وأنت تعلم أن في عد كل ما قيل في بيان المراد من سرقة الأخ تصلفا تصلف فإن فيه ما لا بأس في نسبته إلى بيت النبوة، وإن ادعى أن دعوى نسبتهم السرقة إلى يوسف ﵇ مما لا يليق نسبة مثله إليهم لأن ذلك كذب إذ لا سرقة في الحقيقة وهم أهل بيت النبوة الذين لا يكذبون جاء حديث أكله الذئب وهم غير معصومين أولا وآخرا وما قاله البعض. وقيل: إنه كلام حقيق بالقبول مما يأباه ما بعد كما لا يخفى على من له ذوق، على أن ذلك في نفسه بعيد ذوقا وأتوا بكلمة إِنْ لعدم جزمهم بسرقته بمجرد خروج السقاية من رحله، فقد وجدوا من قبل بضاعتهم في رحالهم ولم يكونوا سارقين. وفي بعض الروايات أنهم لما رأوا إخراج السقاية من رحله خجلوا فقالوا: يا ابن راحيل كيف سرقت هذه السقاية؟ فرفع يده إلى السماء فقال: والله ما فعلت فقالوا: فمن وضعها في رحلك؟ قال: الذي وضع البضاعة في رحالكم، فإن كان قولهم: إِنْ يَسْرِقْ إلخ بعد هذه المقاولة فالظاهر أنها هي التي دعتهم «لأن» وأما قولهم: «إن ابنك سرق» فبناء على الظاهر ومدعى القوم وكذا علمهم مبني على ذلك وقيل: إنهم جزموا بذلك وإِنْ لمجرد الشرط ولعله الأولى لظاهر ما يأتي إن شاء الله الله تعالى تحقيقه ويَسْرِقْ لحكاية الحال الماضية، والمعنى إن كان سرق فليس ببدع لسبق مثله من أخيه وكأنهم أرادوا بذلك دفع المعرة عنهم واختصاصها بالشقيقين، وتنكير أَخٌ لأن الحاضرين لا علم لهم به. وقرأ أحمد بن جبير الأنطاكي وابن أبي سريج عن الكسائي والوليد بن حسان. وغيرهم «فقد سرّق» بالتشديد مبنيا للمفعول أي نسب السرقة فَأَسَرَّها يُوسُفُ الضمير لما يفهم من الكلام والمقام أي أضمر الحزازة التي حصلت له ﵇ مما قالوا: وقيل: أضمر مقالتهم أو نسبة السرقة إليه فلم يجبهم عنها فِي نَفْسِهِ لا أنه أسرها لبعض أصحابه كما في قوله تعالى: وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً [نوح: ٩] وَلَمْ يُبْدِها أي يظهرها لَهُمْ لا قولا ولا فعلا صفحا لهم وحلما وهو تأكيد لما سبق قالَ أي في نفسه، وهو استئناف مبني على سؤال نشأ من الأخبار بالإسرار المذكور كأنه قيل: فماذا قال في نفسه في تضاعيف ذلك؟ فقيل: قال أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً أي منزلة في السرق، وحاصله أنكم أثبت في الاتصاف بهذا الوصف وأقوى فيه حيث سرقتم أخاكم من أبيكم ثم طفقتم تفترون على البريء، وقال الزجاج: إن الإضمار هنا على شريطة التفسير لأن قالَ أَنْتُمْ إلخ بدل من الضمير، والمعنى فأسر يوسف في نفسه قوله: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً والتأنيث باعتبار أنه جملة أو كلمة. وتعقب ذلك أبو علي بأن الإضمار على شريطة التفسير على ضربين، أحدهما أن يفسر بمفرد نحو نعم رجلا زيد وربه رجلا. وثانيهما أن يفسر بجملة كقوله تعالى قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الإخلاص: ١] وأصل هذا أن يقع في الابتداء ثم يدخل عليه النواسخ نحو إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً [طه: ٧٤] فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ [الحج: ٤٦] وليس منها- شفاء النفس مبذول- وغير ذلك، وتفسير المضمر في كلا الموضعين متصل بالجملة التي قبلها المتضمنة لذلك المضمر ومتعلق بها ولا يكون منقطعا عنها والذي ذكره الزجاج منقطع فلا يكون من الإضمار على شريطة التفسير. وفي أنوار التنزيل أن المفسر بالجملة لا يكون إلا ضمير الشأن، واعترض عليه بالمنع. وفي الكشف أن هذا ليس من التفسير بالجمل في شيء حتى
Bilirsin ki kardeşin hırsızlığından kastedilen şeyin beyanında söylenen her şeyi zorlama saymak da bir zorlamadır; zira bunların içinde peygamberlik hanesine nispet edilmesinde bir sakınca olmayan şeyler de vardır. Eğer kardeşlerin hırsızlığı Yûsuf'a aleyhisselâm nispet etme iddialarının, onlara nispet edilmesi uygun olmayan bir şey olduğu ileri sürülürse —çünkü bu bir yalandır, zira hakikatte bir hırsızlık yoktur ve onlar yalan söylemeyen peygamberlik hanesi halkıdır—, onu kurdun yediği haberi [ile yalan söyledikleri] ortadadır ve onlar ne başta ne de sonda masumdurlar. Bazılarının söylediği ve kabule layık bir söz olduğu belirtilen görüşe gelince, zevk-i selim sahibi olan kimseye gizli kalmayacağı üzere, ayetin devamı buna manidir; kaldı ki bu görüşün kendisi de zevken uzaktır. Kardeşler, su kabının onun yükünden çıkmasıyla hırsızlık yaptığına kesin hükmetmedikleri için { إِنْ } “eğer” kelimesini kullandılar; nitekim daha önce kendi mallarını yüklerinde bulmuşlardı ama hırsız değillerdi. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, su kabının onun yükünden çıkarıldığını gördüklerinde utandılar ve: "Ey Râhil'in oğlu! Bu su kabını nasıl çaldın?" dediler. O da elini göğe kaldırıp: "Allah'a yemin olsun ki ben yapmadım" dedi. Onlar: "Öyleyse onu senin yüküne kim koydu?" dediler. O da: "Mallarınızı yüklerinize koyan kimse o koydu" dedi. Eğer onların { إِنْ يَسْرِقْ } “Eğer çaldıysa” vb. sözleri bu karşılıklı konuşmadan sonra ise, zahir olan şudur ki onları [şüphe bildiren] { إِنْ } edatına sevk eden bu konuşmadır. Onların [babalarına vardıklarında söyledikleri] "Şüphesiz senin oğlun hırsızlık etti" sözü ise zahire ve oradaki topluluğun iddiasına dayanmaktadır; aynı şekilde onların bilgisi de buna dayanmaktadır. Denildi ki: Onlar buna kesin olarak hükmetmişlerdi; { إِنْ } edatı ise sırf şart içindir. Allah Teâlâ'nın izniyle tahkiki gelecek olan zahire göre evla olan da budur. { يَسْرِقْ } “çaldıysa” ifadesi geçmiş halin hikaye edilmesidir. Anlamı ise: "Eğer çalmışsa bu yadırganacak bir şey değildir, zira daha önce öz kardeşinden de benzeri bir şey sadır olmuştu" şeklindedir. Sanki onlar bununla üzerlerindeki lekeyi defetmek ve onu iki öz kardeşe has kılmak istemişlerdir. { أَخٌ } “bir kardeş” kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi, orada bulunanların onu tanımamasındandır. Ahmed b. Cübeyr el-Antâkî, Kisâî'den rivayetle İbn Ebî Süreyc, Velîd b. Hassân ve başkaları meçhul sigayla şeddeli olarak "فقد سُرِّقَ" şeklinde okumuşlardır; yani "hırsızlığa nispet edilmişti" demektir. { فَأَسَرَّها يُوسُفُ } “Yûsuf bunu gizledi”; zamir, sözden ve makamdan anlaşılan duruma aittir; yani onların söylediklerinden dolayı kendisinde aleyhisselâm hasıl olan kırgınlığı/hüznü gizledi. Denildi ki: Onların sözünü veya hırsızlığın kendisine nispet edilmesini gizledi ve onlara bu hususta cevap vermedi. { فِي نَفْسِهِ } “içinde”, yani Allah Teâlâ'nın: { وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً } “Onlarla gizli gizli konuştum” [Nûh: 9] ayetinde olduğu gibi onu bazı arkadaşlarına gizlice söylemiş değildir. { وَلَمْ يُبْدِها } “ve onu açığa vurmadı”; yani onlara af ve hilm göstererek ne sözle ne de fiille { لَهُمْ } “onlara” belli etti; bu ifade bir öncekinin tekididir. { قالَ } “Dedi”; yani içinden dedi. Bu, mezkûr gizleme haberinden doğan bir soruya dayalı istinaf (başlangıç) cümlesidir; sanki: "Bu esnada içinden ne dedi?" denilmiş de, [cevaben] "Dedi ki: { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } “Siz konumca daha kötüsünüz” denilmiştir; yani hırsızlık bakımından mertebeniz daha kötüdür. Bunun özeti şudur: Siz bu vasıfla nitelenmede daha sabit ve onda daha betersiniz; çünkü siz kardeşinizi babanızdan çaldınız, sonra da masum birine iftira etmeye başladınız. Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki zamir (izmâr), tefsir şartına bağlıdır; çünkü { قالَ أَنْتُمْ } vb. cümle zamirden bedeldir. Anlamı şudur: Yûsuf, { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözünü içinde gizledi. Müennes zamir kullanılması ise onun bir cümle veya kelam olmasındandır. Ebû Ali buna şöyle itiraz etmiştir: Tefsir şartına bağlı zamir iki kısımdır: Birincisi, نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ ve رُبَّهُ رَجُلًا örneklerinde olduğu gibi müfret bir kelimeyle tefsir edilmesidir. İkincisi ise, Allah Teâlâ'nın { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O, Allah'tır, tektir” [İhlâs: 1] ayetinde olduğu gibi bir cümleyle tefsir edilmesidir. Bunun aslı, cümlenin başında yer alması, sonra da { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً } [Tâhâ: 74], { فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ } [Hac: 46] örneklerinde olduğu gibi nâsihlerin (başına gelen edatların) dahil olmasıdır. —شِفَاءُ النَّفْسِ مَبْذُولٌ— ve benzerleri bundan değildir. Her iki yerde de zamirin tefsiri, o zamiri içeren önceki cümleye bitişiktir ve ona bağlıdır, ondan kopuk olmaz. Zeccâc'ın zikrettiği ise kopuktur; dolayısıyla tefsir şartına bağlı zamir kabilinden olmaz. Envârü't-Tenzîl'de, cümle ile tefsir edilenin ancak şan zamiri olacağı belirtilmiş; buna da men (kabul etmeme) yoluyla itiraz edilmiştir. El-Keşf'te ise bunun cümlelerle tefsir kabilinden hiçbir şey olmadığı,
يعترض بأنه من خواص ضمير الشأن الواجب التصدير وإنما هو نظير وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِيَّ [البقرة:
dolayısıyla cümlenin başında gelmesi zorunlu olan şan zamirinin özelliklerinden olduğu gerekçesiyle itiraz edilemeyeceği; bilakis bunun { وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِيَّ } “İbrâhim de bunu oğullarına vasiyet etti, Ya‘kûb da: 'Ey oğullarım!' [dedi]” [el-Bakara:
١٣٢] إلخ.
132] ayetinin bir benzeri olduğu belirtilmiştir.
وتعقب بأن في تلك الآية تفسير جملة بجملة وهذه فيها تفسير ضمير بجملة. وفي الكشاف جعل أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً هو المفسر وفيه خفاء لأن ذلك مقول القول. واستدل بعضهم بالآية على إثبات الكلام النفسي بجعل قالَ إلخ بدلا من- أسر- ولعل الأمر لا يتوقف على ذلك لما أشرنا إليه من أن المراد قال في نفسه، نعم قال أبو حيان: إن الظاهر أنه ﵇ خاطبهم وواجههم به بعد أن أسر كراهية مقالتهم في نفسه وغرضه توبيخهم وتكذيبهم، ويقويه أنهم تركوا أن يشفعوا بأنفسهم وعدلوا إلى الشفاعة له بأبيه وفيه نظر. وقرأ عبد الله وابن أبي عبلة «فأسره» بتذكير الضمير وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ أي عالم علما بالغا إلى أقصى المراتب بأن الأمر ليس كما تصفون من صدور السرقة منا، فصيغة أفعل لمجرد المبالغة لا لتفضيل علمه تعالى على علمهم كيف لا وليس لهم بذلك من علم قاله غير واحد.
Buna karşı şöyle denilmiştir: O ayette cümlenin cümle ile tefsiri vardır; bu ayette ise zamirin cümle ile tefsiri söz konusudur. el-Keşşâf'ta { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } cümlesi müfessir kılınmıştır; ancak bunda bir kapalılık vardır, çünkü bu söz söylenmiş olan sözdür (makûlü'l-kavldir). Bazıları, { قالَ } ifadesini { أَسَرَّ } fiilinden bedel kılarak bu ayeti kelâm-ı nefsînin ispatına delil getirmişlerdir; fakat mesele muhtemelen buna bağlı değildir, zira kastedilenin "içinden dedi" manası olduğuna işaret etmiştik. Evet, Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, onların sözünden duyduğu hoşnutsuzluğu içinde gizledikten sonra onlara hitap edip yüzlerine karşı söylemiş olmasıdır; maksadı ise onları azarlamak ve yalanlamaktır. Kendi adlarına şefaatçi olmayı bırakıp onun babası adına şefaat etmeye yönelmeleri de bunu güçlendirmektedir; ancak bu görüş tartışmaya açıktır. Abdullah ve İbn Ebî Able zamiri müzekker kılarak «فأسره» şeklinde okumuşlardır. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Allah, sizin anlattığınızı en iyi bilendir”; yani bizim tarafımızdan bir hırsızlığın sadır olduğu yönündeki nitelendirmenizin gerçekte böyle olmadığını en üst derecede bilendir. Dolayısıyla 'ef‘al' sigası sırf mübalağa içindir, Allah Teâlâ'nın ilmini onların ilmine üstün kılmak için (tavdîl) değildir; nasıl olsun ki, onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Bunu birden fazla alim söylemiştir.
