهل البادية ولا من النساء ولا من الجن، وقوله تعالى: وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ [يوسف: ١٠٠] قد مر الكلام فيه آنفا.
Katâde şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın şehir halkından başka bir yerden hiçbir resul gönderdiğini bilmiyoruz.» Hasan[-ı Basrî]'den de şöyle dediği nakledilmiştir: «Ne çöl ehlinden ne kadınlardan ne de cinlerden bir resul gönderilmemiştir.» Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “Sizi çölden getirdi” [Yûsuf: 100] kavline dair açıklama ise az önce geçmişti.
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ من المكذبين بالرسل والآيات من قوم نوح وقوم لوط وقوم صالح وسائر من عذبه الله تعالى فيحذروا تكذيبك وروي هذا عن الحسن، وجوز أن يكون المراد عاقبة الذين من قبلهم من المشغوفين بالدنيا المتهالكين عليها فيقلعوا ويكفوا عن حبها وكأنه لا حظ المجوز ما سيذكر، والاستفهام على ما في البحر للتقريع والتوبيخ وَلَدارُ الْآخِرَةِ من إضافة الصفة إلى الموصوف عند الكوفية أي ولا الدار الآخرة وقدر البصري موصوفا أي ولدار الحال أو الساعة أو الحياة الآخرة وهو المختار عند الكثير في مثل ذلك خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا الشرك والمعاصي: أَفَلا تَعْقِلُونَ فتستعملوا عقولكم لتعرفوا خيرية دار الآخرة فتتوسلوا إليها بالاتقاء، قيل: إن هذا من مقول «قل» أي قل لهم مخاطبا أفلا تعقلون فالخطاب على ظاهره، وقوله سبحانه: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إلى مِنْ قَبْلِهِمْ أو اتَّقَوْا اعتراض بين مقول القول، واستظهر بعضهم كون هذا التفاتا. وقرأ جماعة يعقلون بالياء رعيا لقوله سبحانه: أَفَلَمْ يَسِيرُوا حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ غاية لمحذوف دل عليه السباق والتقدير عند بعضهم لا يغرنهم تماديهم فيما هم فيه من الدعة والرخاء فإن من قبلهم قد أمهلوا حتى يئس الرسل من النصر عليهم في الدنيا أو من إيمانهم لانهماكهم في الكفر وتماديهم في الطغيان من غير وازع، وقال أبو الفرج بن الجوزي: التقدير وما أرسلنا من قبلك إلا رجالا فدعوا قومهم فكذبوهم وصبروا وطال دعاؤهم وتكذيب قومهم حتى إذا استيأس إلخ، وقال القرطبي: التقدير وما أرسلنا من قبلك إلا رجالا ثم لم نعاقب أممهم حتى إذا استيأس إلخ، وقال الزمخشري: التقدير وما أرسلنا من قبلك إلا رجالا فتراخى النصر حتى إذا إلخ، ولعل الأول أولى وإن كان فيه كثرة حذف، والاستفعال بمعنى المجرد كما أشرنا إليه وقد مر الكلام في ذلك وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا بالتخفيف والبناء للمفعول وهي قراءة علي كرم الله تعالى وجهه وأبي وابن مسعود وابن عباس ومجاهد، وطلحة والأعمش، والكوفيين، واختلف في توجيه الآية على ذلك فقيل: الضمائر الثلاثة للرسل والظن بمعنى التوهم لا بمعناه الأصلي ولا بمعناه المجازي أعني اليقين وفاعل كُذِبُوا المقدر إما أنفسهم أو رجاؤهم فإنه يوسف بالصدق والكذب أي كذبتهم أنفسهم حين حدثتهم بأنهم ينصرون أو كذبهم رجاؤهم النصر، والمعنى أن مدة التكذيب والعداوة من الكفار وانتظار النصر من الله تعالى قد تطاولت وتمادت حتى استشعروا القنوط وتوهموا أن لا نصر لهم في الدنيا جاءَهُمْ نَصْرُنا فجأة وقيل: الضمائر كلها للرسل والظن بمعناه وفاعل كُذِبُوا المقدر من أخبرهم عن الله تعالى وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد أخرج الطبراني وغيره عن عبد الله بن أبي مليكة قال: إن ابن عباس قرأ قَدْ كُذِبُوا مخففة ثم قال: يقول أخلفوا وكانوا بشرا وتلا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ [البقرة: ٢١٤] قال ابن أبي مليكة: فذهب ابن عباس إلى أنهم يئسوا وضعفوا فظنوا أنهم قد أخلفوا وروى ذلك عنه البخاري في الصحيح، واستشكل هذا بأن فيه ما لا يليق نسبته إلى الأنبياء ﵈ بل إلى صالحي الأمة ولذا نقل عن عائشة رضي الله تعالى عنها ذلك، فقد أخرج البخاري والنسائي وغيرهما من طريق عروة أنه سأل عائشة رضي الله تعالى عنها عن هذه
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” Nûh kavminden, Lût kavminden, Sâlih kavminden ve resulleri ile ayetleri yalanlayan, Allah Teâlâ'nın azap ettiği diğer kimselerden ibret alıp da seni yalanlamaktan sakınsınlar; bu rivayet Hasan[-ı Basrî]'den nakledilmiştir. Kastedilenin, kendilerinden önceki dünyaya düşkün ve ona körü körüne sarılan kimselerin akıbeti olması da caiz görülmüştür; ta ki dünya sevgisinden vazgeçip el çeksinler; sanki bu görüşü caiz gören zat birazdan zikredilecek olanı gözetmiştir. Soru edatı, Bahr'de belirtildiği üzere azarlama ve kınama içindir. { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “Elbette ahiret yurdu”; Kûfelilere göre sıfatın mevsûfuna izafe edilmesi kabilindendir, yani: «Ve elbette ahiret yurdu». Basralı âlim ise bir mevsûf takdir etmiştir, yani: «Ahiret halinin veya kıyametin yahut ahiret hayatının yurdu»; böylesi yerlerde pek çok âlim nezdinde tercih edilen de budur. { خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } Şirkten ve günahlardan sakınanlar için [daha hayırlıdır]. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akletmez misiniz?” Akıllarınızı kullanıp da ahiret yurdunun hayırlı olduğunu bilmez ve takva ile ona vesile aramaz mısınız? Denildi ki: Bu, «De ki» hitabının sözlerindendir; yani onlara hitap ederek «Hâlâ akletmez misiniz?» de; dolayısıyla hitap zahiri üzeredir. Yüce Zât'ın { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ } ifadesinden { مِنْ قَبْلِهِمْ } yahut { اتَّقَوْا } kelimesine kadar olan kısım ise emredilen sözün ortasındaki bir itiraz cümlesidir. Bazıları bunun bir iltifat sanatı olduğunu açıkça belirtmiştir. Bir grup kıraat imamı, Yüce Zât'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا } kavlini gözeterek yâ harfiyle «يعقلون» şeklinde okumuştur. { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kestiklerinde”; sözün gelişinin delalet ettiği mahzûf bir ifadenin gayesidir (sonucudur). Bazılarına göre takdir şöyledir: İçinde bulundukları rahatlık ve refah içinde sürüp gitmeleri onları aldatmasın; zira kendilerinden öncekilere de mühlet verilmişti, ta ki resuller dünyada onlara karşı zafere ulaşmaktan yahut küfre dalmaları ve hiçbir engel tanımaksızın azgınlıklarında ileri gitmeleri sebebiyle onların iman etmelerinden ümitlerini kesinceye kadar. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî şöyle demiştir: Takdir; «Senden önce de ancak erkekler gönderdik; onlar da kavimlerini davet ettiler, kavimleri onları yalanladı, onlar sabrettiler; davetleri ve kavimlerinin yalanlaması uzayıp gitti, nihayet ümitlerini kestiklerinde...» şeklindedir. Kurtubî şöyle demiştir: Takdir; «Senden önce de ancak erkekler gönderdik, sonra ümmetlerini hemen cezalandırmadık; nihayet ümitlerini kestiklerinde...» şeklindedir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Takdir; «Senden önce de ancak erkekler gönderdik, fakat yardım gecikti; nihayet...» şeklindedir. Çokça hazif barındırsa da belki de birinci takdir daha uygundur. İşaret ettiğimiz gibi “istef‘ale” kalıbı mücerret manasındadır ve buna dair kelâm daha önce geçmişti. { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } tahfif ile ve meçhul fiil olarak; bu, Ali kerremallâhu vecheh, Übeyy, İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, Talha, A‘meş ve Kûfelilerin kıraatidir. Bu kıraat üzere ayetin tevcîhinde ihtilaf edilmiştir: Üç zamirin de resullere ait olduğu ve zannın asıl anlamında da mecazi anlamı olan yakin anlamında da değil, tevehhum (ihtimal verme) anlamında olduğu söylenmiştir. { كُذِبُوا } fiilinin takdirî fâili ise ya onların kendi nefisleridir yahut umutlarıdır; zira umut da doğruluk ve yalancılıkla nitelenir; yani nefisleri onlara zafer kazanacaklarını fısıldadığında nefisleri onları yanıltmıştı yahut zafer umutları onları boşa çıkarmıştı. Mana şudur: Kâfirlerin yalanlama ve düşmanlık süresi ile Allah Teâlâ'dan yardım bekleme müddeti o kadar uzayıp gecikti ki, nihayet içlerinde bir ümitsizlik hissettiler ve dünyada kendilerine bir yardım gelmeyeceğini vehmettiler; işte o anda { جاءَهُمْ نَصْرُنا } “onlara yardımımız geldi”, yani ansızın geldi. Bütün zamirlerin resullere ait olduğu, zannın kendi manasında olduğu ve { كُذِبُوا } fiilinin takdirî fâilinin ise onlara Allah Teâlâ'dan haber veren kimse olduğu da söylenmiştir; bu rivayet İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilmiştir. Nitekim Taberânî ve başkaları Abdullah b. Ebî Müleyke'den şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs { قَدْ كُذِبُوا } kelimesini şeddesiz okudu ve şöyle dedi: «Kendilerine verilen sözün tutulmadığını söylediler; onlar da nihayetinde insandı» dedi ve: { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Hatta peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek noktaya gelmişlerdi” [Bakara: 214] ayetini okudu. İbn Ebî Müleyke dedi ki: «İbn Abbâs, onların ümitsizliğe düşüp zaaf gösterdiklerini ve kendilerine verilen sözün tutulmadığını zannettikleri görüşüne vardı.» Bunu ondan Buhârî de Sahîh'inde rivayet etmiştir. Ancak bu görüş, peygamberlere aleyhimüsselâm değil ancak ümmetin salihlerine nispet edilmesi yakışacak bir mana içerdiği gerekçesiyle müşkil görülmüştür; bu sebeple Âişe radıyallâhu anhâ'dan bunun aksi nakledilmiştir. Nitekim Buhârî, Nesâî ve başkaları Urve tarikiyle rivayet etmişlerdir ki, o Âişe radıyallâhu anhâ'ya bu
الآية قال: قلت أكذبوا أم كذبوا؟ فقالت عائشة: بل كذبوا يعني بالتشديد قلت: والله لقد استيقنوا أن قومهم كذبوهم فما هو بالظن قالت: أجل لعمري لقد استيقنوا بذلك فقلت: لعله وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا مخففة قالت: معاذ الله تعالى لم تكن الرسل لتظن ذلك بربها قلت: فما هذه الآية؟ قالت: هم أتباع الرسل الذين آمنوا بربهم وصدقوهم وطال عليهم البلاء واستأخر عنهم النصر حتى إذا استيأس الرسل ممن كذبهم من قومهم وظنت الرسل أن أتباعهم قد كذبوهم جاء نصر الله تعالى عند ذلك.
ayeti sormuş ve şöyle demiştir: «'Küzibû' (kendilerine yalan söylendi) şeklinde mi yoksa 'küzzibû' (yalanlandılar) şeklinde midir?» Âişe: «Aksine 'küzzibû' yani şeddeli olarak yalanlandılar şeklindedir» dedi. Ben: «Vallahi onlar kavimlerinin kendilerini yalanladığını kesin olarak biliyorlardı, bu zandan ibaret değildi ki» dedim. Âişe: «Evet, ömrüme yemin olsun ki bunu kesin olarak biliyorlardı» dedi. Ben: «Belki de { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } şeddesizdir (onlara yalan söylendiğini sandılar)» dedim. Âişe şöyle dedi: «Allah Teâlâ'ya sığınırım! Resuller Rableri hakkında asla böyle bir zanda bulunmazlar.» Ben: «Öyleyse bu ayet ne hakkındadır?» dedim. Şöyle dedi: «Onlar resullerin Rablerine iman edip onları tasdik eden tâbileridir; onların üzerindeki bela uzayıp yardım gecikince, nihayet resuller kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan ümitlerini kestiklerinde ve resuller tâbilerinin de kendilerini yalanladığını sandıklarında, işte o anda Allah Teâlâ'nın yardımı geldi.»
وأجاب بعضهم بأنه يمكن أن يكون أراد رضي الله تعالى عنه بالظن ما يخطر بالبال ويهجس بالقلب من شبه الوسوسة وحديث النفس على ما عليه البشرية، وذهب المجد بن تيمية إلى رجوع الضمائر جميعها أيضا إلى الرسل مائلا إلى ما روي عن ابن عباس مدعيا أنه الظاهر وأن الآية على حد قوله تعالى: إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ [الحج: ٥٢] فإن الإلقاء في قلبه وفي لسانه وفي علمه من باب واحد والله تعالى ينسخ ما يلقي الشيطان، ثم قال: والظن لا يراد به في الكتاب والسنة الاعتقاد الراجح كما هو في اصطلاح طائفة من أهل العلم ويسمون الاعتقاد المرجوح وهما
Bazı âlimler buna şöyle cevap vermişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın zandan kastı, beşeriyet muktezası olarak vesvese benzeri akla gelen ve kalbe doğan nefsânî düşünceler olabilir. Mecd [İbn Teymiyye] ise İbn Abbâs'tan rivayet edilen görüşe meylederek zamirlerin tamamının yine resullere döndüğü görüşünü benimsemiş, zahir olanın bu olduğunu ve ayetin Allah Teâlâ'nın şu kavli mesabesinde bulunduğunu iddia etmiştir: { إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } “O bir şey arzu ettiği zaman şeytan onun arzusuna bir şüphe atıverir. Allah da şeytanın attığı şeyi derhal giderir; sonra Allah ayetlerini muhkem kılar” [Hac: 52]. Zira şeytanın onun kalbine, diline ve ilmine bir şey atması aynı kabildendir ve Allah Teâlâ şeytanın attığı şeyi giderir. Sonra şöyle demiştir: Kitap ve Sünnet'te zan ile, ilim ehlinden bir topluluğun ıstılahında olduğu ve mercûh inanca 'vehim' adını verdikleri gibi racih inanç kastedilmez;
فقد قال ﷺ: «إياكم والظن فإن الظن أكذب الحديث»
nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Zandan sakının, çünkü zan sözün en yalanıdır» buyurmuştur.
