وأجيب عنه مجازا ومشاكلة، وإنما رد الحسن على القائل لأنه لم يكن بليغا كما في قصة المتوفى، وادعى بعضهم تعين الحمل على المجاز أيضا إذا كان المراد طلب الزيادة على ما يعطى بالثمن بناء على أن حرمة أخذ الصدقة ليست خاصة بنبينا ﷺ كما ذهب إليه سفيان بن عيينة بل هي عامة له ﵊ ولمن قبله من الأنبياء ﵈ وآلهم كما ذهب إليه البعض، والسائلون من إحدى الطائفتين لا محالة، وتعقب بأنا لو سلمنا العموم لا نسلم أن المحرم أخذ الصدقة مطلقا بل المحرم إنما هو أخذ الصدقة المفروضة وما هنا ليس منها، والظاهر كما قال الزمخشري: أنهم تمسكنوا له ﵇ بقولهم: مَسَّنا إلخ وطلبوا إليه أن يتصدق عليهم بقولهم: وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا فلو لم يحمل على الظاهر لما طابقه ذلك التمهيد ولا هذا التوطيد أعني إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ بذكر الله تعالى وجزائه الحاملين على ذلك وإن فاعله منه تعالى بمكان.
Buna, mecaz ve müşâkele (söz uygunluğu) yoluyla cevap verilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'nin o sözü söyleyene karşı çıkması ise, ölen kişinin kıssasında olduğu gibi sözün belagat kurallarına uygun olmamasındandır. Bazıları da, şayet maksat bedeli mukabilinde verilenden fazlasını talep etmek ise, Süfyân b. Uyeyne'nin benimsediği gibi sadaka almanın haramlığının sadece Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olmayıp, bazılarının benimsediği üzere hem Peygamberimiz aleyhisselâm hem de ondan önceki peygamberler aleyhimüsselâm ve onların âli için genel olduğu esasına dayanarak lafzın mecaza hamledilmesinin zorunlu olduğunu ileri sürmüşlerdir; talepte bulunanlar da muhakkak bu iki zümreden birindendir. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Bu genelliği kabul etsek bile sadaka almanın mutlak olarak haram kılındığını kabul etmeyiz; zira haram kılınan şey ancak farz olan sadakayı almaktır, buradaki ise onlardan değildir. ez-Zemahşerî'nin belirttiği üzere zahir olan şudur: Onlar { مَسَّنا } “Bize dokundu...” vb. sözleriyle ona aleyhisselâm karşı acziyet ve zillet göstermişler ve { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “Bize sadaka ver [lütfet]” sözleriyle de kendilerine sadaka vermesini istemişlerdir. Eğer zahirine hamledilmeyecek olsaydı, bu giriş ve bu pekiştirme —yani buna sevk eden bir saikle Allah Teâlâ'yı ve O'nun mükafatını zikrederek [söyledikleri] { إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “Şüphesiz Allah, sadaka verenleri mükafatlandırır” sözü— ve bunu yapanın Allah Teâlâ katındaki yüce konumu o söze uygun düşmezdi.
قال النقاش: وفي العدول عن إن الله تعالى يجزيك بصدقتك إلى ما في النظم الكريم مندوحة عن الكذب فهو من المعاريض، فإنهم كانوا يعتقدونه ملكا كافرا وروي مثله عن الضحاك، ووجه عدم بدئهم بما أمروا به على القول بخلاف الظاهر في متعلق التصدق بأن فيما سلكوه استجلابا للشفقة والرحمة فكأنهم أرادوا أن يملؤوا حياض قلبه من نميرها ليسقوا به أشجار تحسسهم لتثمر لهم غرض أبيهم، ووجهه بعضهم بمثل هذا ثم قال: على أن قولهم وَتَصَدَّقْ إلخ كلام ذو وجهين فإنه يحتمل الحمل على المحملين فلعله ﵇ حمله على طلب الرد ولذلك قالَ مجيبا عما عرضوا به وضمنوه كلامهم من ذلك: هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ وكان الظاهر على هذا الاقتصار على التعرض بما فعل مع الأخ إلا أنه ﵇ تعرض لما فعل به أيضا لاشتراكهما في وقوع الفعل عليهما، فإن المراد بذلك إفرادهم له عنه وإذلاله بذلك حتى كان لا يستطيع أن يكلمهم إلا بعجز وذلة، والاستفهام ليس عن العلم بنفس ما فعلوه لأن الفعل الإرادي مسبوق بالشعور لا محالة بل هو عما فيه من القبح بدليل قوله: إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ أي هل علمتم قبح ما فعلتموه زمان جهلكم قبحه وزال ذلك الجهل أم لا؟ وفيه من إبداء عذرهم وتلقينهم إياه ما فيه كما في قوله تعالى: ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] والظاهر لهذا أن ذلك لم يكن تشفيا بل حث على الإقلاع ونصح لهم لما رأى من عجزهم وتمسكنهم ما رأى مع خفي معاتبة على وجود الجهل وأنه حقيق الانتفاء في مثلهم، فلله تعالى هذا الخلق الكريم كيف ترك حظه من التشفي إلى حق الله تعالى على وجه يتضمن حق الاخوتين أيضا والتلطف في أسماعه مع التنبيه على أن هذا الضر أولى بالكشف، قيل: ويجوز أن يكون هذا الكلام منه ﵇ منقطعا عن كلامهم وتنبيها لهم عما هو حقهم ووظيفتهم من الإعراض عن جميع المطالب والتمحض لطلب بنيامين، بل يجوز أن يقف ﵇ بطريق الوحي أو الإلهام على وصية أبيه ﵇ وإرساله إياهم للتحسس منه ومن أخيه فلما رآهم قد اشتغلوا عن ذلك قال ما قال، والظاهر أنه ﵇ لما رأى ما رأى منهم وهو من أرق خلق الله تعالى قلبا وكان قد بلغ الكتاب أجله شرع في كشف أمره فقال ما قال.
Nakkâş şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ seni sadakan sebebiyle mükâfatlandırır» [ifadesinden] Kur'an-ı Kerîm'deki lafza dönülmesinde yalandan kaçınma payı vardır; dolayısıyla bu, maârîz (kinayeli/üstü kapalı sözler) kabilindendir. Zira onlar, onun kâfir bir hükümdar olduğuna inanıyorlardı. Dahhâk'tan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Tasadduk talebinin mefhumuna dair zahirin hilafına olan görüşe göre, emrolundukları şeyle söze başlamamalarının gerekçesi şudur: İzledikleri bu üslupta şefkat ve merhameti celbetme gayesi vardır. Sanki onlar, onun kalbinin havuzlarını bu tatlı sudan doldurmak ve böylece babalarının gayesi olan semereyi elde etmek için haber arama ve araştırma ağaçlarını onunla sulamak istemişlerdir. Bazı âlimler de meseleyi buna benzer şekilde gerekçelendirmiş ve ardından şöyle demiştir: Bununla birlikte onların { وَتَصَدَّقْ } “...ve bize sadaka ver...” sözü iki yönlü bir kelamdır; her iki manaya da hamledilmeye müsaittir. Bu sebeple [Yûsuf] aleyhisselâm belki de bunu [kardeşlerinin] geri verilmesini talep etmeleri manasına hamletmiştir. İşte bu yüzden onların üstü kapalı olarak ima ettikleri ve sözlerinin içine dercettikleri bu hususa cevap vererek: { هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yûsuf'a ve kardeşine yaptıklarınızı bildiniz mi [hatırladınız mı]?” demiştir. Bu duruma göre zahir olan, sadece kardeşine yapılan muameleye değinmekti; ancak [Yûsuf] aleyhisselâm, yapılan fiilin her ikisinin üzerine vuku bulmasındaki ortaklık sebebiyle kendisine yapılana da değinmiştir. Çünkü bununla kastedilen, kardeşini ondan ayırmaları ve bu suretle onu öyle bir zillete düşürmeleridir ki, [Bünyâmin] onlarla ancak acziyet ve zillet içinde konuşabiliyordu. Buradaki istifham (soru), bizzat yaptıkları fiili bilip bilmediklerine dair değildir; zira iradî fiil şüphesiz bir şuur ve bilgiye dayanır. Bilakis bu soru, fiilin içerdiği çirkinliğe yöneliktir. Bunun delili de: { إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ } “Hani siz cahiller idiniz” buyruğudur. Yani; çirkinliğini bilmediğiniz o cehalet zamanınızda yaptıklarınızın çirkinliğini şimdi idrak edip o cehalet zail oldu mu, yoksa olmadı mı? Bu ifadede, Allah Teâlâ'nın: { ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “O çok cömert olan Rabbine karşı seni aldatan nedir?” buyruğunda olduğu gibi, onların mazeretini ortaya koyma ve bu mazereti bizzat onlara telkin etme inceliği vardır. Bundan dolayı zahir olan şudur ki, bu söz intikam ve hırs alma gayesiyle söylenmemiş; bilakis onların sergilediği acziyet ve çaresizliği görünce günahtan vazgeçirme ve onlara nasihat etme gayesiyle söylenmiştir. Bununla birlikte, o cehaletin varlığına ve onların seviyesindeki kimselerden bu cehaletin zail olmasının gerekliliğine dair gizli bir sitem de içermektedir. Allah Teâlâ'nın lütfettiği bu yüce ahlaka hayran olmamak elde değildir! Zira o, nefsani intikam payını terk edip bunu her iki kardeşin hakkını da içeren bir surette Allah Teâlâ'nın hakkına havale etmiş, sözü kulaklarına nezaketle duyururken asıl bu sıkıntının giderilmesinin daha öncelikli olduğuna dikkat çekmiştir. Denildi ki: [Yûsuf] aleyhisselâm'ın bu sözünün, onların kelamından bağımsız [yeni bir başlangıç] olması ve bütün talepleri bir kenara bırakıp sadece Bünyâmin'i aramaya odaklanmaktan ibaret olan asıl vazifelerine bir uyarı mahiyetinde bulunması da caizdir. Hatta [Yûsuf] aleyhisselâm'ın, babası aleyhisselâm'ın vasiyetine ve kendisiyle kardeşini aramaları için onları gönderdiğine vahiy veya ilham yoluyla vakıf olması da mümkündür; dolayısıyla onları bundan başka şeylerle meşgul görünce bu sözü söylemiş olabilir. Zahir olan şu ki; [Yûsuf] aleyhisselâm, onlardan gördüğü bu hâlleri görünce —ki o, Allah Teâlâ'nın yarattığı en ince kalpli kullarından biriydi— ve artık takdir edilen vakit dolduğunda, durumunu açıklamaya başlayarak bu sözü söylemiştir.
روي عن ابن إسحاق أنهم لما استعطفوه رق لهم ورحمهم حتى أنه أرفض دمعه باكيا ولم يملك نفسه فشرع في التعرف لهم، وأراد بما فعلوه به جميع ما جرى وبما فعلوه بأخيه أذاهم له وجفاءهم إياه وسوء معاملتهم له وإفرادهم له كما سمعت، ولم يذكر لهم ما آذوا به أباهم على ما قيل تعظيما لقدره وتفخيما لشأنه أن يذكره مع نفسه وأخيه مع أن ذلك من فروع ما ذكر،
İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre, onlar Yûsuf'un merhametini celbetmeye çalışınca, onlara acıyıp şefkat duydu; öyle ki gözyaşları sel gibi akıp ağladı ve nefsine hâkim olamayarak kendini onlara tanıtmaya başladı. Kendisine yaptıklarıyla başından geçen tüm olayları, kardeşine yaptıklarıyla ise işittiğin üzere ona verdikleri eziyeti, kabalıklarını, kötü muamelelerini ve onu yalnız bırakmalarını kastetmiştir. Babalarına verdikleri eziyeti onlara zikretmemesi ise, denildiğine göre, babasının kadrini yüceltmek ve şanını ululamak içindir; zira babasını kendisi ve kardeşiyle birlikte zikretmek istememiştir; kaldı ki babaya yapılan eziyet de zaten bu zikredilenlerin bir uzantısıdır.
وقيل: إنهم أدوا إليه كتابا من أبيهم وصورته كما في الكشاف من يعقوب إسرائيل الله بن إسحاق ذبيح الله بن إبراهيم خليل الله إلى عزيز مصر أما بعد فإنا أهل بيت موكل بنا البلاء، أما جدي فشدت يداه ورجلاه ورمي به في النار ليحرق فنجاه الله تعالى وجعلت النار عليه بردا وسلاما، وأما أبي فوضع على قفاه السكين ليقتل ففداه الله تعالى، وأما أنا فكان لي ابن وكان أحب الأولاد إلي فذهب به اخوته إلى البرية ثم أتوني بقميصه ملطخا بالدم وقالوا: قد أكله الذئب فذهبت عيناي من بكائي عليه ثم كان لي ابن كان أخاه من أمه وكنت أتسلى به فذهبوا به ثم رجعوا وقالوا: إنه سرق وإنك حبسته لذلك وإنا أهل بيت لا نسرق ولا نلد سارقا فإن رددته علي وإلا دعوت عليك دعوة تدرك السابع من ولدك والسلام.
Denildi ki: Onlar Yûsuf'a babalarından bir mektup getirdiler. el-Keşşâf'ta geçtiği üzere mektubun sureti şöyleydi: «Allah'ın İsrail'i Ya'kūb b. Allah'ın kurbanı İshâk b. Allah'ın dostu İbrâhim'den Mısır Azizi'ne. İmdi, biz öyle bir ev halkıyız ki, bela ve imtihan üzerimizden eksik olmaz. Dedeme gelince; elleri ve ayakları bağlanıp yakılmak üzere ateşe atıldı da Allah Teâlâ onu kurtardı, ateşi ona serinlik ve esenlik kıldı. Babama gelince; kurban edilmek üzere kılıç ensesine dayandı da Allah Teâlâ onu fidye ile kurtardı. Bana gelince; benim bir oğlum vardı ve çocuklarımın bana en sevgilisiydi; kardeşleri onu kıra götürdüler, sonra kanına bulanmış gömleğini bana getirip 'Onu kurt yedi' dediler; ona ağlamaktan gözlerim kör oldu. Sonra onun aynı anadan bir kardeşi vardı, onunla teselli buluyordum; onu da götürdüler, sonra dönüp gelerek 'O hırsızlık yaptı ve sen de onu bu yüzden alıkoydun' dediler. Oysa biz hırsızlık yapmayan ve hırsız doğurmayan bir ev halkıyız. Eğer onu bana geri verirsen ne âlâ, aksi takdirde sana öyle bir beddua ederim ki yedinci nesline kadar ulaşır. Vesselâm.»
وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي روق نحوه،
İbn Ebî Hâtim, Ebû Ravk'tan benzer bir rivayeti tahriç etmiştir.
فلما قرأ يوسف ﵇ الكتاب لم يتمالك وعيل صبره فقال لهم ذلك.
Yûsuf aleyhisselâm mektubu okuyunca kendine hâkim olamadı, sabrı tükendi ve onlara o sözü söyledi.
وروي أنه لما قرأ الكتاب بكى وكتب الجواب اصبر كما صبروا تظفر كما ظفروا هذا،
Rivayet edildiğine göre mektubu okuyunca ağladı ve cevap olarak: «Onların sabrettiği gibi sabret ki onların zafere ulaştığı gibi sen de zafere ulaşasın» diye yazdı. Durum budur.
وما أشرنا إليه من كون المراد إثبات الجهل لهم حقيقة هو الظاهر، وقيل: لم يرد نفي العلم عنهم لأنهم كانوا علماء ولكنهم لما لم يفعلوا ما يقتضيه العلم وترك مقتضى العلم من صنيع الجهال سماهم جاهلين، وقيل: المراد جاهلون بما يؤول إليه الأمر، وعن ابن عباس والحسن جاهِلُونَ صبيان قبل أن تبلغوا أوان الحلم والرزانة، وتعقب بأنه ليس بالوجه لأنه لا يطابق الوجود وينافي وَنَحْنُ عُصْبَةٌ فالظاهر عدم صحة الإسناد، وزعم في التحرير أن قول الجمهور: إن الاستفهام للتقرير والتوبيخ ومراده ﵇ تعظيم الواقعة أي ما أعظم ما ارتكبتم في يوسف وأخيه كما يقال: هل تدري من عصيت؟
Maksadın onlara hakiki anlamda cehalet nispet etmek olduğuna dair işaret ettiğimiz husus, zahir olan görüştür. Bir görüşe göre: Onlardan ilmin nefiy ve inkârı kastedilmemiştir; zira onlar ilim ehli idiler. Fakat ilmin gerektirdiği şekilde davranmadıkları ve ilmin gereğini terk etmek de cahillerin işi olduğu için onları cahiller diye isimlendirmiştir. Bir görüşe göre: İşin varacağı neticeyi bilmeyenler demektir. İbn Abbâs ve Hasan'dan nakledildiğine göre { جاهِلُونَ }: Rüşt ve olgunluk çağına ermeden önceki çocukluk hâliniz demektir. Buna, vakıaya uymadığı ve { وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } “Biz güçlü bir topluluğuz” ayetine aykırı düştüğü için doğru bir yaklaşım olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiş olup zahir olan isnadın sahih olmadığıdır. et-Tahrîr'de cumhurun kavlinin şu olduğu iddia edilmiştir: Soru, takrir ve azarlama (tevbih) içindir; Yûsuf'un aleyhisselâm maksadı ise olayın büyüklüğünü vurgulamaktır; yani 'Kime isyan ettiğini biliyor musun?' denildiği gibi 'Yûsuf ve kardeşine karşı ne büyük bir cürüm işlediğinizi biliyor musunuz?' demektir.
وقيل: هل بمعنى قد كما في هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ [الإنسان: ١] والمقصود هو التوبيخ أيضا وكلا القولين لا يعول عليه والصحيح ما تقدم. ومن الغريب الذي لا يصح البتة ما حكاه الثعلبي أنه ﵇ حين قالوا له ما قالوا غضب عليهم فأمر بقتلهم فبكوا وجزعوا فرق لهم وقال: هَلْ عَلِمْتُمْ إلخ قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ استفهام تقرير ولذلك أكد بإن واللام لأن التأكيد يقتضي التحقق المنافي للاستفهام الحقيقي، ولعلهم قالوه استغرابا وتعجبا، وقرأ ابن كثير وقتادة وابن محيصن «إنك» بغير همزة استفهام، قال في البحر: والظاهر أنها مرادة ويبعد حمله على الخبر المحض، وقد قاله بعضهم لتعارض الاستفهام والخبر إن اتحد القائلون وهو الظاهر، فإن قدر أن بعضا استفهم وبعضا أخبر ونسب كل إلى المجموع أمكن وهو مع ذلك بعيد، وأنت في القراءتين مبتدأ ويُوسُفُ خبره والجملة في موضع الرفع خبر إن، ولا يجوز أن يكون أنت تأكيدا للضمير الذي هو اسم- إن- لحيلولة اللام، وقرأ أبي «أإنك أو أنت يوسف» وخرج ذلك ابن جني في كتاب المحتسب على حذف خبر إن وقدره أإنك لغير يوسف أو أنت يوسف، وكذا الزمخشري إلا أنه قدره أإنك يوسف أو أنت يوسف ثم قال: وهذا كلام متعجب مستغرب لما يسمع فهو يكرر الاستيثاق، قال في الكشف: وما قدره أولى لقلة الإضمار وقوة الدلالة على المحذوف وإن كان الأول أجري على قانون الاستفهام، ولعل الأنسب أن يقدر أإنك أنت أو أنت يوسف تجهيلا لنفسه أن يكون مخاطبه يوسف أي أإنك المعروف عزيز مصر أو أنت يوسف، استبعدوا أن يكون العزيز يوسف أو يوسف عزيزا، وفيه قلة الإضمار أيضا مع تغاير المعطوف والمعطوف عليه وقوة الدلالة على المحذوف والجري على قانون الاستفهام مع زيادة الفائدة من إيهام البعد بين الحالتين.
Bir görüşe göre: { هل }, { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } [İnsân: 1] ayetinde olduğu gibi [tahkik bildiren] قد (muhakkak) anlamındadır ve maksat yine azarlamadır; ancak her iki görüşe de itimat edilmez, sahih olan daha önce geçen görüştür. Asla sahih olmayan garip nakillerden biri de es-Sa'lebî'nin aktardığı şu rivayettir: Kardeşleri kendisine o sözleri söyleyince onlara öfkelenmiş ve öldürülmelerini emretmiş, onlar da ağlayıp feryat edince onlara acımış ve: { هَلْ عَلِمْتُمْ } “Bildiniz mi?...” vb. demiştir. { قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ } “Dediler ki: 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?'” ifadesi bir takrir istifhamıdır. Bu sebeple «إن» ve «lâm» ile tekit edilmiştir; zira tekit, hakiki soruya zıt olan bir kesinlik ve tahkik gerektirir. Muhtemelen bunu şaşkınlık ve hayret sebebiyle söylemişlerdir. İbn Kesîr, Katâde ve İbn Muhaysın, istifham hemzesi olmaksızın «إنك» şeklinde okumuşlardır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Zahir olan, istifhamın kastedilmiş olduğudur; bunu sırf haber cümlesine hamletmek ise uzaktır. Bazıları, söyleyenlerin tek bir topluluk olması durumunda —ki zahir olan da budur— istifham ile haberin çelişeceği gerekçesiyle bunu söylemişlerdir. Eğer bir kısmının soru sorduğu, bir kısmının haber verdiği ve her iki sözün de topluluğun tamamına nispet edildiği takdir edilirse bu mümkün olur; fakat buna rağmen yine de uzaktır. Her iki kıraatte de { أَنْتَ } mübteda, { يُوسُفُ } onun haberi olup bu isim cümlesi ref konumunda «إن»'nin haberidir. Lâmu'l-ibtidâ araya girdiği için «أنت» zamirinin, «إن»'nin ismi olan zamirin tekidi olması caiz değildir. Übey ise «أإنك أو أنت يوسف» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî bunu el-Muhteseb adlı kitabında «إن»'nin haberinin hazfedilmesi esasına dayandırarak «أإنك لغير يوسف أو أنت يوسف» (Sen Yûsuf'tan başkası mısın, yoksa sen Yûsuf musun?) şeklinde takdir etmiştir. ez-Zemahşerî de aynı şekilde takdir etmiş, ancak o «أإنك يوسف أو أنت يوسف» (Sen gerçekten Yûsuf musun, yoksa sen Yûsuf musun?) takdirinde bulunup şöyle demiştir: Bu, işittiği şeye şaşıran ve bunu garipseyen bir kimsenin sözüdür; bu yüzden emin olmak için teyidi tekrarlamaktadır. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: ez-Zemahşerî'nin takdiri, takdir edilen lafzın azlığı ve hazfedilene delaletin kuvveti sebebiyle daha evladır; her ne kadar ilk takdir istifham kurallarına daha uygun olsa da. Muhatabının Yûsuf olmasını kendi nefsine uzak ve akıl almaz bularak «أإنك أنت أو أنت يوسف» —yani sen o bilinen Mısır Azizi misin, yoksa sen Yûsuf musun?— şeklinde takdir edilmesi belki de en uygun olanıdır. Zira onlar Azizin Yûsuf olmasını veya Yûsuf'un Aziz olmasını uzak bir ihtimal görmüşlerdir. Bu takdirde de hazfedilenin azlığı, matuf ile matufun aleyh arasındaki anlam farklılığı, hazfedilene delaletin kuvveti, istifham kuralına uygunluk ve iki durum arasındaki uzaklığı hissettirme ilave faydası mevcuttur.