وقال أبو حيان: إن المعنى أعلم بما تصفون به منكم لأنه سبحانه عالم بحقائق الأمور وكيف كانت سرقة أخيه الذي أحلتم سرقته عليه فأفعل حينئذ على ظاهره. واعترض بأنه لم يكن فيهم علم والتفضيل يقتضي الشركة، وأجيب بأنه تكفي الشركة بحسب زعمهم فإنهم كانوا يدعون العلم لأنفسهم، ألا ترى قولهم: فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ جزما.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Anlamı, "O, nitelediğiniz şeyi sizden daha iyi bilir" demektir; çünkü O Sübhânehu ve Teâlâ işlerin hakikatini ve hırsızlığı kendisine havale ettiğiniz kardeşinin hırsızlığının nasıl olduğunu bilendir. Bu durumda 'ef‘al' sigası zahiri üzeredir. Buna, onlarda bir ilim bulunmadığı ve üstünlük sıfatının (tafdîlin) ortaklık gerektirdiği gerekçesiyle itiraz edilmiş; cevap olarak da onların kendi zanlarına göre ortaklığın yeterli olduğu, zira kendilerinde ilim bulunduğunu iddia ettikleri belirtilmiştir; görmez misin ki onların { فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” sözünü kesin bir dille söylemişlerdir.
قالُوا عند ما شاهدوا مخايل أخذ بنيامين مستعطفين يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً طاعنا في السن لا يكاد يستطيع فراقه وهو علالة به يتعلل عن شقيقه الهالك، وقيل: أرادوا مسنا كبيرا في القدر، والوصف على القولين محط الفائدة وإلا فالإخبار بأن له أبا معلوم مما سبق فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ بدله فلسنا عنده بمنزلته من المحبة والشفقة إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إلينا فأتم إحسانك فما الانعام إلا بالإتمام أو من عادتك الإحسان مطلقا فاجر على عادتك ولا تغيرها معنا فنحن أحق الناس بذلك، فالإحسان على الأول خاص وعلى الثاني عام، والجملة على الوجهين اعتراض تذييلي على ما ذهب إليه بعض المدققين، وذهب بعض آخر إلى أنه إذا أريد بالإحسان الإحسان إليهم تكون مستأنفة لبيان ما قبل إذ أخذ البدل إحسان إليهم وإذا أريد أن عموم ذلك من دأبك وعادتك تكون مؤكدة لما قبل وذكر أمر عام على سبيل التذييل أنسب بذلك.
{ قالُوا } “Dediler ki”; Bünyâmin'in alıkonulma işaretlerini gördüklerinde merhamet dilenerek şöyle dediler: { يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً } “Ey Vezir! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası var”; yaşı oldukça ilerlemiş, onun ayrılığına neredeyse dayanamayacak durumdadır ve o, helak olan öz kardeşinin yerine kendisiyle teselli bulduğu bir avuntudur. Denildi ki: Yaşça büyük ve kadri yüce birini kastettiler. Her iki görüşe göre de bu niteleme asıl faydanın odak noktasıdır; aksi takdirde onun bir babası olduğunun haber verilmesi önceden bilinmektedir. { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Bizden birini onun yerine al”; onun bedeli olarak al, zira biz sevgi ve şefkat bakımından onun yanında onun mertebesinde değiliz. { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz”; bize iyilik edenlerdensin, öyleyse iyiliğini tamamla, zira ihsan ancak tamamlanmakla olur; yahut senin adetin mutlak olarak iyilik etmektir, öyleyse adetine göre davran ve bize karşı bunu değiştirme, zira biz buna insanların en layığıyız. Birinci yaklaşıma göre ihsan özel, ikinciye göre ise geneldir. Cümle, bazı muhakkiklerin benimsediği görüşe göre her iki vecihte de tezyîlî bir itiraz cümlesidir. Bazıları ise şöyle demiştir: İhsan ile onlara yapılan iyilik kastedilirse, önceki kısmı açıklamak üzere istinaf cümlesi olur; zira bedel almak onlara bir iyiliktir. Şayet bunun senin dâbın ve adetin olduğu kastedilirse, öncekini pekiştirici olur ve genel bir hususun tezyîl yoluyla zikredilmesi buna daha uygundur.
قالَ مَعاذَ اللَّهِ أي نعوذ بالله تعالى معاذا من أَنْ نَأْخُذَ فحذف الفعل وأقيم المصدر مقامه مضافا إلى المفعول به وحذف حرف الجر كما في أمثاله إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ لأن أخذنا له إنما هو بقضية فتواكم فليس لنا الإخلال بموجبها إِنَّا إِذاً أي إذا أخذنا غير من وجدنا متاعنا عنده ولو برضاه لَظالِمُونَ في مذهبكم وشرعكم وما لنا ذلك، وإيثار صيغة المتكلم مع الغير مع كون الخطاب من جهة اخوته على التوحيد من باب السلوك إلى سنن الملوك وللإشعار بأن الأخذ والإعطاء ليس مما يستبد به بل هو منوط بآراء أهل الحل والعقد، وإيثار مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ على من سرق متاعنا الأخصر لأنه أوفق بما وقع في الاستفتاء والفتوى أو لتحقيق الحق والاحتراز عن الكذب في الكلام مع تمام المرام فإنهم لا يحملون وجدان الصواع عنده على محمل غير السرقة، والمتاع اسم لما ينتفع به وأريد به الصواع، وما ألطف استعماله مع الأخذ المراد به الاسترقاق والاستخدام وكأنه لهذا أوثر على الصواع، والظاهر أن الأخذ في كلامهم محمول على هذا المعنى أيضا حقيقة.
{ قالَ مَعاذَ اللَّهِ } “[Yûsuf:] 'Allah'a sığınırız' dedi”; yani { أَنْ نَأْخُذَ } “almaktan” Allah Teâlâ'ya sığınırız. Fiil hazfedilmiş, mef'ûle muzaf kılınarak masdar onun yerine geçirilmiş ve benzerlerinde olduğu gibi cer harfi düşürülmüştür. { إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını”; çünkü bizim onu almamız ancak sizin verdiğiniz fetva gereğidir, dolayısıyla onun gereğini bozmamız bize yakışmaz. { إِنَّا إِذاً } “Şüphesiz biz o takdirde”; yani eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını onun rızasıyla bile olsa alırsak, { لَظالِمُونَ } “kesinlikle zalimlerden oluruz”; sizin mezhebinizde ve şeriatınızda zalim oluruz, bu ise bizim hakkımız değildir. Kardeşlerinin hitabı tekil olduğu halde [Yûsuf'un] mütekellim mea'l-gayr (çoğul) sigasını tercih etmesi, hükümdarların üslubuna uymak ve alma-verme işinin tek başına karar verilecek bir şey olmayıp ehli hal ve akdin görüşlerine bağlı olduğunu hissettirmek içindir. "Eşyamızı çalan kimse" yerine daha kısa olan { مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “eşyamızı yanında bulduğumuz kimse” ifadesinin tercih edilmesi, fetva isteme ve fetva verme sürecinde gerçekleşen lafza daha uygun olduğu içindir; yahut maksat tam olarak hasıl olmakla birlikte hakkı ortaya koymak ve sözde yalandan sakınmak içindir; zira onlar su kabının onun yanında bulunmasını hırsızlıktan başka bir anlama hamletmezler. { المَتاع } kelimesi kendisinden faydalanılan şeyin adıdır ve bununla su kabı kastedilmiştir. Köleleştirmek ve hizmete almak manasındaki alma fiiliyle birlikte bu kelimenin kullanılması ne kadar da latiftir; sanki bundan dolayı su kabı yerine bu tercih edilmiştir. Zahir olan şudur ki, onların sözündeki alma ifadesi de hakikat olarak bu manaya hamledilmektedir.
وجوز ابن عطية أن يكون ذلك مجازا لأنهم يعلمون أنه لا يجوز استرقاق حر غير سارق بدل من قد أحكمت السنة رقه فقولهم ذلك كما تقول لمن تكره فعله: اقتلني ولا تفعل كذا وأنت لا تريد أن يقتلك ولكنك تبالغ في استنزاله، ثم قال: وعلى هذا يتجه قول يوسف ﵇: مَعاذَ اللَّهِ لأنه تعوذ من غير جائز، ويحتمل أن لا يريدوا هذا المعنى، وبعيد عليهم وهم أنبياء أن يريدوا استرقاق حر فلم يبق إلا أن يريدوا بذلك الحمالة أي خذ أحدنا وأبقه عندك حتى ينصرف إليك صاحبك ومقصدهم بذلك أن يصل بنيامين إلى أبيه فيعرفه جلية الحال اه وهو كلام لا يعول عليه أصلا كما لا يخفى ولجواب يوسف ﵇ معنى باطن هو أن الله ﷿ إنما أمرني بالوحي أن آخذ بنيامين لمصالح علمها سبحانه في ذلك فلو أخذت غيره كنت ظالما لنفسي وعاملا بخلاف الوحي فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ أي يئسوا من يوسف ﵇ واجابته لهم إلى مرادهم، فاستفعل بمعنى فعل نحو سخر واستسخر وعجب واستعجب على ما في البحر، وقال غير واحد: إن السين والتاء زائدتان للمبالغة أي يئسوا يأسا كاملا لأن المطلوب
İbn Atıyye bunun mecaz olmasını caiz görmüştür; çünkü onlar, şeriatın köleliğini kesinleştirdiği kimsenin yerine hırsız olmayan hür bir kimsenin köleleştirilmesinin caiz olmadığını bilirler. Dolayısıyla onların bu sözü, fiilini çirkin gördüğün kimseye: "Beni öldür ama şunu yapma" demen gibidir; oysa sen seni öldürmesini istemezsin, fakat onun bu karardan vazgeçmesi için mübalağa yaparsın. Sonra şöyle demiştir: Buna göre Yûsuf'un aleyhisselâm { مَعاذَ اللَّهِ } sözü yerli yerine oturur; çünkü o, caiz olmayan bir şeyden Allah'a sığınmıştır. Onların bu manayı kastetmemiş olmaları da muhtemeldir; peygamber oldukları halde hür birinin köleleştirilmesini istemeleri onlara uzaktır. Geriye sadece bununla kefaleti kastetmiş olmaları kalır; yani "Birimiz al ve arkadaşın sana dönünceye kadar onu yanında tut." Bununla maksatları ise Bünyâmin'in babasına ulaşıp ona işin iç yüzünü bildirmesidir. (İbn Atıyye'nin sözü burada bitti). Gizli kalmayacağı üzere bu, asla itimat edilmeyecek bir sözdür. Yûsuf'un aleyhisselâm cevabının batıni bir manası da şudur: Allah Azze ve Celle, bu işte bildiği maslahatlardan ötürü Bünyâmin'i alıkoymamı bana vahyile emretmiştir; şayet başkasını alırsam nefsime zulmetmiş ve vahye aykırı davranmış olurdum. { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ } “Ondan ümitlerini kesince”; yani Yûsuf'tan aleyhisselâm ve onların isteklerine olumlu cevap vermesinden ümitlerini kestiklerinde. 'İstef'ale' babı, el-Bahr'da belirtildiği üzere, سَخِرَ ve اسْتَسْخَرَ, عَجِبَ ve اسْتَعْجَبَ örneklerinde olduğu gibi 'fe'ale' manasındadır. Birden fazla alim ise sîn ve tâ harflerinin mübalağa için ziyade olduğunu söylemiştir; yani tam bir ümitsizliğe düştüler; zira arzu edilen talep
المرغوب مبالغ في تحصيله، ولعل حصول هذه المرتبة من اليأس لهم لما شاهدوه من عوذه بالله تعالى مما طلبوه الدال على كون ذلك عنده في أقصى مراتب الكراهة وأنه مما يجب أن يحترز عنه ويعاذ بالله تعالى منه، ومن تسميته ذلك ظلما بقوله: إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ.
elde edilmesinde son derece ısrarcı olunan bir şeydir. Onlarda bu derecede bir ümitsizliğin hasıl olması, Yûsuf'un onların talebinden Allah Teâlâ'ya sığınmasını görmüş olmalarından ileri gelmiş olabilir; bu sığınma, o işin onun katında en son kerih görme mertebesinde olduğunu, sakınılması ve Allah Teâlâ'ya sığınılması gereken bir şey olduğunu ve { إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ } “Şüphesiz biz o takdirde kesinlikle zalimlerden oluruz” sözüyle bunu zulüm olarak nitelemesini göstermektedir.
وفي بعض الآثار أنهم لما رأوا خروج الصواع من رحله وكانوا قد أفتوا بما أفتوا تذكروا عهدهم مع أبيهم استشاط من بينهم روبيل غضبا وكان لا يقوم لغضبه شيء ووقف شعره حتى خرج من ثيابه فقال: أيها الملك لتتركن أخانا أو لأصيحن صيحة لا يبقين بها في مصر حامل إلا وضعت فقال يوسف ﵇ لولد له صغير: قم إلى هذا فمسه أو خذ بيده. وكان إذا مسه أحد من ولد يعقوب ﵇ يسكن غضبه، فلما فعل الولد سكن غضبه فقال لإخوته: من مسني منكم؟ فقالوا: ما مسك أحد منا فقال: لقد مسني ولد من آل يعقوب ﵇، ثم قال لإخوته كم عدد الأسواق بمصر؟ قالوا: عشرة قال: اكفوني أنتم الأسواق وأنا أكفيكم الملك أو اكفوني أنتم الملك وأنا أكفيكم الأسواق فلما أحس يوسف ﵇ بذلك قام إليه وأخذ بتلابيبه وصرعه وقال: أنتم يا معشر العبرانيين تزعمون أن لا أحد أشد منكم قوة فعند ذلك خضعوا وقالوا: يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إلخ،
Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, su kabının onun yükünden çıktığını görüp verdikleri fetvayı da hatırlayınca, babalarıyla yaptıkları ahdi andılar. İçlerinden Rûbîl öfkeden deliye döndü; onun öfkesine hiçbir şey dayanamazdı, saçları diken diken olup elbiselerinden dışarı fırladı. Şöyle dedi: "Ey hükümdar! Ya kardeşimizi bırakırsın ya da öyle bir çığlık atarım ki Mısır'da çocuğunu düşürmeyen hiçbir hamile kadın kalmaz!" Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm küçük bir oğluna: "Şunun yanına git, ona dokun veya elinden tut" dedi. Ya‘kûb'un aleyhisselâm çocuklarından biri ona dokunduğunda öfkesi yatışırdı. Çocuk bunu yapınca öfkesi dindi ve kardeşlerine: "İçinizden bana kim dokundu?" dedi. Onlar: "Bizden kimse sana dokunmadı" dediler. O da: "Bana Ya‘kûb aleyhisselâm ailesinden bir çocuk dokundu" dedi. Sonra kardeşlerine: "Mısır'da kaç pazar var?" diye sordu. Onlar: "On tane" dediler. O da: "Siz pazarları halledin, ben kralı halledeyim; yahut siz kralı halledin, ben pazarları halledeyim" dedi. Yûsuf aleyhisselâm bunu hissedince onun üzerine yürüdü, yakasından tutup yere serdi ve: "Siz ey İbraniler topluluğu, sizden daha güçlü kimsenin olmadığını iddia edersiniz!" dedi. İşte o zaman boyun eğdiler ve: { يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ } “Ey Vezir!” vb. dediler.