وقال سبحانه: إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [النجم: ٢٨] فالاعتقاد المرجوح هو ظن وهو وهم، وهذا قد يكون ذنبا يضعف الإيمان ولا يزيله وقد يكون حديث النفس المعفو عنه كما
Allah Teâlâ da: { إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez” [Necm: 28] buyurmuştur. Dolayısıyla mercûh olan inanç bir zandır ve bir vehimdir. Bu bazen imanı zayıflatan fakat tamamen yok etmeyen bir günah olabilir; bazen de affedilen nefis fısıltısı (hadîsü'n-nefs) olabilir;
قال ﵊: «إن الله تعالى تجاوز لأمتي عما حدثت به أنفسها ما لم تتكلم أو تعمل»
nitekim o aleyhisselâm: «Şüphesiz Allah Teâlâ, konuşmadıkları veya fiile dökmedikleri müddetçe, ümmetimin içlerinden geçirdikleri şeyleri onlar için bağışlamıştır» buyurmuştur.
وقد يكون من باب الوسوسة التي هي صريح الإيمان كما ثبت
Bazen de açık imanın bir göstergesi olan vesvese kabilinden olabilir; nitekim
في الصحيح أن الصحابة رضي الله تعالى عنهم قالوا: يا رسول الله إن أحدنا ليجد في نفسه ما أن يحرق حتى يصير حمما أو يخر من السماء إلى الأرض أحب إليه من أن يتكلم به قال ﷺ: «أو قد وجدتموه؟ قالوا: نعم. قال: ذلك صريح الإيمان» وفي حديث آخر «إن أحدنا ليجد ما يتعاظم أن يتكلم به قال: الحمد لله الذي رد كيده إلى الوسوسة»
Sahîh'te sabit olduğuna göre sahabiler radıyallâhu anhüm şöyle demişlerdir: «Ey Allah'ın Resûlü! Birimizin içinden öyle şeyler geçiyor ki, yanıp kömür olması yahut gökten yere düşmesi onu konuşmasından kendisine daha sevimli gelir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gerçekten bunu hissettiniz mi?» buyurdu. Onlar: «Evet» dediler. Resûlullah: «İşte bu, apaçık imandır» buyurdu. Başka bir hadiste ise: «Birimiz içinde konuşulmasını bile büyük bir günah saydığı şeyler hissediyor» denilince, Peygamberimiz: «Tuzaklarını sadece vesveseye çeviren Allah'a hamdolsun» buyurmuştur.
ونظير هذا ما
Bunun benzeri,
صح من قوله ﷺ: «نحن أحق بالشك من إبراهيم ﵇ إذ قال له ربه: أو لم تؤمن؟ قال: بلى ولكن ليطمئن قلبى»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sahih hadisidir: «Rabbı ona: 'İnanmadın mı?' dediğinde 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için' diyen İbrâhim aleyhisselâm'dan şüphe etmeye biz daha layığız.»
فسمى النبي ﷺ التفاوت بين الإيمان والاطمئنان شكا بإحياء الموتى، وعلى هذا يقال: الوعد بالنصر في الدنيا لشخص قد يكون الشخص مؤمنا بإنجازه ولكن قد يضطرب قلبه فيه فلا يطمئن فيكون فوات الاطمئنان ظنا أنه كذب، فالشك والظن أنه كذب من باب واحد وهذه الأمور لا تقدح في الإيمان الواجب وإن كان فيها ما هو ذنب، فالأنبياء ﵈ معصومون من الإقرار على ذلك كما في أفعالهم على ما عرف من أصول السنة والحديث، وفي قص مثل ذلك عبرة للمؤمنين بهم ﵈ فإنهم لا بد أن يبتلوا بما هو أكثر من ذلك فلا ييأسوا إذا ابتلوا ويعلمون أنه قد ابتلي من هو خير منهم وكانت العاقبة إلى خير فيتيقن المرتاب ويتوب المذنب ويقوى إيمان المؤمن وبذلك يصح الاتساء بالأنبياء، ومن هنا قال سبحانه: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ ولو كان المتبوع معصوما مطلقا لا يتأتى الاتساء فإنه يقول التابع أنا لست من جنسه فإنه لا يذكر بذنب فإذا أذنب استيأس من المتابعة والاقتداء لما أتى به من الذنب الذي يفسد المتابعة على القول بالعصمة بخلاف ما إذا علم أنه قد وقع شيء وجبر بالتوبة فإنه يصح حينئذ أمر المتابعة كما قيل: أول من أذنب وأجرم ثم تاب وندم أبو البشر آدم ومن يشابه به فما ظلم. ولا يلزم الاقتداء بهم فيما نهوا عنه ووقع منهم ثم تابوا عنه لتحقق الأمر بالاقتداء بهم فيما أقروا عليه ولم ينهوا عنه ووقع منهم ولم يتوبوا منه، وما ذكر ليس بدون المنسوخ من أفعالهم وإذا كان ما أمروا به وأبيح لهم ثم نسخ تنقطع فيه المتابعة فما لم يؤمروا به ووقع منهم وتابوا عنه أحرى وأولى بانقطاع المتابعة فيه اه.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ölülerin diriltilmesi hususunda iman ile itminan arasındaki farkı şüphe olarak isimlendirmiştir. Buna binaen şöyle denilir: Bir kimseye dünyada zafer vaat edildiğinde, o kişi bu vaadin yerine geleceğine iman etmiş olabilir; fakat kalbi onda çalkantıya düşüp mutmain olmayabilir, böylece itminanın zeval bulması onun yalanlandığı zannı haline gelir. Dolayısıyla şüphe ile yalanlandığı zannı aynı kabildendir. Bu durumlar, içinde günah kabilinden olan bir şey bulunsa bile vacip olan imana halel getirmez. Zira peygamberler aleyhimüsselâm, Sünnet ve hadis usulünden bilindiği üzere, fiillerinde olduğu gibi bu tür düşünceler üzerinde bırakılmaktan (ikrar olunmaktan) korunmuşlardır (masumdurlar). Bu tür hadiselerin anlatılmasında onlara aleyhimüsselâm inananlar için bir ibret vardır; zira müminler muhakkak bundan daha fazlasıyla imtihan edileceklerdir; dolayısıyla imtihan edildiklerinde ümitsizliğe düşmezler, kendilerinden daha hayırlı olanların da imtihan edildiğini ve akıbetin hayır olduğunu bilirler. Böylece şüphe eden yakîne erer, günahkâr tevbe eder, müminin imanı kuvvetlenir ve bu sayede peygamberlere uymak sahih olur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ } “Andolsun ki onların kıssalarında ibret vardır” buyurmuştur. Eğer kendisine uyulan zat mutlak manada masum olsaydı ona uymak mümkün olmazdı; zira tâbi olan kişi: 'Ben onun cinsinden değilim, çünkü onun hiçbir günahı anılmaz' der; günah işlediğinde ise masumiyet görüşüne göre tabi olmayı ifsat eden bir günah işlediği için arkasından gitmekten ve ona uymaktan ümidini keser. Halbuki bir kusurun vuku bulduğunu ve tevbe ile telafi edildiğini bildiğinde, işte o zaman tabi olma işi sahih olur. Nitekim şöyle denilmiştir: 'İlk günah işleyip suç işleyen, sonra da tevbe edip pişman olan insanlığın atası Âdem'dir; ona benzeyen de haksızlık etmemiştir.' Nehyedildikleri, kendilerinden sadır olan ve sonra tevbe ettikleri hususlarda peygamberlere iktida etmek gerekmez; zira kendilerine iktida edilme emri, onaylandıkları, nehyedilmedikleri, kendilerinden sadır olup tevbe etmedikleri hususlarda tahakkuk etmiştir. Bu zikredilen husus, onların fiillerinden neshedilenlerden aşağı değildir; kendilerine emredilip mubah kılınan ve sonra neshedilen şeylerde tabi olmak kesildiğine göre, emredilmeyip kendilerinden sadır olan ve tevbe ettikleri şeylerde tabi olmanın kesilmesi çok daha evla ve uygundur (özetle bu kadardır).
ولا يخفى أن ما ذكره مستلزم لجواز وقوع الكبائر من الأنبياء ﵈ وحاشاهم من غير أن يقروا على
Gizli değildir ki onun bu zikrettikleri, peygamberlerden aleyhimüsselâm—hâşâ—bunun üzerinde onaylanıp bırakılmaksızın büyük günahların sadır olmasının caiz görülmesini gerektirir.
ذلك والقول به جهل عظيم ولا يقدم عليه ذو قلب سليم، على أن في كلامه بعد ما فيه، وليته اكتفى بجعل الضمائر للرسل وتفسير الظن بالتوهم كما فعل غيره فإنه ما لا بأس به، وكذا لا بأس في حمل كلام ابن عباس على أنه أراد بالظن فيه ما هو على طريق الوسوسة ومثالها من حديث النفس فإن ذلك غير الوسوسة المنزه عنها الأنبياء ﵈ أو على أنه أراد بذلك المبالغة في التراخي وطول المدة على طريق الاستعارة التمثيلية بأن شبه المبالغة في التراخي بظن الكذب باعتبار استلزام كل منهما لعدم ترتب المطلوب فاستعمل ما لأحدهما في الآخر، وقيل: إن الضمائر الثلاثة للمرسل إليهم لأن ذكر الرسل متقاض ذاك، ونظير ذلك قوله:
Bunu söylemek büyük bir cehalettir ve selim bir kalp sahibi buna asla cüret etmez. Üstelik onun sözünde daha başka sakıncalar da vardır. Keşke o, başkalarının yaptığı gibi zamirleri resullere raci kılmakla ve zannı tevehhum ile tefsir etmekle yetinseydi; zira bunda bir sakınca yoktur. Aynı şekilde İbn Abbâs'ın sözünü, oradaki zandan kastının vesvese yoluyla ve nefis fısıltısı kabîlinden kalbe doğan düşünceler olduğu—ki bu, peygamberlerin aleyhimüsselâm kendisinden münezzeh olduğu vesveseden farklıdır—şeklinde yorumlamakta yahut bununla istiare-i temsiliyye yoluyla gecikmede ve sürenin uzamasında aşırılığı kastettiği, zira her ikisinin de matlubun hâsıl olmamasını gerektirmesi bakımından gecikmedeki aşırılığı yalanlama zannına benzettiği ve birine ait olanı diğeri için kullandığı şeklinde yorumlamakta da bir sakınca yoktur. Üç zamirin de kendilerine peygamber gönderilen topluluklara ait olduğu da söylenmiştir; çünkü resullerin zikredilmesi bunu iktiza eder. Bunun benzeri şairin şu sözüdür:
أمنك البرق أرقبه فهاجا ... وبت أخاله دهما خلاجا
«O senin şimşeğin mi ki onu gözetledim de parıldadı / Geceyi, onu hızlı koşan kara develer sanarak geçirdim.»
فإن ضمير إخاله للرعد ولم يصرح به بل اكتفى بوميض البرق عنه، وإن شئت قلت: إن ذكرهم قد جرى في قوله تعالى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فيكون الضمير للذين من قبلهم ممن كذب الرسل ﵈، والمعنى ظن المرسل إليهم أن الرسل قد كذبوهم فيما ادعوه من النبوة وفيما وعدوا به من لم يؤمن من العقاب وروي ذلك عن ابن عباس أيضا، فقد أخرج أبو عبيد وسعيد بن منصور والنسائي وابن جرير وغيرهم من طرق عنه رضي الله تعالى عنه أنه كان يقرأ «كذبوا» مخففة ويقول: حتى إذا يئس الرسل من قومهم أن يستجيبوا لهم وظن قومهم أن الرسل قد كذبوهم فيما جاؤوا به جاء الرسل نصرنا، وروي ذلك أيضا عن سعيد بن جبير أخرج ابن جرير وأبو الشيخ عن ربيعة بن كلثوم قال: حدثني أبي أن مسلم بن يسار سأل سعيد بن جبير فقال: يا أبا عبد الله آية قد بلغت مني كل مبلغ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا فإن الموت أن تظن الرسل أنهم قد كذبوا مثقلة أو تظن أنهم قد كذبوا مخففة فقال سعيد: حتى إذا استيأس الرسل من قومهم أن يستجيبوا لهم وظن قومهم أن الرسل كذبتهم جاءهم نصرنا فقام مسلم إليه فاعتنقه وقال: فرج الله تعالى عنك كما فرجت عني، وروي أنه قال ذلك بمحضر من الضحاك فقال له: لو رحلت في هذه إلى اليمن لكان قليلا، وقيل: ضمير ظَنُّوا للمرسل إليهم وضمير أَنَّهُمْ وكُذِبُوا للرسل ﵈ أي وظنوا أن الرسل ﵈ أخلفوا فيما وعد لهم من النصر وخلط الأمر عليهم. وقرأ غير واحد من السبعة والحسن وقتادة ومحمد بن كعب وأبو رجاء وابن أبي مليكة والأعرج وعائشة في المشهور كُذِبُوا بالتشديد والبناء للمفعول، والضمائر على هذا للرسل ﵈ أي ظن الرسل أن أممهم كذبوهم فيما جاؤوا به لطول البلاء عليهم فجاءهم نصر الله تعالى عند ذلك وهو تفسير عائشة رضي الله تعالى عنها الذي رواه البخاري عليه الرحمة، والظن بمعناه أو بمعنى اليقين أو التوهم، وعن ابن عباس ومجاهد والضحاك أنهم قرؤوا «كذبوا» مخففا مبنيا للفاعل فضمير ظَنُّوا للأمم وضمير أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا للرسل أي ظن المرسل إليهم أن الرسل قد كذبوا فيما وعدوهم به من النصر أو العقاب، وجوز أن يكون ضمير ظَنُّوا للرسل وضمير أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا للمرسل إليهم أي ظن الرسل ﵈ أن الأمم كذبتهم فيما وعدوهم به من أنهم يؤمنون، والظن الظاهر كما قيل: إنه بمعنى اليقين، وقرئ كما قال أبو البقاء: كُذِبُوا بالتشديد والبناء للفاعل، وأول ذلك بأن الرسل ﵈ ظنوا أن الأمم قد كذبوهم في وعدهم هذا، والمشهور استشكال الآية من جهة أنها متضمنة ظاهرا على القراءة الأولى، نسبة ما لا يليق من الظن إلى الأنبياء الكرام عليهم الصلاة والسلام، واستشكل بعضهم نسبة الاستيئاس إليهم ﵈ أيضا بناء على أن الظاهر أنهم استيأسوا مما وعدوا به وأخبروا بكونه فإن ذلك أيضا مما لا يليق نسبته إليهم. وأجيب بأنه لا يراد ذلك وإنما يراد أنهم استيأسوا من إيمان قومهم.