فإن قيل: ذاك أوفق للمشهور لقوة الدلالة على أنه هو، يجاب بأنه يكفي في الدلالة على الأوجه كلها أن
Eğer: 'Bu takdir, onun bizzat kendisi olduğuna delaletinin kuvveti bakımından meşhur görüşe daha uygundur' denilirse, şöyle cevap verilir: Bütün bu vecihlere delalet etmesi için,
الاستفهام غير جاء على الحقيقة، على أن عدم التنافي بين كونه مخاطبهم المعروف وكونه يوسف شديد الدلالة أيضا مع زيادة إفادة ذكر موجب استبعادهم وهو كلام يلوح عليه مخايل التحقيق، واختلفوا في تعيين سبب معرفتهم إياه ﵇ فقيل: عرفوه بروائه وشمائله وكان قد أدناهم إليه ولم يدنهم من قبل، وقيل: كان يكلمهم من وراء حجاب فلما أراد التعرف إليهم رفعه فعرفوه، وقيل: تبسم فعرفوه بثناياه وكانت كاللؤلؤ المنظوم وكان يضيء ما حواليه من نور تبسمه، وقيل: إنه ﵇ رفع التاج عن رأسه فنظروا إلى علامة بقرنه كان ليعقوب وإسحاق وسارة مثلها تشبه الشامة البيضاء فعرفوه بذلك، وينضم إلى كل ذلك، علمهم أن ما خاطبهم به لا يصدر مثله إلا عن حنيف مسلم من سنخ إبراهيم لا عن بعض أعزاء مصر، وزعم بعضهم أنهم إنما قالوا ذلك على التوهم ولم يعرفوه حتى أخبر عن نفسه قالَ أَنَا يُوسُفُ والمعول عليه ما تقدم وهذا جواب عن مساءلتهم وزاد عليهم قوله: وَهذا أَخِي أي من أبوي مبالغة في تعريف نفسه، قال بعض المدققين: إنهم سألوه متعجبين عن كونه يوسف محققين لذلك مخيلين لشدة التعجب أنه ليس إياه فأجابهم بما يحقق ذلك مؤكدا، ولهذا لم يقل ﵇: بلى أو أنا هو فأعاد صريح الاسم وَهذا أَخِي بمنزلة أنا يوسف لا شبهة فيه على أن فيه ما يبنيه عليه من قوله: قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وجوز الطيبي أن يكون ذلك جاريا على الأسلوب الحكيم كأنهم لما سألوه متعجبين أنت يوسف؟ أجاب لا تسألوا عن ذلك فإنه ظاهر ولكن اسألوا ما فعل الله تعالى بك من الامتنان والإعزاز وكذلك بأخي ولي من ذاك في شيء كما لا يخفى. وفي إرشاد العقل السليم إن في زيادة الجواب مبالغة وتفخيما لشأن الأخ وتكملة لما أفاده قوله: هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ حسبما يفيده قَدْ مَنَّ إلخ فكأنه قال: هل علمتم ما فعلتم بنا من التفريق والإذلال فأنا يوسف وهذا أخي قد من الله تعالى علينا بالخلاص عما ابتلينا به والاجتماع بعد الفرقة والعزة بعد الذلة والأنس بعد الوحشة. ولا يبعد أن يكون فيه إشارة إلى الجواب عن طلبهم لرد بنيامين بأنه أخي لا أخوكم فلا وجه لطلبكم انتهى وفيه ما فيه. وجملة قَدْ مَنَّ إلخ عند أبي البقاء مستأنفة، وقيل: حال من يُوسُفُ وأَخِي وتعقب بأن فيه بعدا لعدم العامل في الحال حينئذ، ولا يصح أن يكون هذا لأنه إشارة إلى واحد وعلينا راجع إليهما جميعا إِنَّهُ أي الشأن مَنْ يَتَّقِ أي يفعل التقوى في جميع أحواله أو يق نفسه عما يوجب سخط الله تعالى وعذابه وَيَصْبِرْ على البلايا والمحن أو على مشقة الطاعات أو عن المعاصي التي تستلذها النفس فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ أي أجرهم، وإنما وضع المظهر موضع المضمر تنبيها على أن المنعوتين بالتقوى والصبر موصفون بالإحسان، والجملة في موضع العلة للمن. واختار أبو حيان عدم التخصيص في التقوى والصبر، وقال مجاهد: المراد من يتق في ترك المعصية ويصبر في السجن، والنخعي من يتق الزنا ويصبر على العزوبة، وقيل: من يتق المعاصي ويصبر على أذى الناس، وقال الزمخشري: المراد من يخف الله تعالى ويصبر عن المعاصي وعلى الطاعات. وتعقبه صاحب الفرائد بأن فيه حمل من يتق على المجاز ولا مانع من الحمل على الحقيقة والعدول عن ذلك إلى المجاز من غير ضرورة غير جائز فالوجه أن يقال: من يتق من يحترز عن ترك ما أمر به وارتكاب ما نهي عنه ويصبر في المكاره وذلك باختياره وهذا بغير اختياره فهو محسن، وذكر الصبر بعد التقوى من ذكر الخاص بعد العام ويجوز أن يكون ذلك لإرادة الثبات على التقوى كأنه قيل: من يتق ويثبت على التقوى انتهى.
istifhamın hakiki anlamında olmaması yeterlidir; bununla birlikte onun bilinen muhatapları olması ile Yûsuf olması arasında bir zıtlık bulunmaması da, onların [bunu] uzak görme gerekçesinin zikredilmesinin sağladığı ilave faydayla beraber gayet güçlü bir delalettir ve bu, üzerinde tahkik alametleri parıldayan bir kelamdır. Kardeşlerinin onu [Yûsuf'u] aleyhisselâm tanıma sebebini belirleme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre onu görünüşü ve ahlaki vasıflarından tanımışlardır; zira daha önce onları yanına yaklaştırmadığı halde bu kez yaklaştırmıştı. Bir görüşe göre onlarla perde arkasından konuşuyordu, kendisini tanıtmak isteyince perdeyi kaldırdı ve tanıdılar. Bir görüşe göre tebessüm etti, inci gibi dizilmiş olan ön dişlerinden tanıdılar; nitekim tebessümünün nurundan etrafı aydınlanıyordu. Bir görüşe göre ise o aleyhisselâm başındaki tacı kaldırdı; şakağında Ya'kûb, İshâk ve Sâre'de de benzeri bulunan beyaz bene benzeyen bir işarete baktılar ve onu bundan tanıdılar. Bütün bunlara, onun kendilerine yaptığı hitabın Mısır azizlerinden birinden değil, ancak İbrâhim'in soyundan/kökünden gelen hanîf bir Müslümandan sadır olabileceğini bilmeleri de eklenir. Bazıları ise onların bunu sadece bir zanna dayanarak söylediklerini, o kendisini haber verinceye kadar onu tanıyamadıklarını ileri sürmüşlerdir. [Yûsuf] { قالَ أَنَا يُوسُفُ } “Dedi ki: 'Ben Yûsuf'um'” demiştir; itimat edilen görüş daha önce geçendir. Bu, onların sorularına bir cevaptır. Kendini tanıtmada mübalağa etmek üzere onların [sorularına] bir de { وَهذا أَخِي } “bu da kardeşimdir” sözünü ekledi; yani [aynı] anne-babadan [öz kardeşimdir]. Müdakkik [âlimler]den biri şöyle demiştir: Onlar hayretler içinde onun Yûsuf olup olmadığını sormuşlar; bunu tahkik etmek istemişler, ancak aşırı hayretlerinden ötürü onun Yûsuf olmadığını tasavvur etmişlerdi. O da kendilerine bunu pekiştirerek tahkik eden bir cevap verdi. Bu sebepledir ki o aleyhisselâm: 'Evet' veya 'Ben oyum' dememiş, açık ismini tekrarlamış ve { وَهذا أَخِي } “[ve] bu da kardeşimdir” sözü de şüpheye yer bırakmayacak şekilde 'Ben Yûsuf'um' ifadesi mesabesinde olmuştur; ayrıca onda { قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا } “Allah bize lütufta bulundu” sözünü üzerine bina edeceği bir zemin de bulunmaktadır. et-Tîbî, bunun üslûb-i hakîm üzere cereyan etmiş olabileceğini caiz görmüştür; sanki onlar hayretle 'Sen Yûsuf musun?' diye sorduklarında, o şöyle cevap vermiştir: 'Bunu sormayın, zira bu zaten açıktır; lakin Allah Teâlâ'nın bana ve aynı şekilde kardeşime lütuf ve izzet olarak ne ihsan ettiğini sorun; zira gizli olmadığı üzere bunda benim açımdan [ibretlik] bir durum vardır.' İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: 'Cevaptaki ziyadelikte, kardeşin şanını yüceltme ve mübalağa ile { قَدْ مَنَّ } “[Allah bize] lütufta bulundu...” sözünün ifade ettiği üzere { هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?” ayetinin ifade ettiği manayı tamamlama vardır. Sanki şöyle demiştir: Birbirimizden ayırarak ve zelil kılarak bize ne yaptığınızı bildiniz mi? İşte ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir; Allah Teâlâ imtihan olunduğumuz şeyden kurtulmayı, ayrılıktan sonra kavuşmayı, zilletten sonra izzeti ve yalnızlıktan sonra ünsiyeti bize lütfetmiştir. Bunda, Bünyâmîn'in geri verilmesi taleplerine 'O sizin değil, benim kardeşimdir; dolayısıyla talebinizin bir anlamı yoktur' şeklinde bir cevaba işaret bulunması da uzak bir ihtimal değildir.' [İrşâdü'l-Akli's-Selîm'den nakil] bitti, ancak bunda eleştiriye açık hususlar vardır. Ebü'l-Bekâ'ya göre { قَدْ مَنَّ } “Lütufta bulundu” cümlesi müstakil (istînâf) bir cümledir. Bir görüşe göre de 'Yûsuf' ve 'kardeşim' kelimelerinden haldir; ancak bu görüş, bu takdirde hal için bir amil bulunmaması sebebiyle uzak görülerek eleştirilmiştir. [Âmilin] 'bu' (hâzâ) olması da sahih değildir; çünkü o tekile işarettir, 'bize' (aleynâ) ise her ikisine birden dönmektedir. { إِنَّهُ } “Şüphesiz ki durum şudur:”, { مَنْ يَتَّقِ } “kim sakınırsa” yani bütün hallerinde takvayı yerine getirir veya nefsini Allah Teâlâ'nın gazabını ve azabını gerektiren şeylerden korursa, { وَيَصْبِرْ } “ve sabrederse” belalara ve imtihanlara yahut taatlerin meşakkatine yahut da nefsin lezzet aldığı günahlara karşı [sabrederse], { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “şüphesiz Allah, iyilik edenlerin ecrini zayi etmez”; yani onların ecrini [zayi etmez]. Takva ve sabırla nitelenenlerin ihsan sahibi olduklarına dikkat çekmek için zamir yerine zahir (açık) isim getirilmiştir. Bu cümle, lütfun gerekçesi makamındadır. Ebû Hayyân, takva ve sabırda bir tahsis yapmamayı tercih etmiştir. Mücâhid: 'Maksat, günahı terk etme hususunda sakınan ve zindanda sabredendir' demiştir. en-Nehaî: 'Zinadan sakınan ve bekârlığa sabredendir' demiştir. Bir görüşe göre: 'Günahlardan sakınan ve insanların eziyetlerine sabredendir' denilmiştir. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Maksat, Allah Teâlâ'dan korkan, günahlara karşı ve taatler üzerine sabredendir.' el-Ferâid müellifi buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bunda { مَنْ يَتَّقِ } ifadesini mecaza hamletmek vardır; oysa hakikate hamletmeye bir engel yoktur ve bir zaruret olmaksızın hakikatten mecaza dönmek caiz değildir. Doğru olan yaklaşım şöyle demektir: Sakınan (yettekî) kimse, emredileni terk etmekten ve yasaklananı işlemekten kaçınan; sabreden (yasbir) kimse ise hoşa gitmeyen durumlara katlanandır; ilki kendi ihtiyarıyladır, ikincisi ise ihtiyarı dışındadır, işte o kimse ihsan sahibidir (muhsindir). Takvadan sonra sabrın zikredilmesi, genelden sonra özelin zikredilmesi kabilindendir. Bunun, takva üzere sebatı kastetmek için olması da caizdir; sanki: Kim takvalı olur ve takva üzere sebat ederse, denilmiştir.' [el-Ferâid'den nakil] bitti.
والوجه الأول ميل لما ذكره أبو حيان. وتعقب ذلك الطيبي بأن هذه الجملة تعليل لما تقدم وتعريض بإخوته بأنهم لم يخافوا عقابه تعالى ولم يصبروا على طاعته ﷿ وطاعة أبيهم وعن المعصية إذ فعلوا ما فعلوا فيكون المراد بالاتقاء الخوف وبالصبر الصبر على الطاعة وعن المعصية ورد بأن التعريض حاصل في التفسير الآخر فكأنه فسره به لئلا يتكرر مع الصبر وفيه نظر. وقرأ قنبل من «يتق» بإثبات الياء، فقيل: هو مجزوم بحذف الياء التي هي لام الكلمة وهذه ياء إشباع وقيل: جزمه بحذف الحركة المقدرة وقد حكوا ذلك لغة، وقيل: هو مرفوع ومَنَّ موصول وعطف المجزوم عليه على التوهم كأنه توهم أن مَنَّ شرطية ويَتَّقِ مجزوم، وقيل: إن يَصْبِرْ مرفوع كيتقي إلا أنه سكنت الراء لتوالي الحركات وإن كان ذلك في كلمتين كما سكنت في يَأْمُرُكُمْ ويُشْعِرُكُمْ ونحوهما أو للوقف وأجري الوصل مجرى الوقف، والأحسن من هذه الأقوال كما في البحر أن يكون يتقي مجزوما على لغة وإن كانت قليلة، وقول أبي علي: إنه لا يحمل على ذلك لأنه إنما يجيء في الشعر لا يلتفت إليه لأن غيره من رؤساء النحويين حكوه لغة نظما ونثرا قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا أي اختارك وفضلك علينا بالتقوى والصبر، وقيل:
İlk vecih, Ebû Hayyân'ın zikrettiği görüşe meyletmektedir. et-Tîbî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu cümle, daha önce geçenlerin gerekçelendirilmesi ve kardeşlerine yöneltilmiş üstü kapalı bir tarizdir; zira onlar o yaptıklarını yaparken Allah'ın azabından korkmamışlar, O'nun azze ve celle ve babalarının taatine ve günahlara karşı sabretmemişlerdir. Bu durumda takvadan maksat korku, sabırdan maksat ise taate ve günahlara karşı sabır olur. Buna karşılık, tarizin diğer tefsirde de zaten mevcut olduğu, sabır ile tekrar olmaması için bu şekilde tefsir edildiği söylenerek cevap verilmişse de bu izahta da tereddüt vardır. Kunbul, «يتق» kelimesini 'yâ' harfini sabit tutarak okumuştur. Denildi ki: Kelimenin lâmü'l-fiili olan yâ'nın hazfiyle meczumdur ve buradaki yâ işbâ' (doyurma/uzatma) yâ'sıdır. Bir görüşe göre: Takdirî harekenin hazfiyle meczumdur; nitekim bunu bir lügat olarak nakletmişlerdir. Bir görüşe göre: Merfudur, «men» ise ism-i mevsûldür; meczum olan fiilin ona matuf olması ise vehim üzerinedir; sanki «men» şart edatı, «يَتَّقِ» de meczum kabul edilmiştir. Bir görüşe göre: «يَصْبِرْ» fiili de «يتقي» gibi merfudur; ancak kelimeler ayrı olsa bile «يَأْمُرُكُمْ» ve «يُشْعِرُكُمْ» vb. yerlerde sakin kılındığı gibi peş peşe gelen harekeler sebebiyle veya vakıf sebebiyle râ harfi sakin kılınmış ve vasıl hâli vakıf gibi kabul edilmiştir. el-Bahr'da belirtildiği üzere bu görüşlerin en güzeli, her ne kadar az kullanılan bir dil olsa da, «يتقي» kelimesinin bir lügata göre meczum olmasıdır. Ebû Ali'nin 'Bunun ancak şiirde gelebileceği gerekçesiyle bu kurala hamledilemeyeceği' yönündeki sözüne itibar edilmez; zira onun dışındaki nahiv otoriteleri bunu hem nazımda hem de nesirde bir lügat olarak nakletmişlerdir. { قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, muhakkak Allah seni bize üstün kıldı'”; yani takva ve sabır ile seni seçti ve bize üstün tuttu. Bir görüşe göre:
بالملك، وقيل: بالصبر والعلم ورويا عن ابن عباس، وقيل: بالحلم والصفح ذكره سليمان الدمشقي، وقال صاحب الغنيان: بحسن الخلق والخلق والعلم والحلم والإحسان والملك والسلطان والصبر على أذانا والأول أولى.
Hükümdarlıkla üstün kıldı, bir görüşe göre sabır ve ilimle üstün kıldı; her ikisi de İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre hilm ve bağışlama ile üstün kıldı; bunu Süleyman ed-Dımaşkî zikretmiştir. Sâhibü'l-Ğunyân ise şöyle demiştir: Ahlak ve hilkat güzelliği, ilim, hilm, ihsan, mülk, saltanat ve bizim eziyetlerimize sabretmekle üstün kıldı. Birinci görüş daha evladır.
وَإِنْ أي والحال أن الشأن كُنَّا لَخاطِئِينَ أي لمتعمدين للذنب إذ فعلنا ما فعلنا ولذلك أعزك وأذلنا، فالواو حالية وإِنْ مخففة اسمها ضمير الشأن واللام التي في خبر كان هي المزحلقة و «خاطئين» من خطئ إذا تعمد وأما أخطأ فقصد الصواب ولم يوفق له، وفي قولهم: هذا من الاستنزال لإحسانه ﵇ والاعتراف بما صدر منهم في حقه مع الإشعار بالتوبة ما لا يخفى ولذلك قالَ لا تَثْرِيبَ أي لا تأنيب ولا لوم عَلَيْكُمُ وأصله من الثرب وهو الشحم الرقيق في الجوف وعلى الكرش، وصيغة التفعيل للسلب أي إزالة الثرب كالتجليد والتقريع بمعنى إزالة الجلد والقرع، واستعير للوم الذي يمزق الأعراض ويذهب بهاء الوجه لأنه بإزالة الشحم يبدو الهزال وما لا يرضى كما أنه باللوم تظهر العيوب فالجامع بينهما طريان النقص بعد الكمال وإزالة ما به الكمال والجمال وهو اسم لا وعَلَيْكُمُ متعلق بمقدر وقع خبرا، وقوله تعالى: الْيَوْمَ متعلق بذلك الخبر المقدر أو بالظرف أي لا تثريب مستقر عليكم اليوم، وليس التقييد به لإفادة وقوع التثريب في غيره فإنه ﵇ إذا لم يثرب أول لقائه واشتعال ناره فبعده بطريق الأولى. وقال المرتضى: إن الْيَوْمَ موضوع موضع الزمان كله كقوله:
{ وَإِنْ } “Ve şüphesiz durum şu ki”; { كُنَّا لَخاطِئِينَ } “biz gerçekten büyük günah işlemiştik”; yani o yaptıklarımızı yaparken kasten günaha girmiştik; işte bu yüzden Allah seni aziz, bizi ise zelil kıldı. Buradaki vâv hâl bildirmekte, «إن» tahfif edilmiş olup ismi zamîrü'ş-şândır, «kâne»nin haberindeki lâm ise lâm-ı müzahlakadır. «Hâtıîn» kelimesi, kasten günah işleyenler için «hata etti» (خطئ) kökünden gelir; «ahta'e» (أخطأ) ise doğruyu kastettiği hâlde muvaffak olamayan kimsedir. Onların bu sözünde, Yûsuf'un aleyhisselâm ihsanına sığınma, onun hakkına yönelik işledikleri cürmü itiraf etme ve tövbeyi hissettirme manalarının bulunduğu açıktır. Bu sebepledir ki Yûsuf: { قالَ لا تَثْرِيبَ } “Dedi ki: 'Kınama yoktur'”; yani hiçbir azarlama ve başa kakma yoktur; { عَلَيْكُمُ } “üzerinize”. Kelimenin aslı 'serb'den gelir ki o da karın boşluğunda ve işkembe üzerindeki ince yağ tabakasıdır. Tef'îl kalıbı selb (giderme) içindir; deriyi yüzmek ve kabuğu soymak anlamındaki teclîd ve takrî' gibi yağı gidermek demektir. Namusları zedeleyen ve yüzün güzelliğini yok eden kınama için istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü yağın yok edilmesiyle zayıflık ve hoşlanılmayan hâller ortaya çıktığı gibi, kınama ile de ayıplar ortaya çıkar. İkisi arasındaki ortak bağ, kemalden sonra noksanlığın gelmesi ve kemal ile güzelliği sağlayan şeyin giderilmesidir. Bu lafız «lâ»nın ismidir, { عَلَيْكُمُ } ise haber konumundaki mahzûf bir müteallaka bağlıdır. Allah Teâlâ'nın { الْيَوْمَ } “Bugün” buyruğu ise bu takdir edilen habere yahut zarfa müteallıktır; yani 'Bugün üzerinizde hiçbir kınama yerleşmiş/sabit değildir' demektir. Bunun bugünle sınırlandırılması, başka bir günde kınamanın vuku bulacağını ifade etmek için değildir; zira o aleyhisselâm ilk karşılaşma ve öfke ateşinin yandığı anda bile kınamadıysa, sonrasında evleviyetle kınamaz. el-Murtazâ şöyle demiştir: Şairin şu beytinde olduğu gibi { الْيَوْمَ } kelimesi bütün zamanın yerine konulmuştur:
اليوم يرحمنا من كان يغبطنا ... واليوم نتبع من كانوا لنا تبعا
«Bugün, dün bize gıpta edenler bize acıyor; bugün ise vaktiyle bize tabi olanlara biz tabi oluyoruz.»