ويمكن على هذا أن يكون حصول اليأس الكامل لهم من مجموع الأمرين.
Buna göre, tam bir ümitsizliğin hasıl olması bu iki durumun toplamından kaynaklanmış olabilir.
وجوز بعضهم كون ضمير مِنْهُ لبنيامين، وتعقب بأنهم لم ييأسوا منه بدليل تخلف كبيرهم لأجله وروى أبو ربيعة عن البزي عن ابن كثير أنه قرأ «استأيسوا» من أيس مقلوب يئس، ودليل القلب على ما في البحر عدم انقلاب ياء أيس ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها، وحاصل المعنى لما انقطع طمعهم بالكلية خَلَصُوا انفردوا عن غيرهم واعتزلوا الناس.
Bazıları { مِنْهُ } ifadesindeki zamirin Bünyâmin'e ait olmasını caiz görmüşlerdir; ancak büyüklerinin onun uğruna geride kalması deliliyle ondan ümit kesmedikleri belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Ebû Rebîa'nın el-Bezzî'den, onun da İbn Kesîr'den rivayet ettiğine göre o, يَئِسَ fiilinin maklûbu (harf sırası değişmiş hali) olan أَيِسَ kökünden «استأيسوا» şeklinde okumuştur. el-Bahr'da belirtildiği üzere kalbin (harf değişiminin) delili, أَيِسَ kelimesindeki yâ harfinin harekeli olup öncesi fethalı olduğu halde elife dönüşmemiş olmasıdır. Mananın özeti şudur: Ümitleri tamamen kesilince, { خَلَصُوا } “bir kenara çekildiler”; başkalarından ayrıldılar ve insanlardan uzaklaştılar.
وقول الزجاج: انفرد بعضهم عن بعض فيه نظر نَجِيًّا أي متناجين متشاورين فيما يقولون لأبيهم ﵊، وإنما وحده وكان الظاهر جمعه لأنه حال من ضمير الجمع لأنه مصدر بحسب الأصل كالتناجي أطلق على المتناجين مبالغة أو لتأويله بالمشتق والمصدر ولو بحسب الأصل يشمل القليل والكثير أو لكونه على زنة المصدر لأن فعيلا من أبنية المصادر هو فعيل بمعنى مفاعل كجليس بمعنى مجالس وكعشير بمعنى معاشر، أي مناج بعضهم بعضا فيكونون متناجين وجمعه أنجية قال لبيد:
Zeccâc'ın: "Birbirlerinden ayrıldılar" sözü ise tartışmalıdır. { نَجِيًّا } “baş başa verip fısıldaşarak”; yani babalarına aleyhimesselâm ne diyecekleri konusunda aralarında gizlice konuşup danışarak [bir kenara çekildiler]. Zahir olan çoğul getirilmesi iken bunun tekil getirilmesi, çoğul zamirinden hal olması sebebiyledir; çünkü o, aslı itibarıyla 'et-tenâcî' (fısıldaşmak) gibi bir masdardır ve mübalağa için fısıldaşanlara ad olarak verilmiştir; yahut müştak (türemiş) manasına tevil edildiği içindir ve masdar aslı itibarıyla bile olsa azı da çoğu da kapsar; yahut masdar vezninde olduğu içindir, çünkü 'fa‘îl' vezni masdar kalıplarındandır. O, جَلِيس kelimesinin مُجَالِس ve عَشِير kelimesinin مُعَاشِر manasında olması gibi مُفَاعِل manasında فَعِيل'dir; yani birbiriyle fısıldaşan, gizlice konuşan kimseler demektir. Bunun çoğulu أَنْجِيَة gelir; Lebîd şöyle demiştir:
وشهدت أنجية الخلافة عاليا ... كعبي وارداف الملوك شهود
"Ve hilafet meclislerinin gizli toplantılarına katıldım, şerefim yüceydi; ... hükümdarların nedimleri de buna tanıktır."
وأنشد الجوهري:
el-Cevherî şu şiiri inşad etmiştir:
إني إذا ما القوم كانوا أنجية ... واضطربوا مثل اضطراب الأرشية
"Şüphesiz ben, o topluluk fısıldaşan gizli meclisler kurduğunda ... ve kuyu iplerinin sarsılması gibi bocalayıp sarsıldıklarında,
هناك أوصيني ولا توصي بيه. وهو على خلاف القياس إذ قياسه في الوصف افعلاء كمغني وأغنياء قالَ كَبِيرُهُمْ أي رئيسهم وهو شمعون قاله مجاهد، أو كبيرهم في السن وهو روبيل قاله قتادة، أو كبيرهم في العقل وهو
...orada bana tavsiyede bulun, onun hakkında tavsiyede bulunma." Bu [çoğul yapısı], kıyasa (kurala) aykırıdır; zira sıfatta bunun kıyası muğnî ve ağniyâ gibi ef‘ilâ’ (أَفْعِلَاء) veznidir. { قَالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki”; yani reisleri -ki Mücâhid'in belirttiğine göre o Şem‘ûn'dur-, yahut yaşça en büyükleri -ki Katâde'nin belirttiğine göre o Rûbîl'dir-, yahut akılca en üstün olanları ki o...
يهوذا قاله وهب. والكلبي، وعن محمد بن إسحاق أنه لاوي أَلَمْ تَعْلَمُوا كأنهم أجمعوا عند التناجي على الانقلاب جملة ولم يرض به فقال منكرا عليهم: «ألم تعلموا» .
Yehûdâ'dır. Muhammed b. İshâk'tan nakledildiğine göre ise o Lâvî'dir. { أَلَمْ تَعْلَمُوا } “Bilmediniz mi?”; sanki onlar gizli konuşma esnasında hep birlikte dönmeye karar vermişlerdi de o buna razı olmayarak onları kınamak üzere: "Bilmediniz mi?" demiştir.
أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ عهدا يوثق به وهو حلفهم بالله تعالى وكونه منه تعالى لأنه بإذنه فكأنه صدر منه تعالى أو هو من جهته سبحانه- فمن- ابتدائية وَمِنْ قَبْلُ أي من قبل هذا، والجار والمجرور متعلق بقوله تعالى: ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ أي قصرتم في شأنه ولم تحفظوا عهد أبيكم فيه وقد قلتم ما قلتم. وما مزيدة والجملة حالية، وهذا على ما قيل أحسن الوجوه في الآية وأسلمها، وجوز أن تكون ما مصدرية ومحل المصدر النصب عطفا على مفعول تَعْلَمُوا أي ألم تعلموا أخذ أبيكم موثقا عليكم وتفريطكم السابق في شأن يوسف ﵇، وأورد عليه أمران الفصل بين حرف العطف والمعطوف بالظرف، وتقديم معمول صلة الموصول الحرفي عليه وفي جوازهما خلاف للنحاة والصحيح الجواز خصوصا بالظرف المتوسع فيه، وقيل: بجواز العطف على اسم أَنَّ ويحتاج حينئذ إلى خبر لأن الخبر الأول لا يصح أن يكون خبرا له فهو فِي يُوسُفَ أو مِنْ قَبْلُ على معنى ألم تعلموا أن تفريطكم السابق وقع في شأن يوسف ﵇ أو أن تفريطكم الكائن أو كائنا في شأن يوسف ﵇ وقع من قبل.
{ أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } “Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını”; güvenilir bir ahit aldığını ki bu onların Allah Teâlâ'ya yemin etmeleridir. Bunun Allah Teâlâ'dan olması O'nun izniyle gerçekleştiği içindir; dolayısıyla sanki Allah Teâlâ'dan sadır olmuş gibidir yahut O'nun katındandır; buradaki "من" ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). { وَمِنْ قَبْلُ } “ve daha önce de”; yani bundan önce. Bu câr ve mecrûr, Allah Teâlâ'nın şu kavline taalluk etmektedir: { ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ } “Yûsuf konusunda ne kadar kusur ettiğinizi”; yani onun hakkında gevşeklik gösterdiğinizi, babanızın onun hakkındaki ahdini korumadığınızı ve söyleyeceğinizi söylediğinizi [bilmediniz mi?]. "ما" edatı zaidedir ve cümle hal cümlesidir. Söylendiğine göre bu, ayetteki vecihlerin en güzeli ve en sorunsuz olanıdır. "ما" edatının masdariyye olması ve masdarın mahallinin { تَعْلَمُوا } fiilinin mef'ûlüne matuf olarak nasb olması da caiz görülmüştür; yani: "Babanızın sizden kesin söz aldığını ve daha önce Yûsuf aleyhisselâm hakkındaki kusurunuzu bilmediniz mi?" Buna iki hususla itiraz edilmiştir: Atıf harfi ile matuf arasının zarfla ayrılması ve harfî sıla-ı mevsûlün ma'mûlünün onun önüne geçmesi. Bunların caiz oluşunda nahivciler arasında ihtilaf vardır; sahih olan ise, özellikle genişlik tanınan zarf ile caiz olmasıdır. { أَنَّ } edatının ismine atfedilmesinin caiz olduğu da söylenmiştir; bu takdirde bir habere ihtiyaç duyar, çünkü birinci haber buna haber olmaya elverişli değildir; dolayısıyla haber, "Daha önceki kusurunuzun Yûsuf aleyhisselâm hakkında vuku bulduğunu bilmediniz mi?" yahut "Yûsuf aleyhisselâm hakkında olan veya gerçekleşen kusurunuzun daha önce vuku bulduğunu bilmediniz mi?" manasında olmak üzere { فِي يُوسُفَ } veya { مِنْ قَبْلُ } ifadesidir.
واعترض بأن مقتضى المقام إنما هو الإخبار بوقوع ذلك التفريط لا يكون تفريطهم السابق واقعا في شأن يوسف ﵇ كما هو مفاد الأول، ولا يكون تفريطهم الكائن في شأنه واقعا من قبل كما هو مفاد الثاني.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Makamın gereği, birinci mananın ifade ettiği gibi daha önceki kusurlarının Yûsuf aleyhisselâm hakkında vuku bulduğunu haber vermek olmadığı gibi, ikinci mananın ifade ettiği gibi onun hakkında gerçekleşen kusurlarının daha önce vuku bulduğunu haber vermek de değildir; bilakis asıl maksat o kusurun vuku bulduğunu haber vermektir.
وفيه أيضا ما ذكره أبو البقاء وتبعه أبو حيان من أن الغايات لا تقع خبرا ولا صلة ولا صفة ولا حالا وقد صرح بذلك سيبويه سواء جرت أم لم تجر فتقول: يوم السبت يوم مبارك والسفر بعده ولا تقول والسفر بعد، وأجاب عنه في الدر المصون بأنه إنما امتنع ذلك لعدم الفائدة لعدم العلم بالمضاف إليه المحذوف فينبغي الجواز إذا كان المضاف إليه معلوما مدلولا عليه كما في الآية الكريمة، ورد بأن جواز حذف المضاف إليه في الغايات مشروط بقيام القرينة على تعيين ذلك المحذوف على ما صرح به الرضي فدل على أن الامتناع ليس معللا بما ذكر.
Burada ayrıca Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği ve Ebû Hayyân'ın da ona uyduğu şu husus vardır: Gâyât (son bildiren edatlar/zarflar), mecrûr olsun veya olmasın ne haber, ne sıla, ne sıfat, ne de hal olurlar; Sîbeveyh bunu açıkça belirtmiştir. Nitekim: "Cumartesi günü mübarek bir gündür ve yolculuk ondan sonradır (السفر بعده)" dersin; ama "ve yolculuk sonradır (والسفر بعد)" diyemezsin. ed-Dürrü'l-Masûn'da buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun caiz olmaması, hazfedilen muzafun ileyhin bilinmemesi sebebiyle bir fayda sağlamadığındandır; dolayısıyla bu kerim ayette olduğu gibi şayet muzafun ileyh biliniyor ve ona delalet ediliyorsa caiz olması gerekir. Buna da şöyle reddiye verilmiştir: Gâyâtta muzafun ileyhin hazfedilmesinin caiz oluşu, Radî'nin açıkça belirttiği üzere, o hazfedileni belirleyen bir karinenin bulunması şartına bağlıdır; bu da caiz olmamanın zikredilen gerekçeyle illetlendirilmediğini gösterir.