Zira «onu sanarak» ifadesindeki zamir gök gürültüsüne aittir; açıkça zikredilmemiş, şimşeğin parıltısıyla yetinilmiştir. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Onların zikri Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetine baksınlar?” kavlinde geçmiştir; bu durumda zamir, resulleri aleyhimüsselâm yalanlayan önceki kimselere ait olur. Mana ise şöyledir: Kendilerine peygamber gönderilenler, resullerin peygamberlik iddialarında ve iman etmeyenlere vaat ettikleri azap konusunda kendilerine yalan söylediklerini sandılar. Bu mana İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Nitekim Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Nesâî, İbn Cerîr ve başkaları ondan radıyallâhu anh gelen çeşitli tariklerle rivayet etmişlerdir ki, o «küzibû» şeklinde şeddesiz okur ve şöyle derdi: «Nihayet resuller kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ümitlerini kesince ve kavimleri de resullerin getirdikleri şeylerde kendilerine yalan söylediğini sanınca, resullere yardımımız geldi.» Bu mana Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir; İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Rebîa b. Gülsûm'dan rivayet ettiler; o dedi ki: Babam bana Müslim b. Yesâr'ın Saîd b. Cübeyr'e şöyle sorduğunu anlattı: «Ey Ebû Abdillâh! { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ayeti beni son derece sarstı; çünkü resullerin yalanlandıklarını sanmaları da (şeddeli) yahut kendilerine yalan söylendiğini sanmaları da (şeddesiz) ölümdür.» Saîd şöyle dedi: «Nihayet resuller kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ümitlerini kestiklerinde ve kavimleri de resullerin kendilerine yalan söylediğini sandıklarında, onlara yardımımız geldi.» Bunun üzerine Müslim ayağa kalkıp Saîd'e sarıldı ve: «Beni ferahlattığın gibi Allah Teâlâ da seni ferahlatsın!» dedi. Rivayet edildiğine göre o bunu Dahhâk'ın huzurunda söylemiş, Dahhâk da ona: «Bunu öğrenmek için Yemen'e kadar gitseydin yine de az kalırdı» demiştir. { ظَنُّوا } fiilinin zamirinin muhatap topluluklara, { أَنَّهُمْ } ve { كُذِبُوا } zamirlerinin ise resullere aleyhimüsselâm ait olduğu da söylenmiştir; yani: Onlar, resullerin aleyhimüsselâm kendilerine vaat edilen yardım hususunda yanıltıldıklarını ve işin onlara karıştığını sandılar. Yedi kıraat imamından birden fazlası ile Hasan, Katâde, Muhammed b. Ka‘b, Ebû Recâ, İbn Ebî Müleyke, A‘rec ve meşhur olan rivayette Âişe şeddeli ve meçhul fiil olarak { كُذِّبُوا } şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde zamirler resullere aleyhimüsselâm aittir; yani üzerlerindeki belanın uzaması sebebiyle resuller, ümmetlerinin getirdikleri şeylerde kendilerini büsbütün yalanladığını anladılar ve işte o anda Allah Teâlâ'nın yardımı onlara geldi; bu, Buhârî'nin aleyhirrahme rivayet ettiği Âişe radıyallâhu anhâ'nın tefsiridir. Zan ise kendi manasındadır yahut yakin veya tevehhum manasındadır. İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk'tan şeddesiz ve ma‘lûm fiil olarak «كَذَبُوا» şeklinde okudukları nakledilmiştir; bu durumda { ظَنُّوا } zamiri ümmetlere, { أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } zamiri ise resullere aittir; yani gönderilen ümmetler, resullerin kendilerine vaat ettikleri yardım yahut azap hususunda yalan söylediklerini sandılar. { ظَنُّوا } zamirinin resullere, { أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } zamirinin ise ümmetlere ait olması da caiz görülmüştür; yani resuller aleyhimüsselâm, ümmetlerin iman edeceklerine dair kendilerine verdikleri vaatte yalan söylediklerini anladılar. Söylendiğine göre buradaki zan zahir olarak yakin manasındadır. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi şeddeli ve ma‘lûm fiil olarak «كُذَّبُوا» şeklinde de okunmuştur; bu da resullerin aleyhimüsselâm, ümmetlerin bu vaatlerinde kendilerine karşı yalanı sürdürdüklerini kesin olarak bilmeleri şeklinde tevil edilmiştir. Meşhur olan, ayetin birinci kıraate göre zahiren yüce peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm yakışmayan bir zannın nispet edilmesini içermesi yönüyle müşkil görülmesidir. Bazıları, peygamberlerin kendilerine vaat edilen ve olacağı haber verilen şeyden ümit kestiklerinin zahir olması esasına dayanarak ümitsizliğin de onlara aleyhimüsselâm nispet edilmesini müşkil görmüşlerdir; zira bu da onlara nispet edilmesi yakışmayan şeylerdendir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen bu değildir; ancak onların, kavimlerinin iman etmesinden ümit kestikleridir.
واعترض بأنه يبعده عطف وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا الظاهر في أنهم ظنوا كونهم مكذوبين فيما وعدوا به عليه.
Buna ise, { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } ifadesinin buna atfedilmesinin bunu uzak kıldığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira bu atfın zahiri, kendilerine vaat edilen hususta yalana uğratıldıklarını zannettikleridir.
وذكر المجد في هذا المقام تحقيقا غير ما ذكره أولا وهو أن الاستيئاس وظن أنهم مكذوبين كليهما متعلقان بما ضم للموعود به اجتهادا، وذلك أن الخبر عن استيئاسهم مطلق وليس في الآية ما يدل على تقييده بما وعدوا به وأخبروا بكونه وإذا كان كذلك فمن المعلوم أن الله تعالى إذا وعد الرسل بنصر مطلق كما هو غالب اخباراته لم يعين زمانه ولا مكانه ولا صفته، فكثيرا ما يعتقد الناس في الموعود به صفات أخرى لم يدل عليها خطاب الحق تعالى بل اعتقدوها بأسباب أخرى كما اعتقد طائفة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم إخبار النبي ﷺ لهم أنهم يدخلون المسجد الحرام ويطوفون به أن ذلك يكون عام الحديبية، لأن النبي ﷺ خرج معتمرا ورجا أن يدخل مكة ذلك العام ويطوف ويسعى فلما استيئسوا من ذلك ذلك العام لما صدهم المشركون حتى قاضاهم ﵊ على الصلح المشهور بقي في قلب بعضهم شيء حتى قال عمر رضي الله تعالى عنه مع أنه كان من المحدثين: ألم تخبرنا يا رسول الله أنا ندخل البيت ونطوف؟ قال: بلى أفأخبرتك إنك تدخله هذا العام؟ قال: لا. قال: إنك داخله ومطوف به، وكذلك قال له أبو بكر رضي الله تعالى عنه فبين له أن الوعد منه ﵊ كان مطلقا غير مقيد بوقت، وكونه ﷺ سعى في ذلك العام إلى مكة وقصدها لا يوجب تخصيصا لوعده تعالى بالدخول في تلك السنة، ولعله ﵊ إنما سعى بناء على ظن أن يكون الأمر كذلك فلم يكن، ولا محذور في ذلك فليس من شرط النبي ﷺ أن يكون كل ما قصده، بل من تمام نعمة الله تعالى عليه أن يأخذ به عما يقصده إلى أمر آخر هو أنفع مما قصده إن كان كما كان في عام الحديبية، ولا يضر أيضا خروج الأمر على خلاف ما يظنه ﵊،
Mecd [İbn Teymiyye] bu makamda ilk zikrettiğinden farklı bir tahkik ortaya koymuştur; o da şudur: Ümitsizlik ve kendilerine yalan söylendiği zannı, her ikisi de ictihad yoluyla vaat edilen şeye eklenen niteliklerle alakalıdır. Şöyle ki; onların ümitsizliğe düşmelerine dair haber mutlaktır ve ayette bunu, vaat edildikleri ve gerçekleşeceği bildirilen şeye has kılmaya delalet eden bir kayıt yoktur. Durum böyle olunca malumdur ki Allah Teâlâ resullere—haberlerinin çoğunda olduğu gibi—mutlak bir zafer vaat ettiğinde, onun ne zamanını ne mekânını ne de sıfatını tayin eder. Dolayısıyla insanlar çoğu zaman vaat edilen şey hakkında, Hak Teâlâ'nın hitabının delalet etmediği başka sıfatlara inanırlar; nitekim sahabilerden radıyallâhu anhüm bir topluluk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mescid-i Harâm'a girip onu tavaf edeceklerine dair verdiği haberin Hudeybiye senesinde olacağını zannetmişlerdi. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem umre yapmak üzere çıkmış ve o yıl Mekke'ye girip tavaf ve sa‘y etmeyi ummuştu. Müşrikler onları engelleyip de o aleyhisselâm onlarla meşhur sulh anlaşmasını yapıncaya kadar o yıl bundan ümitlerini kesince, bazılarının kalbinde bir ukde kaldı; hatta muhaddesîn'den (kendisine ilham olunanlardan) olmasına rağmen Ömer radıyallâhu anh: «Ey Allah'ın Resûlü! Sen bize Beyt'e gireceğimizi ve onu tavaf edeceğimizi haber vermemiş miydin?» dedi. Resûlullah: «Evet, fakat sana bu yıl gireceğini haber verdim mi?» buyurdu. Ömer: «Hayır» dedi. Resûlullah: «Muhakkak ki sen oraya gireceksin ve onu tavaf edeceksin» buyurdu. Aynı şekilde Ebû Bekir radıyallâhu anh da ona öyle söyledi ve onun aleyhisselâm vaadinin bir vakitle kayıtlı olmaksızın mutlak olduğunu ona açıkladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in o yıl Mekke'ye yönelmesi ve orayı kastetmesi, Allah Teâlâ'nın o yılda girileceğine dair vaadini tahsis etmeyi gerektirmez. Muhtemelen o aleyhisselâm meselenin öyle olacağı zannına binaen yönelmiş, fakat öyle olmamıştı. Bunda ise dinî bir sakınca yoktur; zira peygamberin sallallâhu aleyhi ve sellem her kastettiği şeyin gerçekleşmesi onun şartından değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın onun üzerindeki nimetinin tamlığı, eğer Hudeybiye senesinde olduğu gibi olursa, onu kastettiği şeyden çevirip kastettiğinden daha faydalı olan başka bir şeye sevk etmesidir. İşin onun aleyhisselâm zannettiğinin aksine çıkması da zarar vermez;
فقد روى مسلم في صحيحه أنه ﵊ قال في تأبير النخل: «إنما ظننت ظنا فلا تؤاخذوني بالظن ولكن إذا حدثتكم عن الله تعالى شيئا فخذوا به فإني لن أكذب على الله تعالى»
nitekim Müslim Sahîh'inde, onun aleyhisselâm hurmaların aşılanması konusunda şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Ben ancak bir zanda bulunmuştum, zandan dolayı beni muaheze etmeyin; fakat size Allah Teâlâ'dan bir şey haber verdiğimde ona sımsıkı sarılın, zira ben Allah Teâlâ adına asla yalan söylemem.»
ومن ذلك
Bu kabilden olmak üzere,
قوله ﷺ في حديث ذي اليدين: «ما قصرت الصلاة ولا نسيت ثم تبين النسيان»
Zülyedeyn hadisinde Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Namaz ne kısaldı ne de unuttum» buyurması ve ardından unuttuğunun ortaya çıkması da vardır.
وفي قصة الوليد بن عقبة النازل فيها إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا [الحجرات: ٦] الآية وقصة بني أبيرق النازل فيها إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً [النساء: ١٠٥] ما فيه كفاية في العلم بأنه ﷺ قد يظن الشيء فيبينه الله تعالى على وجه آخر، وإذا كان رسول الله ﷺ وهو- هو- هكذا فما ظنك بغيره من الرسل الكرام عليهم الصلاة والسلام، ومما يزيد هذا قوة أن جمهور المحدثين والفقهاء على أنه يجوز للأنبياء ﵈ الاجتهاد في الأحكام الشرعية ويجوز عليهم الخطأ في ذلك لكن لا يقرون عليه فإنه لا شك أن هذا دون الخطأ في ظن ما ليس من الأحكام الشرعية في شيء، وإذا تحقق ذلك فلا يبعد أن يقال: إن أولئك الرسل ﵈ أخبروا بعذاب قومهم ولم يعين لهم وقت له فاجتهدوا وعينوا لذلك وقتا حسبما ظهر لهم كما عين أصحاب رسول الله ﷺ عام الحديبية لدخول مكة فلما طالت المدة استيأسوا وظنوا كذب أنفسهم وغلط اجتهادهم وليس في ذلك ظن بكذب وعده تعالى ولا مستلزما له أصلا فلا محذور. وأنت تعلم أن الأوفق بتعظيم الرسل ﵈ والأبعد عن الحوم حول حمى ما لا يليق بهم القول بنسبة الظن إلى غيرهم ﷺ والله تعالى أعلم، والظاهر أن ضمير جاءَهُمْ على سائر القراءات والوجوه للرسل، وقيل: إنه راجع إليهم وإلى المؤمنين جاء الرسل ومن آمن بهم نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ انجاءه وهم الرسل والمؤمنون بهم، وإنما لم يعينوا للإشارة إلى أنهم الذين يستأهلون أن يشاء نجاتهم ولا يشاركهم فيه غيرهم.