كأنه أريد بعد اليوم، وجوز الزمخشري تعلقه- بتثريب- وتعقبه أبو حيان قائلا: لا يجوز ذلك لأن التثريب مصدر وقد فصل بينه وبين معموله- بعليكم- وهو إما خبر أو صفة ولا يجوز الفصل بينهما بنحو ذلك لأن معمول المصدر من تمامه، وأيضا لو كان متعلقا به لم يجز بناؤه لأنه حينئذ من قبيل المشبه بالمضاف وهو الذي يسمى المطول والممطول فيجب أن يكون معربا منونا، ولو قيل: الخبر محذوف وعَلَيْكُمُ متعلق بمحذوف يدل عليه تثريب وذلك المحذوف هو العامل في الْيَوْمَ والتقدير لا تثريب يثرب عليكم اليوم كما قدروا في لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هود: ٤٣] أي لا عاصم يعصم اليوم لكان وجها قويا لأن خبر لا إذا علم كثر حذفه عند أهل الحجاز ولم يلفظ به بنو تميم، وكذا منع ذلك أبو البقاء وعلله بلزوم الإعراب والتنوين أيضا، واعترض بأن المصرح به في متون النحو بأن شبيه المضاف سمع فيه عدم التنوين نحو لا طالع جبلا ووقع
Sanki 'bugünden sonra' manası kastedilmiştir. ez-Zemahşerî onun «tesrîb» kelimesine müteallık olmasını caiz görmüştür. Ebû Hayyân ise buna şöyle itiraz etmiştir: Bu caiz değildir; çünkü 'tesrîb' bir masdardır ve onunla mamulü arasını haber yahut sıfat olan «aleyküm» ayırmıştır. Masdarın mamulü onun tamamlayıcısı olduğu için bu tür şeylerle aralarının ayrılması caiz değildir. Ayrıca eğer ona müteallık olsaydı mebni kılınması caiz olmazdı; zira o takdirde şibh-i muzâf (muzâfa benzeyen) kabilinden olurdu ki buna mutavvel ve mamtûl denir ve mu'reb ve tenvinli olması vacip olurdu. Şayet: 'Haber mahzûftur, «aleyküm» ise tesrîb lafzının delalet ettiği mahzûf bir amile müteallıktır; işte o mahzûf amil de { الْيَوْمَ } lafzının amilidir ve takdiri { لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } [Hûd: 43] ayetinde —yani bugün koruyacak hiçbir koruyucu yoktur şeklinde— takdir ettikleri gibi 'Bugün size kınama yapacak hiçbir kınayıcı yoktur' şeklindedir' denilirse, bu güçlü bir vecih olurdu; çünkü «lâ»nın haberi bilindiğinde Hicaz ehli nezdinde hazfi çokça yapılır, Temîm oğulları ise haberi hiç telaffuz etmezlerdi. Aynı şekilde Ebü'l-Bekâ da bunu menetmiş ve bunu yine irap ve tenvinin gerekliliği ile gerekçelendirmiştir. Buna, nahiv metinlerinde şibh-i muzâfta tenvinin terk edildiğinin «لا طالع جبلا» şeklinde işitildiği açıkça belirtilerek itiraz edilmiş ve
في الحديث «لا مانع لما أعطيت ولا معطي لما منعت»
hadiste de «Senin verdiğine engel olacak, engellediğini de verecek kimse yoktur» şeklinde vaki olmuştur.
باتفاق الرواة فيه وإنما الخلاف فيه هل هو مبني أو معرب ترك تنوينه، وفي التصريح نقلا عن المغني أن
Râvilerin ittifakıyla hadis böyledir; buradaki ihtilaf sadece onun mebni mi yoksa tenvini terk edilmiş mu'reb mi olduğu hususundadır. et-Tasrîh'te el-Muğnî'den nakledildiğine göre,
نصب الشبيه بالمضاف وتنوينه هو مذهب البصريين، وأجاز البغداديون لا طالع جبلا بلا تنوين أجروه في ذلك مجرى المضاف كما أجروه مجراه في الإعراب وعليه يتخرج
şibh-i muzâfın nasb edilmesi ve tenvinlenmesi Basralıların mezhebidir. Bağdatlılar ise tenvinsiz olarak «لا طالع جبلا» kullanımını caiz görmüşler; irapta muzâf gibi değerlendirdikleri gibi bunda da muzâf gibi değerlendirmişlerdir. Şu hadis de
الحديث «لا مانع» إلخ.
buna göre tahriç edilir: «Hiçbir engelleyici yoktur...» ilah.
فيمكن أن يكون مبنى ما قاله أبو حيان وغيره مذهب البصريين، والحديث المذكور لا يتعين- كما قال الدنوشري أخذا من كلام المغني في الجهة الثانية من الباب الخامس- حمله على ما ذكر لجواز كون اسم لا فيه مفردا واللام متعلقة بالخبر والتقدير لا مانع مانع لما أعطيت وكذا فيما بعده. وذكر الرضي أن الظرف بعد النفي لا يتعلق بالمنفي بل بمحذوف وهو خبر وأن الْيَوْمَ في الآية معمول عَلَيْكُمُ ويجوز العكس، واعترض أيضا حديث الفصل بين المصدر ومعموله بما فيه ما فيه، وقيل: عَلَيْكُمُ بيان كلك في سقيا لك فيتعلق بمحذوف والْيَوْمَ خبر.
Dolayısıyla Ebû Hayyân ve diğerlerinin söylediklerinin dayanağı Basralıların mezhebi olabilir. Zikredilen hadisi —ed-Denûşerî'nin el-Muğnî'nin beşinci babının ikinci cihetindeki sözünden hareketle belirttiği gibi— zikredilen anlama hamletmek zorunlu değildir; zira oradaki «lâ»nın isminin müfred olması, lâm harf-i cerrinin de habere müteallık olması caizdir ve takdiri «Verdiğine hiçbir engelleyici engel olamaz» şeklindedir; sonraki kısım da böyledir. er-Radî, nefyden sonra gelen zarfın menfîye değil mahzûf olan habere müteallık olduğunu ve ayetteki { الْيَوْمَ } kelimesinin { عَلَيْكُمُ } lafzının mamulü olduğunu, bunun aksinin de caiz olduğunu zikretmiştir. Masdar ile mamulünün arasının ayrılması meselesine de birtakım eleştiriler yöneltilmiştir. Denildi ki: { عَلَيْكُمُ }, «سقيا لك» ifadesindeki «leke» gibi bir beyandır; dolayısıyla mahzûfa müteallıktır, { الْيَوْمَ } ise haberdir.
وجوز أيضا كون الخبر ذاك والْيَوْمَ متعلقا بقوله: يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ ونقل عن المرتضى أنه قال في الدرر:
Haberin o olması, { الْيَوْمَ } lafzının ise { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } sözüne müteallık olması da caiz görülmüştür. el-Murtazâ'dan ed-Dürer'de şöyle dediği nakledilmiştir:
قد ضعف هذا قوم من جهة أن الدعاء لا ينصب ما قبله ولم يشتهر ذلك، وقال ابن المنير: لو كان متعلقا به لقطعوا بالمغفرة بأخبار الصديق ولم يكن كذلك لقولهم: يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا [يوسف: ٩٧] وتعقب بأنه لا طائل تحته لأن المغفرة وهي ستر الذنب يوم القيامة حتى لا يؤاخذوا به ولا يقرعوا إنما يكون ذلك الوقت وأما قبله فالحاصل هو الإعلام به والعلم بتحقق وقوعه بخبر الصادق لا يمنع الطلب لأن الممتنع طلب الحاصل لا طلب ما يعلم حصوله، على أنه يجوز أن يكون هضما للنفس واعتبر باستغفار الأنبياء ﵈، ولا فرق بين الدعاء والاخبار هنا انتهى.
«Bir topluluk, duanın kendisinden önceki kelimeyi nasb etmeyeceği ve bunun meşhur olmadığı gerekçesiyle bu görüşü zayıf bulmuştur. İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: 'Eğer ona müteallık olsaydı, Sıddîk'ın [Yûsuf'un] haber vermesiyle bağışlandıklarını kesin olarak bilirlerdi; oysa onların: { يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } [Yûsuf: 97] “Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile” sözlerinden dolayı durum böyle değildi.' Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Bu itirazın bir kıymeti yoktur; zira bağışlanma —ki o da cezalandırılmamaları ve azarlanmamaları için kıyamet gününde günahın örtülmesidir— ancak o vakitte gerçekleşir. Ondan öncesine gelince, hâsıl olan şey sadece bunun bildirilmesidir; doğru sözlü birinin haberiyle gerçekleşeceğinin bilinmesi ise talepte bulunmaya engel teşkil etmez; çünkü imkânsız olan şey zaten gerçekleşmiş olanı talep etmektir, gerçekleşeceği bilinen şeyi talep etmek değil. Kaldı ki bunun nefsi tezkiye etmeyip tevazu gösterme kabilinden olması da caizdir; peygamberlerin aleyhimüsselâm istiğfarlarını buna kıyas ediniz. Burada dua ile ihbar arasında bir fark yoktur» (alıntı bitti).
وقد يقال أيضا: إن الذي طلبوه من أبيهم مغفرة ما يتعلق به ويرجع إلى حقه ولم يكن عندهم علم بتحقق ذلك، على أنه يجوز أن يقال: إنهم لم يعتقدوا إذ ذاك نبوته وظنوه مثلهم غير نبي فإنه لم يمض وقت بعد معرفة أنه يوسف يسع معرفة أنه نبي أيضا وما جرى من المفاوضة لا يدل على ذلك فافهم، وإلى حمل الكلام على الدعاء ذهب غير واحد وذهب جمع أيضا إلى كونه خبرا. والحكم بذلك مع أنه غيب قيل: لأنه ﵇ صفح عن جريمتهم حينئذ وهم قد اعترفوا بها أيضا فلا محالة أنه سبحانه يغفر لهم ما يتعلق به تعالى وما يتعلق به ﵇ بمقتضى وعده جل شأنه بقبول توبة العباد، وقيل: لأنه ﵇ قد أوحي إليه بذلك، وأنت تعلم أن أكثر القراء على الوقف على الْيَوْمَ وهو ظاهر في عدم تعلقه- بيغفر- وهو اختيار الطبري وابن إسحاق. وغيرهم واختاروا كون الجملة بعد دعائية وهو الذي يميل إليه الذوق والله تعالى أعلم وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فإن كل من يرحم سواه جل وعلا فإنما يرحم برحمته سبحانه مع كون ذلك مبنيا على جلب نفع أو دفع ضر ولا أقل من دفع ما يجده في نفسه من التألم الروحاني مما يجده في المرحوم، وقيل: لأنه تعالى يغفر الصغائر والكبائر التي لا يغفرها غيره سبحانه ويتفضل على التائب بالقبول، والجملة إما بيان للوثوق بإجابة الدعاء أو تحقيق لحصول المغفرة لأنه عفا عنهم فالله تعالى أولى بالعفو والرحمة لهم هذا.
Şöyle de denilebilir: Onların babalarından talep ettikleri şey, babalarına taalluk eden ve onun hakkına raci olan kısımdaki bağışlanmadır ve bunun gerçekleştiğine dair yanlarında kesin bir bilgi yoktu. Bununla birlikte, o esnada onun peygamber olduğuna inanmadıkları, kendileri gibi peygamber olmayan biri olduğunu zannettikleri de söylenebilir; zira onun Yûsuf olduğunu öğrendikten sonra bir de peygamber olduğunu anlamaya yetecek kadar bir zaman geçmemişti ve aralarında geçen konuşmalar da buna delalet etmemektedir; iyi anla! Pek çok âlim sözü duaya hamletme yoluna gitmiş, bir topluluk da bunun bir haber olduğu görüşünü benimsemiştir. Gaybî bir durum olmasına rağmen bununla hüküm verilmesinin gerekçesi olarak şu söylenmiştir: Çünkü o aleyhisselâm o esnada onların suçunu bağışlamıştır, onlar da suçlarını itiraf etmişlerdir; bu durumda şanı yüce olan Allah'ın, kulların tövbesini kabul edeceğine dair vaadi gereğince, hem Kendisine taalluk eden hem de Yûsuf'a aleyhisselâm taalluk eden kısımları bağışlayacağı muhakkaktır. Bir görüşe göre de: Yûsuf'a aleyhisselâm bu durum vahyedilmiştir. Bilirsin ki kıraat imamlarının çoğu { الْيَوْمَ } kelimesi üzerinde vakfı tercih etmişlerdir; bu da kelimenin «yağfiru» fiiline müteallık olmadığına açıktır ve et-Taberî, İbn İshâk ve diğerlerinin tercihi de budur; onlar sonraki cümlenin dua cümlesi olduğunu tercih etmişlerdir ki zevk-i selimin meylettiği de budur, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “O, merhametlilerin en merhametlisidir”; zira şanı yüce ve ulu olan Allah'tan başka her kim merhamet ederse, ancak O'nun merhametiyle merhamet eder; üstelik bu merhamet bir menfaati celbetme veya bir zararı defetme esasına dayanır; en azından merhamet edilen kimsede gördüğü şeyden ötürü kendi nefsinde hissettiği manevi acıyı defetme gayesi taşır. Denildi ki: Çünkü Allah Teâlâ, başkasının bağışlamayacağı küçük ve büyük günahları bağışlar ve tövbe edene kabulüyle lütufta bulunur. Cümle, ya duanın kabulüne olan güvenin bir beyanıdır yahut mağfiretin gerçekleştiğinin bir tahkikidir; zira Yûsuf onları affettiğine göre, Allah Teâlâ affetmeye ve onlara merhamet etmeye çok daha layıktır. Durum budur.
ومن كرم يوسف ﵇ ما
Yûsuf'un aleyhisselâm kerem ve cömertliğinden biri de şudur:
روي أن إخوته أرسلوا إليه إنك تدعونا إلى طعامك بكرة وعشية ونحن نستحي منك بما فرط منا فيك فقال ﵇: إن أهل مصر وإن ملكت فيهم كانوا ينظرون إلي بالعين الأولى ويقولون:
Rivayet edildiğine göre kardeşleri ona: «Sen bizi sabah akşam yemeğine davet ediyorsun, oysa biz sana karşı yaptığımız kusurlardan ötürü senden utanıyoruz» diye haber gönderdiler. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm şöyle dedi: «Mısır halkı, ben aralarında hükümdar olsam bile bana hep o eski gözle bakıyor ve şöyle diyorlardı:
سبحان من بلغ عبدا بيع بعشرين درهما ما بلغ ولقد شرفت بكم الآن وعظمت في العيون حيث عليم الناس أنكم اخوتي وأني من حفدة إبراهيم ﵇،
'Yirmi dirheme satılan bir köleyi bu makama ulaştıran Allah noksanlıklardan münezzehtir!' Oysa şimdi sizinle şeref buldum ve insanların gözünde büyüdüm; zira insanlar sizin benim kardeşlerim olduğumu ve benim de İbrâhim'in aleyhisselâm torunlarından olduğumu bildiler.»
والظاهر أنه ﵇ أنه حصل بذلك من العلم للناس ما لم يحصل قبل فإنه ﵇ على ما دل عليه بعض الآيات السابقة والأخبار قد أخبرهم أنه ابن من وممن.
Zahir olan şudur ki, Yûsuf aleyhisselâm sayesinde insanlar daha önce bilmedikleri bir bilgiye kavuşmuş oldular; nitekim önceki bazı ayetlerin ve haberlerin işaret ettiği üzere, o aleyhisselâm onlara kimin oğlu ve kimin soyundan olduğunu haber vermişti.
وكذا ما
Aynı şekilde şu rivayet de bu kabildendir:
أخرجه سعيد بن منصور وابن المنذر، وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن ابن عباس قال: قال الملك يوما
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Hükümdar bir gün
ليوسف ﵇ إني أحب أن تخالطني في كل شيء إلا في أهلي وأنا آنف أن تأكل معي فغضب يوسف ﵇، فقال: أنا أحق أن آنف أنا ابن إبراهيم خليل الله وأنا ابن إسحاق ذبيح الله وأنا ابن يعقوب نبي الله لكن لم يشتهر ذلك أو لم يفد الناس علما.
Yûsuf'a aleyhisselâm: «Ben, ailem hariç her hususta benimle hemhâl olmanı arzu ederim; lakin benimle birlikte yemek yemenden ar ederim» dedi. Yûsuf aleyhisselâm buna öfkelenerek şöyle dedi: «Asıl ar etmeye benim hakkım vardır! Ben Allah'ın dostu İbrâhim'in oğluyum, Allah'ın kurbanı İshâk'ın oğluyum ve Allah'ın peygamberi Ya'kūb'un oğluyum.» Ne var ki bu durum halk arasında ya meşhur olmamıştı yahut insanlara kesin bir bilgi sağlamamıştı.
وفي التوراة التي بأيدي اليهود اليوم أنه ﵇ لما رأى من إخوته مزيد الخجل أدناهم إليه وقال: لا يشق عليكم إن بعتموني وإلى هذا المكان أوصلتموني فإن الله تعالى قد علم ما يقع من القحط والجدب وما ينزل بكم من ذلك ففعل ما أوصلني به إلى هذا المكان والمكانة ليزيل عنكم بي ما ينزل بكم ويكون ذلك سببا لبقائكم في الأرض وانتشار ذراريكم فيها وقد مضت من سني الجدب سنتان وبقي خمس سنين وأنا اليوم قد صيرني الله تعالى مرجعا لفرعون وسيدا لأهله وسلطانا على جميع أهل مصر فلا يضق عليكم أمركم اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا هو القميص الذي كان عليه حينئذ كما هو الظاهر وعن ابن عباس وغيره أنه القميص الذي كساه الله تعالى إبراهيم ﵇ حين ألقي في النار وكان من قمص الجنة جعله يعقوب حين وصل إليه في قصبة فضة وعلقه في عنق يوسف وكان لا يقع على عاهة من عاهات الدنيا إلا ابرأها بإذن الله تعالى. وضعف هذا بأن قوله: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ يدل على أنه ﵇ كان لابسا له في تعويذته كما تشهد به الإضافة إلى ضميره وهو تضعيف ضعيف كما لا يخفى، وقيل: هو القميص الذي قد من دبر وأرسله ليعلم يعقوب أنه عصم من الفاحشة ولا يخفى بعده، وأيّا ما كان فالباء إما للمصاحبة أو للملابسة أي اذهبوا مصحوبين أو ملتبسين به أو للتعدية على ما قيل أي اذهبوا قميصي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً أي يصر بصيرا ويشهد له فَارْتَدَّ بَصِيراً أو يأت إلي وهو بصير وينصره قوله: وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ من النساء والذراري وغيرهم مما ينتظمه لفظ الأهل كذا قالوا.
Bugün Yahudilerin elinde bulunan Tevrat'ta geçtiğine göre, Yûsuf aleyhisselâm kardeşlerinin aşırı utandıklarını görünce onları yanına yaklaştırdı ve şöyle dedi: «Beni satmış olmanız ve bu makama ulaştırmış olmanız size ağır gelmesin; zira Allah Teâlâ meydana gelecek kıtlığı, kuraklığı ve bunun neticesinde başınıza gelecekleri biliyordu; dolayısıyla başınıza gelecek sıkıntıları benim vasıtamla sizden gidermek, yeryüzünde kalmanıza ve neslinizin orada yayılmasına bir sebep kılmak için beni bu makama ve mevkiye ulaştıran sebepleri takdir etti. Nitekim kuraklık yıllarının ikisi geçti, geriye beş yıl kaldı. Bugün ise Allah Teâlâ beni Firavun'a bir merci, hanedanına bir efendi ve bütün Mısır halkına bir hükümdar kıldı; artık durumunuz size dar gelmesin.» { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا } “Bu gömleğimi götürün”; zahir olduğu üzere bu, o esnada üzerinde bulunan gömlektir. İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledildiğine göre ise bu gömlek, İbrâhim aleyhisselâm ateşe atıldığında Allah Teâlâ'nın ona giydirdiği cennet gömleklerindendir; Ya'kūb kendisine ulaştığında onu gümüş bir muhafaza içine koyup Yûsuf'un boynuna asmıştı ve o gömlek dünya dertlerinden hangi derde dokunursa Allah Teâlâ'nın izniyle onu iyileştirirdi. Bu görüş, { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” ayetinin, gömleğin kendi zamirine izafe edilmesinin de şahitlik ettiği üzere, o gömleğin muskada değil bizzat Yûsuf'un aleyhisselâm üzerinde giyili olduğuna delalet ettiği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur ki gizli olmadığı üzere bu zayıf bir zayıf bulmadır. Denildi ki: Bu gömlek, arkadan yırtılan ve iffetini koruduğunu Ya'kūb bilsin diye gönderdiği gömlektir; ancak bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Her ne olursa olsun, 'bâ' harf-i cerri ya musahabe (beraberlik) yahut mülâbese (birliktelik) içindir; yani 'onunla birlikte veya onu yanınıza alarak gidin' demektir; yahut denildiği gibi ta'diye (geçişlilik) içindir, yani 'bu gömleğimi götürün' manasındadır. { فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Onu babamın yüzüne koyun da gözü görür hâle gelsin”; yani gözü görür olsun. { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “Gözü görür hâle geldi” ayeti buna şahitlik etmektedir; yahut 'Gözü görür hâlde bana gelsin' demektir ve { وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “Bütün ailenizi bana getirin” buyruğu da bunu desteklemektedir; yani kadınlar, çocuklar ve ehl lafzının kapsamına giren diğer kimseleri [getirin]; böyle demişlerdir.