وقال الشهاب: إن ما ذكروه ليس متفقا عليه فقد قال الإمام المرزوقي في شرح الحماسة: إنها تقع صفات وأخبارا وصلات وأحوالا ونقل هذا الإعراب المذكور هنا عن الرماني وغيره واستشهد له بما يثبته من كلام العرب، ثم إن في تعرفها بالإضافة باعتبار تقدير المضاف إليه معرفة يعينه الكلام السابق عليها اختلافا والمشهور أنها معارف، وقال بعضهم: نكرات وإن التقدير من قبل شيء كما في شرح التسهيل. والفاضل صاحب الدر سلك مسلكا حسنا وهو أن المضاف إليه إذا كان معلوما مدلولا عليه بأن يكون مخصوصا معينا صح الأخبار لحصول الفائدة فإن لم يتعين بأن قامت قرينة العموم دون الخصوص وقدر من قبل شيء لم يصح الأخبار ونحوه إذ ما شيء إلا وهو قبل شيء ما فلا فائدة في الأخبار فحينئذ يكون معرفة ونكرة، ولا مخالفة بين كلامه وكلام الرضي مع أن كلام الرضي غير متفق عليه انتهى، وهو كما قال تحقيق نفيس، وقيل: محل المصدر الرفع على الابتداء والخبر مِنْ قَبْلُ وفيه البحث السابق،
Şihâb ise şöyle demiştir: Onların zikrettiği bu husus üzerinde ittifak edilmiş değildir. Nitekim İmam el-Merzûkî Şerhu’l-Hamâse’de şöyle demiştir: “Bunlar sıfat, haber, sıla ve hal olarak gelirler.” Burada zikredilen irabı er-Rummânî ve diğerlerinden nakletmiş ve bunu teyit eden Arap kelamından deliller getirmiştir. Sonra, kendilerinden önceki kelamın belirlediği muzafun ileyhin marife takdir edilmesi itibarıyla bu edatların izafetle marifeleşmesi hususunda ihtilaf vardır; meşhur olan görüş bunların marife oldukları yönündedir. Bazıları ise bunların nekre olduklarını ve Şerhu’t-Teshîl’de geçtiği üzere takdirin “من قبل شيء” (herhangi bir şeyden önce) şeklinde olduğunu söylemiştir. ed-Dürr sahibi faziletli zat ise güzel bir yol izlemiştir; o da şudur: Muzafun ileyh, muayyen ve hususi bir şey olmak suretiyle bilinen ve delalet edilen bir şey olduğunda [cümleden] bir fayda hâsıl olacağından haber kılınması sahih olur. Şayet hususilik değil de umumilik karinesi bulunup tayin edilmez ve “من قبل شيء” (bir şeyden önce) şeklinde takdir edilirse haber ve benzeri kılınması sahih olmaz; zira her şey mutlaka başka bir şeyden öncedir ve dolayısıyla [böyle bir] haberde bir fayda yoktur. Bu durumda [yerine göre] marife ve nekre olur. er-Radî’nin sözü üzerinde ittifak bulunmamakla birlikte, onun sözü ile er-Radî’nin sözü arasında bir aykırılık yoktur (Sözü burada bitti). Onun da belirttiği gibi bu, nefis bir tahkiktir. Masdarın mahallinin mübteda olarak ref konumunda, haberin ise { مِنْ قَبْلُ } olduğu da söylenmiştir ki bunda da daha önceki tartışma geçerlidir.
وقيل: ما موصولة ومحلها من الأعراب ما تقدم من الرفع أو النصب وجملة فَرَّطْتُمْ صلتها والعائد محذوف، والتفريط بمعنى التقديم من الفرط لا بمعنى التقصير أي ما قدمتموه من الجناية.
Şöyle de denilmiştir: "ما" mevsûledir, irabındaki mahalli ise daha önce geçen ref' veya nasbdır; { فَرَّطْتُمْ } cümlesi onun sılasıdır ve âid zamiri hazfedilmiştir. Tefrît ise 'takdîm' (öne sürmek/yapmak) manasındaki 'fert' kökündendir, kusur manasında değildir; yani "işlediğiniz/öne sürdüğünüz cürüm" demektir.
وأورد عليه أنه يكون قوله تعالى: مِنْ قَبْلُ تكرار فإن جعل خبرا يكون الكلام غير مفيد وإن جعل متعلقا بالصلة يلزم مع التكرار تقديم متعلق الصلة على الموصول وهو غير جائز، وقيل: ما نكرة موصوفة ومحلها ما تقدم وفيه ما فيه فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ مفرع على ما ذكره وذكر به و «برح» تامة وتستعمل إذا كانت كذلك بمعنى ذهب وبمعنى ظهر كما في قولهم: برح الخفاء، وقد ضمنت هنا معنى فارق فنصبت الْأَرْضَ على المفعولية، ولا يجوز أن تكون ناقصة لأن الأرض لا يصح أن تكون خبرا عن المتكلم هنا وليست منصوبة على الظرفية ولا بنزع الخافض وعنى بها أرض مصر أي فلن أفارق أرض مصر جريا على قضية الميثاق حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي في البراح بالانصراف إليه أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي بالخروج منها على وجه لا يؤدي إلى نقض الميثاق أو بخلاص أخي بسبب من الأسباب، قال في البحر: إنه غيا ذلك بغايتين خاصة وهي إذن أبيه وعامة وهي حكم الله تعالى له وكأنه بعد أن غيا بالأولى رجع وفوض الأمر إلى من له الحكم حقيقة جل شأنه، وأراد حكمه سبحانه بما يكون عذرا له ولو الموت، والظاهر أن أحب الغايتين إليه الأولى فلذا قدم لِي فيها وأخره في الثانية فليفهم وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ إذ لا يحكم سبحانه إلا بالحق والعدل.
Buna karşı, Allah Teâlâ'nın { مِنْ قَبْلُ } kavlinin tekrar olacağı itirazı getirilmiştir; zira haber kılınırsa söz faydasız olur, sılaya taalluk ettirilirse tekrar ile birlikte sılanın müteallakının mevsûlün önüne geçmesi gerekir ki bu caiz değildir. "ما" edatının mevsûf bir nekre olduğu ve mahallinin daha önce geçenler gibi olduğu da söylenmiştir; ancak bunda da malum sakıncalar vardır. { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } “Artık bu topraktan asla ayrılmayacağım”; onun zikrettiği ve kendilerine hatırlattığı hususa terettüp eden bir sonuçtur. "برح" fiili tam fiildir; tam fiil olduğunda "gitti" manasında ve بَرَحَ الْخَفَاءُ (gizlilik açığa çıktı) sözünde olduğu gibi "ortaya çıktı" manasında kullanılır. Burada ise "ayrıldı" manasını tazammun etmiştir ve { الْأَرْضَ } kelimesini mef'ûl olarak nasbetmiştir. Nakıs fiil olması caiz değildir; çünkü burada "toprak" kelimesinin mütekellimden haber olması sahih değildir, zarfiyet üzere de mansub değildir, harf-i cerin hazfiyle de (nez'u'l-hâfız) mansub kılınmamıştır. Bununla Mısır toprağını kastetmiştir; yani: "Verilen sözün gereğine binaen, { حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي } “babam bana izin verinceye”, [yani] oradan ayrılıp yanına dönmeme izin verinceye { أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “yahut Allah benim lehime hükmedinceye kadar”, [yani] ahdi bozmaya yol açmayacak bir şekilde oradan çıkmamı yahut sebeplerden bir sebeple kardeşimin kurtulmasını hükme bağlayıncaya kadar asla Mısır toprağını terk etmeyeceğim." el-Bahr'da şöyle denilmiştir: O, bunu iki gaye ile sınırlandırmıştır: Biri babasının izni olan özel gaye, diğeri ise Allah Teâlâ'nın onun lehine hükmetmesi olan genel gayedir. Sanki o, birinci gaye ile sınırlandırdıktan sonra geri dönmüş ve işi, şanı yüce olan gerçek hüküm sahibine havale etmiştir; O Sübhânehu'nun ölüm bile olsa kendisi için bir mazeret olacak hükmünü kastetmiştir. Zahir olan şudur ki, iki gayeden ona en sevimli olanı birincisidir; bu yüzden birinci cümlede { لِي } ifadesini öne almış, ikincisinde ise sona bırakmıştır, iyi anlaşılsın. { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Çünkü O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır”; zira O Sübhânehu ancak hak ve adaletle hükmeder.
ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا له يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ الظاهر أن هذا القول من تتمة كلام كبيرهم وقيل:
{ ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا له } “Babanıza dönün ve [ona] deyin ki:” { يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } “Ey babamız! Şüphesiz senin oğlun hırsızlık etti.” Zahir olan, bu sözün büyüklerinin kelamının devamı olduğudur. Denildi ki:
هو من كلام يوسف ﵇ وفيه بعد كما أن الظاهر أنهم أرادوا أنه سرق في نفس الأمر. وَما شَهِدْنا عليه إِلَّا بِما عَلِمْنا من سرقته وتبقيناه حيث استخرج صواع الملك من رحله. وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ وما علمنا أنه سيسرق حين أعطيناك الميثاق أو ما علمنا أنك ستصاب به كما أصبت بيوسف. وقرأ الضحاك «سارق» باسم الفاعل.
Bu Yûsuf'un aleyhisselâm sözüdür; ancak bu uzaktır. Nitekim zahir olan, onların onun işin gerçeğinde çaldığını kastettikleridir. { وَما شَهِدْنا عليه إِلَّا بِما عَلِمْنا } “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik”; hükümdarın su kabı onun yükünden çıkarıldığında kesin olarak öğrendiğimiz ve bildiğimiz hırsızlığına [şahitlik ettik]. { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Biz gaybın bekçileri değildik”; sana kesin söz verdiğimiz zaman onun hırsızlık yapacağını bilmiyorduk yahut Yûsuf ile sınandığın gibi onunla da sınanacağını bilmiyorduk. Dahhâk ism-i fâil olarak «سارق» şeklinde okumuştur.
وقرأ ابن عباس وأبو رزين والكسائي في رواية «سرّق» بتشديد الراء مبنيا للمفعول أي نسب إلى السرقة فمعنى وَما شَهِدْنا إلخ وما شهدنا إلا بقدر ما علمنا من التسريق وما كنا للأمر الخفي بحافظين أسرق بالصحة أم دس الصواع في رحله ولم يشعر. واستحسنت هذه القراءة لما فيها من التنزيه كذا قالوا، والظاهر أن القول باستفادة اليقين من استخراج الصواع من رحله مما لا يصح فكيف يوجب اليقين، واحتمال أنه دس فيه من غير شعور قائم جعل مجرد وجود الشيء في يد المدعى عليه بعد إنكاره موجبا للسرق في شرعهم أولا، قيل: فالوجه أن الظن البين قائم مقام العلم، ألا ترى أن الشهادة تجوز بناء على الاستصحاب ويسمى علما كقوله تعالى: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ [الممتحنة: ١٠] وإنما جزموا بذلك لبعد الاحتمالات المعارضة عندهم، وإذا جعل الحكم بالسرقة وكذا علمهم أيضا مبنيا على ما شاهدوا من ظاهر الأمر اتحدت القراءتان ويفسر وَما كُنَّا إلخ بما فسّر به على القراءة الأخيرة، وقيل:
İbn Abbâs, Ebû Rezîn ve bir rivayette Kisâî, rā harfinin şeddesiyle meçhul olarak «سُرِّقَ» şeklinde okumuşlardır; yani "hırsızlığa nispet edildi" demektir. Buna göre { وَما شَهِدْنا } vb. ayetin manası: "Biz ancak hırsızlığa nispet edilmesinden bildiğimiz kadarına şahitlik ettik; gizli kalan işi ise bilmiyorduk, gerçekten çaldı mı yoksa su kabı farkında olmadan yüküne mi sokuldu [bilmiyorduk]" şeklinde olur. Bu kıraat, tenzih içerdiği için güzel görülmüştür; böyle demişlerdir. Zahir olan şudur ki, su kabının onun yükünden çıkarılmasından kesin bilgi (yakîn) elde edildiğini söylemek sahih olmayan bir şeydir; zira bu nasıl kesin bilgi sağlasın ki, inkarından sonra bir şeyin davalının elinde sadece bulunması onların şeriatında hırsızlığı gerektirsin ya da gerektirmesin, onun farkında olmadan içine konulmuş olması ihtimali mevcuttur. Denildi ki: Uygun olan şudur ki, açık zan ilim yerine geçer; görmez misin ki istıshâba dayalı olarak şahitlik caizdir ve Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ } “Eğer onların mümin kadınlar olduklarını anlarsanız” [el-Mümtehine: 10] ayetinde olduğu gibi buna ilim denir. Onların buna kesin hükmetmeleri, katlarında buna aykırı ihtimallerin uzak olmasındandır. Hırsızlığa hükmetmeleri ve aynı şekilde bilgileri de olayın gördükleri zahirine dayandırılırsa iki kıraat birleşir ve { وَما كُنَّا } vb. cümle son kıraate göre tefsir edildiği gibi tefsir edilir. Denildi ki:
معنى ما شَهِدْنا إلخ ما كانت شهادتنا في عمرنا على شيء إلا بما علمنا وليست هذه شهادة منا إنما هي خبر عن صنيع ابنك بزعمهم وَما كُنَّا إلخ كما هو وهو ذهاب أيضا إلى أنهم غير جازمين. وفي الكشف الذي يشهد له الذوق أنهم كانوا جازمين وقولهم: إن يسرق فقد سرق تمهيد بين، وادعاء العلم لا يلزم العلم فإن كان لبعد الاحتمالات المعارضة فلا يكون كذبا محرما وإلا فغايته الكذب في دعوى العلم وليس بأول كذباتهم، وكان قبل أن تنبؤوا ولهذا خونهم الأب في هذه أيضا، على أن قولهم: جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ مؤكدا ذلك التأكيد يدل على أنهم جعلوا الوجدان في الرحل قاطعا وإلا كان عليهم أن يقولوا: جزاؤه من وجد في رحله متعديا أو سارقا ونحوه، فإن يحتمل عنهم الحزم هنالك فلم لا يحتمل هاهنا اه وفيه مخالفة لبعض ما نحن عليه، وكذا لما ذكرناه في تفسير جَزاؤُهُ
{ ما شَهِدْنا } vb. ifadenin manası: "Biz ömrümüzde ancak bildiğimiz bir şeye şahitlik etmişizdir; bu ise bizden bir şahitlik değil, onların iddiasına göre senin oğlunun yaptığı şeyin haber verilmesidir; { وَما كُنَّا } vb. ise olduğu gibidir" şeklindedir. Bu da onların kesin hüküm vermedikleri görüşüne dayanmaktadır. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Zevk-i selimin şahitlik ettiği husus, onların kesin hüküm verdikleridir; onların { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ } “Eğer çaldıysa, daha önce [kardeşi de] çalmıştı” sözleri ise açık bir hazırlıktır. İlim iddiasında bulunmak kesin bilgiyi gerektirmez; şayet bu zıt ihtimallerin uzaklığından ileri geliyorsa haram olan bir yalan olmaz, aksi takdirde en fazla ilim iddiasında bir yalan olur ki bu da onların ilk yalanı değildir ve peygamberlik verilmeden önceydi; bu yüzden babaları bu olayda da onları itham etmiştir. Kaldı ki onların: { جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } “Onun cezası, kimin yükünde bulunursa [odur]” sözünü o derece tekit etmeleri, yükte bulunmayı kesin bir delil saydıklarını gösterir; aksi takdirde "Onun cezası, yükünde haksız olarak bulunan veya çalan kimsedir" ve benzeri demeleri gerekirdi. Şayet orada kesinlik bildirdikleri kabul ediliyorsa, burada niçin kabul edilmesin? (el-Keşf'in sözü burada bitti). Bunda bizim benimsediğimiz bazı hususlara ve aynı şekilde { جَزاؤُهُ }
إلخ، ولعل الأمر في هذا هين. ومن غريب التفسير أن معنى قولهم: لِلْغَيْبِ لليل وهو بهذا المعنى في لغة حمير وكأنهم قالوا: «وما شهدنا إلا بما علمنا- من ظاهر حاله- وما كنا لليل حافظين» أي لا ندري ما يقع فيه فلعله سرق فيه أو دلس عليه، وأنا لا أدري ما الداعي إلى هذا التفسير المظلم مع تبلج صبح المعنى المشهور وأيا ما كان فلام لِلْغَيْبِ للتقوية والمراد حافظين الغيب وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها يعنون كما روي عن ابن عباس وقتادة والحسن مصر، وقيل: قرية بقربها لحقهم المنادي بها، والأول ظاهر على القول بأن المفتش لهم يوسف ﵇ والثاني الظاهر على القول بأنه المؤذن، وسؤال القرية عبارة عن سؤال أهلها إما مجازا في القرية لإطلاقها عليها بعلاقة الحالية والمحلية أو في النسبة أو يقدر فيه مضاف وهو مجاز أيضا عند سيبويه وجماعة. وفي المحصول وغيره أن الإضمار والمجاز متباينان ليس أحدهما قسما من الآخر والأكثرون على المقابلة بينهما، وأيا ما كان فالمسؤول عنه محذوف للعلم به، وحاصل المعنى أرسل من تثق به إلى أهل القرية واسألهم عن القصة وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها أي أصحابها الذين توجهنا فيهم وكنا معهم فإن القصة معروفة فيما بينهم وكانوا قوما من كنعان من جيران يعقوب ﵇، وقيل: من أهل صنعاء، والكلام هنا في التجوز والإضمار كالكلام سابقا.