Hakkında: { إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } “Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu araştırın” [Hucurât: 6] ayeti inen Velîd b. Ukbe kıssasında ve hakkında: { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Şüphesiz Biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin; hainlerin savunucusu olma!” [Nisâ: 105] ayeti inen Benî Übeyrık kıssasında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir şeyi zannedebileceği, sonra da Allah Teâlâ'nın onu başka bir şekilde açıklayabileceğini bilme hususunda yeterli delil vardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o yüce makamına rağmen böyle olunca, diğer yüce peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm hakkında ne düşünürsün? Bunu daha da kuvvetlendiren husus, muhaddislerin ve fakihlerin cumhurunun, peygamberlerin aleyhimüsselâm şer‘î hükümlerde ictihad etmelerinin caiz olduğu ve bunda hata edebilecekleri, ancak bu hata üzerinde bırakılmayacakları görüşünde olmalarıdır; şüphe yok ki bu durum, şer‘î hükümlerden hiçbir şey olmayan konulardaki zannî hatadan daha aşağıdır. Bu durum sabit olunca şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir: O peygamberlere aleyhimüsselâm kavimlerinin azaba uğrayacağı haber verilmiş fakat bunun için bir vakit tayin edilmemişti; onlar da ictihad edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının Mekke'ye giriş için Hudeybiye yılını tayin ettikleri gibi, kendilerine zahir olan duruma göre bunun için bir vakit tayin ettiler. Süre uzayınca ümitlerini kestiler ve kendi nefislerinin yanıldığını, ictihadlarının hatalı olduğunu zannettiler; bunda ise Allah Teâlâ'nın vaadinin yalan çıktığına dair bir zan bulunmadığı gibi bunu asla gerektiren bir durum da yoktur, binaenaleyh hiçbir sakınca söz konusu değildir. Sen de bilirsin ki peygamberleri aleyhimüsselâm tazime en uygun ve onlara yakışmayan şeylerin etrafında dolaşmaktan en uzak olan tutum, zannın onların sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilere nispet edildiğini söylemektir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Zahir olan, { جاءَهُمْ } kelimesindeki zamirin bütün kıraat ve vecihlerde resullere ait olmasıdır; onlara ve müminlere raci olduğu da söylenmiştir; yani resullere ve onlara iman edenlere { نَصْرُنا } “yardımımız geldi”. { فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimse kurtarıldı”; yani kurtarılmasını dilediğimiz kimseler ki onlar resuller ve onlara iman edenlerdir. Onların açıkça tayin edilmemesi, kurtarılmalarının dilenmesine layık olanların yalnızca onlar olduğuna ve başkalarının bu kurtuluşa ortak olmadığına işaret etmek içindir.
وقرأ عاصم وابن عامر ويعقوب «فنجّي» بنون واحدة وجيم مشددة وياء مفتوحة على أنه ماض مبني للمفعول ومَنْ نائب الفاعل. وقرأ مجاهد والحسن والجحدري وطلحة وابن هرمز كذلك إلا أنهم سكنوا الياء، وخرجت على أن الفعل ماض أيضا كما في القراءة التي قبلها إلا أنه سكنت الياء على لغة من يستثقل الحركة على الياء مطلقا، ومنه
Âsım, İbn Âmir ve Ya‘kûb, tek nun, şeddeli cim ve fethalı yâ ile, mazi mechul fiil olarak «فَنُجِّيَ» şeklinde okumuşlardır; { مَنْ } ise nâib-i fâildir. Mücâhid, Hasan, Cahderî, Talha ve İbn Hürmüz de aynı şekilde okumuşlar, ancak yâ harfini sakin kılmışlardır; bu da önceki kıraatte olduğu gibi fiilin mazi olması esasına göre açıklanmıştır, ancak yâ üzerindeki hareketi mutlak olarak ağır bulanların lügatine göre yâ sakin kılınmıştır. Nitekim
قراءة من قرأ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ [المائدة: ٨٩] بسكون الياء، وقيل: الأصل ننجي بنونين فأدغم النون في الجيم.
{ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } [Mâide: 89] ayetini yâ harfinin sükûnu ile okuyanın kıraati de bu kabildendir. Aslının iki nun ile «نُنَجِّي» olduğu, sonra da nun harfinin cime idğam edildiği de söylenmiştir.
ورده أبو حيان بأنها لا تدغم فيها، وتعقب بأن بعضهم قد ذهب إلى جواز ادغامها ورويت هذه القراءة عن الكسائي ونافع، وقرأت فرقة كما قرأ باقي السبعة بنونين مضارع أنجى إلا أنهم فتحوا الياء، ورواها هبيرة عن حفص عن عاصم، وزعم ابن عطية أن ذلك غلط من هبيرة إذ لا وجه للفتح، وفيه أن الوجه ظاهر، فقد ذكروا أن الشرط والجزاء يجوز أن يأتي بعدهما المضارع منصوبا بإضمار أن بعد الفاء كقراءة من قرأ وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ [البقرة: ٢٨٤] بنصب يغفر، ولا فرق في ذلك بين أن تكون أداة الشرط جازمة أو غير جازمة.
Ebû Hayyân ise nun harfinin cime idğam edilmeyeceğini belirterek bu görüşü reddetmiştir. Ancak bazılarının nunun cime idğamını caiz gördüğü ve bu kıraatin Kisâî ile Nâfi'den rivayet edildiği belirtilerek ona itiraz edilmiştir. Bir grup da, yedi kurrânın geri kalanı gibi, «أنجى» fiilinin muzarisi olarak iki nun ile okumuş, ancak yâ harfini fethalamışlardır. Bunu Hubeyre, Hafs tarikiyle Âsım'dan rivayet etmiştir. İbn Atiyye ise fethanın hiçbir vechi bulunmadığından bunun Hubeyre'nin bir hatası olduğunu iddia etmiştir. Oysa bu vecih gayet açıktır; zira alimler, { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ } [Bakara: 284] ayetini «يغفر» kelimesini nasb ile okuyanın kıraatinde olduğu gibi, şart ve cezanın ardından fâ'dan sonra gizli bir «أن» ile muzari fiilin mansub gelebileceğini belirtmişlerdir. Bu hususta şart edatının cezmeden veya cezmetmeyen bir edat olması arasında hiçbir fark yoktur.
وقرأ نصر بن عاصم وأبو حيوة وابن السميفع وعيسى البصرة وابن محيصن وكذا الحسن ومجاهد في رواية «فنجا» ماضيا مخففا و «من» فاعله. وروي عن ابن محيصن أنه قرأ كذلك إلا أنه شدد الجيم، والفاعل حينئذ ضمير النصر و «من» مفعوله. وقد رجحت قراءة عاصم ومن معه بأن المصاحف اتفقت على رسمها بنون واحدة. وقال مكي:
Nasr b. Âsım, Ebû Hayve, İbnü's-Sümeyfa‘, Îsâ el-Basrî ve İbn Muhaysın, keza bir rivayette Hasan ve Mücâhid «فنجا» şeklinde hafifletilmiş mazi fiil olarak okumuşlardır; { مَنْ } ise onun fâilidir. İbn Muhaysın'dan aynı şekilde okuduğu, ancak cim harfini şeddelediği de rivayet edilmiştir; bu takdirde fâil, yardımın (nasr) zamiridir, { مَنْ } ise onun mef'ûlüdür. Âsım ve onunla beraber okuyanların kıraati, mushafların bu kelimenin tek nun ile yazılması üzerinde ittifak etmesiyle tercih edilmiştir. Mekkî ise şöyle demiştir:
أكثر المصاحف عليه فأشعر بوقوع خلاف في الرسم، وحكاية الاتفاق نقلت عن الجعبري وابن الجزري وغيرهما، وعن الجعبري أن قراءة من قرأ بنونين توافق الرسم تقديرا لأن النون الثانية ساكنة مخفاة عند الجيم كما هي مخفاة عند الصاد والظاء في لننصر ولننظر والإخفاء لكونه سترا يشبه الإدغام لكونه تغييبا فكما يحذف عند الإدغام يحذف عند الإخفاء بل هو عنده أولى لمكان الاتصال. وعن أبي حيوة أنه قرأ «فنجّي من يشاء» بياء الغيبة أي من يشاء الله تعالى نجاته وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عذابنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ إذا نزل بهم، وفيه بيان لمن تعلق بهم المشيئة لأنه يعلم من المقابلة أنهم من ليسوا بمجرمين. وقرأ الحسن «بأسه» بضمير الغائب أي بأس الله تعالى، ولا يخفى ما في الجملة من التهديد والوعيد لمعاصري النبي ﷺ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ أي قصص الأنبياء ﵈ وأممهم، وقيل:
«Mushafların çoğu bu şekildedir» diyerek resm-i hatta bir ihtilaf bulunduğunu hissettirmiştir. İttifak nakli ise Ca‘berî, İbnü'l-Cezerî ve başkalarından aktarılmıştır. Ca‘berî'den nakledildiğine göre, iki nun ile okuyanın kıraati takdiren resme uygundur; zira ikinci nun, { لننصر } ve { لننظر } kelimelerinde sâd ve zâ harflerinin yanında ihfa edildiği gibi, cim harfinin yanında da sakin olup ihfa edilir. İhfa ise bir örtme olması hasebiyle gizleme olan idğama benzer; nitekim idğam esnasında harf nasıl hazfedilirse, ihfa esnasında da hazfedilir; hatta bitiştirme yeri bakımından ona göre bu daha evladır. Ebû Hayve'den rivayet edildiğine göre o, gaib yâ'sı ile «فنجّي من يشاء» şeklinde okumuştur; yani Allah Teâlâ'nın kurtuluşunu dilediği kimse kurtarılır. { وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا } “ve azabımız geri çevrilmez” yani azabımız, { عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “günahkârlar topluluğundan” onların üzerine indiği vakit [geri çevrilmez]. Bunda meşietin taalluk ettiği kimselerin beyanı vardır; zira karşıt anlamdan onların günahkâr olmayan kimseler olduğu anlaşılır. Hasan, gaib zamiriyle «بأسه» şeklinde yani Allah Teâlâ'nın azabı diye okumuştur. Bu cümlede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarına yönelik tehdit ve azap vaadinin bulunduğu gizli değildir. { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ } “Andolsun ki onların kıssalarında vardır” yani peygamberlerin aleyhimüsselâm ve ümmetlerinin kıssalarında vardır; [şöyle de] denilmiştir:
قصص يوسف وأبيه وإخوته ﵈ وروي ذلك عن مجاهد وقيل: قصص أولئك وهؤلاء، والقصص مصدر بمعنى المفعول ورجح الزمخشري الأول بقراءة أحمد بن جبير الأنطاكي عن الكسائي. وعبد الوارث عن أبي عمرو «قصصهم» بكسر القاف جمع قصة. ورد بأن قصة يوسف وأبيه وإخوته مشتملة على قصص وأخبار مختلفة على أنه قد يطلق الجمع على الواحد، وفيه أنه كما قيل إلا أنه خلاف المتبادر المعتاد فإنه يقال في مثله قصة لا قصص، واقتصر ابن عطية على القول الثالث وهو ظاهر في اختياره عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ أي لذوي العقول المبرأة عن الأوهام الناشئة عن الألف والحس. وأصل اللب الخالص من الشيء ثم أطلق على ما زكا من العقل فكل لب عقل وليس كل عقل لبا، وقال غير واحد: إن اللب هو العقل مطلقا وسمي بذلك لكونه خالص ما في الإنسان من قواه، ولم يرد في القرآن إلا جمعا، والعبرة- كما قال الراغب- الحالة التي يتوصل بها من معرفة المشاهد إلى ما ليس بمشاهد، وفي البحر أنها الدلالة التي يعبر بها إلى العلم ما كانَ أي القرآن المدلول عليه بما سبق دلالة واضحة. واستظهر أبو حيان عود الضمير إلى القصص فيما قبل، واختار بعضهم الأول لأنه يجري على القراءتين بخلاف عوده إلى المتقدم فإنه لا يجري على قراءة القصص بكسر القاف لأنه كان يلزم تأنيث الضمير، وجوز بعضهم عوده إلى القصص بالفتح في القراءة به وإليه في ضمن المكسور في القراءة به وكذا إلى المكسور نفسه، والتذكير باعتبار الخبر وهو كما ترى حَدِيثاً يُفْتَرى أي يختلق وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ من الكتب السماوية وَتَفْصِيلَ أي تبيين كُلِّ شَيْءٍ قيل: أي مما يحتاج إليه في الدين إذ ما من أمر ديني إلا وهو يستند إلى القرآن بالذات أو بوسط، وقال ابن الكمال: إن كُلِّ للتكثير والتفخيم لا للإحاطة والتعميم كما في قوله تعالى: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النمل: ٢٣] ومن لم يتنبه لهذا احتاج إلى تخصيص الشيء بالذي يتعلق بالدين ثم تكلف في بيانه فقال: إذ ما من أمر إلخ ولم يدر