وحاصل الوجهين- كما قال بعض المدققين- أن الإتيان في الأول مجاز عن الصيرورة ولم يذكر إتيان الأب إليه لا لكونه داخلا في الأهل فإنه يجل عن التابعية بل تفاديا عن أمر الخوة بالإتيان لأنه نوع إجبار على من يؤتى به فهو إلى اختياره، وفي الثاني على الحقيقة وفيه التفادي المذكور، والجزم بأنه من الآتين لا محالة وثوقا بمحبته وإن فائدة الإلقاء إتيانه على ما أحب من كونه معافى سليم البصر، وفيه أن صيرورته بصيرا أمر مفروغ عنه مقطوع إنما الكلام في تسبب الإلقاء لإتيانه كذلك فهذا الوجه أرجح وإن كان الأول من الخلافة بالقبول بمنزل، وفيه دلالة على أنه ﵇ قد ذهب بصره، وعلم يوسف ﵇ بذلك يحتمل أن يكون بإعلامهم ويحتمل أن يكون بالوحي، وكذا علمه بما يترتب على الإلقاء يحتمل أن يكون عن وحي أيضا أو عن وقوف من قبل على خواص ذلك القميص بالتجربة أو نحوها إن كان المراد بالقميص الذي كان في التعويذة ويتعين الاحتمال الأول إن كان المراد غيره على ما هو الظاهر. وقال الإمام: يمكن أن يقال: لعل يوسف ﵇ علم أن أباه ما عرا بصره ما عراه إلا من كثرة البكاء وضيق القلب فإذا ألقى عليه قميصه فلا بد وأن ينشرح صدره وأن يحصل في قلبه الفرح الشديد وذلك يقوي الروح ويزيل الضعف عن القوي فحينئذ يقوى بصره ويزول عنه ذلك النقصان فهذا القدر مما يمكن معرفته بالعقل فإن القوانين الطبية تدل على صحته وأنا لا أرى ذلك، قال الكلبي: وكان أولئك الأهل نحوا من سبعين إنسانا وأخرج ابن أبي حاتم عن الربيع بن أنس أنهم اثنان وسبعون من ولده وولد ولده، وقيل: ثمانون، وقيل: تسعون وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن مسعود أنهم ثلاثة وتسعون. وقيل: ست وتسعون وقد نموا في مصر فخرجوا منها مع موسى ﵇ وهم ستمائة ألف وخمسمائة وبضعة وسبعون رجلا سوى الذرية والهرمى وكانت الذرية ألف ألف ومائتي ألف على ما قيل.
Bazı muhakkiklerin ifade ettiği üzere bu iki vechin özeti şudur: Birinci vecihte [oradaki] gelme/getirme (ityân) eylemi, bir halden diğer bir hale dönüşmekten (sayrûret) mecazdır. Babanın ona getirilmesinden söz edilmemesi, onun aile efradına dâhil olmasından ötürü değildir; zira o tâbi konumunda olmaktan münezzehtir; bilakis kardeşlere onu getirmelerinin emredilmesinden kaçınmak içindir. Çünkü bu, getirilecek kişi üzerinde bir tür zorlama teşkil eder; dolayısıyla bu durum onun kendi tercihine bırakılmıştır. İkinci vecihte ise hakikat anlamındadır ve mezkûr sakınma bunda da mevcuttur. Babasının sevgisine güvenilerek onun kesinlikle gelenlerden olacağı hükme bağlanmıştır; gömleği [yüzüne] sürmenin faydası ise, onun [Yûsuf'un] arzu ettiği şekilde, yani afiyet içinde ve gözü görür vaziyette gelmesidir. Bunda, babasının görür hale gelmesinin kesin ve bitmiş bir husus olduğu, asıl meselenin gömleği sürmenin onun bu şekilde gelmesine sebep kılınmasında yattığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla birinci vecih kabule ne kadar lâyık bir konumda olsa da bu vecih daha tercihe şayandır. Bu ifadede, Ya'kūb'un aleyhisselâm gözlerinin görmez olduğuna dair bir delil bulunmaktadır. Yûsuf'un aleyhisselâm bu durumu bilmesi kardeşlerin haber vermesiyle olabileceği gibi vahiyle de olabilir. Aynı şekilde gömleğin sürülmesinin doğuracağı neticeyi bilmesi de yine vahiyle olabileceği gibi, eğer gömlekten kasıt muskada bulunan gömlek ise, tecrübe veya benzeri yollarla daha önceden o gömleğin hususiyetlerine vâkıf olmasıyla da olabilir; zâhir olana göre gömlekten maksat başkası ise birinci ihtimal taayyün eder. İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: «Şöyle denilmesi mümkündür: Muhtemeldir ki Yûsuf aleyhisselâm, babasının gözüne isabet eden bu durumun ancak çok ağlamaktan ve gönül darlığından ileri geldiğini bilmekteydi; dolayısıyla gömleği babasının yüzüne sürüldüğünde muhakkak gönlü ferahlayacak, kalbinde büyük bir sevinç hasıl olacak, bu da ruhu güçlendirip kuvvelerdeki zafiyeti giderecek, işte o anda görme yetisi kuvvetlenecek ve bu noksanlık ondan zeval bulacaktır. Bu kadarı akılla bilinebilecek şeylerdendir; zira tıp kaideleri de bunun doğruluğuna delalet eder.» Ancak ben bu görüşte değilim. Kelbî şöyle demiştir: «Bahsi geçen aile efradı yaklaşık yetmiş kişiydi.» İbn Ebî Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten naklettiğine göre onlar, Ya'kūb'un kendi çocukları ve torunlarından olmak üzere yetmiş iki kişiydi. Seksen kişi veya doksan kişi oldukları da söylenmiştir. İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre doksan üç kişiydiler. Doksan altı kişi oldukları da söylenmiştir. Mısır'da çoğaldılar ve Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte oradan çıktıklarında; çocuk, kadın ve yaşlılar hariç altı yüz bin beş yüz yetmiş küsur erkek idiler; zürriyetin ise denildiğine göre bir milyon iki yüz bin olduğu ifade edilmiştir.
وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ خرجت من عريش مصر قاصدة مكان يعقوب ﵇ وكان قريبا من بيت المقدس والقول بأنه كان بالجزيرة لا يعول عليه، يقال: فصل من البلد يفصل فصولا إذا انفصل منه وجاوز حيطانه وهو لازم وفصل الشيء فصلا إذا فرقه وهو متعد. وقرأ ابن عباس «ولما انفصل العير» قالَ أَبُوهُمْ يعقوب ﵇ لمن عنده إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ أي لأشم فهو وجود حاسة الشم أشمه الله تعالى ما عبق بالقميص من ريح يوسف ﵇ من مسيرة ثمانية أيام على ما روي عن ابن عباس، وقال الحسن وابن جريج من ثمانين فرسخا، وفي رواية عن الحسن أخرى من مسيرة ثلاثين يوما. وفي أخرى عنه من مسيرة عشر ليال، وقد استأذنت الريح على ما روي عن أبي أيوب الهروي في إيصال عرف يوسف ﵇ فأذن الله تعالى لها، وقال مجاهد: صفقت الريح القميص فراحت روائح الجنة في الدنيا واتصلت بيعقوب ﵇ فوجد ريح الجنة فعلم أنه ليس في الدنيا من ريحها إلا ما كان من ذلك القميص فقال ما قال، ويبعد ذلك الإضافة فإنها حينئذ لأدنى ملابسة وهي فيما قبل وإن كانت كذلك أيضا إلا أنها أقوى بكثير منها على هذا كما لا يخفى لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ أي تنسبوني إلى الفند بفتحتين ويستعمل بمعنى الفساد كما في قوله:
{ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ } “Kervan [şehirden] ayrılınca”; yani Ya'kūb'un aleyhisselâm bulunduğu yere gitmek üzere Mısır'ın Arîş bölgesinden çıktığında. Ya'kūb'un bulunduğu yer Beytülmakdis'e yakındı; el-Cezîre'de olduğuna dair söz ise itimada şayan değildir. Bir kimse şehirden ayrılıp surlarını geride bıraktığında «فصل من البلد يفصل فصولا» denir ki bu lâzım bir fiildir; bir şeyi ayırdığında ise «فصل الشيء فصلا» denir ki bu müteaddîdir. İbn Abbâs «ولما انفصل العير» şeklinde okumuştur. { قالَ أَبُوهُمْ } “Babaları dedi ki”; yani Ya'kūb aleyhisselâm yanında bulunanlara: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum”; yani kokusunu duyuyorum; bu koklama duyusunun algılamasıdır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ gömleğe sinmiş olan Yûsuf'un aleyhisselâm kokusunu sekiz günlük mesafeden ona duyurmuştur. Hasan ve İbn Cüreyc seksen fersahtan demişlerdir; Hasan'dan gelen diğer bir rivayette otuz günlük mesafeden; yine ondan gelen başka bir rivayette ise on gecelik mesafeden duyduğu nakledilmiştir. Ebû Eyyûb el-Herevî'den rivayet edildiğine göre rüzgâr Yûsuf'un aleyhisselâm kokusunu ulaştırmak için izin istemiş, Allah Teâlâ da ona izin vermiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Rüzgâr gömleğe çarptı, böylece cennet kokuları dünyaya yayıldı ve Ya'kūb'a aleyhisselâm ulaştı; o da cennet kokusunu duyup dünyada bu kokunun ancak o gömlekten olabileceğini anlayınca bu sözü söyledi. Ancak izafe (Yûsuf'un kokusu denilmesi) bu görüşü zayıflatmaktadır; zira bu durumda koku ile Yûsuf arasında en asgari bir alaka kalır; her ne kadar önceki görüşte de izafe böyle olsa da, gizli olmadığı üzere önceki görüşe göre alaka çok daha kuvvetlidir. { لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Beni bunaklıkla itham etmeseniz [kesinlikle bana inanırdınız]”; yani beni 'fened'e (her iki harfin fethasıyla) nispet etmeseniz. Bu kelime, şairin şu sözünde olduğu gibi fesat/bozukluk anlamında kullanılır:
إلا سليمان إذ قال الإله له ... قم في البرية فاحددها عن الفند
«Ancak Süleyman müstesna; hani İlah ona: 'İnsanlar arasında kalk ve onları fenden (bozulmaktan) koru' demişti.»
وبمعنى ضعف الرأي والعقل من الهرم وكبر السن ويقال: فند الرجل إذا نسبه إلى الفند، وهو على ما قيل مأخوذ من الفند وهو الحجر كأنه جعل حجرا لقلة فهمه كما قيل:
Ayrıca ihtiyarlık ve yaşlılık sebebiyle aklın ve re'yin zayıflaması (bunama) anlamında da kullanılır. Bir kimse birini bunaklıkla itham ettiğinde «فند الرجل» denir. Denildiğine göre bu kelime, sert taş anlamına gelen 'fened'den alınmıştır; sanki anlayışının kıtlığından ötürü taş gibi kılınmıştır; nitekim şöyle denilmiştir:
إذا أنت لم تعشق ولم تدر ما الهوى ... فكن حجرا من يابس الصخر جلمد
«Âşık olmadıysan ve sevdanın ne olduğunu bilmiyorsan, kuru ve sert kayadan bir taş ol bari!»
ثم اتسع فيه فقيل فنده إذا ضعف رأيه ولامه على ما فعل قال الشاعر:
Daha sonra bu mana genişletilmiş; re'yi zayıfladığında ve yaptığından ötürü birini kınadığında «فنده» denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
يا عاذليّ دعا لومي وتفنيدي ... فليس ما قلت من أمر بمردود
«Ey beni kınayan iki dostum! Beni ayıplamayı ve kınamayı bırakın; zira söylediğim şey geri çevrilecek bir iş değildir.»
وجاء أفند الدهر فلانا أفسده، قال ابن مقبل:
Zaman bir adamı ifsat ettiğinde «أفند الدهر فلانا» denir. İbn Mukbil şöyle demiştir:
دع الدهر يفعل ما أراد فإنه ... إذا كلف الافناد بالناس أفندا
«Bırak zaman dilediğini yapsın; zira o, insanları bunatmakla görevlendirildiğinde mutlaka onları bunatır.»
ويقال: شيخ مفند إذا فسد رأيه، ولا يقال: عجوز مفندة لأنها لا رأي لها في شبيبتها حتى يضعف قاله الجوهري وغيره من أهل اللغة، وذكره الزمخشري في الكشاف وغيره، واستغربه السمين ولعل وجهه أن لها عقلا وإن كان ناقصا يشتد نقصه بكبر السن فتأمل، وجواب لَوْلا محذوف أي لولا تفنيدكم إياي لصدقتموني أو لقلت: إن يوسف قريب مكانه أو لقاؤه أو نحو ذلك، والمخاطب قيل: من بقي من ولده غير الذين ذهبوا يمتارون وهم كثير، وقيل: ولد ولده ومن كان بحضرته من ذوي قرابته وهو المشهور قالُوا أي أولئك المخاطبون تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ أي لفي ذهابك عن الصواب قدما بالإفراط في محبة يوسف والإكثار من ذكره والتوقع للقائه وجعله فيه لتمكنه ودوامه عليه، وأخرج ابن جرير عن مجاهد أن الضلال هنا بمعنى الحب، وقال مقاتل: هو الشقاء والعناء، وقيل:
Görüşü bozulan yaşlı erkek hakkında «شيخ مفند» denir; kadın hakkında ise «عجوز مفندة» denmez; çünkü kadının gençliğinde zayıflayacak bir re'yi yoktur ki [yaşlılığında] zayıflasın; bunu el-Cevherî ve diğer dil âlimleri söylemiş, ez-Zemahşerî de el-Keşşâf'ta ve diğer yerlerde zikretmiştir. es-Semîn bunu garip karşılamıştır; bunun gerekçesi belki de kadının eksik de olsa bir aklı olduğu ve yaşlılıkla birlikte bu noksanlığın şiddetlendiğidir, iyi düşün! { لَوْلا } edatının cevabı mahzûftur; yani 'Beni bunaklıkla itham etmeyecek olsaydınız beni tasdik ederdiniz' yahut 'Yûsuf'un mekânı veya ona kavuşma vakti yakındır derdim' veya benzeri bir takdirdedir. Muhatapların kim olduğu hususunda denildi ki: Zahire getirmeye gidenlerin dışındaki geride kalan çok sayıdaki çocuklarıdır. Bir görüşe göre: Torunları ve yanında hazır bulunan akrabalarıdır ki meşhur olan da budur. { قالُوا } “Dediler ki”; yani o muhataplar: { تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın”; yani Yûsuf'u aşırı sevmek, onu çokça anmak ve ona kavuşmayı ummak hususunda eskiden beri haktan ve doğrudan sapmış durumdasın. Ayette [şaşkınlığın 'içinde' olduğunu bildiren zarfiyet ile] 'onun içindesin' denilmesi, o hâlin kendisinde iyice yerleşmiş ve devamlı olmasından ötürüdür. İbn Cerîr'in Mücâhid'den tahricine göre buradaki «dalâl», sevgi anlamındadır. Mukâtil: Sıkıntı ve meşakkattir, demiştir. Bir görüşe göre:
الهلاك والذهاب من قولهم: ضل الماء في اللبن أي ذهب فيه وهلك. وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير تفسيره بالجنون وهو مما لا يليق وكأنه لتفسير بمثل ذلك قال قتادة: لقد قالوا كلمة غليظة لا ينبغي أن يقولها مثلهم لمثله ﵇ ولعلهم إنما قالوا ذلك لظنهم أنه مات.
[Dalâl kelimesi], «ضل الماء في اللبن» (su sütte kaybolup gitti) sözlerinden hareketle helak olmak ve yok olup gitmek demektir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bunun cinnet (delilik) ile tefsir edildiğini rivayet etmiştir; oysa bu, [bir peygambere] asla yakışmayacak bir şeydir. Katâde de sanki bu kabîl bir tefsirden ötürü: «Onlar, onlar gibilerin onun aleyhisselâm gibisine söylemesi yakışık almayacak kaba ve ağır bir söz söylediler» demiştir. Belki de onlar bu sözü, onun (Yûsuf'un) öldüğünü zannettikleri için söylemişlerdir.
فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ قال مجاهد: هو يهوذا. روي أنه قال لإخوته قد علمتم أني ذهبت إلى أبي بقميص الترحة فدعوني أذهب إليه بقميص الفرحة فتركوه. وفي رواية عن ابن عباس أنه مالك بن ذعر والرواية الشهيرة عنه ما تقدم، و «أن» صلة وقد أطردت زيادتها بعد لما. وقرأ ابن مسعود وعد ذلك قراءة تفسير «وجاء البشير من بين يدي العير» أَلْقاهُ أي ألقى البشير القميص عَلى وَجْهِهِ أي وجه يعقوب ﵇، وقيل: فاعل «ألقى» ضمير يعقوب ﵇ أيضا والأول أوفق بقوله: فَأَلْقُوهُ على وجه أبي وهو يبعد كون البشير مالكا كما لا يخفى، والثاني قيل: هو الأنسب بالأدب ونسب ذلك إلى فرقد قال: إنه ﵇ أخذه فشمه ثم وضعه على بصره فَارْتَدَّ بَصِيراً والظاهر أنه أريد بالوجه كله، وقد جرت العادة أنه متى وجد الإنسان شيئا يعتقد فيه البركة مسح به وجهه، وقيل: عبر بالوجه عن
{ فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } “Müjdeci gelince”; Mücâhid şöyle demiştir: O, Yehûdâ'dır. Rivayet edildiğine göre o kardeşlerine: «Babamıza hüzün gömleğini benim götürdüğümü biliyorsunuz; bırakın sevinç gömleğini de ona ben götüreyim» demiş, onlar da onu bırakmışlardır. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette onun Mâlik b. Za'r olduğu nakledilmişse de ondan gelen meşhur rivayet daha önce geçendir. «أن» lafzı sıladır (zâiddir); nitekim «lemmâ»dan sonra zâid kılınması kurallı bir kullanımdır. İbn Mes'ûd —ki bu tefsirî bir kıraat sayılmıştır— «وجاء البشير من بين يدي العير» şeklinde okumuştur. { أَلْقاهُ } “Onu koydu”; yani müjdeci gömleği koydu, { عَلى وَجْهِهِ } “yüzüne”; yani Ya'kūb'un aleyhisselâm yüzüne. Bir görüşe göre: «ألقى» fiilinin faili yine Ya'kūb'un aleyhisselâm zamiridir; ancak birinci görüş { فَأَلْقُوهُ على وجه أبي } “Onu babamın yüzüne koyun” buyruğuna daha uygundur ki bu da gizli olmadığı üzere müjdecinin Mâlik olma ihtimalini zayıflatır. İkinci görüşün ise edebe daha uygun olduğu söylenmiş ve bu Ferkad'a nispet edilmiştir; o şöyle demiştir: 'Ya'kūb aleyhisselâm gömleği aldı, kokladı ve sonra gözlerinin üzerine koydu.' { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “Derken gözü görür hâle geldi”. Zahir olan, yüzün tamamının kastedilmiş olmasıdır. Zira âdet şudur ki, insan bereketli olduğuna inandığı bir şeyi bulduğunda onu yüzüne sürer. Bir görüşe göre: Yüzde bulundukları için yüz zikredilip
العينين لأنهما فيه، وقيل: عبر بالكل عن البعض «وارتد» عند بعضهم من أخوات كان وهي بمعنى صار- فبصيرا- خبرها وصحح أبو حيان أنها ليست من أخواتها- فبصيرا- حال، والمعنى أنه رجع إلى حالته الأولى من سلامة البصر.
iki göz kastedilmiştir. Bir görüşe göre: Bütün zikredilip cüz kastedilmiştir. «İrtedde» fiili bazılarına göre «kâne»nin kardeşlerindendir ve «sâra» (oldu) anlamındadır; { بَصِيراً } kelimesi de onun haberidir. Ebû Hayyân ise onun «kâne»nin kardeşlerinden olmadığını, { بَصِيراً } kelimesinin hâl olduğunu tashih etmiştir. Anlam ise: Görme yetisinin sağlığı bakımından önceki ilk hâline döndü demektir.