vb. ifadenin tefsirinde zikrettiğimiz şeylere muhalefet vardır; ancak bu husustaki mesele kolaydır. Garip tefsirlerdendir ki, onların: { لِلْغَيْبِ } sözünün manası "geceleyin" demektir; bu kelime Himyer lehçesinde bu manadadır. Sanki onlar: "Biz onun zahir halinden bildiğimizden başkasına şahitlik etmedik ve geceleyin olanları da koruyup gözetenler değildik; yani onda ne olduğunu bilmiyoruz, belki o geceleyin çaldı yahut ona bir tuzak kuruldu" demişlerdir. Ben, meşhur mananın sabahı aydınlanmışken bu karanlık tefsire sevk eden sebebin ne olduğunu bilmiyorum. Her halükarda { لِلْغَيْبِ } lafzındaki lâm tekit içindir; murad ise gaybı muhafaza edenlerdir. { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها } “İçinde bulunduğumuz kente sor”; İbn Abbâs, Katâde ve Hasan'dan rivayet edildiğine göre Mısır'ı kastetmektedirler. Denildi ki: Mısır'a yakın bir köydür ve nida eden kimse onlara orada yetişmiştir. Birinci görüş, teftişi yapanın Yûsuf aleyhisselâm olduğu kavline göre zahirdir; ikincisi ise teftişi yapanın münadi olduğu kavline göre zahirdir. Kente sormak, onun halkına sormaktan kinayedir; bu ya haliyyet ve mahalliyet (içinde bulunan-bulunulan yer) alakasıyla kente onun halkı dendiği için kentin kendisinde mecazdır yahut nisbettedir; ya da orada bir muzaf takdir edilir ki Sîbeveyh ve bir cemaate göre bu da mecazdır. el-Mahsûl ve diğerlerinde geçtiği üzere izmâr (takdir etme) ile mecaz birbirinden tamamen farklıdır, biri diğerinin kısmı değildir; çoğunluk ise bunları birbirine mukabil kılmıştır. Nasıl olursa olsun, bilindiği için sorulan şey hazfedilmiştir. Mananın özeti şudur: Güvendiğin birini o kent halkına gönder ve onlara bu hadiseyi sor. { وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها } “ve aralarında geldiğimiz kervana da [sor]”; yani içinde yola çıktığımız ve beraber bulunduğumuz kervan ehline sor; zira bu hadise onların arasında bilinmektedir. Onlar Ken‘ân ahalisinden olup Ya‘kûb'un aleyhisselâm komşuları olan bir kavimdi. San‘â halkından oldukları da söylenmiştir. Buradaki mecaz ve izmâr bahsi de önceki gibidir.
وقيل: لا تجوز ولا إضمار في الموضعين والمقصود حالة تحقيق الحال والاطلاع على كنه القصة على السؤال من الجمادات والبهائم أنفسها بناء على أنه ﵇ نبي فلا يبعد أن تنطق وتخبره بذلك على خرق العادة. وتعقب بأنه مما لا ينبغي أن يكون مرادا ولا يقتضيه المقام لأنه ليس بصدد إظهار المعجزة، وقال بعض الأجلة: الأولى ابقاء الْقَرْيَةَ والْعِيرَ على ظاهرهما وعدم إضمار مضاف إليهما ويكون الكلام مبنيا على دعوى ظهور الأمر بحيث إن الجمادات والبهائم قد علمت به وقد شاع مثل ذلك في الكلام قديما وحديثا ومنه قول ابن الدمينة:
Her iki yerde de ne mecaz ne de izmâr olmadığı, maksadın durumun tahkiki ve hadisenin künhüne vakıf olunması esnasında bizzat cansız varlıklara ve hayvanlara sorulması olduğu söylenmiştir; bu da onun aleyhisselâm bir peygamber olması hasebiyle onların adet dışı olarak konuşup bunu ona haber vermelerinin uzak görülmemesine dayanır. Ancak buna, murad olmaması gereken ve makamın da gerektirmediği bir şey olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir; çünkü o bir mucize gösterme makamında değildir. Bazı büyük alimler şöyle demiştir: Evla olan, { الْقَرْيَةَ } ve { الْعِيرَ } kelimelerini zahirleri üzere bırakmak, onlara bir muzaf takdir etmemek ve sözü, meselenin cansız varlıkların ve hayvanların bile bileceği derecede açık olduğu iddiasına dayandırmaktır. Bunun benzeri sözler eski ve yeni şiirde yaygındır; İbnü'd-Dümeyne'nin şu sözü bundandır:
سل القاعة الوعسا من الاجرع الذي ... به البان هل حييت اطلال دارك
"Bân ağaçlarının bulunduğu o taşlık arazinin engebeli düzlüğüne sor: 'Evinin kalıntıları selamlandı mı?'"
وقوله:
Ve şu sözü:
سلوا مضجعي عني وعنها فإننا ... رضينا بما يخبرن عنا المضاجع
"Yatağıma beni ve onu sorun; zira biz ... yatakların bizim hakkımızda vereceği haberlere razı olduk."
وقوله:
Ve şu sözü:
واسأل نجوم الليل هل زار الكرى ... جفني وكيف يزور من لم يعرف
"Gece yıldızlarına sor, uyku hiç ... göz kapaklarımı ziyaret etti mi? Tanımadığı kimseyi nasıl ziyaret etsin ki!"
ولا يخفى أن مثل هذا لا يخلو عن ارتكاب مجاز. نعم هو معنى لطيف بيد أن الجمهور على خلافه وأكثرهم على اعتبار مجاز الحذف وَإِنَّا لَصادِقُونَ فيما أخبرناك به، وليس المراد إثبات صدقهم بما ذكر حتى يكون مصادرة بل تأكيد صدقهم بما يفيد ذلك من الاسمية وإن واللام وهو مراد من قال: إنه تأكيد في محل القسم، ويحتمل على ما قيل أن يريد أن هنا قسما مقدرا، وقيل: المراد الإثبات ولا مصادرة على معنى أنا قوم عادتنا الصدق فلا يكون ما أخبرناك به كذبا ولا نظنك في مرية من عدم قبوله قالَ أي أبوهم ﵇ وهو استئناف مبني على سؤال نشأ مما سبق فكأنه قيل: فماذا كان عند قول ذلك القائل للإخوة ما قال؟ فقيل: قال أبوهم عند ما رجعوا إليه فقالوا له ما قالوا: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً وإنما حذف للإيذان بأن مسارعتهم إلى قبول كلام ذلك القائل ورجوعهم به إلى أبيهم أمر مسلم غني عن البيان وإنما المحتاج إليه جوابه.
Gizli kalmayacağı üzere bu gibi kullanımlar da mecaza başvurmaktan uzak değildir. Evet, bu latif bir manadır; ancak cumhur bunun aksinedir ve onların çoğu hazif mecazını benimsemiştir. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Ve şüphesiz biz doğru söyleyenleriz”; sana haber verdiğimiz hususta [doğruyuz]. Maksat, kısır döngü (müsâdere ale'l-matlûb) oluşturacak şekilde zikredilen şeyle doğruluklarını ispat etmek değil; bilakis isim cümlesi, 'inne' ve 'lâm'ın ifade ettiği pekiştirmelerle doğruluklarını teyit etmektir; "Bu yemin makamında bir tekittir" diyen kimsenin kastı da budur. Söylendiğine göre burada takdir edilmiş bir yemin bulunması da muhtemeldir. Denildi ki: Kastedilen ispattır ve bir kısır döngü yoktur; bu da: "Biz adeti doğruluk olan bir topluluğuz, dolayısıyla sana haber verdiğimiz şey yalan olamaz ve senin bunu kabul etmeme hususunda şüphede olduğunu da sanmıyoruz" manasındadır. { قالَ } “[Babaları] dedi”; yani babaları aleyhisselâm dedi. Bu, önceki sözlerden doğan bir soruya dayalı istinaf cümlesidir; sanki: "O sözü söyleyen kardeşlere bunu söylediğinde ne oldu?" denilmiş de, [cevaben]: "Babaları, onlar dönüp kendisine bu sözleri söylediklerinde şöyle dedi: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş” denilmiştir. [Ara sözlerin] hazfedilmesi ise, onların o sözü söyleyenin lafını hemen kabul etmelerinin ve onunla babalarına dönmelerinin beyana ihtiyaç bırakmayacak derecede açık ve kesin bir durum olduğunu; asıl ihtiyaç duyulanın ise babanın cevabı olduğunu bildirmek içindir.
يروى أنهم لما عزموا على الرجوع إلى أبيهم قال لهم يوسف ﵇: إذا أتيتم أباكم فاقرؤوا ﵇ وقولوا له: إن ملك مصر يدعو لك أن لا تموت حتى ترى ولدك يوسف ليعلم أن في أرض مصر صديقين مثله، فساروا حتى وصلوا إليه فأخبروه بجميع ما كان فبكى وقال ما قال،
Rivayet edildiğine göre babalarına dönmeye azmettiklerinde Yûsuf aleyhisselâm onlara şöyle demiştir: "Babanıza vardığınızda ona aleyhisselâm selam söyleyin ve deyin ki: Mısır Meliki, Mısır topraklarında kendisi gibi sıddîkların olduğunu bilsin diye oğlun Yûsuf'u görmeden ölmemen için sana dua ediyor." Yola çıkıp babalarına vardılar ve olan biten her şeyi ona haber verdiler; o da ağladı ve diyeceğini dedi.
وبَلْ للاضراب وهو على ما قيل إضراب لا عن صريح كلامهم فإنهم صادقون فيه بل عما يتضمنه من ادعاء البراءة
{ بَلْ } kelimesi ıdrâb (vazgeçiş/düzeltme) içindir; söylendiğine göre bu, onların sözlerinin zahirinden yapılan bir ıdrâb değildir —çünkü onlar bu sözde doğrudurlar—, bilakis o sözün içerdiği berâet (suçsuzluk) iddiasından vazgeçiştir;
عن التسبب فيما نزل به وإنه لم يصدر عنهم ما أدى إلى ذلك من قول أو فعل كأنه لم يكن الأمر كذلك بل زينت وسهلت لكم أنفسكم أمرا من الأمور فأتيتموه يريد بذلك فتياهم بأخذ السارق بسرقته وليس ذلك من دين الملك.
yani onun başına gelen şeye sebep olmaktan ve söz veya fiil olarak buna yol açacak bir şeyin kendilerinden sadır olmadığı iddiasından vazgeçiştir; sanki iş onların dediği gibi olmayıp, bilakis: "Nefisleriniz size işlerden bir işi süslemiş ve kolaylaştırmış, siz de onu yapmışsınızdır" demiştir. Bununla onların hırsızın hırsızlığı sebebiyle alıkonulmasına dair verdikleri fetvayı kastetmektedir; zira bu kralın kanununda (dininde) yoktu.