Yûsuf'un, babasının ve kardeşlerinin aleyhimüsselâm kıssalarında [vardır]. Bu, Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Şunların ve bunların kıssalarında [vardır] da denilmiştir. Kasas (قَصَص), mef'ûl (kıssa) anlamında bir mastardır. Zemahşerî, Ahmed b. Cübeyr el-Antâkî'nin Kisâî'den, Abdülvâris'in de Ebû Amr'dan kıssa (قِصَّة) kelimesinin çoğulu olarak kaf'ın kesresiyle «قِصَصِهِمْ» şeklindeki kıraatinden dolayı birinci görüşü tercih etmiştir. Buna, Yûsuf'un, babasının ve kardeşlerinin kıssasının farklı kıssaları ve haberleri içerdiği, ayrıca çoğulun tekile de ıtlak olunabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Fakat her ne kadar böyle dense de bu durum yaygın ve mutad kullanıma aykırıdır; zira böylesi için kasas değil kıssa denir. İbn Atiyye ise üçüncü görüşle yetinmiştir ve bu onun tercihidir. { عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için bir ibret” yani alışkanlık ve duyulardan kaynaklanan vehimlerden arınmış saf akıl sahipleri için [bir ibret vardır]. Lübb (لُبّ) kelimesinin aslı, bir şeyin en saf ve öz kısmıdır; daha sonra aklın en temiz ve arınmış olanına ıtlak edilmiştir. Dolayısıyla her lübb bir akıldır, fakat her akıl lübb değildir. Pek çok âlim ise lübbün mutlak olarak akıl olduğunu, insandaki kuvvetlerin en saf ve öz kısmı olduğu için bu şekilde isimlendirildiğini söylemiştir. Kur'an'da ise sadece çoğul olarak geçmiştir. İbret (عِبْرَة) ise Râgıb'ın belirttiği üzere, müşahede edilenden müşahede edilmeyene ulaşmayı sağlayan haldir. el-Bahr'da ise onun, kendisiyle ilme geçilen delalet olduğu belirtilmiştir. { ما كانَ } “o değildir” yani daha önce geçenlerle açık bir delaletle kastedilen Kur'an değildir. Ebû Hayyân, zamirin önceki kıssaya dönmesini zahir görmüştür. Bazıları ise birinciyi tercih etmiştir; zira bu, iki kıraate de uygundur. Öncekine dönmesi ise böyle değildir; zira kaf'ın kesresiyle «قِصَصِهِمْ» kıraatine uymaz, çünkü zamirin müennes kılınması gerekirdi. Bazıları ise fetha ile okunan kıraatte doğrudan fethalı kıssaya, kesreli kıraatte onun zımnındaki manaya ve bizzat kesreli lafzın kendisine raci olmasını caiz görmüşlerdir; müzekker kılınması ise haber itibariyledir ki bu da gördüğün gibidir. { حَدِيثاً يُفْتَرى } “uydurulacak bir söz” yani uydurulan bir söz [değildir], { وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “fakat kendinden öncekilerin doğrulanmasıdır” yani semavi kitapların, { وَتَفْصِيلَ } “ve açıklamasıdır” yani beyanıdır, { كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin”. Dinde kendisine ihtiyaç duyulan şeylerin [açıklamasıdır] denilmiştir; zira hiçbir dini mesele yoktur ki bizzat veya vasıtalı olarak Kur'an'a dayanmasın. İbnü'l-Kemâl ise şöyle demiştir: { كُلِّ } lafzı ihata ve genelleme için değil, çokluk ve tazim içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } [Neml: 23] ayetinde de böyledir. Buna dikkat etmeyen kimse, "şey" kelimesini dinle ilgili olana tahsis etmeye ihtiyaç duymuş, sonra da bunu açıklamada tekellüfe girerek: «Zira hiçbir emir yoktur ki... ilâ ahir» demiş ve bilmemiştir ki
أن عبارة التفصيل لا تتحمل هذا التأويل، ورد بأنه متى أمكن حمل كلمة كُلِّ على الاستغراق الحقيقي لا يحمل على غيره، والتخصيص مما لا بأس به على أنه نفسه قد ارتكب ذلك في تفسير قوله تعالى: وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ١٥٤، الأعراف: ١٤٥] وكون عبارة التفصيل لا تتحمل ذلك التأويل في حيز المنع. ومن الناس من حمل «كل» على الاستغراق من غير تخصيص ذاهبا إلى أن في القرآن تبيين كل شيء من أمور الدين والدنيا وغير ذلك مما شاء الله تعالى ولكن مراتب التبيين متفاوتة حسب تفاوت ذوي العلم وليس ذلك بالبعيد عند من له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد، وقيل: المراد تفصيل كل شيء واقع ليوسف وأبيه وإخوته ﵈ مما يهتم به وهو مبني على أن الضمير في كانَ لقصصهم وَهُدىً من الضلالة وَرَحْمَةً ينال بها خير الدارين لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يصدقون تصديقا معتدا به، وخصوا بالذكر لأنهم المنتفعون بذلك ونصب تَصْدِيقَ على أنه خبر كان محذوفا أي ولكن كان تصديق، والاخبار بالمصدر لا يخفى أمره.
tafsîl (تَفْصِيل) ifadesi bu tevili kaldıramaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: «Küll» (كُلّ) kelimesini hakiki istiğraka (bütün fertleri kapsamaya) hamletmek mümkün olduğunda başkasına hamledilmez. Tahsis ise yapılmasında bir beis olmayan bir şeydir; nitekim kendisi de Allah Teâlâ'nın { وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } [En'âm: 154, A'râf: 145] kavlinin tefsirinde buna başvurmuştur. Tafsîl ifadesinin bu tevili kaldıramayacağı iddiası ise kabul edilemezdir. İnsanlardan kimi de Kur'an'da din, dünya ve Allah Teâlâ'nın dilediği diğer her şeye dair şeylerin beyanının bulunduğu, fakat bu beyanın mertebelerinin ilim ehlinin farklılığına göre değiştiği görüşüne giderek «küll» kelimesini tahsissiz olarak istiğraka hamletmiştir. Kalbi olan veya hazır bulunup kulak veren kimse için bu uzak bir ihtimal değildir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, Yûsuf'un, babasının ve kardeşlerinin aleyhimüsselâm başına gelen ve ehemmiyet arz eden her şeyin tafsilatıdır; bu da { كانَ } fiilindeki zamirin onların kıssalarına ait olması esasına dayanır. { وَهُدىً } “ve bir hidayettir” sapıklıktan [kurtaran], { وَرَحْمَةً } “ve bir rahmettir” kendisiyle iki cihanın hayrına ulaşılan, { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir kavim için” muteber bir tasdikle tasdik edenler için. Onların zikredilmesinin sebebi, bundan faydalananların yalnızca onlar olmasıdır. { تَصْدِيقَ } kelimesinin nasbı, mahzuf olan kâne'nin haberi olması sebebiyledir; yani «fakat bir tasdik idi» demektir. Mastar ile haber verme meselesi ise malumdur.
وقرأ حمران بن أعين، وعيسى الكوفة فيما ذكر صاحب اللوامح وعيسى الثقفي فيما ذكر ابن عطية «تصديق» بالرفع وكذا برفع ما عطف عليه على تقدير ولكن هو تصديق إلخ، وقد سمع من العرب في مثل ذلك الرفع والنصب، ومنه قول ذي الرمة:
Humrân b. A‘yen, Levâmih sahibinin zikrettiğine göre Îsâ el-Kûfî ve İbn Atiyye'nin zikrettiğine göre Îsâ es-Sekafî, «fakat o bir tasdiktir...» takdiriyle { تَصْدِيقَ } kelimesini merfu olarak «تصديق» şeklinde, keza ona atfedilenleri de ref ile okumuşlardır. Araplardan böylesi durumlarda hem ref hem de nasb işitilmiştir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir:
وما كان مالي من تراث ورثته ... ولا دية كانت ولا كسب مأثم
«Malım ne miras aldığım bir terekeydi... ne de bir diyet yahut günahla elde edilmiş bir kazançtı;
ولكن عطاء الله من كل رحلة ... إلى كل محجوب السرداق خضرم
Fakat [o], otağları perdeli, deniz gibi cömert olan her bir zata yapılan her yolculuktan Allah'ın bir ihsanıdır.»
فإنه روي بنصب- عطاء- ورفعه، هذا والله تعالى الهادي إلى سوء السبيل.
Zira bu beyitte «عطاء» kelimesi hem nasb hem de ref ile rivayet edilmiştir. Doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır.
ومن باب الإشارة في هذه السورة: قال سبحانه: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ وهو اقتصاص ما جرى ليوسف ﵇ وأبيه وإخوته ﵈، وإنما كان ذلك أحسن القصص لتضمنه ذكر العاشق والمعشوق وذلك مما ترتاح له النفوس أو لما فيه من بيان حقائق محبة المحبين وصفاء سر العارفين والتنبيه على حسن عواقب الصادقين والحث على سلوك سبيل المتوكلين والاقتداء بزهد الزاهدين والدلالة على الانقطاع إلى الله تعالى والاعتماد عليه عند نزول الشدائد، والكشف عن أحوال الخائنين وقبح طرائق الكاذبين، وابتلاء الخواص بأنواع المحن وتبديلها بأنواع الألطاف والمنن مع ذكر ما يدل على سياسة الملوك وحالهم مع رعيتهم إلى غير ذلك، وقيل: لخلو ذلك من الأوامر والنواهي التي يشغل سماعها القلب إِذْ قالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ هذه أول مبادئ الكشوف فقد ذكروا أن أحوال المكاشفين أوائلها المنامات فإذا قوي الحال تصير الرؤيا كشفا، قيل: إنه ﵇ قد سلك به نحوا مما سلك برسول الله ﷺ وذلك أنه بدأ بالرؤيا الصادقة كما بدأ رسول الله ﷺ بها فكان لا يرى رؤيا إلا كانت مثل فلق الصبح ثم حبب إليه الخلاء على ما يشير إليه قوله: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ كما حبب ذلك إلى رسول الله ﵊ فكان يتحنث في غار حراء الليالي ذوات العدد، وفيه أن حديث السجن بعد إيتاء النبوة فتدبر.
Bu suredeki işari yorumlar kabilinden: Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz”. Bu, Yûsuf aleyhisselâm, babası ve kardeşlerinin aleyhimüsselâm başından geçenlerin anlatılmasıdır. Bunun en güzel kıssa olması; aşık ve maşukun zikrini içermesinden ve bunun nefislerin hoşlandığı bir şey olmasından veya sevenlerin muhabbet hakikatlerini, ariflerin gönül safiyetini beyan etmesinden, sadıkların güzel akıbetlerine dikkat çekmesinden, tevekkül edenlerin yoluna girmeye ve zahidlerin zühdüne uymaya teşvik etmesinden, Allah Teâlâ'ya yönelmeye ve sıkıntılar indiğinde O'na dayanmaya delalet etmesinden, hainlerin hallerini ve yalancıların yollarının çirkinliğini açığa çıkarmasından, havas kulların türlü imtihanlarla sınanmasını ve bunların türlü lütuf ve ihsanlara dönüştürülmesini hükümdarların siyasetine ve tebaalarıyla olan hallerine delalet eden şeylerle birlikte zikretmesinden ve benzeri hususlardan dolayıdır. Duyulması kalbi meşgul eden emir ve yasaklardan hali olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir. { إِذْ قالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Hani Yûsuf babasına: Babacığım! Gerçekten ben on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm; bana secde ediyorlardı gördüm, demişti”. Bu, keşiflerin ilk başlangıçlarıdır; nitekim keşif ehlinin hallerinin başlangıcının rüyalar olduğunu, hal kuvvetlenince rüyanın keşfe dönüştüğünü belirtmişlerdir. Denilmiştir ki: Yûsuf aleyhisselâm Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yürütüldüğü yola benzer bir yolda yürütülmüştür; şöyle ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadık rüya ile başladığı gibi o da onunla başlamış ve gördüğü hiçbir rüya yoktu ki sabah aydınlığı gibi çıkmasın; sonra { رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ } “Rabbim! Zindan bana daha sevimlidir” kavlinin işaret ettiği üzere, Resûlullah aleyhissalâtü vesselâm'a sevdirildiği gibi ona da halvete çekilmek sevdirilmiş, nitekim Peygamber aleyhissalâtü vesselâm da Hira mağarasında günlerce ibadetle meşgul olurdu. Ancak zindan meselesinin peygamberliğin verilmesinden sonra olduğu ortadadır, iyi düşün.
وذكر بعض الكبار أن يوسف ﵇ كان آدم الثاني لما كان عليه من كسوة الربوبية ما كان على آدم ﵇ وهو مجلي الحق للخلق لو يعلمون فلما رأت الملائكة ما رأت من آدم سجدوا له وهاهنا سجد ليوسف من سجد وهم الشمس والقمر والكواكب المعدودة المشار بهم إلى أبويه وإخوته الذين هم على القول بنبوتهم خير من الملائكة ﵈، ولا بدع إذ سجدوا لمن يتلألأ من وجهه الأنوار القدسية والأشعة السبوحية:
Büyüklerden bazıları, Âdem aleyhisselâm'ın üzerinde bulunan rubûbiyyet kisvesi kendisinde bulunduğu ve bilseler mahlukat için Hakk'ın tecelligâhı olduğu için Yûsuf aleyhisselâm'ın ikinci Âdem olduğunu zikretmişlerdir. Melekler Âdem'den gördüklerini görünce ona secde ettiler; burada da Yûsuf'a secde edenler secde etmiştir ki onlar da güneş, ay ve sayılı yıldızlardır; bunlarla da peygamberlikleri kavline göre meleklerden aleyhimüsselâm daha üstün olan anne-babası ve kardeşlerine işaret edilmiştir. Yüzünden kudsî nurların ve sübhânî ışınların parıldadığı zata secde etmelerinde şaşılacak bir şey yoktur:
لو يسمعون كما سمعت حديثها ... خروا لعزة ركعا وسجودا
«Benim onun sözünü işittiğim gibi işitselerdi... İzzete rükû ve secde ederek kapanırlardı.»