وزعم بعضهم أن في الكلام ما يشعر بأن بصره صار أقوى مما كان عليه لأن فعيلا من صيغ المبالغة وما عدل من يفعل إليه إلا لهذا المعنى. وتعقب بأن فعيلا هنا ليس للمبالغة إذ ما يكون لها هو المعدول عن فاعل وأما «بصير» هنا فهو اسم فاعل من بصر بالشيء فهو جار على قياس فعل نحو ظرف فهو ظريف ولو كان كما زعم بمعنى مبصر لم يكن للمبالغة أيضا لأن فعيلا بمعنى مفعل ليس للمبالغة نحو أليم وسميع، وأيّا ما كان فالظاهر أن عوده ﵇ بصيرا بإلقاء القميص على وجهه ليس إلا من باب خرق العادة وليس الخارق بدعا في هذه القصة، وقيل: إن ذاك لما أنه ﵇ انتعش حتى قوي قلبه وحرارته الغريزية فأوصل نوره إلى الدماغ وأداه إلى البصر، ومن هذا الباب استشفاء العشاق بما يهب عليهم من جهة أرض المعشوق كما قال:
Bazıları, ifadede Ya'kūb'un gözünün eskisinden daha keskin hâle geldiğini hissettiren bir mana olduğunu iddia etmiştir; çünkü «faîl» kalıbı mübalağa kalıplarındandır ve «yef'alü»den bu kalıba ancak bu mana için dönülmüştür. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Buradaki «faîl» kalıbı mübalağa için değildir; zira mübalağa olan kalıp «fâil»den dönüştürülen kalıptır; buradaki «basîr» ise bir şeyi gördü/idrak etti anlamındaki «basura bi'ş-şey'» fiilinin ism-i fâilidir, dolayısıyla «zarüfe fe-hüve zarîf» (zarif oldu/zariftir) gibi «fa'ule» vezninin kıyasına uygundur. Şayet iddia edildiği gibi «mübsır» (gören) anlamında olsaydı bile yine mübalağa için olmazdı; zira «müf'ıl» anlamındaki «faîl» kalıbı —«elîm» ve «semî'» kelimelerinde olduğu gibi— mübalağa ifade etmez. Her ne olursa olsun zahir olan şudur ki, gömleğin yüzüne konulmasıyla Ya'kūb'un aleyhisselâm yeniden görür hâle gelmesi bir mucize ve harikulâde bir hadiseden ibarettir; harikulâde haller ise bu kıssada ilk defa görülen bir şey değildir. Denildi ki: Bu durum, Ya'kūb'un aleyhisselâm canlanıp kalbi ve tabiî harareti kuvvet bulunca, bu nurun beyne ulaşıp oradan da görme duyusuna intikal etmesiyle gerçekleşmiştir. Âşıkların, mâşukun diyarından esen rüzgârlarla şifa bulması da bu kabildendir; nitekim şair şöyle demiştir:
وإني لأستشفى بكل غمامة ... يهب بها من نحو أرضك ريح
«Senin yurdunun tarafından rüzgârın sürüklediği her bir buluttan muhakkak şifa dilerim.»
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
ألا يا نسيم الصبح ما لك كلما ... تقربت منا فاح نشرك طيبا
«Ey seher rüzgârı! Ne oluyor sana da bize her yaklaştığında kokun mis gibi yayılıyor?»
كأن سليمى نبئت بسقامنا ... فأعطتك رياها فجئت طبيبا
«Sanki Süleymâ bizim hastalığımızdan haberdar edilmiş de sana kendi kokusunu vermiş, sen de bir tabip olarak gelmişsin.»
إلى غير ذلك مما لا يحصى وهو قريب مما سمعته آنفا عن الإمام هذا، وجاء في بعض الأخبار أنه ﵇ سأل البشير كيف يوسف؟ قال: ملك مصر فقال: ما أصنع بالملك على أي دين تركته؟ قال: على الإسلام قال: الآن تمت النعمة. وأخرج أبو الشيخ عن الحسن قال: لما جاء البشير إليه ﵇ قال: ما وجدت عندنا شيئا وما اختبزنا منذ سبعة أيام ولكن هون الله تعالى عليك سكرات الموت، وجاء في رواية أنه قال له: ما أدري ما أثيبك اليوم ثم دعا له بذلك قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ يحتمل أن يكون خطابا لمن كان عنده من قبل أي ألم أقل لكم إني لأجد ريح يوسف، ويحتمل أن يكون خطابا لبنيه القادمين أي ألم أقل لكم لا تيأسوا من رحمة الله وهو الأنسب بقوله: إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ فإن مدار النهي العلم الذي أوتيه ﵇ من جهة الله سبحانه، والجملة على الاحتمالين مستأنفة على الأخير يجوز أن تكون مقول القول أي ألم أقل لكم: حين أرسلتكم إلى مصر وأمرتكم بالتحسس ونهيتكم عن اليأس من روح الله تعالى أني أعلم من الله ما لا تعلمون من حياة يوسف ﵇، واستظهر في البحر كونها مقول القول وهو كذلك.
[Bu kabilden sayısız örnek vardır] ve bu, az önce İmam'dan naklen işittiğine yakındır. Bazı rivayetlerde geldiğine göre, Ya'kūb aleyhisselâm müjdeciye 'Yûsuf nasıl?' diye sormuş, o da 'Mısır hükümdarıdır' demiştir. Bunun üzerine 'Ben hükümdarlığı ne yapayım, onu hangi din üzere bıraktın?' demiş, o 'İslam üzere' cevabını verince de 'İşte şimdi nimet tamamlandı' buyurmuştur. Ebü'ş-Şeyh'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre: Müjdeci Ya'kūb'a aleyhisselâm geldiğinde o: 'Yanımızda [sana verecek] bir şey bulamadın; yedi gündür ekmek pişirmedik. Fakat Allah Teâlâ ölüm sekerâtını sana kolaylaştırsın' demiştir. Bir rivayette de ona: 'Bugün seni ne ile ödüllendireceğimi bilemiyorum' deyip ardından ona bu şekilde dua ettiği zikredilmiştir. { قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ } “[Ya'kūb] dedi ki: ‘Ben size demedim mi?...’” ifadesinin, daha önce yanında bulunan kimselere hitap olması muhtemeldir; yani 'Ben size Yûsuf'un kokusunu alıyorum demedim mi?' demektir. [Mısır'dan] gelen oğullarına hitap olması da muhtemeldir; yani 'Ben size Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin demedim mi?' demektir. { إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” ayetine en uygun olan da budur; zira [ümit kesmeyi] yasaklamanın dayanağı, Ya'kūb'a aleyhisselâm Allah Sübhânehu tarafından verilen ilimdir. Cümle, her iki ihtimale göre de istînâfiyedir (yeni bir başlangıçtır); son ihtimale göre ise makūlü'l-kavl (söylenen söz) olması da caizdir; yani 'Sizi Mısır'a gönderdiğimde, araştırmanızı emrettiğimde ve Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmenizi yasakladığımda; ben Allah tarafından, sizin bilmediğiniz Yûsuf'un aleyhisselâm hayatta olduğunu biliyorum, demedim mi?' demektir. el-Bahr'da bunun makūlü'l-kavl olması daha kuvvetli görülmüştür ve nitekim öyledir.
قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا طلبوا منه ﵇ الاستغفار، ونادوه بعنوان الأبوة تحريكا للعطف والشفقة وعللوا ذلك بقولهم: إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ أي ومن حق المعترف بذنبه أن يصفح عنه ويستغفر له، وكأنهم كانوا على ثقة من عفوه ولذلك اقتصروا على طلب الاستغفار وأدرجوا ذلك في الاستغفار، وقيل: حيث نادوه بذلك أرادوا ومن حق شفقتك علينا أن تستغفر لنا فإنه لولا ذلك لكنا هالكين لتعمد الإثم فمن ذا يرحمنا إذا لم ترحمنا وليس بذاك قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
{ قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Dediler ki: ‘Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile...’” Ondan aleyhisselâm istiğfarda bulunmasını istediler; şefkat ve merhametini harekete geçirmek için ona babalık vasfıyla seslendiler ve bunu { إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ } “Gerçekten biz hata edenlerden idik” sözleriyle gerekçelendirdiler. Yani: Günahını itiraf edenin hakkı, affedilmek ve onun için bağışlanma dilenmektir. Sanki onlar Ya'kūb'un affedeceğinden emindiler; bu yüzden sadece istiğfar talebiyle yetindiler ve affı da bu istiğfarın içine dahil ettiler. Denildi ki: Ona bu şekilde hitap ettiklerinde, 'Senin bize olan şefkatinin gereği bizim için istiğfar etmendir; çünkü bu olmasaydı, bile isteye günah işlediğimiz için helak olurduk; sen bize merhamet etmezsen bize kim merhamet eder?' demek istemişlerdir. Fakat bu [görüş] pek isabetli değildir. { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “[Ya'kūb] dedi ki: ‘Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’”
روي عن ابن عباس مرفوعا أنه ﵇ أخر الاستغفار لهم إلى السحر لأن الدعاء فيه مستجاب، وروي عنه أيضا كذلك أنه أخره إلى ليلة الجمعة وجاء ذلك في حديث طويل رواه الترمذي وحسنه،
İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet edildiğine göre, Ya'kūb aleyhisselâm onlar için istiğfarı seher vaktine ertelemiştir; çünkü o vakitte yapılan dua müstecaptır. Yine ondan rivayet edildiğine göre, bunu cuma gecesine ertelemiştir. Bu husus, Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiği uzun bir hadiste de geçmektedir.
وقيل: سوفهم إلى قيام الليل، وقال ابن جبير وفرقة: إلى الليالي البيض فإن الدعاء فيها
Denildi ki: Onları gece ibadetine kalkma vaktine ertelemiştir. İbn Cübeyr ve bir topluluk ise: [Her ayın] eyyâm-ı bîz (dolunay) gecelerine kadar [ertelediğini] söylemişlerdir; çünkü bu gecelerde dua
يستجاب، وقال الشعبي: أخره حتى يسأل يوسف ﵇ فإن عفا عنهم استغفر لهم، وقيل أخر ليعلم حالهم في صدق التوبة وتعقب بعضهم بعض هذه الأقوال بأن سوف تأبى ذلك لأنها أبلغ من السين في التنفيس فكان حقه على ذلك السين ورد بما في المغني من أن ما ذكر مذهب البصريين وغيرهم يسوي بينهما، وقال بعض المحققين: هذا غير وارد حتى يحتاج إلى الدفع لأن التنفيس التأخير مطلقا ولو أقل من ساعة فتأخيره إلى السحر مثلا ومضي ذلك اليوم محل للتنفيس بسوف، وقيل: أراد ﵇ الدوام على الاستغفار لهم وهو مبني على أن السين وسوف يدلان على الاستمرار في المستقبل وفيه كلام للنحويين. نعم جاء في بعض الأخبار ما يدل على أنه ﵇ استمر برهة من الزمان يستغفر لهم.
kabul olunur. Şa'bî ise şöyle demiştir: Yûsuf'a aleyhisselâm soruncaya kadar ertelemiştir; şayet o affederse kendisi de onlar için istiğfar edecektir. Tövbedeki samimiyet durumlarını bilmek için ertelediği de söylenmiştir. Bazı âlimler bu görüşlerin bir kısmına itiraz ederek şöyle demişlerdir: «Sevfe» (سوف) edatı buna engeldir; zira o, tehir (tenfîs) bildirmede «sîn» (س) edatından daha geniştir, dolayısıyla bu [kısa süreler] için «sîn» kullanılması gerekirdi. Buna, el-Mugnî'de geçen; zikredilen hususun Basralıların mezhebi olduğu, diğerlerinin ise bu iki edatı eşit gördüğü açıklamasıyla cevap verilmiştir. Bazı muhakkik âlimler ise şöyle demiştir: Bu itiraz, savuşturulmaya ihtiyaç duyulacak bir itiraz bile değildir; çünkü tenfîs, bir saatten az bile olsa mutlak anlamda ertelemektir. Dolayısıyla istiğfarın örneğin seher vaktine ertelenmesi ve o günün geçmesi, «sevfe» ile tenfîs yapılması için uygun bir mahaldir. Bir görüşe göre: Ya'kūb aleyhisselâm onlar için istiğfara devam etmeyi kastetmiştir; bu da «sîn» ve «sevfe»nin gelecekte devamlılık bildirdiği esasına dayanır ki bu hususta dilcilerin ihtilafı vardır. Evet, bazı rivayetlerde Ya'kūb'un aleyhisselâm onlar için bir müddet boyunca istiğfar etmeye devam ettiğini gösteren ifadeler gelmiştir.
أخرج ابن جرير عن أنس بن مالك قال إن الله تعالى لما جمع شمله ببنيه وأقر عينه خلا ولده نجيا فقال بعضهم لبعض: لستم قد علمتم ما صنعتم وما لقي منكم الشيخ وما لقي منكم يوسف قالوا بلى قال فيغركم عفوهما عنكم فكيف لكم بربكم واستقام أمرهم على أن أتوا الشيخ فجلسوا بين يديه ويوسف إلى جنبه فقالوا يا أبانا أتيناك في أمر لم نأتك في مثله قط ونزل بنا أمر لم ينزل بنا مثله حتى حركوه والأنبياء ﵈ أرحم البرية فقال:
İbn Cerîr'in Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Ya'kūb'u oğullarıyla bir araya getirip gözünü aydın kılınca, oğulları baş başa verip fısıldaşarak gizlice konuştular. Birbirlerine şöyle dediler: 'Yaptığınız şeyleri, o yaşlı babanın sizden neler çektiğini ve Yûsuf'un sizden neler çektiğini bilmiyor musunuz?' 'Evet, biliyoruz' dediler. [İçlerinden biri] dedi ki: 'İkisinin sizi affetmesi sizi aldatmasın; Rabbinizin katındaki durumunuz ne olacak?' Sonunda yaşlı babalarının yanına gitme konusunda anlaştılar. Huzuruna varıp oturdular; Yûsuf da babasının yanındaydı. Dediler ki: 'Ey babamız! Sana öyle bir mesele için geldik ki benzeri için sana hiç gelmemiştik; başımıza öyle bir iş geldi ki böylesi hiç gelmemişti.' Hatta onun merhametini harekete geçirdiler; peygamberler aleyhimüsselâm ise mahlûkatın en merhametlileridir. Bunun üzerine Ya'kūb şöyle dedi:
ما لكم يا بني؟ قالوا ألست قد علمت ما كان منا إليك وما كان منا إلى أخينا يوسف؟ قالا بلى قالوا أفلستما قد عفوتما؟
'Ne oldu size ey oğullarım?' Dediler ki: 'Sana karşı yaptıklarımızı ve kardeşimiz Yûsuf'a karşı yaptıklarımızı bilmiyor musun?' Her ikisi de: 'Evet, biliyoruz' dediler. Onlar: 'İkiniz de bizi affetmediniz mi?' dediler.
قالا بلى قالوا فإن عفو كما لا يغني عنا شيئا إن كان الله تعالى لم يعف عنا قال فما تريدون يا بني؟ قالوا: نريد أن تدعو الله سبحانه فإذا جاءك الوحي من عند الله تعالى بأنه قد عفا عما صنعنا قرت أعيننا واطمأنت قلوبنا وإلا فلا قرة عين في الدنيا لنا أبدا قال فقام الشيخ فاستقبل القبلة وقام يوسف ﵇ خلفه وقاموا خلفهما أذلة خاشعين فدعا وأمن يوسف فلم يجب فيهم عشرين سنة حتى إذا كان رأس العشرين نزل جبريل على يعقوب ﵉ فقال: إن الله تعالى بعثني أبشرك بأنه قد أجاب دعوتك في ولدك وأنه قد عفا عما صنعوا وأنه قد عقد مواثيقهم من بعدك على النبوة،
Her ikisi de: 'Evet [affettik]' dediler. Onlar dediler ki: 'Şayet Allah Teâlâ bizi affetmemişse, ikinizin affı bize hiçbir fayda sağlamaz.' Ya'kūb: 'Peki ne istiyorsunuz ey oğullarım?' dedi. Dediler ki: 'Allah Sübhânehu'ya dua etmeni istiyoruz; şayet Allah Teâlâ'dan yaptıklarımızı affettiğine dair sana vahiy gelirse gözlerimiz aydın olur, kalplerimiz mutmain olur. Aksi takdirde dünyada bizim için asla göz aydınlığı yoktur.' Ya'kūb kalkıp kıbleye yöneldi; Yûsuf aleyhisselâm da onun arkasında durdu. Onlar da zillet ve huşû içinde ikisinin arkasında durdular. Ya'kūb dua etti, Yûsuf da 'âmin' dedi; ancak onlar hakkında yirmi yıl boyunca duaya icabet olunmadı. Nihayet yirminci yılın başında Cebrâil, Ya'kūb'a aleyhisselâm indi ve: 'Allah Teâlâ beni, evlatların hakkındaki duanı kabul ettiğini, yaptıklarını affettiğini ve senden sonra onları peygamberlik ahdiyle bağladığını müjdelemek üzere gönderdi' dedi.
قيل: وهذا إن صح دليل على نبوتهم وإن ما صدر منهم كان قبل استنبائهم، والحق عدم الصحة وقد مر تحقيق المقام بما فيه كفاية فتذكر.
Denildi ki: Bu rivayet sahih ise, onların peygamber olduğuna ve kendilerinden sadır olan [hataların] peygamberlik verilmeden önce gerçekleştiğine delildir. Hak olan ise rivayetin sahih olmamasıdır; nitekim bu meselenin tahkiki daha önce yeterince geçti, hatırla.
وأخرج أبو الشيخ عن ابن عائشة قال: ما تيب على ولد يعقوب إلا بعد عشرين سنة وكان أبوهم بين يديهم فما تيب عليهم حتى نزل جبريل ﵇ فعلمه هذا الدعاء «يا رجاء المؤمنين لا تقطع رجاءنا يا غياث المؤمنين أغثنا يا معين المؤمنين أعنا يا محب التوابين تب علينا»
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ya'kūb'un oğullarının tövbesi ancak yirmi yıl sonra kabul edildi; babaları da önlerindeydi. Nihayet Cebrâil aleyhisselâm inip ona şu duayı öğretinceye kadar tövbeleri kabul edilmedi: «Ey müminlerin ümidi! Ümidimizi kesme; ey müminlerin imdadına koşan! Bize imdat eyle; ey müminlerin yardımcısı! Bize yardım et; ey tövbe edenleri seven! Tövbemizi kabul buyur.»
فأخره إلى السحر فدعا به فتيب عليهم، وأخرج أبو عبيد وغيره عن ابن جريج أن ما سيأتي إن شاء الله متعلق بهذا وهو من تقديم القرآن وتأخيره والأصل سوف أستغفر لكم ربي إن شاء الله.
[Ya'kūb] bunu seher vaktine tehir edip onunla dua etti ve tövbeleri kabul olundu. Ebû Ubeyd ve başkalarının İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre; ileride gelecek olan «inşâallah» ifadesi buraya taalluk etmektedir ve bu, Kur'an'daki takdim ve tehirdendir; aslı 'İnşâallah sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim' şeklindedir.
وأنت تعلم أن هذا مما لا ينبغي الالتفات إليه فإن ذاك من كلام يوسف ﵇ بلا مرية ولا أدري ما الداعي إلى ارتكابه ولعله محض الجهل.
Sen de bilirsin ki bu, iltifat edilmemesi gereken görüşlerdendir; zira o ifade şüphesiz Yûsuf'un aleyhisselâm sözüdür. Böyle bir tevillere kalkışmayı gerektiren sebebi bilmiyorum, belki de bu sırf cehalettendir.
واعلم أنه ذكر بعض المتأخرين في الكلام على هذه الآية أن الصحيح أن أَسْتَغْفِرُ متعد إلى مفعولين يقال:
Bil ki, müteahhirîn âlimlerinden bazıları bu ayetin tefsirinde, sahih olan görüşe göre «estağfiru» fiilinin iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olduğunu zikretmişlerdir. Şöyle denir:
استغفرت الله الذنب، وقد نص على ذلك ابن هشام وقد حذف من اسْتَغْفِرْ لَنا أولهما، وذكر ثانيهما وعكس الأمر في سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ ولعل السر والله سبحانه أعلم أن حذف الأول من الأول لإرادة التعميم أي استغفر لنا كل من أذنبنا في حقه ليشمله ﷾ ويشمل يوسف وبنيامين وغيرهما ولم يحذف الثاني أيضا تسجيلا على أنفسهم باقتراف الذنوب لأن المقام مقام الاعتراف بالخطأ والاستعطاف لما سلف فالمناسب هو التصريح، وأما إثباته في الثاني فلأنه الأصل مع التنبيه على أن الأهم الذي ينبغي أن يصرف إليه الهم ويمحض له الوجه هو استغفار الرب واستجلاب رضاه فإنه سبحانه إذا رضي أرضى، على أن يوسف وأخاه قد ظهرت منهما مخايل العفو وأدركتهما رقة الأخوة، وأما حذف الثاني منه فللإيجاز لكونه معلوما من الأول مع قرب العهد بذكره اه، ولعل التسويف على هذا ليزداد انقطاعهم إلى الله تعالى فيكون ذلك أرجى لحصول المقصود فتأمل فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ
«İstağfertullâhe'z-zenbe» (Allah'tan günahın bağışlanmasını diledim). İbn Hişâm da bunu açıkça belirtmiştir. { اسْتَغْفِرْ لَنا } ifadesinde bu iki mef'ûlden birincisi hazfedilmiş, ikincisi zikredilmiştir; { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ } ifadesinde ise durum tersinedir. Allah Sübhânehu en iyisini bilir ya, bundaki sır şudur: Birincisinde birinci mef'ûlün hazfedilmesi genelleme (ta'mîm) kastıyladır; yani 'Hakkında günah işlediğimiz herkesten bizim için bağışlanma dile' demektir ki böylece Allah Azze ve Celle'yi, Yûsuf'u, Bünyâmîn'i ve başkalarını kapsasın. İkinci mef'ûl ise günah işlediklerini bizzat kendi aleyhlerine tescil etmek için hazfedilmemiştir; çünkü makam, hatayı itiraf etme ve geçmişten dolayı şefkat dileme makamıdır, bu yüzden uygun olan açıkça belirtmektir. İkinci ifadede birinci mef'ûlün zikredilmesi ise aslolanın bu olması sebebiyledir; ayrıca himmetin yöneltilmesi ve yüzün sırf kendisine çevrilmesi gereken en mühim hususun, Rabbin istiğfarı ve O'nun rızasını celbetmek olduğuna dikkat çekmektir; zira O Sübhânehu razı olursa, başkalarını da razı eder. Kaldı ki Yûsuf ve kardeşinde af emareleri zaten belirmiş ve kardeşlik şefkati onları sarmıştı. İkinci ifadeden ikinci mef'ûlün hazfedilmesi ise, birinci ifadeden bilinmesi ve zikrinin üzerinden az zaman geçmiş olması sebebiyle îcâz (kısa ve öz anlatım) içindir [ve son buldu]. Bu açıklamaya göre tehir etmenin (tesvîf) hikmeti, Allah Teâlâ'ya olan yönelişlerinin ve bağlılıklarının artması, böylece maksadın gerçekleşmesinin daha kuvvetle umulması içindir; tefekkür et. { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ } “Nihayet Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde...”