وقال أبو حيان إن هنا كلاما محذوفا وقع الاضراب عنه والتقدير ليس حقيقة كما أخبرتم بل سولت إلخ وهو عند ابن عطية وادعى أنه الظاهر على حد ما قال في قصة يوسف ﵇ ظن سوء بهم خلا أنه ﵇ صدق ظنه هناك ولم يتحقق هنا. وذكر ابن المنير في توجيه هذا القول هاهنا مع أنهم لم يتعمدوا في حق بنيامين سوءا ولا أخبروا أباهم إلا بالواقع على جليته وما تركوه بمصر إلا مغلوبين عن استصحابه انهم كانوا عند أبيهم ﵇ حينئذ متهمين وهم قمن باتهامه لما أسلفوه في حق يوسف ﵇ وقامت عنده قرينة تؤكد التهمة وتقويها وهو أخذ الملك له في السرقة ولم يكن ذلك إلا من دينه لا من دينه ولا من دين غيره من الناس فظن أنهم الذين أفتوه بذلك بعد ظهور السرقة التي ذكروها تعمدا ليتخلف دونهم، واتهام من هو بحيث يتطرق إليه التهمة لا جرح فيه لا سيما فيما يرجع إلى الوالد مع الولد، ثم قال: ويحتمل أن يكون الوجه الذي سوغ له هذا القول في حقهم أنهم جعلوا مجرد وجود الصواع في رحل من يوجد في رحله سرقة من غير أن يحيلوا الحكم على ثبوت كونه سارقا بوجه معلوم، وهذا في شرعنا لا يثبت السرقة على من ادعيت عليه فإن كان في شرعهم أيضا كذلك ففي عدم تحرير الفتوى اشعار بأنهم كانوا حراصا على أخذه وهو من التسويل وان اقتضى ذلك في شرعهم فالعمدة على الجواب الأول هذا، والتنوين في أَمْراً للتعظيم أي أمرا عظيما فَصَبْرٌ جَمِيلٌ أي فأمري ذلك أو فصبر جميل أجمل وقد تقدم تمام الكلام فيه فتذكر.
Ebû Hayyân burada kendisinden ıdrâb yapılan hazfedilmiş bir söz olduğunu söylemiştir; takdiri ise: "Gerçek sizin haber verdiğiniz gibi değildir, bilakis nefisleriniz sürüklemiştir..." şeklindedir. İbn Atıyye katında da bu böyledir ve Yûsuf aleyhisselâm kıssasında söylediği gibi onlara yönelik bir suizan olduğunu ve zahir olanın da bu olduğunu iddia etmiştir; şu kadar var ki o aleyhisselâm orada zannında isabet etmiş, burada ise gerçekleşmemiştir. İbnü'l-Münîr, Bünyâmin hakkında kasten bir kötülük yapmadıkları, babalarına hadiseyi ancak bütün açıklığıyla bildirdikleri ve onu Mısır'da sadece yanlarına almaktan aciz kaldıkları için bıraktıkları halde bu sözün burada söylenmesinin gerekçesini açıklarken şöyle demiştir: Onlar o sırada babaları aleyhisselâm katında töhmet altındaydılar ve daha önce Yûsuf aleyhisselâm hakkında yaptıklarından ötürü ithama layıktılar; nitekim babasının katında bu töhmeti teyit edip güçlendiren bir karine de mevcuttu; o da kralın onu hırsızlıktan dolayı alıkoymasıydı. Oysa bu ceza ne kralın kendi dininde, ne babasının dininde, ne de diğer insanların dininde vardı; bu yüzden babaları, bahsettikleri hırsızlık ortaya çıktıktan sonra onun geride kalması için krala bu fetvayı kasten onların verdiğini zannetti. Töhmetin yönelebileceği bir konumda olan kimseyi itham etmekte ise bir kusur yoktur; hele ki konu babanın evlatlarıyla olan ilişkisine taalluk ediyorsa. Sonra şöyle demiştir: Bu sözü onlar hakkında caiz kılan gerekçenin şu olması da muhtemeldir: Onlar, hükmü bilinen bir yolla hırsız olduğunun sabit olmasına bağlamaksızın, su kabının yükünde bulunduğu kimsenin yükünde sadece bulunmasını hırsızlık saymışlardır. Bu ise bizim şeriatımızda aleyhine iddia bulunulan kimse hakkında hırsızlığı sabit kılmaz; şayet onların şeriatında da böyle idiyse, fetvayı netleştirmemelerinde onun alıkonulmasına hırslı olduklarına dair bir hissettirme vardır ki bu da nefsin aldatmasıdır (tesvîldir); eğer bu onların şeriatının gereğiyse o zaman dayanak birinci cevaptır. { أَمْراً } kelimesindeki tenvin tazim içindir; yani "büyük bir iş" demektir. { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık bana düşen güzel bir sabırdır”; yani benim işim budur yahut güzel bir sabır en güzelidir; bununla ilgili tam izahat daha önce geçmişti, hatırla.
عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً بيوسف وأخيه بنيامين والمتوقف بمصر إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ بحالي وحالهم الْحَكِيمُ الذي يبتلي ويرفع البلاء حسب الحكمة البالغة، قيل: إنما ترجى ﵇ للرؤيا التي رآها يوسف ﵇ فكان ينتظرها ويحسن ظنه بالله تعالى لا سيما بعد أن بلغ الشظاظ الوركين وجاوز الحزام الطبيين فإنه قد جرت سنته تعالى أن الشدة إذا تناهت يجعل وراءها فرجا عظيما، وانضم إلى ذلك ما أخبر به عن ملك مصر أنه يدعو له أن لا يموت حتى يرى ولده وَتَوَلَّى أي أعرض عَنْهُمْ كراهة لما جاؤوا به وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ الأسف أشد الحزن على ما فات، والظاهر أنه ﵇ أضافه إلى نفسه، والألف بدل من ياء المتكلم للتخفيف، والمعنى يا أسفي تعال فهذا أوانك، وقيل: الألف ألف الندبة والهاء محذوفة والمعول عليه الأول، وإنما تأسف على يوسف مع أن الحادث مصيبة أخويه لأن رزأه كان قاعدة الارزاء عنده وإن تقادم عهده أخذا بمجامع قلبه لا ينساه ولا يزول عن فكره أبدا
{ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir”; Yûsuf'u, kardeşi Bünyâmin'i ve Mısır'da kalan büyüklerini [getirir]. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, her şeyi bilendir”; benim halimi de onların halini de bilendir. { الْحَكِيمُ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; sonsuz hikmetine göre imtihan eden ve belayı kaldıran O'dur. Denildi ki: O aleyhisselâm bu ümide ancak Yûsuf'un aleyhisselâm gördüğü rüya sebebiyle kapılmıştır; zira onu bekliyor ve Allah Teâlâ hakkında hüsnüzanda bulunuyordu; hele ki bıçak kemiğe dayanıp felaket had safhaya vardıktan sonra bu ümit daha da güçlendi. Çünkü Allah Teâlâ'nın adeti şudur ki, zorluk son noktasına vardığında onun ardından büyük bir ferahlık kılar. Buna bir de Mısır Melikinin, oğlunu görmeden ölmemesi için kendisine dua ettiğine dair haber eklenmiştir. { وَتَوَلَّى } “Ve yüz çevirdi”; { عَنْهُمْ } “onlardan”; getirdikleri haberden hoşlanmadığı için yüz çevirdi. { وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ } “Ve: 'Vah Yûsuf'a duyduğum kederime!' dedi.” Esed, elden kaçan şeye duyulan en şiddetli hüzündür. Zahir olan, onun aleyhisselâm bu hüznü nefsine izafe ettiğidir; sondaki elif ise hafifletmek için mütekellim yâ'sından bedeldir. Manası: "Ey kederim, gel; işte senin vaktindir!" şeklindedir. Elifin nüdbe (ağıt) elifi olduğu ve hâ harfinin hazfedildiği de söylenmiştir; ancak itimat edilen birincisidir. Başına gelen hadise diğer iki oğlunun musibeti olduğu halde özellikle Yûsuf'a hayıflanması, onun musibetinin katındaki musibetlerin temeli olmasındandır; üzerinden uzun zaman geçse de kalbini bütünüyle kavramıştır, onu asla unutmaz ve fikrinden hiçbir zaman çıkmaz.
ولم تنسني أوفى المصيبات بعده ... ولكن نكاء القرح بالقرح أوجع
"Ondan sonraki en büyük musibetler bile bana onu unutturmadı; ... fakat yaranın yara ile deşilmesi daha da acı vericidir."
ولا يرد أن هذا مناف لمنصب النبوة إذ يقتضي ذلك معرفة الله تعالى ومن عرفه سبحانه أحبه ومن أحبه لم يتفرغ قلبه لحب ما سواه لما قيل: إن هذه محبة طبيعية ولا تأبى الاجتماع مع حبه تعالى، وقال الإمام: إن مثل هذه المحبة الشديدة تزيل عن القلب الخواطر ويكون صاحبها كثير الرجوع إليه تعالى كثير الدعاء والتضرع فيصير ذلك سببا لكمال الاستغراق، وسيأتي إن شاء الله تعالى ما للصوفية قدس الله تعالى أسرارهم في هذا المقام في باب الإشارة، وقيل: لأنه ﵇ كان واثقا بحياتهما عالما بمكانهما طامعا بإيابهما وأما يوسف فلم يكن في شأنه ما يحرك سلسلة رجائه سوى رحمة الله تعالى وفضله وفيه بحث.
Bunun peygamberlik makamına aykırı olduğu söylenemez; zira bu makam Allah Teâlâ'yı tanımayı (marifetullahı) gerektirir, O'nu tanıyan kimse O'nu sever ve O'nu seven kimsenin kalbi de O'ndan başkasının sevgisiyle meşgul olmaz. Zira denilmiştir ki: Bu fıtrî (tabiî) bir sevgidir ve Allah Teâlâ'nın sevgisiyle bir arada bulunmasına engel değildir. İmam [Fahreddîn er-Râzî] şöyle demiştir: Bu tür şiddetli bir sevgi kalpten vesveseleri giderir; böyle bir sevgiye sahip olan kimse Allah Teâlâ'ya çokça yönelir, çokça dua ve tazarru eder, böylece bu durum tam bir istiğrakın sebebi haline gelir. Allah Teâlâ'nın izniyle, tasavvuf ehlinin —Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin— bu makamdaki sözleri işârî tefsir bahsinde gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o aleyhisselâm o ikisinin hayatta olduğuna kesin olarak inanıyor, yerlerini biliyor ve geri döneceklerini umuyordu; Yûsuf'a gelince, onun hakkında Allah Teâlâ'nın rahmeti ve lütfundan başka ümit zincirini harekete geçirecek hiçbir şey yoktu. Ancak bu görüşte de tartışılacak cihetler vardır.
وأخرج الطبراني وابن مردويه والبيهقي في شعب الإيمان عن سعيد بن جبير «لم تعط أمة من الأمم إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [البقرة: ١٥٦] إلا أمة محمد ﷺ» أي لم يعلموه ولم يوفقوا له عند نزول المصيبة بهم، ألا يرى إلى
Taberânî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî Saîd b. Cübeyr'den şunu rivayet etmişlerdir: «Muhammed'in ﷺ ümmeti müstesna, hiçbir ümmete { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” [el-Bakara: 156] sözü verilmemiştir;» yani başlarına bir musibet geldiğinde bunu bilmemişler ve buna muvaffak kılınmamışlardır. Görmez misin,
يعقوب ﵇ حين أصابه ما أصابه لم يسترجع وقال ما قال، وفي أَسَفى ويُوسُفَ تجنيس نفيس من غير تكلف وهو مما يزيد الكلام الجليل بهجة وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ أي بسببه وهو في الحقيقة سبب للبكاء والبكاء سبب لا بيضاض عينه فإن العبرة إذا كثرت محقت سواد العين وقلبته إلى بياض كدر فأقيم سبب السبب مقامه لظهوره، والابيضاض قيل إنه كناية عن العمى فيكون قد ذهب بصره ﵇ بالكلية واستظهره أبو حيان لقوله تعالى: فَارْتَدَّ بَصِيراً [يوسف: ٩٦] وهو يقابل بالأعمى، وقيل: ليس كناية عن ذلك والمراد من الآية أنه ﵇ صارت في عينيه غشاوة بيضتهما وكان ﵇ يدرك إدراكا ضعيفا، وقد تقدم الكلام في حكم العمى بالنسبة إلى الأنبياء ﵈، وكان الحسن ممن يرى جوازه.
Ya‘kûb aleyhisselâm başına gelen bu musibetler geldiğinde istircâda bulunmamış (istircâ duasını okumamış) ve diyeceğini demiştir. { أَسَفى } ve { يُوسُفَ } kelimeleri arasında külfetsizce yapılmış nefis bir cinas vardır ve bu da bu yüce kelama ayrı bir güzellik katmaktadır. { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “Ve kederden gözleri ağardı”; yani hüzün sebebiyle [ağardı]. Hüzün hakikatte ağlamanın sebebidir, ağlamak ise gözün ağarmasının sebebidir; zira gözyaşı çoğaldığında gözün siyahlığını giderir ve onu bulanık bir beyazlığa çevirir; dolayısıyla açık ve belirgin oluşundan ötürü sebebin sebebi onun yerine geçirilmiştir. Gözlerin ağarmasının körlükten kinaye olduğu söylenmiştir; bu durumda onun aleyhisselâm görme yetisi tamamen gitmiş olur. Ebû Hayyân, Allah Teâlâ'nın: { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “Yeniden görür hale geldi” [Yûsuf: 96] ayetinden dolayı bu görüşü kuvvetli bulmuştur, zira bu durum körlüğün mukabilidir. Bunun körlükten kinaye olmadığı, bilakis ayetten muradın, onun aleyhisselâm gözlerine onları beyazlatan bir perde inmesi ve onun aleyhisselâm zayıf bir şekilde görmesi olduğu da söylenmiştir. Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında körlüğün hükmüyle ilgili açıklama daha önce geçmişti; Hasan[-ı Basrî] de bunun caiz olduğunu görenlerdendi.