وقد يقال: إن إبراهيم ﵇ لما رأى في وجنة الكوكب ونقطة خال القمر وأسرة جبين الشمس أمارات الحدثان وصرف وجهه عنها متوجها إلى ساحة القدم المنزهة عن التغير المصونة عما يوجب النقص قائلا: إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ أسجد الله تعالى الشمس والقمر وأسجد بدل الكواكب كواكب لبعض بنيه إعظاما لأمره ومبالغة في تنزيه جلال الكبرياء، وحيث تأخرت البراءة إلى الثالث تأخر أمر الإسجاد إلى ثالث البنين، وليس المقصود من هذا إلا بيان بعض من أسرار تخصيص المذكور بالإراءة مع احتمال أن يكون هناك ما يصلح أن يكون رؤياه ساجدا معبرا بسجود أبويه واخوته له ﵈ في عالم الحس فتدبر. قالَ يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ فيه إشارة إلى بعض آداب المريدين فقد قالوا: إنه لا ينبغي لهم أن يفشوا سر المكاشفة إلا لشيوخهم وألا يقعوا في ورطة ويكونوا مرتهنين بعيون الغيرة.
Şöyle de denilebilir: İbrâhim aleyhisselâm, yıldızın yanağında, ayın beninde ve güneşin alnının çizgilerinde sonradan yaratılmışlık emarelerini görünce ve { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” diyerek yüzünü onlardan çevirip değişmekten münezzeh ve noksanlık gerektiren şeylerden korunmuş kıdem dergâhına yönelince, Allah Teâlâ onun şanını yüceltmek ve kibriyâ celâlini tenzihinde mübalağa etmek için oğullarından birine güneşi, ayı ve yıldızların yerine de yıldızları secde ettirmiştir. Beraat (uzaklaşma) üçüncüde gerçekleştiği için, secde ettirme emri de oğulların üçüncüsüne tehir edilmiştir. Bundan maksat, ancak rüyada zikredilenlerin gösterilmesine has kılınmasının bazı sırlarını beyan etmektir; bununla birlikte his âleminde anne-babasının ve kardeşlerinin aleyhimüsselâm ona secde etmesiyle tabir edilen, secde eden bir kimse olarak rüyasını görmeye elverişli bir durumun bulunması ihtimali de vardır; iyi düşün. { قالَ يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ } “[Babası] dedi ki: Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma”. Bunda müridlerin bazı edeplerine işaret vardır; zira müridlerin keşif sırrını şeyhlerinden başkasına ifşa etmemeleri, aksi takdirde bir batağa düşüp gayret (kıskançlık) gözlerinin rehini olacaklarını söylemişlerdir.
بالسر إن باحوا تباح دماؤهم ... وكذا دماء البائحين تباح
«Sırrı ifşa ederlerse kanları helal olur... Nitekim ifşa edenlerin kanı helal kılınır.»
فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً هذا من الإلهامات المجملة وهي انذارات وبشارات، ويجوز أن يكون علم ﵇ ذلك من الرؤيا قال بعضهم: إن يعقوب دبر ليوسف ﵉ في ذلك الوقت خوفا عليه فوكل إلى تدبيره فوقع به ما وقع ولو ترك التدبير ورجع إلى التسليم لحفظ لَقَدْ كانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آياتٌ لِلسَّائِلِينَ وذلك كسواطع نور الحق من وجهه وظهور علم الغيب من قلبه ومزيد الكرم من أفعاله وحسن عقبى الصبر من عاقبته، وكسوء حال الحاسد وعدم نقض ما أبرمه الله تعالى وغير ذلك، وقال بعضهم: إن من الآيات في يوسف ﵇ أنه حجة على كل من حسن الله تعالى خلقه أن لا يشوهه بمعصيته ومن لم يراع نعمة الله تعالى فعصى كان أشبه شيء بالكنيف المبيض والروث المفضض.
{ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً } “Sonra sana bir tuzak kurarlar”. Bu, uyarı ve müjdeler kabilinden olan mücmel ilhamlardandır; Yûsuf'un aleyhisselâm bunu rüyadan öğrenmiş olması da caizdir. Bazıları şöyle demiştir: Ya‘kûb o vakit Yûsuf'a aleyhimesselâm olan endişesinden ötürü bir tedbir aldı, bunun üzerine kendi tedbirine havale edildi ve başına gelenler geldi; şayet tedbiri bırakıp teslimiyete dönseydi korunurdu. { لَقَدْ كانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آياتٌ لِلسَّائِلِينَ } “Andolsun ki Yûsuf ve kardeşlerinde soranlar için ibretler vardır”. Bu ibretler; yüzünden Hakk'ın nurunun parlaması, kalbinden gayb ilminin zahir olması, fiillerinden cömertliğin ziyadesi, akıbetinden sabrın güzel neticesi, hasetçinin kötü hali ve Allah Teâlâ'nın takdir ettiğini bozamaması ve benzeri şeylerdir. Bazıları da şöyle demiştir: Yûsuf'taki aleyhisselâm ibretlerden biri, Allah Teâlâ'nın suretini güzel kıldığı herkesin bunu O'na isyan ederek çirkinleştirmemesine bir delil olmasıdır; kim Allah Teâlâ'nın nimetini gözetmeyip isyan ederse, badanalanmış helâya ve gümüşlenmiş tezeğe pek benzer.
وقال ابن عطاء: من الآيات أن لا يسمع هذه القصة محزون مؤمن بها إلا استروح وتسرى عنه ما فيه، وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ قيل: إن ذلك كان بكاء فرح بظفرهم بمقصودهم لكنهم أظهروا أنه بكاء حزن على فقد يوسف ﵇، وقيل: لم يكن بكاء حقيقة وإنما هو تباك من غير عبرة وجاؤوا عشاء ليكونوا أجرأ في الظلمة على الاعتذار أو ليدلسوا على أبيهم ويوهموه أن ذلك بكاء حقيقة لا تباك فإنهم لو جاؤوا ضحى لافتضحوا:
İbn Atâ şöyle demiştir: İbretlerden biri de bu kıssayı dinleyen, ona iman etmiş hiçbir kederli kimsenin bulunmamasıdır ki içi ferahlamasın ve içindeki sıkıntı dağılmasın. { وَجاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ } “Akşamleyin ağlayarak babalarına geldiler”. Bunun, maksatlarına ulaştıkları için bir sevinç ağlaması olduğu, fakat Yûsuf'u aleyhisselâm kaybetmenin hüznüyle ağlıyor gibi gösterdikleri söylenmiştir. Hakiki bir ağlama olmayıp gözyaşı dökmeksizin ağlar gibi yapmak (tebâkî) olduğu da söylenmiştir; karanlıkta mazeret beyan etmeye daha cüretkâr olmak veya babalarını aldatıp bunun ağlar gibi yapmak değil hakiki bir ağlama olduğunu vehmettirmek için akşamleyin geldiler; zira kuşluk vakti gelselerdi rezil olurlardı:
إذا اشتبكت دموع في خدود ... تبين من بكى ممن تباكى
«Gözyaşları yanaklarda birbirine karıştığında... Ağlayan ile ağlar gibi yapan belli olur.»
فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وهو السكون إلى موارد القضاء سرا وعلنا، وقال يحيى بن معاذ: الصبر الجميل أن يتلقى البلاء بقلب رحيب ووجه مستبشر، وقال الترمذي: هو أن يلقى العبد عنانه إلى مولاه ويسلم إليه نفسه مع حقيقة المعرفة فإذا جاء حكم من أحكامه ثبت له مسلما ولا يظهر لوروده جزعا ولا يرى لذلك مغتما، وأنشد الشبلي في حقيقة الصبر.
{ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır”. Bu, gizlide ve açıkta kaza tecellilerine sükûnet göstermektir. Yahyâ b. Muâz şöyle demiştir: Güzel sabır, belayı geniş bir kalp ve mütebessim bir yüzle karşılamaktır. Tirmizî ise şöyle demiştir: O, kulun dizginlerini Mevlâsına bırakması, hakiki bir marifet ile nefsini O'na teslim etmesidir; O'nun hükümlerinden biri geldiğinde teslimiyetle sebat eder, onun gelişine karşı feryat figan etmez ve bundan dolayı kederli görünmez. Şiblî sabrın hakikati hakkında şu şiiri inşad etmiştir:
عبرات خططن في الخد سطرا ... فقراه من لم يكن قط يقرا
«Gözyaşları yanağa öyle bir satır çizdi ki... Hiç okuma bilmeyen bile onu okudu.
صابر الصبر فاستغاث به الصب ... ر فصاح المحب بالصبر صبرا
Sabra sabretti de sabır ondan feryat etti... Seven kimse ise sabra 'sabır!' diye haykırdı.»
قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ قال جعفر: كان لله تعالى في يوسف ﵇ سر فغطى عليهم موضع سره ولو كشف للسيارة عن حقيقة ما أودع في ذلك البدر الطالع من برج دلوهم لما اكتفى قائلهم بذلك ولما اتخذوه بضاعة، ولهذا لما كشف للنسوة بعض الأمر قلن: ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ ولجهلهم أيضا بما أودع فيه من خزائن الغيب باعوه بثمن بخس وهو معنى قوله سبحانه: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ قال الجنيد قدس سره: كل ما وقع تحت العد والإحصاء فهو بخس ولو كان جميع ما في الكونين فلا يكن حظك البخس من ربك فتميل إليه وترضى به دون ربك ﷻ، وقال ابن عطاء: ليس ما باع اخوة يوسف من نفس لا يقع عليها البيع بأعجب من بيع نفسك
{ قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ } “Dedi ki: Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!”. Ca‘fer [es-Sâdık] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın Yûsuf'ta aleyhisselâm bir sırrı vardı da sırrının yerini onlara gizledi; şayet kervandakilere kovalarının burcundan doğan o dolunaya neyin emanet edildiğinin hakikati keşfedilseydi, bunu söyleyen bununla yetinmez ve onu bir ticaret malı edinmezdi. Nitekim kadınlara meselenin bir kısmı keşfedilince: { ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu bir insan değil; bu ancak değerli bir melektir” dediler. Kendisine emanet edilen gayb hazinelerinden habersiz oldukları için onu değersiz bir pahaya sattılar; Cenâb-ı Hakk'ın: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ } “Onu değersiz bir pahaya sattılar” kavlinin anlamı da budur. Cüneyd kuddise sirruh şöyle demiştir: Sayıya ve hesaba giren her şey, iki cihandaki her şey olsa bile değersizdir (bahs); Rabbinden nasibin değersiz bir şey olmasın ki Rabbini celle celâlühû bırakıp ona meyledip onunla yetinesin. İbn Atâ da şöyle demiştir: Yûsuf'un kardeşlerinin üzerine satış akdi vaki olmayacak bir nefsi satmaları, senin nefsini
بأدنى شهوة بعد أن بعتها من ربك بأوفر الثمن قال الله تعالى: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الآية فبيع ما تقدم بيعه باطل. وإنما باع يوسف أعداؤه وأنت تبيع نفسك من أعدائك وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ قيل: أي لا تنظري إليه نظر الشهوة فإن وجهه مرآة تجلي الحق في العالم، أو لا تنظري إليه بنظر العبودية ولكن انظري إليه بنظر المعرفة لترى فيه أنوار الربوبية أو اجعلي محبته في قلبك لا في نفسك فإن القلب موضع المعرفة والطاعة والنفس موضع الفتنة والشهوة عَسى أَنْ يَنْفَعَنا قيل: أي بأن يعرفنا منازل الصديقين ومراتب الروحانيين ويبلغنا ببركة صحبته إلى مشاهدة رب العالمين، وقيل: أراد حسنى صحبته في الدنيا لعله أن يشفع لنا في العقبى وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها حيث غلب عليها العشق وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ قطعت الأسباب وجمعت الهمة إليه أو غلقت أبواب الدار غيرة أن يرى أحد أسرارهما وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ قال ابن عطاء: هم شهوة وَهَمَّ بِها هم زجر عما همت به بضرب أو نحوه لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ وهو الواعظ الإلهي في قلبه كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ والخواطر الرديئة وَالْفَحْشاءَ الأفعال القبيحة، وقيل: البرهان هو أنه لم يشاهد في ذلك الوقت إلا الحق ﷾، وقيل: هو مشاهدة أبيه يعقوب ﵇ عاضا على سبابته، وجعل ذلك بعض أجلة مشايخنا أحد الأدلة على أن للرابطة المشهورة عند ساداتنا النقشبندية أصلا أصيلا وهو على فرض صحته بمراحل عن ذلك وَاسْتَبَقَا الْبابَ فرارا من محل الخطر: قيل: لو فر إلى الله تعالى لكفاه ولما ناله بعد ما عناه وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً نفت عن نفسها الذنب لأنها علمت إذ ذاك أنها لو بينت الحق لقتلت وحرمت من حلاوة محبة يوسف والنظر إلى وجهه.