روي أنه ﵇ جهز
Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm,
إلى أبيه جهازا ومائتي راحلة ليتجهز إليه بمن معه، وفي التوراة أنه ﵇ أعطى لكل من إخوته خلعة وأعطى بنيامين ثلاثمائة درهم وخمس خلع وبعث لأبيه بعشرة حمير موقرة بالتحف وبعشرة أخرى موقرة براو طعاما.
yanındakilerle birlikte hazırlanıp yanına gelsin diye babasına hazırlık eşyası ve iki yüz binek hayvanı göndermiştir. Tevrat'ta geçtiğine göre, kardeşlerinin her birine birer hil'at vermiş; Bünyâmîn'e üç yüz dirhem ve beş hil'at vermiş; babasına ise hediyelerle yüklü on eşek ile yiyecek yüklenmiş on eşek daha göndermiştir.
وجاء في بعض الأخبار أنه ﵇ خرج هو والملك في أربعة آلاف من الجند والعظماء وأهل مصر بأجمعهم لاستقباله فتلقوه ﵇ وهو يمشي يتوكأ على يهوذا فنظر إلى الخيل والناس فقال: يا يهوذا أهذا فرعون مصر قال: لا يا أبت ولكن هذا ابنك يوسف قيل له: إنك قادم فتلقاك بما ترى، فلما لقيه ذهب يوسف ﵇ ليبدأه بالسلام فمنع ذلك ليعلم أن يعقوب أكرم على الله تعالى منه فاعتنقه وقبله وقال: السلام عليك أيها الذاهب بالأحزان عني، وجاء أنه ﵇ قال لأبيه: يا أبت بكيت علي حتى ذهب بصرك ألم تعلم أن القيامة تجمعنا؟
Bazı rivayetlerde geldiğine göre, Yûsuf aleyhisselâm ve hükümdar, onu karşılamak için dört bin asker, devlet erkânı ve bütün Mısır halkıyla birlikte çıktılar. Ya'kūb aleyhisselâm Yehûdâ'ya yaslanarak yürürken onu karşıladılar. Ya'kūb atları ve insanları görünce: 'Ey Yehûdâ! Bu Mısır Firavunu mu?' dedi. O: 'Hayır ey babacığım, bu senin oğlun Yûsuf'tur. Ona senin gelmekte olduğun söylendi de seni gördüğün bu debdebe ile karşıladı' dedi. Yûsuf onunla karşılaştığında önce kendisi selama başlamak üzere yöneldi; fakat Ya'kūb'un Allah Teâlâ katında kendisinden daha üstün ve şerefli olduğunu bildirmek için buna engel olundu. Bunun üzerine Ya'kūb ona sarıldı, onu öptü ve: 'Selam sana, ey benden hüzünleri gideren!' dedi. Rivayet edildiğine göre Yûsuf babasına: 'Ey babacığım! Gözlerin kör oluncaya kadar benim için ağladın; kıyametin bizi bir araya getireceğini bilmiyor muydun?' demiştir.
قال: بلى ولكن خشيت أن تسلب دينك فيحال بيني وبينك.
Ya'kūb: 'Evet, biliyordum; fakat dininin elinden alınmasından ve böylece benimle senin arana engel girilmesinden korktum' dedi.
وفي الكلام إيجاز والتقدير فرحل يعقوب ﵇ بأهله وساروا حتى أتوا يوسف فلما دخلوا عليه وكان ذلك فيما قيل يوم عاشوراء آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ أي ضمهما إليه واعتنقهما، والمراد بهما أبوه وخالته ليا، وقيل: راحيل وليس بذاك، والخالة تنزل منزلة الأم لشفقتها كما ينزل العم منزلة الأب، ومن ذلك قوله: وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [البقرة: ١٣٣] وقيل: إنه لما تزوجها بعد أمه صارت رابة ليوسف ﵇ فنزلت منزلة الأم لكونها مثلها في زوجية الأب وقيامها مقامها والرابة تدعى أما وإن لم تكن خالة، وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
İfadede îcâz (özlülük) vardır; takdiri şöyledir: Ya'kūb aleyhisselâm ailesiyle birlikte yola çıktı, yürüdüler ve nihayet Yûsuf'un yanına geldiler. Söylendiğine göre bu Âşûrâ günüydü; Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde, { آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “anne babasını bağrına bastı”; yani onları yanına aldı ve kendilerine sarıldı. 'Anne babası' ile kastedilen, babası ve teyzesi Leyâ'dır. Râhil olduğu da söylenmiştir; fakat bu [görüş] isabetli değildir. Teyze, şefkatinden ötürü anne makamındadır; nitekim amca da baba makamındadır; { وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “...ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilâhına...” [Bakara 133] ayeti de bu kabildendir. Denildi ki: Ya'kūb, annesinden sonra teyzesiyle evlenince o, Yûsuf'un aleyhisselâm üvey annesi (rabbe) oldu; babanın zevcesi olması ve annenin makamına geçmesi bakımından onun gibi sayılarak anne konumuna indi; üvey anneye teyze olmasa bile anne denir. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir.
وقال بعضهم: المراد أبوه وجدته أم أمه حكاه الزهراوي، وقال الحسن وابن إسحاق: إن أمه ﵇ كانت بالحياة فلا حاجة إلى التأويل لكن المشهور أنها ماتت في نفاس بنيامين، وعن الحسن وابن إسحاق القول بذلك أيضا إلا أنهما قالا: إن الله تعالى أحياها له ليصدق رؤياه، والظاهر أنه لم يثبت ولو ثبت مثله لاشتهر، وفي مصحف عبد الله «آوى إليه أبويه وإخوته» وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ وكأنه ﵇ ضرب في الملتقى خارج البلد مضربا فنزل فيه فدخلوا عليه فيه فآواهما إليه ثم طلب منهم الدخول في البلدة فهناك دخولان: أحدهما دخول عليه خارج البلدة، والثاني دخول في البلدة، وقيل: إنهم إنما دخلوا عليه ﵇ في مصر وأراد بقوله: ادْخُلُوا مِصْرَ تمكنوا منها واستقروا فيها إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ أي من القحط وسائر المكاره، والاستثناء على ما في التيسير داخل في الأمن لا في الأمر بالدخول لأنه إنما يدخل في الوعد لا في الأمر. وفي الكشاف أن المشيئة تعلقت بالدخول المكيف بالأمن لأن القصد إلى اتصافهم بالأمن في دخولهم فكأنه قيل: أسلموا وآمنوا في دخولكم إن شاء الله والتقدير ادخلوا مصر آمنين إن شاء الله دخلتم آمنين فحذف الجزاء لدلالة الكلام ثم اعترض بالجملة الجزائية بين الحال وذي الحال اه، وكأنه أشار بقوله:
Bazıları şöyle demiştir: Kastedilen, babası ve anneannesi (annesinin annesi)dir; bunu Zehrâvî nakletmiştir. Hasan ve İbn İshâk ise şöyle demişlerdir: Yûsuf'un aleyhisselâm öz annesi hayattaydı, dolayısıyla tevile gerek yoktur. Ancak meşhur olan, onun Bünyâmîn'in doğumundaki lohusalıkta vefat etmiş olduğudur. Hasan ve İbn İshâk'tan da bu meşhur görüş rivayet edilmiştir; ancak onlar: 'Rüyasını doğrulamak için Allah Teâlâ annesini Yûsuf için diriltti' demişlerdir. Zahir olan ise bunun sabit olmadığıdır; şayet benzeri bir durum sabit olsaydı şöhret bulurdu. Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] mushafında bu ayet «Âvâ ileyhi ebeveyhi ve ihvetehû» (Anne babasını ve kardeşlerini bağrına bastı) şeklindedir. { وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ } “ve dedi ki: ‘Mısır'a girin...’” Anlaşılan o ki Yûsuf aleyhisselâm, şehrin dışında buluşma yerinde bir çadır kurdurup oraya inmişti; onlar da orada huzuruna girdiler, o da anne babasını bağrına bastı; sonra şehre girmelerini talep etti. Dolayısıyla burada iki giriş vardır: Birincisi, şehir dışındaki çadırda huzuruna giriş; ikincisi ise şehre giriştir. Bir görüşe göre: Onlar Yûsuf'un aleyhisselâm yanına ancak Mısır'da girdiler ve onun { ادْخُلُوا مِصْرَ } sözünden maksadı 'Orada yerleşin ve ikamet edin' demektir. { إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “...inşâallah güven içinde...”; yani kıtlıktan ve diğer bütün hoşlanılmayan şeylerden emin olarak. et-Teysîr'deki açıklamaya göre istisna [yani inşâallah şartı], emre değil, emniyet hâline taalluk etmektedir; zira istisna vaade girer, emre girmez. el-Keşşâf'ta ise şöyle denmektedir: Meşîet (Allah'ın dilemesi şartı), güvenle nitelenmiş olan girişe taalluk etmiştir; çünkü maksat, girişlerinde güven vasfına sahip olmalarıdır. Dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: 'İnşâallah girişinizde selamette ve güvende olun.' Takdiri: 'İnşâallah güvende olarak Mısır'a girin, güvende olarak girdiniz' şeklindedir; sözün delaletinden ötürü ceza (şartın cevabı) hazfedilmiş, ardından şart cümlesi hâl ile zü'l-hâl (hâl sahibi) arasına itirâziyye (ara cümle) olarak girmiştir [ve son buldu]. Zemahşerî sanki bu sözüyle,
فكأنه قيل إلخ إلى أن في التركيب معنى الدعاء وإلى ذلك ذهب العلامة الطيبي، وقال في الكشف: إن فيه إشارة إلى أن الكيفية مقصودة بالأمر كما إذا قلت: ادخل ساجدا كنت آمرا بهما وليس فيه إشارة إلى أن في التركيب معنى الدعاء فليس المعنى على ذلك، والحق مع العلامة كما لا يخفى، وزعم صاحب الفرائد أن التقديم ادخلوا مصر إن شاء الله دخلتم آمنين، فآمنين متعلق بالجزاء المحذوف وحينئذ لا يفتقر إلى التقديم والتأخير وإلى أن يجعل الجزائية معترضة، وتعقب بأنه لا ارتياب أن هذا الاستثناء في أثناء الكلام كالتسمية في الشر وفيه للتيمن والتبرك واستعماله مع الجزاء كالشريعة المنسوخة فحسن موقعه في الكلام أن يكون معترضا فافهم وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عند نزولهم بمصر عَلَى الْعَرْشِ
"[Sanki şöyle denilmiş gibidir...]" ifadesine kadar olan kısım, terkipte dua anlamı olduğuna işaret etmektedir ve Allâme et-Tîbî de bu görüşe meyletmiştir. el-Keşf'te ise şöyle denilmiştir: "Bunda, tıpkı 'Secde ederek gir' dediğinde her ikisini de emretmiş olduğun gibi, keyfiyetin de emirle kastedildiğine işaret vardır; yoksa terkipte dua manası bulunduğuna dair bir işaret yoktur, dolayısıyla mana öyle değildir." Gizli olmadığı üzere hakikat, Allâme ile beraberdir. Sâhibu'l-Ferâid ise takdimin/takdirin { ادخلوا مصر إن شاء الله دخلتم آمنين } "Mısır'a girin, Allah dilerse güvende olarak girersiniz" şeklinde olduğunu, dolayısıyla "âminîn" lafzının hazfedilmiş cezaya (şartın cevabına) taalluk ettiğini, bu durumda takdim-tehîre yahut ceza cümlesini mu'teriza (ara cümle) kılmaya gerek kalmayacağını ileri sürmüştür. Fakat buna şöyle itiraz edilmiştir: Hiç şüphe yok ki kelamın ortasında yer alan bu istisna (inşâallah kaydı), teyemmün ve teberrük (uğur ve bereket vesilesi) kılınması bakımından [yemeğe/işe başlarken] besmele çekmek gibidir; onun ceza ile birlikte kullanılması ise mensuh bir şeriat gibidir. Dolayısıyla söz içindeki konumunun mu'teriza (ara cümle) olması pek güzel düşmüştür, iyi anla! Mısır'a konakladıklarında { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ } “anne babasını çıkardı”, { عَلَى الْعَرْشِ } “tahtın üzerine”.
على السرير كما قال ابن عباس ومجاهد وغيرهما تكرم لهما فوق ما فعله بالإخوة وَخَرُّوا لَهُ أي أبواه وإخوته، وقيل: الضمير للإخوة فقط وليس بذاك فإن الرؤيا تقتضي أن يكون الأبوان والإخوة خروا له سُجَّداً أي على الجباه كما هو الظاهر، وهو كما قال أبو البقاء حال مقدرة لأن السجود يكون بعد الخرور وكان ذلك جائزا عندهم وهو جار مجرى التحية والتكرمة كالقيام والمصافحة وتقبيل اليد ونحوها من عادات الناس الفاشية في التعظيم والتوقير، قال قتادة: كان السجود تحية الملوك عندهم وأعطى الله تعالى هذه الأمة السلام تحية أهل الجنة كرامة منه تعالى عجلها لهم، وقيل: ما كان ذلك إلا إيماء بالرأس، وقيل: كان كالركوع البالغ دون وضع الجبهة على الأرض، وقيل: المراد به التواضع ويراد بالخرور المرور كما في قوله تعالى: وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً [الفرقان: ٧٣] فقد قيل: المراد لم يمروا عليها كذلك، وأنت تعلم أن اللفظ ظاهر في السقوط، وقيل:
İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarının dediği gibi sedirin/tahtın üzerine; kardeşlerine yaptığının üstünde bir ikram olarak onları tahta çıkardı. { وَخَرُّوا لَهُ } “ve onun önünde kapandılar”; yani anne babası ve kardeşleri. Zamirin sadece kardeşlere ait olduğu da söylenmiştir; fakat bu isabetli değildir, zira rüya anne babanın ve kardeşlerin hep birlikte onun önünde kapanmış olmasını gerektirir. { سُجَّداً } “secdeye”; yani zahir olduğu üzere alınları üzerine secde ederek. Ebü'l-Bekā'nın belirttiği gibi bu, mukadder bir hâldir; zira secde, yere kapanmanın ardından gerçekleşir. Bu tür secde onların şeriatında caizdi; hürmet ve saygı göstermek için insanların arasında yaygın olan ayağa kalkmak, musafaha etmek, el öpmek ve benzeri saygı ve tazim âdetleri gibi bir selamlama ve ikram mesabesindeydi. Katâde şöyle demiştir: 'Secde onların nezdinde kralların selamıydı; Allah Teâlâ ise bir ikram olarak ve erkenden lütfederek bu ümmete cennet ehlinin selamı olan selamlaşmayı verdi.' Denildi ki: Bu sadece baş ile yapılan bir îmadan ibaretti. Bir görüşe göre: Alnı yere koymaksızın tam bir rükû gibiydi. Başka bir görüşe göre ise: Bununla tevazu kastedilmiştir; yere kapanmaktan (hurûr) kasıt ise geçip gitmektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً } “Onlar ki, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı kör ve sağır gibi davranıp geçmezler” [Furkān 73] ayetinde 'böyle davranıp geçip gitmezler' anlamının kastedildiği söylenmiştir. Sen de bilirsin ki kelime, yere düşme/kapanma anlamında zahirdir. Denildi ki:
ونسب لابن عباس أن المعنى خروا لأجل يوسف سجدا لله شكرا على ما أوزعهم من النعمة، وتعقب بأنه يرده قوله تعالى:
İbn Abbâs'a nispet edildiğine göre bu cümlenin anlamı: Kendilerine ihsan ettiği nimetten ötürü Yûsuf vesilesiyle Allah'a şükür secdesine kapandılar demektir. Buna, Allah Teâlâ'nın şu ayetinin bunu reddettiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir:
وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ إذ فيها رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يوسف: ٤] ، ودفع بأن القائل به يجعل اللام للتعليل فيهما، وقيل: اللام فيهما بمعنى إلى كما في صلى للكعبة، قال حسان:
{ وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ } “Ve dedi ki: ‘Ey babacığım! İşte bu, rüyamın tevilidir...’” [Yûsuf 100]; zira o rüyada { رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Onların bana secde ettiklerini gördüm” [Yûsuf 4] denilmektedir. Bu itiraza şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü savunan kimse, her iki ayetteki «lâm» harf-i cerini ta'lîl (sebebiyle/için) manasına hamleder. Bir görüşe göre: Her iki yerdeki «lâm», Kâbe'ye yönelerek namaz kıldı anlamındaki «sallâ li'l-Kâ'be» ifadesinde olduğu gibi «ilâ» (doğru/yönelerek) manasındadır. Hassân şöyle demiştir:
ما كنت أعرف أن الدهر منصرف ... عن هاشم ثم منها عن أبي حسن
«Zamanın Hâşimoğullarından, sonra da onların içinden Ebü'l-Hasan'dan yüz çevireceğini hiç bilmezdim.»
أليس أول من صلى لقبلتكم ... وأعرف الناس بالأشياء والسنن
«O, sizin kıblenize ilk namaz kılan, eşyayı ve sünnetleri insanların en iyi bileni değil miydi?»