فقد أخرج عبد الله بن أحمد في زوائده وابن جرير وأبو الشيخ عنه قال: كان منذ خرج يوسف من عند يعقوب ﵉ إلى يوم رجع ثمانون سنة لم يفارق الحزن قلبه ودموعه تجري على خديه ولم يزل يبكي حتى ذهب بصره وما على الأرض يومئذ والله أكرم على الله تعالى منه، والظاهر أنه ﵇ لم يحدث له هذا الأمر عند الحادث الأخير، ويدل عليه ما
Nitekim Abdullah b. Ahmed Zevâid'inde, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yûsuf'un Ya‘kûb'un aleyhimesselâm yanından çıktığı andan geri döndüğü güne kadar seksen yıl geçti; bu süre zarfında hüzün onun kalbinden hiç ayrılmadı, gözyaşları yanaklarından akıp durdu ve nihayet gözleri kör oluncaya kadar durmaksızın ağladı; oysa o gün yeryüzünde Allah'a yemin olsun ki Allah Teâlâ katında ondan daha kerim ve değerli hiç kimse yoktu. Zahir olan şudur ki, bu durum ona aleyhisselâm bu son hadise anında meydana gelmiş değildir; buna delalet eden rivayet şudur:
أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم عن ليث بن أبي سليم أن جبريل ﵇ دخل على يوسف ﵇ في السجن فعرفه فقال له: أيها الملك الكريم على ربه هل لك علم بيعقوب؟ قال: نعم. قال: ما فعل؟ قال: ابيضت عيناه من الحزن عليك قال: فما بلغ من الحزن؟ قال: حزن سبعين مثكلة قال: هل له على ذلك من أجر؟ قال: نعم أجر مائة شهيد.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Leys b. Ebî Süleym'den rivayet ettiğine göre Cibrîl aleyhisselâm zindanda Yûsuf'un aleyhisselâm yanına girdi. Yûsuf onu tanıdı ve ona: "Ey Rabbi katında kerim olan melek! Ya‘kûb hakkında bilgin var mı?" dedi. O da: "Evet" dedi. Yûsuf: "O ne yaptı?" diye sordu. Cibrîl: "Sana duyduğu hüzünden ötürü gözleri ağardı (kör oldu)" dedi. Yûsuf: "Hüznü ne dereceye ulaştı?" dedi. Cibrîl: "Evladını yitirmiş yetmiş ananın hüznüne ulaştı" dedi. Yûsuf: "Buna karşılık ona bir ecir var mı?" diye sordu. Cibrîl: "Evet, yüz şehit ecri var" dedi.
وقرأ ابن عباس ومجاهد مِنَ الْحُزْنِ بفتح الحاء والزاي وقرأ قتادة بضمهما.
İbn Abbâs ve Mücâhid { مِنَ الْحُزْنِ } kelimesini hâ ve zâ harflerinin fethasıyla (el-hazeni), Katâde ise her ikisinin zammesiyle (el-huzni) okumuştur.
واستدل بالآية على جواز التأسف والبكاء عند النوائب، ولعل الكف عن أمثال ذلك لا يدخل تحت التكليف فإنه قل من يملك نفسه عند الشدائد.
Bu ayet, musibetler anında hayıflanmanın ve ağlamanın caiz olduğuna delil getirilmiştir; zira bu gibi şeylerden el çekmek mükellefiyet (sorumluluk) altına girmez, çünkü zorluk anlarında nefsine hakim olabilen kimse pek azdır.
وقد روى الشيخان من حديث أنس أنه ﷺ بكى على ولده إبراهيم وقال: «إن العين تدمع والقلب يخشع ولا نقول إلا ما يرضي ربنا وإنا لفراقك يا إبراهيم لمحزونون»
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oğlu İbrâhim'e ağladı ve şöyle buyurdu: «Göz yaşarır, kalp mahzun olur; biz ancak Rabbimizin razı olacağı şeyi söyleriz. Ey İbrâhim, biz senin ayrılığından dolayı elbette mahzunuz.»
وإنما المنهي عنه ما يفعله الجهلة من النياحة ولطم الخدود والصدور وشق الجيوب وتمزيق الثياب.
Yasaklanan şey ise ancak cahillerin yaptığı ağıt yakmak, yanakları ve göğüsleri dövmek, yaka paça yırtmak ve elbiseleri parçalamaktır.
ورويا أيضا من حديث أسامة أنه ﷺ رفع إليه صبي لبعض بناته يجود بنفسه فأقعده في حجره ونفسه تتقعقع كأنها في شن ففاضت عيناه ﵊ فقال سعد: يا رسول الله ما هذا؟
Yine Şeyhân, Üsâme'den [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir ki: Kızlarından birinin can çekişmekte olan bir erkek çocuğu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kaldırılıp getirildi. O da çocuğu kucağına oturttu; çocuğun nefesi sanki eski bir kırbanın içindeymiş gibi hırıldıyordu. Bunun üzerine onun aleyhisselâm gözlerinden yaşlar boşandı. Sa‘d: "Ey Allah'ın Resûlü, bu nedir?" dedi.
فقال: هذه رحمة جعلها الله تعالى فيمن شاء من عباده وإنما يرحم الله تعالى من عباده الرحماء. وفي الكشاف أنه قيل له ﵊: تبكي وقد نهيتنا عن البكاء؟ قال: ما نهيتكم عن البكاء وإنما نهيتكم عن صوتين أحمقين صوت عند الفرح وصوت عند الترح وعن الحسن أنه بكى على ولد أو غيره فقيل له في ذلك فقال: ما رأيت الله تعالى جعل الحزن عارا على يعقوب ﵇ فَهُوَ كَظِيمٌ
Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Bu, Allah Teâlâ'nın kullarından dilediğinin [kalbine] koyduğu bir rahmettir. Allah Teâlâ kullarından ancak merhametli olanlara merhamet eder.» el-Keşşâf'ta nakledildiğine göre ona aleyhisselâm: "Sen bizi ağlamaktan nehyetmişken kendin ağlıyor musun?" denildi. O da şöyle buyurdu: «Ben sizi ağlamaktan nehyetmedim; ben sizi ancak iki ahmakça sesten nehyettim: Sevinç anındaki ses ve musibet anındaki ses.» Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o, çocuğu veya bir başkası için ağlamıştı; bu durum kendisine sorulunca şöyle dedi: "Allah Teâlâ'nın hüznü Ya‘kûb aleyhisselâm için bir ayıp kıldığını görmedim." { فَهُوَ كَظِيمٌ } [ayeti ise],
أي مملوء من الغيظ على أولاده ممسك له في قلبه لا يظهره، وقيل: مملوء من الحزن ممسك له لا يبديه، وهو من كظم السقاء إذا شده بعد ملئه، ففعيل بمعنى مفعول أي مكظوم فهو كما جاء في يونس ﵇ إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ [القلم: ٤٨] ويجوز أن يكون بمعنى فاعل كقوله تعالى وَالْكاظِمِينَ [آل عمران: ١٣٤] من كظم الغيظ إذا تجرعه أي شديد التجرع للغيظ أو الحزن لأنه لم يشكه إلى أحدا قط، وأصله من كظم البعير جرته إذا ردها في جوفه فكأنه ﵇ يرد ذلك في جوفه مرة بعد أخرى من غير أن يطلع أحدا عليه. وفي الكلام من الاستعارة على الوجهين ما لا يخفى، ورجح الأخير منهما بأن فعيلا بمعنى فاعل مطرد ولا كذلك فعيلا بمعنى مفعول قالُوا أي الإخوة وقيل غيرهم من أتباعه ﵇ تَاللَّهِ تَفْتَؤُا أي لا تفتأ ولا تزال تَذْكُرُ يُوسُفَ تفجعا عليه فحذف حرف النفي كما في قوله:
Yani çocuklarına karşı öfkeyle doludur, onu kalbinde tutar, açığa vurmaz demektir. Bir görüşe göre: Hüzünle doludur, onu içinde tutar, dışa vurmaz. Bu kelime, doldurulduktan sonra ağzı bağlandığında kullanılan (كظم السقاء) ifadesinden gelir. Dolayısıyla fe‘îl (فعيل), mef‘ûl (مفعول) yani "mekzûm" (içi dopdolu tutulmuş) anlamındadır; nitekim Yûnus aleyhisselâm hakkında: { إِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ } “O kederle dolu olarak [Rabbine] seslendiği zaman” [Kalem: 48] şeklinde gelmiştir. [Bu kelimenin], Allah Teâlâ'nın: { وَالْكاظِمِينَ } “[Öfkelerini] yutanlar” [Âl-i İmrân: 134] ayetinde olduğu gibi fâil (فاعل) anlamında olması da caizdir; bu da öfkesini yutan kimseden hareketle, öfkeyi veya hüznü son derece yutan anlamındadır, zira o bunu asla hiç kimseye şikayet etmemiştir. Bunun aslı, devenin gevişini kursağına geri göndermesi anlamındaki (كظم البعير جرته) ifadesidir; sanki o aleyhisselâm bunu kimseye hissettirmeden defalarca içine geri göndermektedir. Sözde her iki veche göre de gizli olmayan bir istiare vardır. Bunlardan ikincisi, fe‘îl vezninin fâil anlamında kullanılmasının kurallı (muttarid) olması, mef‘ûl anlamında kullanılmasının ise böyle olmaması sebebiyle tercih edilmiştir. { قالُوا } Yani kardeşleri -bir görüşe göre de onun aleyhisselâm tabilerinden başkaları- dediler ki: { تَاللَّهِ تَفْتَؤُا } Yani asla bırakmıyorsun ve devamlı olarak, { تَذْكُرُ يُوسُفَ } ona yanıp yakılarak Yûsuf'u anıyorsun. Şairin şu sözünde olduğu gibi nefy (olumsuzluk) harfi hazfedilmiştir:
فقلت يمين الله أبرح قاعدا ... ولو قطعوا رأسي لديك وأوصالي
«Dedim ki: Allah'a yemin olsun, senin yanında başımı ve uzuvlarımı kesseler bile oturup kalmaktan vazgeçmem...»
لأن القسم إذا لم يكن معه علامة الإثبات كان على النفي وعلامة الإثبات هي اللام ونون التأكيد وهما يلزمان جواب القسم المثبت فإذا لم يذكرا دل على أنه منفي لأن المنفي لا يقارنهما ولو كان المقصود هاهنا الإثبات لقيل لتفتأن، ولزوم اللام والنون مذهب البصريين، وقال الكوفيون والفارسي: يجوز الاقتصار على أحدهما وجاء الحذف فيما إذا كان الفعل حالا كقراءة ابن كثير «لأقسم بيوم القيامة» وقوله:
Çünkü yemin, beraberinde ispat (olumluluk) alameti bulunmadığında nefy (olumsuzluk) üzere olur. İspat alameti ise lâm ve tekit nûnudur; bu ikisi müspet yeminin cevabında zorunludur. Bunlar zikredilmediğinde cümlenin menfi olduğuna delalet eder; zira menfi olanla bu ikisi bir arada bulunmaz. Eğer burada kastedilen ispat olsaydı, mutlaka (لتفتأن) denilirdi. Lâm ve nûnun zorunluluğu Basralıların mezhebidir. Kûfeliler ve Ebû Ali el-Fârisî ise: İkisinden birisiyle yetinmek caizdir, fiil şimdiki zaman (hâl) olduğunda ise hazif vaki olmuştur, demişlerdir; nitekim İbn Kesîr'in «لأقسم بيوم القيامة» kıraatinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
لأبغض كل امرئ ... يزخرف قولا ولا يفعل
«Sözü süsleyip de gereğini yapmayan her kişiden elbette nefret ederim...»
ويتفرع على هذا مسألة فقهية وهي أنه إذا قال: والله أقوم يحنث إذا قام وإن لم يقم لا، ولا فرق بين كون القائل عالما بالعربية أولا على ما أفتى به خير الدين الرملي، وذكر أن الحلف بالطلاق كذلك فلو قال: علي الطلاق بالثلاث تقومين الآن تطلق إن قامت ولا تطلق إن لم تقم، وهذه المسألة مهمة لا بأس بتحقيق الحق فيها وإن أدى إلى الخروج عما نحن بصدده فنقول: قال غير واحد: إن العوام لو أسقطوا اللام والنون في جواب القسم المثبت المستقبل فقال أحدهم: والله أقوم مثلا لا يحنث بعدم القيام فلا كفارة عليه، وتعقبه المقدسي بأنه ينبغي أن تلزمهم الكفارة لتعارفهم الحلف كذلك، ويؤيده ما في الظهيرية أنه لو سكن الهاء أو نصب في بالله يكون يمينا مع أن العرب ما نطقت بغير الجر، وقال أيضا: إنه ينبغي أن يكون ذلك يمينا وإن خلا من اللام والنون، ويدل عليه قوله في الولوالجية: سبحان الله أفعل لا إله إلا الله أفعل كذا ليس بيمين إلا أن ينويه، واعترضه الخير الرملي بأن ما نقله لا يدل لمدعاه، أما الأول فلأنه تغيير إعراب لا يمنع المعنى الموضوع فلا يضر التسكين والرفع والنصب لما تقرر من أن اللحن لا يمنع الانعقاد، وأما الثاني فلأنه ليس من المتنازع فيه إذ هو الإثبات والنفي لا أنه يمين، وقد نقل ما ذكرناه عن المذهب والنقل يجب اتباعه، ونظر فيه.