Rabbine en bol paha karşılığında sattıktan sonra en adi bir şehvet uğruna satmandan daha şaşırtıcı değildir; Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Tevbe: 111] ayetini buyurmuştur; binaenaleyh daha önce satılmış olanın satışı batıldır. Yûsuf'u ancak düşmanları satmıştı; sen ise nefsini bizzat düşmanlarına satıyorsun. { وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ } “Mısır'dan onu satın alan kimse karısına: Ona güzel bak, dedi”. Denildi ki: Yani ona şehvet nazarıyla bakma; zira onun yüzü âlemde Hakk'ın tecellisinin aynasıdır; yahut ona kölelik nazarıyla bakma, fakat onda rubûbiyyet nurlarını görmek için marifet nazarıyla bak; yahut onun sevgisini nefsinde değil kalbinde kıl, zira kalp marifet ve taatin mahalli, nefis ise fitne ve şehvetin mahallidir. { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا } “Belki bize faydası dokunur”. Denildi ki: Yani bize sıddıkların menzillerini, ruhanîlerin mertebelerini tanıtır ve sohbetinin bereketiyle bizi Âlemlerin Rabbinin müşahedesine ulaştırır; dünyadaki güzel sohbetini ve ahirette bize şefaat etmesini kastettiği de söylenmiştir. { وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها } “Evinde bulunduğu kadın onu nefsinden murad almaya çağırdı”; çünkü kadına aşk galebe çalmıştı. { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } “Ve kapıları kilitledi”; sebepleri kesti ve himmetini ona yoğunlaştırdı; yahut sırlarını birinin görmesi kıskançlığıyla evin kapılarını kilitledi. { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } “Andolsun kadın onu arzuladı”; İbn Atâ: Şehvet arzusu idi, demiştir. { وَهَمَّ بِها } “O da kadını arzuladı”; vurmak veya benzeri bir yolla kadını arzuladığı şeyden menetme arzusu idi, { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı”; bu da kalbindeki ilahi vaizdir. { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ } “İşte böylece biz ondan kötülüğü” ve kötü düşünceleri, { وَالْفَحْشاءَ } “ve fuhşu” yani çirkin fiilleri { لِنَصْرِفَ عَنْهُ } “uzaklaştıralım diye”. Burhanın, o vakitte sadece Hakk'ı azze ve celle müşahede etmesi olduğu söylenmiştir; şehadet parmağını ısırmış vaziyette babası Ya‘kûb'u aleyhisselâm müşahede etmesi olduğu da söylenmiştir. Meşâyih-i izamımızdan bazıları bunu Nakşibendî büyüklerimiz nezdindeki meşhur rabıtanın köklü bir aslı olduğuna delillerden biri kılmışlardır; oysa bunun doğruluğu farz edilse bile rabıtadan fersah fersah uzaktır. { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } “İkisi de kapıya doğru koştular” tehlike mahallinden kaçmak için. Denildi ki: Şayet Allah Teâlâ'ya kaçsaydı O ona yeterdi ve daha sonra onu üzen şeyler başına gelmezdi. { وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir? dedi”. Kadın suçu kendisinden nefyetti; çünkü o esnada gerçeği açıklarsa öldürüleceğini, Yûsuf'un muhabbetinin tatlılığından ve yüzüne bakmaktan mahrum kalacağını biliyordu.
لحبك أحببت البقاء لمهجتي ... فلا طال إن أعرضت عني بقائيا
«Senin sevgin yüzünden canımın bekasını istedim... Şayet benden yüz çevirirsen bekâm uzun sürmesin.»
وإنما عرضت بنسبة الذنب إليه لعلمها بأنه ﵇ لم يبق في البؤس ولا يقدر أحد على أن يؤذيه لما أن وجهه سالب القلوب وجالب الأرواح.
Suçu ona nispet etmeyi ima etmesi ise, Yûsuf'un aleyhisselâm darlıkta kalmayacağını ve yüzünün kalpleri cezbeden, ruhları çeken güzelliğinden ötürü hiç kimsenin ona eziyet etmeye güç yetiremeyeceğini bilmesindendir.
له في طرفه لحظات سحر ... يميت بها ويحيي من يريد
«Onun bakışında öyle sihirli anlar vardır ki... Onlarla dilediğini öldürür, dilediğini diriltir.
ويسبي العالمين بمقلتيه ... كأن العالمين له عبيد
Ve iki gözüyle âlemleri büyüler... Sanki bütün âlemler ona birer köledir.»
وقال ابن عطاء: إنها إذ ذاك لم تستغرق في محبته بعد فلذا لم تخبر بالصدق وآثرت نفسها عليه ولهذا لما استغرقت في المحبة آثرت نفسه على نفسها فقالت: الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ الآية، ثم إنه ﵇ لم يسعه بعد تهمتها له إلا الذب عن ساحة النبوة التي هي أمانة الله تعالى العظمى فقال: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وإلا فاللائق بمقام الكرم السكوت عن جوابها لئلا يفضحها، وقيل: إنها لما ادعت محبة يوسف وتبرأت منها عند نزول البلاء أراد يوسف ﵇ أن يلزمها ملامة المحبة فإن الملامة شعار المحبين ومن لم يكن ملوما في العشق لم يكن متحققا فيه إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ عظم كيدهن لأنهن إذا ابتلين بالحب أظهرن مما يجلب القلب ما يعجز عنه إبليس مع مساعدة الطبيعة إلى الميل إليهن وقوة المناسبة بين الرجال وبينهن كما يشير إليه قوله تعالى: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النساء: ١] فما في العالم فتنة أضر على الرجال من النساء قَدْ شَغَفَها حُبًّا قال الجنيد قدس سره: الشغف أن لا يرى المحب جفاء له جفاء بل يراه عدلا منه ووفاء.
İbn Atâ şöyle demiştir: Kadın o vakit henüz onun muhabbetinde tam anlamıyla fani olmamıştı; bu yüzden doğruyu haber vermedi ve kendi nefsini ona tercih etti. Bu sebepledir ki muhabbette fani olunca onun nefsini kendi nefsine tercih etti ve { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Şimdi hak ortaya çıktı” [Yûsuf: 51] ayetini söyledi. Sonra Yûsuf'a aleyhisselâm, kadının onu itham etmesinden sonra Allah Teâlâ'nın en büyük emaneti olan peygamberlik makamını müdafaa etmekten başka bir yol kalmayınca: { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “Beni nefsimden murad almaya çağıran kendisidir” dedi. Aksi takdirde cömertlik makamına yakışan, kadını rezil etmemek için ona cevap vermekten susmaktı. Şöyle de denilmiştir: Kadın Yûsuf'un muhabbetini iddia edip bela indiğinde bundan teberri edince, Yûsuf aleyhisselâm ona muhabbet kınanmasını layık kılmak istedi; zira kınanmak aşıkların şiarıdır ve aşkta kınanmayan kimse onda tahakkuk etmiş sayılmaz. { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür”. Onların tuzakları büyüktür; zira onlar aşka müptela olduklarında, fıtratın onlara meyletme hususundaki yardımı ve Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } [Nisâ: 1] kavlinin işaret ettiği gibi erkeklerle aralarındaki kuvvetli münasebetle birlikte kalbi cezbeden öyle şeyler ortaya koyarlar ki İblis bile buna aciz kalır. Dünyada erkekler için kadınlardan daha zararlı bir fitne yoktur. { قَدْ شَغَفَها حُبًّا } “Sevgi onun yüreğine işlemiş”. Cüneyd kuddise sirruh şöyle demiştir: Şagaf, aşığın maşukun cefasını cefa olarak görmeyip aksine onu onun bir adaleti ve vefası olarak görmesidir.
وتعذيبكم عذب لدي وجوركم ... علي بما يقضي الهوى لكم عدل
«Bana azap etmeniz bana pek tatlı gelir ve haksızlığınız... Sevdanın sizin lehinize hükmettiği şey sebebiyle bana adalettir.»
إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ قال ابن عطاء: في عشق مزعج فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ عظمنه لما رأين في وجهه نور الهيبة وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ لاستغراقهن في عظمته وجلاله، ولعله كشف لهن ما لم يكشف لزليخا، قال ابن عطاء:
{ إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Gerçekten biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz”. İbn Atâ: Karar kıldırmayan bir aşk içinde [görüyoruz], demiştir. { فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ } “Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler”; yüzünde heybet nurunu görünce onu yücelttiler, { وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ve ellerini kestiler”; onun azameti ve celâlinde fani oldukları için. Belki de Züleyha'ya keşfedilmeyen şeyler onlara keşfedilmiştir. İbn Atâ şöyle demiştir:
دهشن في يوسف وتحيرن حتى قطعن أيديهن ولم يشعرن بالألم وهذه غلبة مشاهدة مخلوق لمخلوق فكيف بمن يحظى بمشاهدة من الحق فينبغي أن لا ينكر عليه إن تغير وصدر عنه ما صدر، وأعظم من يوسف ﵇ في هذا الباب عند ذوي الأبصار السليمة النور المحمدي المنقدح من النور الإلهي والمتشعشع في مشكاة خاتم الرسل ﵊ فإنه لعمري أبو الأنوار، وما نور يوسف بالنسبة إلى نوره ﵊ إلا النجم وشمس النهار.
Yûsuf karşısında dehşete kapıldılar ve ellerini kesecek kadar hayrete düştüler de acıyı hissetmediler. Bu, bir mahlukun bir mahluku müşahedesindeki galebedir; Hak'tan bir müşahedeye mazhar olan kimse için durum nasıl olur? Binaenaleyh hali değişir ve kendisinden sâdır olan şeyler sâdır olursa onun kınanmaması gerekir. Bu hususta selim basiret sahipleri nezdinde Yûsuf aleyhisselâm'dan daha büyük olanı, ilahi nurdan parıldayan ve peygamberlerin sonuncusunun aleyhissalâtü vesselâm kandilinde ışıldayan Muhammedî nurdur; zira ömrüme yemin olsun ki o nurların babasıdır. Yûsuf'un nuru onun aleyhissalâtü vesselâm nuruna nispetle ancak gündüz güneşine karşı bir yıldız gibidir.
لواحى زليخا لو رأين جبينه ... لآثرن بالقطع القلوب على الأيدي
«Züleyha'yı ayıplayan kadınlar onun alnını görselerdi... El kesmek yerine kalplerini kesmeyi tercih ederlerdi.»
وقلن: ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ قلن ذلك إعظاما له ﵇ من أن يكون من النوع الإنساني،
{ وقلن: ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Ve dediler ki: Hâşâ! Bu bir insan değil; bu ancak değerli bir melektir”. Bunu, onu aleyhisselâm insan nevinden olmaktan tenzih edip yüceltmek için söylediler.
قال محمد بن علي رضي الله تعالى عنهما: أردن ما هذا بأهل أن يدعى إلى المباشرة
Muhammed b. Ali radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar «Bu, nefsin isteklerine çağrılmaya layık biri değildir;
بل مثله من يكرم وينزه عن مواضع الشبه والأول أوفق بقولها: فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ أرادت أن لو مكن لم يقع في محزه وكيف يلام من هذا محبوبه، وكأنها أشارت إلى أنها مجبورة في ذلك الوله معذورة في مزيد حبها له:
bilakis onun gibisi ikram olunacak ve şüphe mahallerinden tenzih edilecek kimsedir» demek istemişlerdir. Birinci [görüş], kadının: { فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } “İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur!” kavline daha uygundur. Kadın, şayet imkân bulunsaydı kınamanın yersiz kalacağını ve böylesi bir sevgilisi olan kimsenin nasıl kınanabileceğini kastetmiştir. Sanki o bu tutkunlukta mecbur ve ona olan muhabbetinin fazlalığında mazur olduğuna işaret etmiştir:
خليلي إني قلت بالعدل مرة ... ومنذ علاني الحب مذهبي الجبر
«Dostum, ben bir vakit adalet [ve irade] görüşündeydim... Fakat aşk beni kapladığından beri mezhebim cebr [mecburiyet] oldu.»
وفي ذلك إشارة أيضا إلى أن اللوم لا يصدر إلا عن خلي، ولذا لم تعاتبهن حتى رأت ما صنع الهوى بهن وما أحسن ما قيل:
Bunda ayrıca kınamanın ancak dertsiz (boşta) olan kimseden sâdır olacağına da bir işaret vardır. Bu yüzden kadın, sevdanın onlara ne yaptığını görünceye kadar onları ayıplamadı. Ne güzel söylenmiştir:
وكنت إذا ما حدث الناس بالهوى ... ضحكت وهم يبكون في حسرات
«İnsanlar aşktan söz ettiklerinde... Onlar hasret içinde ağlarken ben gülerdim.
فصرت إذا ما قيل هذا متيم ... تلقيتهم بالنوح والعبرات
Şimdi ise 'İşte bir sevdalı!' denildiğinde... Onları feryat ve gözyaşlarıyla karşılıyorum.»
وقال سلطان العاشقين:
Sultânu'l-Âşıkîn [İbnü'l-Fârız] şöyle demiştir:
دع عنك تعنيفي وذق طعم الهوى ... فإذا عشقت فبعد ذلك عنف
«Beni azarlamayı bırak da aşkın tadına bak... Âşık olduğun vakit, işte ondan sonra azarla!»
قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ قيل: لأن السجن مقام الانس والخلوة والمناجاة والمشاهدات والمواصلات وفيما يدعونه إليه ما يوجب البعد عن الحضرة والحجاب عن مشاهدة القربة، وقيل: طلب السجن ليحتجب عن زليخا فيكون ذلك سببا لازدياد عشقها وانقلابه روحانيا قدسيا كعشق أبيه له، وقال ابن عطاء: ما أراد ﵇ بطلب ذلك إلا الخلاص من الزنا ولعله لو ترك الاختيار لعصم من غير امتحان كما عصم في وقت المراودة ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ قال أبو علي: أحسن الناس حالا من رأى نفسه تحت ظل الفضل والمنة لا تحت ظل العمل والسعي يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ دعاء إلى التوحيد على أتم وجه، وحكي أن رجلا قال للفضيل: عظني فقرأ له هذه الآية وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ كان ذلك على ما قيل غفلة منه ﵇ عما يقتضيه مقامه ويشير إليه كلامه، ولهذا أدبه ربه باللبث في السجن ليبلغ أقصى درجات الكمال والأنبياء مؤاخذون بمثاقيل الذر لمكانتهم عند ربهم، وقد يحمل كلامه هذا على ما لا يوجب العتاب كما ذهب إليه بعض ذوي الألباب يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ قال أبو حفص: الصديق من لا يتغير عليه باطن أمره من ظاهره، وقيل: الذي لا يخالف قاله حاله، وقيل: الذي يبذل الكونين في رضا محبوبه وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي إشارة إلى أن النفس بطبعها كثيرة الميل إلى الشهوات قال أبو حفص:
{ قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “[Yûsuf] dedi ki: Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir”. Denildi ki: Zira zindan ünsiyet, halvet, münacat, müşahede ve vuslat makamıdır; onların davet ettiği şeyde ise huzurdan uzaklaşmayı ve yakınlık müşahedesinden perdelenmeyi gerektiren durumlar vardır. Züleyha'dan perdelenmek için zindanı istediği, böylece bunun kadının aşkının artmasına ve babasının ona olan aşkı gibi ruhanî ve kudsî bir aşka dönüşmesine sebep olacağı da söylenmiştir. İbn Atâ ise şöyle demiştir: O aleyhisselâm bunu istemekle zinadan kurtulmaktan başka bir şey kastetmemiştir; belki de tercihi [kendi haline] bıraksaydı, murad alma vaktinde korunduğu gibi imtihansız olarak korunurdu. { ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ } “Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır”. Ebû Ali şöyle demiştir: İnsanların en güzel hallisi, kendisini amel ve gayretin gölgesinde değil, fazl ve ihsanın gölgesinde gören kimsedir. { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı?”. Bu, en kâmil manada tevhide bir davettir. Rivayet edildiğine göre bir adam Fudayl'a: «Bana öğüt ver» demiş, o da ona bu ayeti okumuştur. { وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Ve ikisinden kurtulacağını zannettiği kimseye: Efendinin yanında beni an, dedi”. Söylendiğine göre bu, makamının iktiza ettiği ve kelamının işaret ettiği şeyden onun aleyhisselâm bir gafleti idi. Bu sebepledir ki Rabbi kemalin en ileri derecelerine ulaşması için onu zindanda kalmakla terbiye etti; peygamberler Rableri katındaki makamlarından ötürü zerre ağırlığınca şeylerden dahi muaheze olunurlar. Bazı akıl sahiplerinin gittiği gibi onun bu sözünü azap gerektirmeyen bir duruma hamletmek de mümkündür. { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “Yûsuf! Ey dosdoğru kişi!”. Ebû Hafs şöyle demiştir: Sıddîk, bâtını zâhirine göre değişmeyen kimsedir. Sözü haline muhalif olmayan kimsedir de denilmiştir. İki cihanı sevgilisinin rızası uğruna feda eden kimsedir de denilmiştir. { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis aşırı derecede kötülüğü emreder”. Nefsin tabiatı gereği şehvetlere çok meyilli olduğuna bir işarettir. Ebû Hafs şöyle demiştir:
النفس ظلمة كلها وسراجها التوفيق فمن لم يصحبه التوفيق كان في ظلمة، وقد تخفى دسائس النفس إلى حيث تأمر بخير وتضمر فيه شرا ولا يفطن لدسائسها إلا لوذعي:
«Nefis baştan sona bir karanlıktır, onun kandili ise tevfiktir; kime tevfik arkadaşlık etmezse o karanlıkta kalır.» Nefsin hileleri bazen öyle gizli olur ki hayrı emreder de içinde şer saklar; onun hilelerini ancak son derece zeki ve basiretli kimseler fark edebilir:
فخالف النفس والشيطان واعصهما ... وإن هما محضاك النصح فاتهم
«Nefse ve şeytana muhalefet et, ikisine de isyan et... Sana halisane nasihat etseler bile onları itham et.»
وذكر بعض السادة أن النفس تترقى بواسطة المجاهدة والرياضة من مرتبة كونها أمارة إلى مرتبة أخرى من كونها
Büyüklerden bazıları, nefsin mücahede ve riyazet vasıtasıyla emmâre olma mertebesinden başka bir mertebeye terakki ettiğini zikretmişlerdir; şöyle ki,
لوامة وراضية ومرضية ومطمئنة وغير ذلك وجعلوا لها في كل مرتبة ذكرا مخصوصا وأطنبوا في ذلك فليرجع إليه قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ قيل: خزائن الأرض رجالها أي اجعلني عليهم أمينا فإني حفيظ لما يظهرونه، عليم بما يضمرونه، وقيل: أراد الظاهر إلا أنه أشار إلى أنه متمكن من التصرف مع عدم الغفلة أي حفيظ للأنفاس بالذكر وللخواطر بالفكر، عليم بسواكن الغيوب وخفايا الأسرار وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ قال بعضهم: لما جفوه صار جفاؤهم حجابا بينهم وبين معرفتهم إياه وكذلك المعاصي تكون حجابا على وجه معرفة الله تعالى قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ كأنه ﵇ أمر بذلك ليكمل لأبيه ﵇ مقام الحزن الذي هو كما قال الشيخ الأكبر قدس سره: من أعلى المقامات، وقال بعضهم: إن علاقة المحبة كانت بين يوسف ويعقوب ﵉ من الجانبين فتعلق أحدهما بالآخر كتعلق الآخر به كما يرى ذلك في بعض العشاق مع من يعشقونه وأنشدوا:
levvâme, râziye, merdiyye, mutmainne ve diğer mertebelere [yükselir]. Her mertebede onun için hususi bir zikir tayin etmişler ve bu hususta etraflıca açıklamada bulunmuşlardır; oraya müracaat edilsin. { قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Dedi ki: Beni yeryüzünün hazineleri üzerine tayin et; çünkü ben koruyanım, iyi bilenim”. Denildi ki: Yeryüzünün hazineleri onun adamlarıdır; yani beni onların üzerine emin kıl, zira ben onların açığa vurduklarını koruyanım, içlerinde gizlediklerini iyi bilenim. Zahiri manayı kastettiği, ancak gaflet olmaksızın tasarruf etmeye muktedir olduğuna işaret ettiği de söylenmiştir; yani zikirle nefesleri, tefekkürle hatıraları koruyanım; gaybların sükûnet bulduğu halleri ve gizli sırları iyi bilenim. { وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Yûsuf'un kardeşleri gelip onun huzuruna girdiler; [Yûsuf] onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar”. Bazıları şöyle demiştir: Onlar Yûsuf'a cefa ettiklerinde, cefaları kendileriyle onu tanımaları arasında bir perde oldu; aynı şekilde günahlar da Allah Teâlâ'yı bilmenin önünde bir perde olur. { قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “[Yûsuf] dedi ki: Bana babanızdan olan bir kardeşinizi getirin”. Sanki o aleyhisselâm, Şeyh-i Ekber'in kuddise sirruh en yüce makamlardan biri olduğunu belirttiği hüzün makamı babası aleyhisselâm için tamamlansın diye bunu emretmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Yûsuf ile Ya‘kûb aleyhimesselâm arasındaki muhabbet bağı her iki taraftandı; biri diğerine, diğerinin ona bağlandığı gibi bağlanmıştı; nitekim bu durum bazı aşıklarla maşukları arasında da görülür ve şu şiiri inşad etmişlerdir:
لم يكن المجنون في حالة ... إلا وقد كنت كما كانا
«Mecnun hiçbir hal içinde olmadı ki... Ben de tıpkı onun olduğu gibi olmuş olmayayım.
لكنه باح بسر الهوى ... وإنني قد ذبت كتمانا
Fakat o aşkın sırrını ifşa etti... Ben ise gizlemekten eridim bittim.»
فغار ﵇ أن ينظر أبوه إلى أخيه نظره إليه فيكونا شركين في ذلك والمحب غيور فطلب أن يأتوه به لذلك، والحق أن الأمر كان عن وحي لحكمة غير هذه وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ إشارة إلى العلم اللدني وهو على نوعين. ظاهر الغيب وهو علم دقائق المعاملات والمقامات والحالات والكرامات والفراسات، وباطن الغيب وهو علم بطون الأفعال ويسمى حكمة المعرفة، وعلم الصفات ويسمى المعرفة الخاصة، وعلم الذات ويسمى التوحيد والتفريد والتجريد، وعلم أسرار القدم ويسمى علم الفناء والبقاء، وفي الأولين للروح مجال وفي الثالث للسر والرابع لسر السر، وفي المقام تفصيل وبسط يطلب من محله. وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ كأنه ﵇ إنما فعل ذلك ليعرفه الحال بالتدريج حتى يتحمل أثقال السرور إذ المفاجأة في مثل ذلك ربما تكون سبب الهلاك، ومن هنا كان كشف سجف الجمال للسالكين على سبيل التدريج فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ قيل: إن الله تعالى أمره بذلك ليكون شريكا لإخوته في الإيذاء بحسب الظاهر فلا يخجلوا بين يديه إذا كشف الأمر، وحيث طلب قلب بنيامين برؤية يوسف احتمل الملامة، وكيف لا يحتمل ذلك وبلاء العالم محمول بلمحة رؤية المعشوق، والعاشق الصادق يؤثر الملامة ممن كانت في هوى محبوبه.
Yûsuf aleyhisselâm, babasının kardeşine kendisine baktığı gibi bakmasından ve bunda ortak olmalarından kıskandı; zira seven kıskançtır, bu yüzden onu kendisine getirmelerini istedi. Hakikat şu ki bu emir bundan başka bir hikmet için vahiyle gerçekleşmiştir. { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimizden dolayı bir ilim sahibiydi”. Ledünnî ilme işarettir ve bu iki kısımdır: Zâhir-i gayb; bu muamelelerin, makamların, hallerin, kerametlerin ve firasetlerin incelikleri ilmidir. Bâtın-ı gayb; bu fiillerin bâtınları ilmidir ve buna hikmet-i marifet denir; sıfatlar ilmidir ve buna marifet-i hassa denir; zât ilmidir ve buna tevhid, tefrid ve tecrid denir; kıdem sırları ilmidir ve buna fena ve beka ilmi denir. İlk ikisinde ruhun, üçüncüsünde sırrın, dördüncüsünde ise sırrın sırrının bir sahası vardır. Bu makamda geniş tafsilat ve açıklamalar vardır ki kendi yerinden aranmalıdır. { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde kardeşini yanına aldı”. Sanki o aleyhisselâm sevinç ağırlıklarını taşıyabilsin diye durumu ona tedricen bildirmek için böyle yapmıştır; zira bu gibi hallerde ansızın vaki olan şey bazen helak sebebi olabilir. Nitekim sâliklere cemal örtülerinin açılması da tedrici bir yolla olmuştur. { فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ } “Onların yüklerini hazırlayınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydu”. Denildi ki: Allah Teâlâ, durum açığa çıktığında onun huzurunda utanmasınlar diye zâhiren eziyette kardeşlerine ortak olsun diye Yûsuf'a bunu emretmiştir. Bünyâmin'in gönlü Yûsuf'u görmekle şenlendiği için kınanmayı sineye çekmiştir; bunu nasıl çekmesin ki, maşukun yüzünü bir anlık görmekle âlemin bütün belası taşınabilir; hakiki aşık ise sevgilisinin sevdasında olan kimseden gelen kınanmayı her şeye tercih eder.
أجد الملامة في هواك لذيذة ... حبا لذكرك فليلمني اللوم
«Senin sevdanda kınanmayı pek lezzetli buluyorum... Seni anmanın aşkına beni kınayanlar kınasın dursun!»
وفي الآية- على ما قيل- إشارة لطيفة إلى أن من اصطفاه الله تعالى في الأزل لمحبته ومشاهدته وضع في رحله صاع ملامة الثقلين، ألا ترى إلى ما فعل بآدم ﵇ صفيه كيف اصطفاه ثم عرض عليه الأمانة التي لم يحملها السموات والأرض والجبال وأشفقن منها فحملها ثم هيج شهوته إلى حبة حنطة ثم نادى عليه بلسان الأزل وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى [طه: ١٢١] وذلك لغاية حبه له حتى صرفه عن الكون وما فيه ومن فيه إليه ولولا أن كشف جماله له لم يتحمل بلاء الملامة، وهذا كما فعل يوسف ﵇ بأخيه آواه إليه وكشف جماله له وخاطبه بما خاطبه ثم جعل السقاية في رحله ثم نادى عليه بالسرقة ليبقيه معه نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ أي نرفع درجاتهم في العلم فلا يزال السالكون يترقون في العلم وتشرب أطيار أرواحهم القدسية من بحار علومه تعالى على مقادير حواصلها، وتنتهي الدرجات بعلم الله تعالى فإن علوم الخالق محدودة وعلمه تعالى غير محدود وإلى الله تعالى تصير الأمور قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ قال بعض السادات: لما كان بنيامين بريئا مما
Ayette —söylendiğine göre— Allah Teâlâ'nın ezelde sevgisi ve müşahedesi için seçtiği kimsenin yüküne cinlerin ve insanların kınama ölçeğini koyduğuna latif bir işaret vardır. Safiyyullah olan Âdem'e aleyhisselâm ne yaptığına bakmaz mısın: Onu nasıl seçti, sonra göklerin, yerin ve dağların yüklenemeyip çekindikleri emaneti ona sundu, o da onu yüklendi; sonra bir buğday tanesine karşı onun arzusunu tahrik etti, ardından ezel lisanıyla: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } [Tâhâ: 121] “Âdem Rabbine isyan etti de yolunu şaşırdı” diye ona seslendi. Bu, ona olan sevgisinin son noktasından dolayıdır; ta ki onu kâinattan, onda ve üzerinde bulunan her şeyden Kendisine çevirsin; şayet cemalini ona açmamış olsaydı kınanma belasına katlanamazdı. İşte bu, Yûsuf'un aleyhisselâm kardeşine yaptığı gibidir; onu yanına aldı, ona cemalini açtı, ona söylediklerini söyledi, sonra su kabını onun yüküne koydu, ardından onu yanında tutabilmek için hırsızlıkla nida ettirdi. { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır”. Yani ilimde onların derecelerini yükseltiriz; sâlikler ilimde terakki etmeye devam ederler ve kudsî ruhlarının kuşları Allah Teâlâ'nın ilim deryalarından kabiliyetleri ölçüsünde içerler. Dereceler Allah Teâlâ'nın ilminde nihayete erer; zira mahlukatın ilimleri sınırlıdır, Allah Teâlâ'nın ilmi ise sınırsızdır ve bütün işler Allah Teâlâ'ya döner. { قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Dediler ki: Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı”. Bazı büyükler şöyle demiştir: Bünyâmin bundan berî olduğu vakit
رمي به من السرقة أنطقهم الله تعالى حتى رموا يوسف ﵇ بالسرقة وهو بريء منها فكان ذلك من قبيل واحدة بواحدة ليعلم العالمون أن الجزاء واجب.
isnat edilen hırsızlıktan beri olduğu için, Allah Teâlâ onları konuşturdu da Yûsuf'a aleyhisselâm —o bundan tamamen beri olduğu halde— hırsızlık isnat ettiler. Âlemler karşılığın kaçınılmaz olduğunu bilsinler diye bu durum kısasa kısas kabilinden oldu.