وذكر الإمام أن القول بأن السجود كان لله تعالى لا ليوسف ﵇ حسن، والدليل عليه أن قوله تعالى:
İmam [Râzî], secdenin Yûsuf'a aleyhisselâm değil de Allah Teâlâ'ya yapıldığını söylemenin güzel bir görüş olduğunu belirtmiş ve buna şu delili getirmiştir: Allah Teâlâ'nın:
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً مشعر بأنهم صعدوا ثم سجدوا ولو كان السجود ليوسف ﵇ كان قبل الصعود والجلوس لأنه أدخل في التواضع بخلاف سجود الشكر لله تعالى، ومخالفة ظاهر الترتيب ظاهر المخالفة للظاهر، ودفع ما يرد عليه مما علمت بما علمت، ثم قال: وهو متعين عندي لأنه يبعد من عقل يوسف ﵇ ودينه أن يرضى بأن يسجد له أبوه مع سابقته في حقوق الولادة والشيخوخة والعلم والدين وكمال النبوة. وأجيب بأن تأخير الخرور عن الرفع ليس بنص في المقصود لأن الترتيب الذكري لا يجب كونه على وفق الترتيب الوقوعي فلعل تأخيره عنه ليتصل به. ذكر كونه تعبير الرؤياء وما يتصل به، وبأنه يحتمل أن يكون الله تعالى قد أمر يعقوب بذلك لحكمة لا يعلمها إلا هو وكان يوسف ﵇ عالما بالأمر فلم يسعه إلا السكوت والتسليم، وكأن في قوله: يا أَبَتِ [يوسف: ٤] إلخ إشارة إلى ذلك كأنه يقول: يا أبت لا يليق بمثلك على جلالتك في العلم والدين والنبوة أن تسجد لولدك إلا أن هذا أمر أمرت به وتكليف كلفت به فإن رؤيا الأنبياء حق كما أن رؤيا إبراهيم ذبح ولده صار سببا لوجوب الذبح في اليقظة. ولذا جاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه ﵇ لما رأى سجود أبويه وإخوته له هاله ذلك واقشعر جلده منه، ولا يبعد أن يكون ذلك من تمام تشديد الله تعالى على يعقوب ﵇ كأنه قيل له:
{ وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Anne babasını tahtın üzerine çıkardı ve hepsi onun önünde secdeye kapandılar” buyruğu, onların önce tahta çıktıklarını, sonra secde ettiklerini hissettirmektedir. Şayet secde Yûsuf'a aleyhisselâm olsaydı, tevazuya daha uygun düşeceği için tahta çıkıp oturmadan önce yapılırdı; Allah Teâlâ'ya yapılan şükür secdesi ise böyle değildir. Lafzî tertibin zahirine muhalefet etmek ise açıkça zahire aykırıdır. Buna karşı gelebilecek itirazları da bildiğin gerekçelerle savuşturduktan sonra şöyle demiştir: 'Bu görüş benim nezdimde teayyün etmektedir; zira doğum hakkı, yaşlılık, ilim, din ve nübüvvetin kemali bakımından üstünlüğüne rağmen, babasının kendisine secde etmesine razı olması Yûsuf'un aleyhisselâm aklından ve dininden uzak bir ihtimaldir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Yere kapanmanın (hurûr) tahta çıkarmadan sonra zikredilmesi bu maksatta kesin bir nas değildir; çünkü zikirdeki tertibin vuku bulma sırasına uygun olması şart değildir; belki de sonraya bırakılması, rüyanın tevili oluşunun zikri ve onunla bağlantılı hususların bitişmesi içindir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın ancak kendisinin bildiği bir hikmetten ötürü Ya'kūb'a bunu emretmiş olması, Yûsuf'un aleyhisselâm da bu emri bilip susmaktan ve teslim olmaktan başka bir şey yapamamış olması muhtemeldir. Sanki { يا أَبَتِ } “Ey babacığım!” [Yûsuf 4] sözünde buna bir işaret vardır; sanki şöyle demektedir: 'Ey babacığım! İlimdeki, dindeki ve nübüvvetteki celadetine rağmen senin gibi birinin evladına secde etmesi yakışık almaz; fakat bu, emrolunduğun bir iş ve mükellef kılındığın bir görevdir. Zira peygamberlerin rüyası haktır; nitekim İbrâhim'in oğlunu boğazladığını görmesi, uyanıkken kurban etmenin vacip olmasına sebep olmuştu.' Nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre, Yûsuf aleyhisselâm anne babasının ve kardeşlerinin kendisine secde ettiğini görünce bu durum onu dehşete düşürmüş ve tüyleri ürpermiştir. Bunun, Allah Teâlâ'nın Ya'kūb aleyhisselâm üzerindeki imtihanını şiddetlendirmesinin bir tamamlayıcısı olması da uzak bir ihtimal değildir; sanki ona şöyle denilmiştir:
أنت كنت دائم الرغبة في وصاله والحزن على فراقه فإذا وجدته فاسجد له. ويحتمل أيضا أنه ﵇ إنما فعله مع عظم قدره لتتبعه الاخوة فيه لأن الأنفة ربما حملتهم على الأنفة منه فيجر إلى ثوران الأحقاد القديمة وعدم عفو يوسف ﵇. ولا يخفى أن الجواب عن الأول لا يفيد لما علمت أن مبناه موافقة الظاهر. والاحتمالات المذكورة في الجواب عن الثاني قد ذكرها أيضا الإمام وهي كما ترى، وأحسنها احتمال أن الله تعالى قد أمره بذلك لحكمة لا يعلمها إلا هو. ومن الناس من ذهب إلى أن ذلك السجود لم يكن إلا من الاخوة فرارا من نسبته إلى يعقوب ﵇ لما علمت، وقد رد بما أشرنا إليه أولا من أن الرؤيا تستدعي العموم، وقد أجاب عن ذلك الإمام بأن تعبير الرؤيا
'Sen sürekli ona kavuşma arzusu ve ayrılığının hüznü içindeydin; öyleyse onu bulduğun zaman ona secde et.' Yine şu da muhtemeldir: Ya'kūb aleyhisselâm kadrinin yüceliğine rağmen kardeşlerinin de kendisine uyması için bunu yapmıştır; zira gurur ve kibir, kardeşleri secde etmekten alıkoyabilir, bu da eski kinlerin alevlenmesine ve Yûsuf'un aleyhisselâm onları affetmemesine yol açabilirdi. Gizli değildir ki birinci itiraza verilen cevap, dayanağının zahire uygunluk olduğunu bildiğin için fayda vermez. İkinci itiraza verilen cevaptaki ihtimalleri İmam [Râzî] da zikretmiştir ve durum gördüğün gibidir; bunların en güzeli, Allah Teâlâ'nın ancak kendisinin bildiği bir hikmete binaen Ya'kūb'a bunu emretmiş olması ihtimalidir. İnsanlardan bazıları, bildiğin gerekçelerden ötürü secdeyi Ya'kūb'a aleyhisselâm nispet etmekten kaçınarak bu secdenin sadece kardeşlerden sadır olduğu görüşüne gitmiştir. Ancak buna, rüyanın umûmîliği gerektirdiğine dair başta işaret ettiğimiz gerekçeyle itiraz edilmiştir. İmam [Râzî] buna şöyle cevap vermiştir: Rüyanın tevilinin,
لا يجب أن يكون مطابقا للرؤيا بحسب الصورة والصفة من كل الوجوه فسجود الكواكب والشمس والقمر يعبر بتعظيم الأكابر من الناس له ﵇، ولا شك أن ذهاب يعقوب وأولاده من كنعان إلى مصر لأجله في نهاية التعظيم له فكفى هذا القدر في صحة الرؤيا فأما أن يكون التعبير كالأصل حذو القذة بالقذة فلم يوجبه أحد من العقلاء اه، والحق أن السجود بأي معنى كان وقع من الأبوين والاخوة جميعا والقلب يميل إلى أنه كان انحناء كتحية الأعاجم وكثير من الناس اليوم ولا يبعد أن يكون ذلك بالخرور ولا بأس في أن يكون من الأبوين وهما على سرير ملكه ولا يأبى ذلك رؤياه ﵇ مِنْ قَبْلُ أي من قبل سجودكم هذا أو من قبل هذه الحوادث والظرف متعلق- برؤياي- وجوز تعلقها بتأويل- لأنها أولت بهذا قبل وقوعها، وجوز أبو البقاء كونه متعلقا بمحذوف وقع حالا من رُءْيايَ وصحة وقوع الغايات حالا تقدم الكلام فيها قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا أي صدقا، والرؤيا توصف بذلك ولو مجازا، وأعربه جمع على أنه مفعول ثان لجعل وهي بمعنى صير، وجوز أن يكون حالا أي وضعها صحيحة وأن يكون صفة مصدر محذوف أي جعلا حقا وأن يكون مصدرا من غير لفظ الفعل بل من معناه لأن جعلها في معنى حققها و «حقا» في معنى تحقيق، والجملة على ما قال أبو البقاء حال مقدرة أو مقارنة وَقَدْ أَحْسَنَ بِي الأصل كما في البحر أن يتعدى الإحسان بإلى أو اللام كقوله تعالى: وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ [القصص: ٧] وقد يتعدى بالباء كقوله تعالى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [البقرة: ٨٣، الأنعام: ١٥١، الإسراء: ٢٣] وكقول كثير عزة:
suret ve sıfat bakımından her yönden rüyaya birebir mutabık olması vacip değildir. Yıldızların, güneşin ve ayın secde etmesi, insanların büyüklerinin ona aleyhisselâm tazim göstermesiyle tabir olunur. Şüphe yok ki Ya'kūb ve oğullarının onun için Ken'ân'dan Mısır'a kadar gitmeleri ona son derece tazimdir; dolayısıyla bu kadarı rüyanın sıhhati için yeterlidir. Tevilin aslına tıpatıp, okun yeleklerinin birbirine uyduğu gibi uymasını ise akıl sahiplerinden hiçbiri gerekli görmemiştir [ve son buldu]. Hak olan şudur ki, hangi anlamda olursa olsun secde hem anne babadan hem de kardeşlerin hepsinden vuku bulmuştur. Gönül, bunun Acemlerin ve günümüzde pek çok insanın selamlaşması gibi bir eğilme (inhinâ) olduğuna meyletmektedir; bunun yere kapanarak (hurûr) olması da uzak bir ihtimal değildir. Anne babanın krallık tahtı üzerindeyken bunu yapmış olmalarında bir beis yoktur; Yûsuf'un aleyhisselâm rüyası da buna engel değildir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; yani bu secdenizden önce veya bu olaylardan önce demektir. Zarf [müntehâ olan «min kablü»], «rü'yâye» kelimesine taalluk eder; bu olaylar vuku bulmadan önce böyle tevil edildiği için «te'vîl» kelimesine taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekā, { رُءْيايَ } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini de caiz görmüştür; gayelerin (zarfların) hâl olarak vuku bulmasının sıhhati hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا } “Rabbim onu hak (gerçek) kıldı”; yani doğru çıkardı. Rüya mecazen de olsa bununla nitelenir. Bir grup âlim, «ceale» fiilinin «sayyara» (dönüştürdü) manasında olduğunu belirterek kelimeyi ikinci mef'ûl olarak irap etmiştir. Hâl olması —yani 'onu sahih olarak ortaya koydu'—, mahzuf bir masdarın sıfatı olması —yani 'gerçek bir kılma ile kıldı'— ve lafzından değil de fiilin manasından bir mef'ûl-i mutlak olması da caiz görülmüştür; çünkü rüyayı öyle kılması onu gerçekleştirmesi manasındadır ve «hakkan» kelimesi de «tahkîkan» (gerçekleştirme) manasındadır. Cümle, Ebü'l-Bekā'nın belirttiğine göre mukadder veya mukārin bir hâldir. { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي } “Bana gerçekten iyilik etti”. el-Bahr'da belirtildiği üzere «ihsân» fiilinin aslı, Allah Teâlâ'nın: { وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” [Kasas 77] ayetinde olduğu gibi «ilâ» veya «lâm» harf-i ceriyle müteaddî olmasıdır. Bazen de Allah Teâlâ'nın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Anne babaya iyilik edin” [Bakara 83, En'âm 151, İsrâ 23] ayetinde ve Küseyyir Azze'nin şu beytinde olduğu gibi «bâ» harf-i ceriyle müteaddî olur:
أسيئي بنا أو أحسني لا ملومة ... لدينا ولا مقلية إن تقلت
«Bize ister kötülük et ister iyilik; yanımızda ne kınanırsın ne de nefret etsen bile nefret edilirsin.»
وحمله بعضهم على تضمين أَحْسَنَ معنى لطف ولا يخفى ما فيه من اللطف إلا أن بعضهم أنكر تعدية- لطف- بالباء وزعم أنه لا يتعدى إلا باللام فيقال: لطف الله تعالى له أي أوصل إليه مراده بلطف وهذا ما في القاموس لكن المعروف في الاستعمال تعديه بالباء وبه صرح في الأساس وعليه المعول، وقيل: الباء بمعنى إلى، وقيل: المفعول محذوف أي أحسن صنعه بي فالباء متعلقة بالمفعول المحذوف، وفيه حذف المصدر وإبقاء معموله وهو ممنوع عند البصريين، وقوله: إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ منصوب- بأحسن- أو بالمصدر المحذوف عند من يرى جواز ذلك وإذا كانت تعليلية فالإحسان هو الإخراج من السجن بعد أن ابتلي به وما عطف عليه وإذا كانت ظرفية فهو غيرهما، ولم يصرح ﵇ بقصة الجب حذرا من تثريب اخوته وتناسيا لما جرى منهم لأن الظاهر حضورهم لوقوع الكلام عقيب خرورهم سجدا ولأن الإحسان إنما تم بعد خروجه من السجن لوصوله للملك وخلوصه من الرق والتهمة واكتفاء بما يتضمنه قوله: وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ أي البادية، وأصله البسيط من الأرض وإنما سمي بذلك لأن ما فيه يبدو للناظر لعدم ما يواريه ثم أطلق على البرية مطلقا، وكان منزلهم على ما قيل: بأطراف الشام ببادية فلسطين وكانوا أصحاب إبل وغنم، وقال الزمخشري: كانوا أهل عمد وأصحاب مواش ينتقلون في المياه والمناجع. وزعم بعضهم أن يعقوب ﵇ إنما تحول إلى البادية بعد النبوة لأن الله تعالى لم يبعث نبيا من البادية. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: كان يعقوب ﵇ قد تحول إلى بدا وسكنها ومنها قدم على يوسف وله بها مسجد تحت جبلها: قال ابن الأنباري: إن بدا اسم موضع معروف يقال: هو بين شعب وبدا وهما موضعان ذكرهما جميل بقوله:
Bazıları ise { أَحْسَنَ } fiilini «latufe» (lütfetti) manasını tazammun ettiğine hamletmiştir; bundaki incelik ve letafet gizli değildir. Ancak bazı âlimler «latufe» fiilinin «bâ» ile geçişli olmasını inkâr etmiş ve sadece «lâm» ile geçişli olduğunu ileri sürerek; 'Allah ona lütfetti' yani 'muradını ona lütufla ulaştırdı' anlamında «latufallāhu lehû» denildiğini iddia etmişlerdir. el-Kāmûs'ta yer alan bilgi budur. Fakat dildeki yaygın kullanımda «bâ» ile geçişli olduğu bilinmektedir; Esâsü'l-Belâga'da da bu açıkça belirtilmiştir ve itimat edilen de budur. Bir görüşe göre: «bâ», «ilâ» manasındadır. Diğer bir görüşe göre: Mef'ûl hazfedilmiştir; yani 'benim hakkımdaki muamelesini güzel kıldı' demektir, bu takdirde «bâ» hazfedilen mef'ûle taalluk eder. Ancak bunda masdarın hazfedilip ma'mûlünün bırakılması söz konusudur ki bu Basralılara göre caiz değildir. { إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } “çünkü beni zindandan çıkardı” ifadesi, bunu caiz görenlere göre { أَحْسَنَ } fiiliyle veya mahzuf masdar ile mensuptur. Şayet ta'lîliyye (sebep bildiren) olursa, ihsan; zindana atılma imtihanından sonra oradan çıkarılması ve buna matuf olan hususlardır. Şayet zarfiyye olursa, ihsan bunların dışındadır. Yûsuf aleyhisselâm, kardeşlerini kınamaktan (tesrîb) sakınarak ve onların yaptıklarını unutmuş görünmek için kuyu hadisesini açıkça zikretmemiştir; çünkü onların secdeye kapanmalarının hemen ardından bu sözün söylenmesi sebebiyle hazır bulundukları zahirdir; ayrıca ihsan, hükümdarlığa ulaşması, kölelikten ve töhmetten kurtulması sebebiyle ancak zindandan çıkışıyla tamamlanmıştır; bir de { وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “ve sizi çölden getirdi” sözünün tazammun ettiği mana ile yetinmiştir. «Bedv» çöl ve sahra demektir. Aslı düz ve geniş arazidir. Kendisini örtecek bir şey bulunmadığı için üzerindeki şeyler bakana aşikâr olduğundan (bedâ) bu ismi almıştır; sonra mutlak olarak sahra/kır için kullanılmıştır. Söylendiğine göre onların yurtları Filistin sahrasında, Şam sınırındaydı; deve ve koyun sahibiydiler. Zemahşerî şöyle demiştir: Onlar çadırlarda yaşayan (ehl-i amed) ve su başları ile otlaklar arasında göç eden sürü sahipleriydi. Bazıları, Allah Teâlâ çöl ehlinden hiçbir peygamber göndermediği için Ya'kūb'un aleyhisselâm çöle ancak peygamberlikten sonra yerleştiğini iddia etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ya'kūb aleyhisselâm Bedâ denilen yere göç edip oraya yerleşmişti; Yûsuf'un yanına da oradan gelmişti ve dağının eteğinde bir mescidi vardı. İbnü'l-Enbârî der ki: Bedâ bilinen bir mevki ismidir; Şa'b ile Bedâ arasındadır denir. Bunlar, Cemîl'in şu beytinde zikrettiği iki yerdir:
وأنت الذي حببت شعبا إلى بدا ... إلي وأوطاني بلاد سواهما
«Sen bana Şa'b'ı ve Bedâ'yı sevdirensin; oysa benim vatanım bu ikisinden başka bir diyardır.»
فالبدو على هذا قصد هذا الموضع يقال: بدا القوم بدوا إذا أتوا بدا كما يقال: أغاروا إذا أتوا الغور، فالمعنى أتى بكم من قصد بدا فهم حينئذ حضريون كذا قاله الواحدي في البسيط وذكره القشيري وهو خلاف الظاهر جدا مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي أي أفسد وحرش، وأصله من نزغ الرابض الدابة إذا نخسها وحملها على الجري وأسند ذلك إلى الشيطان مجازا لأنه بوسوسته وإلقائه، وفيه تفاد عن تثريبهم أيضا، وذكره تعظيما لأمر الإحسان لأن النعمة بعد البلاء أحسن موقعا. واستدل الجبائي والكعبي والقاضي بالآية على بطلان الجبر وفيه نظر إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ أي لطيف التدبير له إذ ما من صعب إلا وتنفذ فيه مشيئته تعالى ويتسهل دونها كذا قاله غير واحد، وحاصله أن اللطيف هنا بمعنى العالم بخفايا الأمور المدبر لها والمسهل لصعابها، ولنفوذ مشيئته سبحانه فإذا أراد شيئا سهل أسبابه أطلق عليه جل شأنه اللطيف لأن ما يلطف يسهل نفوذه، وإلى هذا يشير كلام الراغب حيث قال: اللطيف ضد الكثيف ويعبر باللطيف عن الحركة الخفيفة وتعاطي الأمور الدقيقة فوصف الله تعالى به لعلمه بدقائق الأمور ورفقه بالعباد، فاللام متعلقة- بلطيف- لأن المراد مدبر لما يشاء على ما قاله غير واحد، وقال بعضهم: إن المعنى لأجل ما يشاء، وهو على الأول متعد باللام وعلى الثاني غير متعد بها وقد تقدم آنفا ما في ذلك إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ بوجوه المصالح الْحَكِيمُ الذي يفعل كل شيء على وجه الحكمة لا غيره.
Buna göre «el-bedv», bu mevkiyi kastetmektir. Tıpkı Gavr bölgesine gittiklerinde «ağâru» (Gavr'a indiler) denildiği gibi, bir topluluk Bedâ'ya geldiğinde «bede'l-kavmü bedven» (topluluk Bedâ'ya geldi) denir. Bu takdirde mana: 'Sizi Bedâ kasdından/istikametinden getirdi' demek olur; bu durumda onlar şehirlidirler. Vâhidî el-Basît'te böyle demiş, Kuşeyrî de bunu zikretmiştir; fakat bu [tevil] zahire oldukça aykırıdır. { مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra...”; yani ifsatta bulunup fitne soktuktan sonra. Kelimenin aslı, binicinin hayvanı dürtüp koşmaya sevk etmesi anlamındaki «nezeğa'r-râbidu'd-dâbbe» ifadesinden gelir. Şeytanın vesvesesi ve kışkırtması sebebiyle bu fiil mecazen ona nispet edilmiştir. Bunda kardeşlerini kınamaktan kaçınma inceliği de vardır; ayrıca beladan sonraki nimet daha tesirli ve makbul olduğu için ihsanın büyüklüğünü belirtmek üzere bunu zikretmiştir. Cübbâî, Kâ'bî ve Kādî bu ayeti cebrin batıl olduğuna delil getirmişlerdir; fakat bu istidlalde tartışılacak yönler vardır. { إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ } “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı lütufkârdır”; yani dilediği şey için tedbiri pek latiftir; zira hiçbir zorluk yoktur ki Allah Teâlâ'nın meşîeti onda nüfuz etmesin ve O'nun iradesi karşısında kolaylaşmasın. Birden fazla âlim böyle demiştir. Hülasası şudur: Buradaki «el-latîf», işlerin gizliliklerini bilen, onları tedbir eden, zorluklarını kolaylaştıran demektir. Sübhânehu'nun meşîetinin nüfuzu sebebiyle, bir şeyi dilediğinde sebeplerini kolaylaştırır; zira latif olan şeyin nüfuz etmesi kolay olur, bu yüzden şânı yüce olan Allah'a Latîf ismi verilmiştir. Râgıb'ın şu sözleri de buna işaret eder: 'Latîf, kesifin zıddıdır; latif kelimesi hafif hareketten ve ince/derin işlerle meşgul olmaktan kinaye olarak kullanılır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bu isimle nitelenmesi, işlerin inceliklerini bilmesi ve kullarına lütufkâr davranması sebebiyledir.' Birden fazla âlimin belirttiği üzere 'dilediğini tedbir edendir' manasında olduğu için «lâm» harf-i ceri «latîf»e taalluk etmektedir. Bazıları ise mananın 'dilediği şey için/sebebiyle' olduğunu söylemiştir; birinci görüşe göre «lâm» ile müteaddîdir, ikinci görüşe göre ise «lâm» ile müteaddî değildir; bu husustaki açıklama az önce geçmişti. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, evet O, hakkıyla bilendir” maslahatların yönlerini, { الْحَكِيمُ } “hüküm ve hikmet sahibidir” her şeyi hikmet dairesinde yapan O'dur, başkası değil.
روي أن يوسف طاف بأبيه ﵉ في خزائنه فلما أدخله خزينة القرطاس قال: يا بني ما أعقك عندك هذه القراطيس وما كتبت إلي على ثمان مراحل قال:
Rivayet edildiğine göre Yûsuf, babasını aleyhimesselâm hazinelerinde gezdirdi; onu kâğıt hazinesine soktuğunda babası: 'Ey oğulcuğum! Yanında bu kadar kâğıt varken ve aramızda sadece sekiz konak mesafe varken bana yazmadın, ne kadar da vefasızlık ettin!' dedi. Yûsuf:
أمرني جبريل قال: أو ما تسأله؟ قال: أنت أبسط مني إليه فسأله قال جبريل ﵇: الله تعالى أمرني بذلك لقولك:
'Bunu bana Cebrâil emretti' dedi. Ya'kūb: 'Ona sormaz mısın?' deyince, Yûsuf: 'Senin ona olan yakınlığın ve hukukun benden daha fazladır' dedi. Ya'kūb Cebrâil'e sorunca, Cebrâil aleyhisselâm şöyle dedi: 'Senin:
وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ [يوسف: ١٣] قال: فهلا خفتني
{ وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ } “Onu kurdun yemesinden korkuyorum” [Yûsuf 13] sözün sebebiyle Allah Teâlâ bana böyle emretti. [Allah Teâlâ buyurdu ki]: ‘Benden korkmadın da kurttan mı korktun?’
وهذا عذر واضح ليوسف ﵇ في عدم إعلام أبيه بسلامته. وقد صرح غير واحد بأنه ﵇ أوحي إليه بإخفاء الأمر على أبيه إلى أن يبلغ الكتاب أجله، لكن يبقى السؤال بأن يعقوب ﵇ كان من أكابر الأنبياء نفسا وأبا وجدا وكان مشهورا في أكناف الأرض ومن كان كذلك ثم وقعت له واقعة هائلة في أعز أولاده عليه لم تبق تلك الواقعة خفية بل لا بد وأن تبلغ في الشهرة إلى حيث يعرفها كل أحد لا سيما وقد انقضت المدة الطويلة فيها وهو في ذلك الحزن الذي تضرب فيه الأمثال ويوسف ﵇ ليس بمكان بعيد عن مكانه ولا متوطنا زوايا الخفاء ولا خامل الذكر بل كان مرجع العام والخاص وداعيا إلى الله تعالى في السر والعلن وأوقات السرور والمحن فكيف غم أمره ولم يصل إلى أبيه خبره؟.
İşte bu, Yûsuf'un aleyhisselâm sağ olduğunu babasına bildirmemesi hususunda açık bir mazeretidir. Birden fazla âlim, ecel vakti gelinceye kadar bu durumu babasından gizlemesinin ona vahyedildiğini açıkça belirtmiştir. Ancak geriye şöyle bir soru kalmaktadır: Ya'kūb aleyhisselâm şahsı, babası ve dedesi itibarıyla büyük peygamberlerdendi ve yeryüzünün dört bir yanında meşhurdu. Böyle bir zatın en sevgili evladının başına dehşetli bir hadise geldiğinde, bu hadisenin gizli kalmayıp herkesin bileceği bir şöhrete ulaşması kaçınılmazdır; özellikle de darbımesel haline gelen o derin hüzün içerisinde bu kadar uzun bir süre geçmişken. Üstelik Yûsuf aleyhisselâm ondan uzak bir mekânda olmadığı gibi gizlilik köşelerine çekilmiş veya adı sanı unutulmuş biri de değildi; bilakis avamın da havasın da başvurduğu bir merci, gizlide ve açıkta, sevinç ve sıkıntı anlarında Allah Teâlâ'ya davet eden bir kimseydi. O hâlde onun durumu nasıl gizli kaldı da haberi babasına ulaşmadı?
وأجيب عن ذلك بأنه ليس إلا من باب خرق العادة، واختلفوا في مقدار المدة بين الرؤيا وظهور تأويلها فقيل:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, âdetin hilafına cereyan eden harikulâde bir halden (mucizeden) ibarettir. Rüya ile onun tevilinin zuhuru arasındaki sürenin miktarı hakkında ihtilaf edilmiştir: Denildi ki:
ثماني عشرة سنة، وأخرج عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد عن الحسن أن المدة ثمانون سنة، وأخرج ابن جرير عن ابن جريج أنها سبع وتسعون سنة، وعن حذيفة أنها سبعون سنة، وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أنها خمس وثلاثون سنة، وأخرج جماعة عن سلمان الفارسي أنها أربعون سنة وهو قول الأكثرين، قال ابن شداد: وإلى ذلك ينتهي تأويل الرؤيا والله تعالى أعلم بحقائق الأمور.
On sekiz yıldır. Abdullah b. Ahmed, Zevâidü'z-Zühd'de Hasan'dan bu sürenin seksen yıl olduğunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayetine göre doksan yedi yıldır. Huzeyfe'den ise yetmiş yıl olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayetine göre otuz beş yıldır. Bir cemaatin Selmân-ı Fârisî'den rivayetine göre ise kırk yıldır ki ekseriyetin görüşü de budur. İbn Şeddâd şöyle demiştir: Rüyanın tevili bu süreye kadar uzanır. İşlerin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ أي بعضا عظيما منه- فمن- للتبعيض ويبعد القول بزيادتها أو جعلها لبيان الجنس والتعظيم من مقتضيات المقام، وبعضهم قدر عظيما في النظم الجليل على أنه مفعول به كما نقل أبو البقاء وليس بشيء، والظاهر أنه أراد من ذلك البعض ملك مصر ومن الْمُلْكِ ما يعم مصر وغيرها، ويفهم من كلام بعضهم جواز أن يراد من الملك مصر ومن البعض شيء منها وزعم أنه لا ينافي قوله تعالى: مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ
{ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ } “Rabbim! Gerçekten sen bana mülkten [büyük bir nasip] verdin”; yani ondan büyük bir cüz verdin. [Buradaki] «min» (مِنْ) teb'îz (kısmîlik) içindir; onun zâit olduğunu söylemek veya beyân-ı cins (tür açıklama) için kılındığını kabul etmek uzaktır. Tazim (büyüklük bildirme) ise makamın gereğidir. Bazıları, Ebü'l-Bekâ'nın naklettiği üzere, mefulün bih kabul ederek bu yüce nazımda “azîmen” (büyük bir mülk) kelimesini takdir etmişlerdir ki bu [görüş] kayda değer bir şey değildir. Zâhir olan şudur ki o, bu “cüz/bazı” ile Mısır hükümdarlığını, { الْمُلْكِ } “el-Mülk” ile de Mısır'ı ve diğer yerleri kapsayan [mutlak mülkü] kastetmiştir. Bazılarının sözünden ise mülk ile Mısır'ın, cüz/bazı ile de Mısır'ın bir kısmının kastedilmesinin caiz olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim bunun, Yüce Allah'ın: { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Yûsuf'a o yerde iktidar verdik” buyruğuna aykırı olmadığını ileri sürmüştür.
يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ [يوسف: ٥٦] لأنه لم يكن مستقلا فيه وإن كان ممكنا فيه وفيه تأمل، وقيل: أراد ملك نفسه من إنفاذ شهوته، وقال عطاء: ملك حساده بالطاعة ونيل الأماني وليس بذاك وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ أي بعضا من ذلك كذلك، والمراد بتأويل الأحاديث إما تعليم تعبير الرؤيا وهو الظاهر وإما تفهيم غوامض أسرار الكتب الإلهية ودقائق سنن الأنبياء، وعلى التقديرين لم يؤت ﵇ جميع ذلك، والترتيب على غير الظاهر ظاهر وأما على الظاهر فلعل تقديم إيتاء الملك على ذلك في الذكر لأنه بمقام تعداد النعم الفائضة عليه من الله سبحانه والملك أعرق في كونه نعمة من التعليم المذكور وإن كان ذلك أيضا نعمة جليلة في نفسه فتذكر وتأمل . وقرأ عبد الله وابن ذر «آتيتن وعلمتن» بحذف الياء فيهما اكتفاء بالكسرة، وحكى ابن عطية عن الأخير «آتيتني» بغير «قد» فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي مبدعهما وخالقهما، ونصبه على أنه نعت- لرب- أو بدل أو بيان أو منصوب بأعني أو منادى ثان، ووصفه تعالى به بعد وصفه بالربوبية مبالغة في ترتيب مبادئ ما يعقبه من قوله: أَنْتَ وَلِيِّي متولي أموري ومتكفل بها أو موال لي وناصر فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فالوالي إما من الولاية أو الموالاة، وجوز أن يكون بمعنى المولى كالمعطى لفظا ومعنى أي الذي يعطيني نعم الدنيا والآخرة تَوَفَّنِي أقبضني مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ من آبائي على ما روي عن ابن عباس أو بعامة الصالحين في الرتبة والكرامة كما قيل، واعترض بأن يوسف ﵇ من كبار الأنبياء ﵈ والصلاح أول درجات المؤمنين فكيف يليق به أن يطلب اللحاق بمن هو في البداية؟ وأجيب بأنه ﵇ طلبه هضما لنفسه فسبيله سبيل استغفار الأنبياء ﵈، ولا سؤال ولا جواب إذا أريد من الصالحين آباؤه الكرام يعقوب وإسحاق وإبراهيم ﵈، وقال الإمام: هاهنا وهاهنا مقام آخر في الآية على لسان أصحاب المكاشفات وهو أن النفوس المفارقة إذا أشرقت بالأنوار الإلهية واللوامع القدسية فإذا كانت متناسبة متشاكلة انعكس النور الذي في كل واحد منها إلى الأخرى بسبب تلك الملاءمة والمجانسة فعظمت تلك الأنوار وتقوت هاتيك الأضواء، ومثال ذلك المرايا الصقيلة الصافية إذا وصفت وصفا متى أشرقت الشمس عليها انعكس الضوء من كل واحد منها إلى الأخرى فهناك يقوى الضوء ويكمل النور وينتهي في الاشراق والبريق إلى حد لا تطيقه الأبصار الضعيفة فكذلك هاهنا انتهى. وهو كما ترى، والحق أن يقال: إن الصلاح مقول بالتشكيك متفاوت قوة وضعفا والمقام يقتضي أنه ﵇ أراد بالصالحين المتصفين بالمرتبة المعتنى بها من مراتب الصلاح، وقد قدمنا ما عند أهل المكاشفات في الصلاح فارجع إليه. بقي أن المفسرين اختلفوا في أن هذا هل هو منه ﵇ تمني للموت وطلب منه أم لا؟ فالكثير منهم على أنه طلب وتمني لذلك، قال الإمام: ولا يبعد من الرجل العاقل إذا كمل عقله أن يتمنى الموت وتعظم رغبته فيه لأنه حينئذ يحس بنقصانه مع شغفه بزواله وعلمه بأن الكمال المطلق ليس إلا لله تعالى فيبقى في قلق لا يزيله إلا الموت فيتمناه، وأيضا يرى أن السعادة الدنيوية سريعة الزوال مشرفة على الفناء والألم الحاصل عند زوالها أشد من اللذة الحاصلة عند وجدانها مع أنه ليس هناك لذة إلا وهي ممزوجة بما ينغصها بل لو حققت لا ترى لذة حقيقية في هذه اللذائذ الجسمانية وإنما حاصلها دفع الآلام، فلذة الأكل عبارة عن دفع ألم الجوع، ولذة النكاح عبارة عن دفع الألم الحاصل بسبب الدغدغة المتولدة من حصول المني في أوعيته، وكذا الإمارة والرياسة يدفع بها الألم الحاصل بسبب شهوة الانتقام ونحو ذلك، والكل لذلك خسيس وبالموت التخلص عن الاحتياج إليه، على أن عمدة الملاذ الدنيوية الأكل والجماع والرياسة والكل في نفسه خسيس معيب، فإن الأكل عبارة عن ترطيب الطعام بالبزاق
{ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } “[Mısır'da] dilediği yerde konaklardı” [Yûsuf: 56] ayetine aykırı olmadığını iddia etmiştir; zira o, [Mısır'da] tam yetkili kılınmış olsa da [ülke mülkünün tamamında] tek başına müstakil bir hükümdar değildi. Ancak bu görüşte düşünülecek hususlar vardır. Denildi ki: 'Nefsinin şehvetini yerine getirmekten kendini alıkoyma mülkünü (hakimiyetini) kastetmiştir.' Atâ ise: 'Hasetçilerine itaat ettirip arzularına kavuşma mülkünü [kastetmiştir]' demiştir; fakat bu pek isabetli değildir. { وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “Ve bana rüyaların (hadiselerin) yorumunu öğrettin” ifadesi de aynı şekilde 'bundan bir kısmını [öğrettin]' demektir. Hadislerin tevilinden (te’vîlü’l-ehâdîs) maksat; ya zahir olan görüşe göre rüya tabirinin öğretilmesidir ya da ilahi kitapların kapalı sırlarının ve peygamberlerin ince sünnetlerinin kavratılmasıdır. Her iki ihtimale göre de [Yusuf] aleyhisselâm'a bunların tamamı verilmemiştir. Zahir olmayan anlama göre sıralama zaten açıktır; zahir anlama göre ise mülk verme nimetinin zikirde buna takdim edilmesi, belki de Allah Teâlâ'nın kendisine bolca ihsan ettiği nimetleri sayma makamında bulunmasındandır. Mülk, nimet olma vasfında söz konusu öğretimden daha köklüdür; her ne kadar o öğretim de kendi zatında yüce bir nimet olsa da. Bunu hatırla ve iyi düşün! Abdullah [b. Mes‘ûd] ve İbn Zerr, kesre ile yetinerek her iki kelimedeki yâ (ي) harfini hazfedip «آتيتن وعلمتن» (Âteytin ve allemten) şeklinde okumuşlardır. İbn Atıyye ise sonuncusundan (İbn Zerr'den) «قد» (kad) olmaksızın «آتيتني» şeklinde rivayet etmiştir. { فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ey gökleri ve yeri yoktan var eden!” yani onları benzersiz şekilde var eden ve yaratan! Kelimenin nasb ile (fâtıra) okunması; 'Rabb' (رَبِّ) lafzına sıfat, bedel veya beyân olması yahut 'a‘nî' (أَعْنِي - yani kastederim) fiiliyle mensûb olması ya da ikinci bir münâdâ olması sebebiyledir. Allah Teâlâ'nın, rubûbiyet vasfından sonra bu sıfatla vasfedilmesi, hemen ardından gelen şu sözünün mukaddimelerini tertip etmede mübalağa içindir: { أَنْتَ وَلِيِّي } “Sen benim velîmsin” yani işlerimi üstlenen, onları deruhte edensin yahut beni dost edinen ve bana yardım edensin { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada da ahirette de”. Dolayısıyla 'el-Vâlî' (el-Velî) ya vilâyetten (yönetim/velayet) ya da muvâlâttan (dostluk) gelir. Lafız ve mana itibarıyla 'mu‘tî' (ihsan eden) gibi 'el-Mevlâ' manasında olması da caiz görülmüştür; yani 'bana dünyanın ve ahiretin nimetlerini veren' demektir. { تَوَفَّنِي مُسْلِماً } “Benim canımı Müslüman olarak al” yani ruhumu kabzet { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Ve beni salihler arasına kat”. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre 'atalarımın arasına' yahut denildiği gibi 'mertebe ve keramet bakımından salihlerin geneline [kat]'. Şöyle bir itiraz öne sürülmüştür: Yusuf aleyhisselâm büyük peygamberlerdendir (aleyhimüsselâm), salah (salihlik) ise müminlerin ilk mertebelerindendir; o halde henüz başlangıç mertebesinde olanlara katılmayı talep etmesi ona nasıl yakışır? Buna şöyle cevap verilmiştir: O (aleyhisselâm), bunu nefsini tezellül ve tevazu göstermek (hezm-i nefs) için istemiştir; dolayısıyla onun bu yolu, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) istiğfar etme yolu gibidir. Eğer salihlerden maksat onun yüce ataları Yakub, İshak ve İbrahim (aleyhimüsselâm) ise, zaten ortada ne soru kalır ne de cevap. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Burada ayet hakkında ehl-i keşfin lisanı üzere başka bir makam vardır; o da şudur: Bedenlerden ayrılan nefisler, ilahi nurlarla ve kudsi parıltılarla aydınlandığında, eğer aralarında bir tenasüp ve benzeşme varsa, bu uyum ve mücaneset sebebiyle her birindeki nur diğerine yansır; böylece o nurlar büyür ve o ışıklar kuvvetlenir. Bunun misali, cilalı ve berrak aynalardır; bunlar yan yana dizildiklerinde güneş üzerlerine vurduğu zaman ışık birinden diğerine yansır; işte orada ışık güçlenir, nur kemale erer ve parıltı ile aydınlık zayıf gözlerin dayanamayacağı bir dereceye ulaşır. İşte buradaki durum da böyledir.' [İmam Râzî'nin sözü] bitti. Bu görüş gördüğün gibidir. Doğrusu şöyle denilmesidir: Salah, farklı dereceleri olan (teşkîk üzere söylenen), kuvvet ve zaaf bakımından farklılık arz eden bir kavramdır. Makam da Yusuf aleyhisselâm'ın 'salihler' ile salah mertebelerinden en muteber ve en üstün mertebeyle vasıflananları kastetmiş olmasını gerektirir. Salah konusunda ehl-i keşfin görüşlerini daha önce zikretmiştik, oraya müracaat edilsin. Geriye şu husus kaldı: Müfessirler, bu ifadenin Yusuf aleyhisselâm tarafından ölümü temenni etmek ve onu talep etmek olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onların çoğu, bunun bir ölüm talebi ve temennisi olduğu görüşündedir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Aklı kemale erdiğinde akıllı bir insanın ölümü temenni etmesi ve ona olan arzusunun büyümesi uzak bir ihtimal değildir; zira o vakit [dünyadaki] noksanlığını hisseder, bununla beraber o noksanlığın yok olmasına aşırı iştiyak duyar ve mutlak kemalin ancak Allah Teâlâ'ya mahsus olduğunu bilir. Dolayısıyla ancak ölümün giderebileceği bir huzursuzluk içinde kalır ve ölümü temenni eder. Ayrıca dünyevi saadetin çabucak yok olduğunu, yok olmaya yüz tuttuğunu ve zevali anında hâsıl olan elemin, elde edildiğinde hâsıl olan lezzetten daha şiddetli olduğunu görür. Kaldı ki, tadını kaçıran bir şeyle karışmamış hiçbir lezzet yoktur; hatta tahkik edersen, bu cismani lezzetlerde hakiki bir lezzet göremezsin, onların neticesi sadece elemleri savmaktan ibarettir. Nitekim yemek lezzeti, açlık elemini defetmekten ibarettir; cinsi münasebet lezzeti, meninin kaplarında toplanmasından kaynaklanan uyarılma sebebiyle hâsıl olan elemi defetmekten ibarettir. Aynı şekilde emirlik ve reislik lezzeti de intikam şehveti ve benzeri şeylerden kaynaklanan elemi defetmeye yarar. Dolayısıyla bunların hepsi değersizdir ve ölümle birlikte bunlara olan ihtiyaçtan kurtuluş gerçekleşir. Kaldı ki dünyevi lezzetlerin esası yemek, cima ve reisliktir; bunların her biri bizzat değersiz ve kusurludur. Zira yemek, gıdanın tükürük ile ıslatılmasından ibarettir...
المجتمع في الفم ولا شك أنه مستقذر في نفسه ثم حينما يصل إلى المعدة يظهر فيه الاستحالة والتعفن ومع ذا يشارك الإنسان فيه الحيوانات الخسيسة فيلتذ الجعل بالروث التذاذ الإنسان باللوزينج، وقد قال العقلاء: من كان همته ما يدخل في بطنه فقيمته ما يخرج من بطنه، والجماع نهاية ما يقال فيه: إنه إخراج فضلة متولدة من الطعام بمعونة جلدة مدبوغة بالبول ودم الحيض والنفاس مع حركات لو رأيتها من غيرك لأضحكتك، وفيه أيضا تلك المشاركة وغاية ما يرجى من ذلك تحصيل الولد الذي يجر إلى شغل البال والتحيل لجمع المال ونحو ذلك، والرياسة إذا لم يكن فيها سوى أنها على شرف الزوال في كل آن لكثرة من ينازع فيها ويطمح نظره إليها فصاحبها لم يزل خائفا وجلا من ذلك لكفاها عيبا، وقد يقال أيضا: إن النفس خلقت مجبولة على طلب اللذات والعشق الشديد لها والرغبة التامة في الوصول إليها فما دام في هذه الحياة الجسمانية يكون طالبا لها وما دام كذلك فهو في عين الآفات ولجة الحسرات، وهذا اللازم مكروه والملزوم مثله فلهذا يتمنى العاقل زوال هذه الحياة الجسمانية ليستريح من ذلك النصب، ولله تعالى قول من قال:
toplanan tükürükle yiyeceğin ıslatılmasından ibarettir; şüphe yok ki bu bizzat tiksinilecek bir şeydir. Sonra mideye ulaştığında onda başkalaşma ve kokuşma belirir; bununla birlikte insan bu lezzette bayağı hayvanlarla ortaktır; nitekim pislik böceği gübreden, insanın badem ezmesinden lezzet aldığı gibi lezzet alır. Akıl sahipleri şöyle demiştir: 'Kimin himmeti karnına giren şey ise, kıymeti karnından çıkan şey kadardır.' Cima hakkında söylenebilecek en ileri söz şudur: O, idrar, hayız ve nifas kanıyla tabaklanmış bir deri parçasının yardımıyla, yemekten meydana gelen bir fazlalığın dışarı atılmasıdır; üstelik başkasında görsen seni güldürecek hareketlerle yapılır. Onda da hayvanlarla o ortaklık mevcuttur; ondan umulan en nihai gaye ise zihni meşgul etmeye, mal toplamak için hilelere başvurmaya vb. sürükleyen bir evlat sahibi olmaktır. Reislikte ise, onda çekişenlerin ve ona göz dikenlerin çokluğu sebebiyle her an elden gitme tehlikesiyle karşı karşıya bulunmasından ve sahibinin bundan dolayı sürekli korku ve endişe içinde olmasından başka bir şey olmasaydı bile, kusur olarak bu ona yeterdi. Şöyle de denilebilir: Nefis, lezzetleri aramaya, onlara şiddetle âşık olmaya ve onlara kavuşma hususunda tam bir arzuya sahip olmaya meyilli yaratılmıştır; insan bu cismanî hayatta kaldığı müddetçe onları talep edecektir; böyle olduğu müddetçe de tam afetlerin içinde ve hasretler girdabında olacaktır. Bu lâzım (sonuç) mekruh olduğuna göre melzûm (hayat) da onun gibidir; işte bu yüzden akıllı kimse, bu meşakkatten kurtulup rahata ermek için bu cismanî hayatın zevalini temenni eder. Şu şairin sözü ne kadar da güzeldir:
ضجعة الموت رقدة يستريح الجسم فيها والعيش مثل السهاد وقال:
«Ölüm uykusu, bedenin içinde rahata erdiği bir dinlenmedir; hayat ise uykusuzluk gibidir.» Şair şöyle de demiştir:
تعب كلها الحياة فما اعجب إلا من راغب في ازدياد
«Hayatın tamamı yorgunluktur; bu yüzden onda daha fazla kalmayı isteyene şaşarım ancak!»
إن حزنا في ساعة الفوت أضعا ... ف سرور في ساعة الميلاد
«Ölüm anındaki bir hüzün, doğum anındaki sevinçten katbekat fazladır.»
وقد ذكر غير واحد أن تمني الموت حبا للقاء الله تعالى مما لا بأس به،
Birden fazla âlim, Allah Teâlâ'ya kavuşma arzusu ve sevgisiyle ölümü temenni etmenin bir sakıncası olmadığını zikretmiştir.
وقد روى الشيخان عن عائشة رضي الله تعالى عنها «من أحب لقاء الله تعالى أحب الله تعالى لقاءه» الحديث
Nitekim Buhârî ve Müslim, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şu hadisi rivayet etmişlerdir: «Kim Allah Teâlâ'ya kavuşmayı severse, Allah Teâlâ da ona kavuşmayı sever...»
نعم تمني الموت عند نزول البلاء منهي عنه
Evet, bela ve musibet anında ölümü temenni etmek ise yasaklanmıştır.
ففي الخبر لا يتمنين أحدكم الموت لضر نزل به،
Nitekim hadiste: «Hiçbiriniz başına gelen bir sıkıntıdan dolayı ölümü temenni etmesin» buyrulmuştur.