Bu kuraldan fıkhî bir mesele doğmaktadır: Bir kimse "Vallahi kalkıyorum/kalkarım" (والله أقوم) dese, kalktığı takdirde yeminini bozar, kalkmazsa bozmaz. Hayreddin er-Remlî'nin verdiği fetvaya göre, sözü söyleyenin Arapçayı bilip bilmemesi arasında bir fark yoktur. O, boşamaya (talak) bağlanan yeminin de böyle olduğunu belirtmiş ve şöyle demiştir: Bir kimse [karısına], "Şimdi kalkarsan üzerime üç talak olsun" (علي الطلاق بالثلاث تقومين الآن) dese, kadın kalkarsa boşanır, kalkmazsa boşanmaz. Bu önemli bir meseledir; üzerinde durduğumuz konunun dışına çıkmaya yol açsa bile bu hususta hakkı ortaya koymakta bir sakınca yoktur. Şöyle deriz: Pek çok âlim demiştir ki: Avam tabakası, geleceğe yönelik olumlu yeminin cevabında lâm ve nûnu düşürerek örneğin içlerinden biri "Vallahi kalkarım" (والله أقوم) dese, kalkmadığı zaman yeminini bozmuş olmaz ve ona keffaret gerekmez. el-Makdisî buna itiraz ederek, onların bu şekilde yemin etmeyi örf haline getirmeleri sebebiyle kendilerine keffaretin gerekmesi gerektiğini savunmuştur. ez-Zahîriyye'de geçen şu husus da bunu destekler: Kişi "Billah" (بالله) derken he harfini cezimli veya üstünlü okusa bile yemin sayılır; oysa Araplar esreden başka bir şekilde telaffuz etmemiştir. O ayrıca şöyle demiştir: Lâm ve nûndan hali olsa bile bunun yemin olması gerekir; el-Velveleciyye'de geçen şu ifade de buna delalet eder: "Sübhânallâh şunu yaparım, Lâ ilâhe illallâh şunu yaparım" demek niyet etmedikçe yemin değildir [niyet ederse yemindir]. Hayr er-Remlî ona itiraz ederek, naklettiği şeyin iddia ettiği şeye delalet etmeyeceğini söylemiştir: Birincisi, bu durum vaz‘ olunan anlama engel teşkil etmeyen bir irap değişikliğidir; dolayısıyla lahnin (dil hatasının) akdin gerçekleşmesine engel olmadığı kuralı gereğince cezim, zamme veya fetha okumak zarar vermez. İkincisine gelince; zira bu tartışılan konudan değildir, çünkü mesele yemin olup olmaması değil, olumlu mu olumsuz mu olduğudur. Bizim zikrettiğimiz husus ise mezhepten nakledilmiştir ve nakle tabi olmak vaciptir. Ancak bu itirazda eleştiriye açık yönler vardır.
أما أولا فبأن اللحن كما في المصباح وغيره الخطأ في العربية، وأما ثانيا فبأن ما في الولوالجية من المتنازع فيه فإنه أتى بالفعل المضارع مجردا من اللام والنون وجعله يمينا مع النية ولو كان على النفي لوجب أن يقال: إنه مع النية يمين على عدم الفعل كما لا يخفى، وإنما اشترط في ذلك النية لكونه غير متعارف.
Birincisi: el-Misbâh ve diğer kaynaklarda belirtildiği gibi lahn, Arapçada yapılan hatadır. İkincisi: el-Velveleciyye'de geçen husus bizzat tartışılan konudandır; zira orada muzari fiil lâm ve nûndan soyutlanmış olarak getirilmiş ve niyetle birlikte yemin kabul edilmiştir. Şayet olumsuzluk üzere olsaydı, gizli kalmayacağı üzere, niyetle birlikte fiilin yapılmaması üzerine bir yemin olduğunun söylenmesi gerekirdi. Bunda niyetin şart koşulması ise sadece yaygın bir örf olmamasındandır.
وقال الفاضل الحلبي: إن بحث المقدسي وجيه، والقول بأنه يصادم المنقول يجاب عنه بأن المنقول في المذهب كان على عرف صدر الإسلام قبل أن تتغير اللغة، وأما الآن فلا يأتون باللام والنون في مثبت القسم أصلا ويفرقون بين الإثبات والنفي بوجود لا ولا وجودها، وما اصطلاحهم على هذا إلا كاصطلاح الفرس ونحوهم في أيمانهم وغيرها اه، ويؤيد هذا ما ذكره العلامة قاسم وغيره من أنه يحمل كلام كل عاقد وحالف وواقف على عرفه وعادته سواء وافق كلام العرب أم لا، ومثله في الفتح، وقد فرق النحاة بين بلى ونعم في الجواب أن بلى لا يجاب ما بعد النفي ونعم للتصديق فإذا قيل: ما قام زيد فإن قلت: بلى كان المعنى قد قام وإن نعم كان ما قام، ونقل في شرح المنار عن التحقيق أن المعتبر في أحكام الشرع العرف حتى يقام كل واحد منهما مقام الآخر، ومثله في التلويح، وقول المحيط والحلف بالعربية أن يقول في الإثبات والله لأفعلن إلى آخر ما قال بيان للحكم على قواعد العربية، وعرف العرب وعادتهم الخالية عن اللحن وكلام الناس اليوم إلا ما ندر خارج عن هاتيك القواعد فهو لغة اصطلاحية لهم كسائر اللغات الأعجمية التي تصرف فيها أهلها بما تصرفوا فلا يعاملون بغير لغاتهم وقصدهم إلا من التزم منهم الإعراب أو قصد المعنى فينبغي أن يدين، ومن هنا قال السائحاني: إن أيماننا الآن لا تتوقف على تأكيد فقد وضعناها نحن وضعا جديدا واصطلحنا عليها اصطلاحا حادثا وتعارفناها تعارفا مشهورا فيجب معاملتنا على قدر عقولنا ونياتنا كما أوقع المتأخرون الطلاق بعلي الطلاق ومن لم يدر بعرف أهل زمانه فهو جاهل اه، ونظير هذا ما قالوه: من أنه لو أسقطت
Fâzıl el-Halebî şöyle demiştir: Makdisî'nin araştırması yerindedir. Bunun nakledilene aykırı olduğu iddiasına şöyle cevap verilir: Mezhepteki nakil, dil değişmeden önceki İslam'ın ilk dönemlerindeki örfe göreydi. Günümüzde ise yeminin olumlusunda lâm ve nûnu kesinlikle getirmemekte, olumlu ile olumsuzu "lâ" (لا) edatının bulunup bulunmamasıyla ayırt etmektedirler. Onların bu ıstılahı, Farsların ve benzerlerinin yeminlerinde ve diğer sözlerindeki ıstılahları gibidir. Allâme Kāsım ve diğerlerinin; her akit yapanın, yemin edenin ve vakfedenin sözünün, Arapların sözüne uysun veya uymasın, kendi örf ve adetine hamledileceğine dair zikrettikleri husus da bunu desteklemektedir; el-Feth'te de benzeri vardır. Nahivciler cevapta Belâ (بلى) ile Ne‘am (نعم) arasını şöyle ayırmışlardır: Belâ olumsuzluktan sonra cevap olarak verilemez, Ne‘am ise tasdik içindir. Bu sebeple "Zeyd kalkmadı mı?" denildiğinde şayet "Belâ" dersen anlam "Kalktı", "Ne‘am" dersen "Kalkmadı" olur. Şerhu'l-Menâr'da et-Tahkīk'ten nakledildiğine göre şeriatın hükümlerinde muteber olan örftür; öyle ki bu ikisinden biri diğerinin yerine geçer; et-Telvîh'te de benzeri vardır. el-Muhît'in "Arapça yemin olumlu cümlede kişinin 'Vallahi elbette yapacağım' (والله لأفعلن) demesidir..." şeklindeki sözleri, hükmün Arapça kurallarına ve Arapların hatadan uzak örf ve adetlerine göre açıklamasıdır. Günümüz insanlarının konuşmaları ise -pek azı müstesna- bu kuralların dışındadır; dolayısıyla bu, tıpkı ehlinin dilediği gibi tasarrufta bulunduğu diğer yabancı diller gibi onlar için ıstılahî bir dildir. Bu sebeple, aralarından irap kurallarına riayet eden veya kelimenin asıl anlamını kasteden kimseler hariç, kendi dillerinden ve maksatlarından başkasıyla muamele görmezler; böyle yapanlar ise niyetine göre sorumlu tutulmalıdır. İşte bundan dolayı es-Sâihânî şöyle demiştir: Bizim günümüzdeki yeminlerimiz tekide bağlı değildir; zira biz onları yeni bir vazedilişle vazettik, üzerlerine yeni bir ıstılah bina ettik ve onları meşhur bir örf haline getirdik. Dolayısıyla, son dönem fıkıhçılarının "üzerime talak olsun" (علي الطلاق) sözüyle talakı vaki kıldıkları gibi, bize de akıllarımız ve niyetlerimiz ölçüsünde muamele edilmesi vaciptir. Yaşadığı zamanın ehlinin örfünü bilmeyen kimse ise cahildir. Âlimlerin şu sözleri de bunun bir benzeridir: Eğer bir kimse,
الفاء الرابطة لجواب الشرط فهو تنجيز لا تعليق حتى لو قال: إن دخلت الدار أنت طالق تطلق في الحال وهو مبني على قواعد العربية أيضا وهو خلاف المتعارف الآن فينبغي بناؤه على العرف فيكون تعليقا وهو المروي عن أبي يوسف.
Şartın cevabını bağlayan fâ harfini düşürürse, bu durum ta‘lik (şarta bağlama) değil tencîz (hemen yürürlüğe koyma) sayılır; öyle ki "Eve girersen sen boşsun" (إن دخلت الدار أنت طالق) dese, kadın derhal boşanır. Bu da yine Arapça kurallarına dayalıdır ve günümüzdeki örfe aykırıdır; dolayısıyla örfe bina edilmesi gerekir ki bu durumda ta‘lik olur ve bu da Ebû Yûsuf'tan rivayet edilen görüştür.
وفي البحر أن الخلاف مبني على جواز حذفها اختيارا وعدمه فأجازه أهل الكوفة وعليه فرع أبو يوسف ومنعه أهل البصرة وعليه تفرع المذهب. وفي شرح نظم الكنز للمقدسي أنه ينبغي ترجيح قول أبي يوسف لكثرة حذف الفاء في الفصيح ولقولهم: العوام لا يعتبر منهم اللحن في قولهم: أنت واحدة بالنصب الذي لم يقل به أحد اه هذا ثم إن ما ذكر إنما هو في القسم بخلاف التعليق وهو وإن سمي عند الفقهاء حلفا ويمينا لكنه لا يسمى قسما فإن القسم خاص باليمين بالله تعالى كما صرح به القهستاني فلا يجري فيه اشتراط اللام والنون في المثبت منه لا عند الفقهاء ولا عند اللغويين، ومنه الحرام يلزمني وعلي الطلاق لا أفعل كذا فإنه يراد به في العرف إن فعلت كذا فهي طالق فيجب امضاؤه عليهم كما صرح به في الفتح وغيره. قال الحلبي: وبهذا يندفع ما توهمه بعض الأفاضل من أن في قول القائل: علي الطلاق أجيء اليوم إن جاء في اليوم وقع الطلاق وإلا فلا لعدم اللام والنون. وأنت خبير بأن النحاة إنما اشترطوا ذلك في جواب القسم المثبت لا في جواب الشرط وكيف يسوغ لعاقل فضلا عن فاضل أن يقول إن قام زيد أقم على معنى إن قام زيد لم أقم، على أن أجيء ليس جواب الشرط بل هو فعل الشرط لأن المعنى إن لم أجئ اليوم فأنت طالق، وقد وقع هذا الوهم لكثير من المفتين كالخير الرملي وغيره، وقال السيد أحمد الحموي في تذكرته الكبرى: رفع إلى سؤال صورته رجل اغتاظ من ولد زوجته فقال: علي الطلاق بالثلاث أني أصبح أشتكيك من النقيب فلما أصبح تركه ولم يشتكه ومكث مدة فهل والحالة هذه يقع عليه الطلاق أم لا؟ الجواب (١) إذا ترك شكايته ومضت مدة بعد حلفه لا يقع عليه الطلاق لأن الفعل المذكور وقع في جواب اليمين وهو مثبت فيقدر النفي حيث لم يؤكد ثم قال: فأجبت أنا بعد الحمد لله تعالى ما أفتى به هذا المجيب من عدم وقوع الطلاق معللا بما ذكر فمنبئ عن فرط جهله وحمقه وكثرة مجازفته في الدين وخرقه إذ ذاك في الفعل إذا وقع جوابا للقسم بالله تعالى نحو تفتأ لا في جواب اليمين بمعنى التعليق بما يشق من طلاق وعتق ونحوهما وحينئذ إذا أصبح الحالف ولم يشتكه وقع عليه الطلاق الثلاث وبانت زوجته منه بينونة كبرى اه ولنعم ما قال ولله تعالى در القائل:
el-Bahr'da belirtildiğine göre bu ihtilaf, fâ harfinin isteğe bağlı olarak hazfedilmesinin caiz olup olmamasına dayanır. Kûfe ehli buna cevaz vermiş, Ebû Yûsuf da görüşünü buna dayandırmıştır; Basra ehli ise bunu menetmiş, mezhebin görüşü de buna dayanmıştır. el-Makdisî'nin Şerhu Nazmi'l-Kenz adlı eserinde belirtildiğine göre, fasih Arapçada fâ harfinin hazfinin çokluğu sebebiyle ve avamın hiç kimsenin caiz görmediği bir şekilde mansup olarak "sen birsin" (أنت واحدة) demelerindeki dil hatasının kendilerinden sayılmayacağına dair âlimlerin sözü gereğince Ebû Yûsuf'un görüşünün tercih edilmesi gerekir. Şunu da belirtmek gerekir ki: Zikredilen bu hususlar sadece yemindedir; ta‘lik ise bundan farklıdır. Ta‘lik, fakihler nezdinde yemin ve kasem olarak adlandırılsa bile [Arapçada] kasem olarak adlandırılmaz. Çünkü el-Kahistânî'nin de açıkça belirttiği gibi kasem, sadece Allah Teâlâ adına yapılan yemine mahsustur. Dolayısıyla olumlu cümlede lâm ve nûn şartı, ne fakihler ne de dilciler katında ta‘likte geçerli değildir. "Haram bana lazım olsun" ve "Şunu yaparsam üzerime talak olsun" sözleri de bu kabildendir; zira örfte bundan murat "Şunu yaparsam karım boştur" demektir; bu sebeple el-Feth ve diğer kaynaklarda açıkça ifade edildiği üzere bu sözlerin onların aleyhine geçerli kılınması vaciptir. el-Halebî şöyle demiştir: Bir kimsenin "Bugün gelirsem üzerime talak olsun" sözünde lâm ve nûn bulunmadığı için o gün gelirse talakın vaki olacağı, gelmezse vaki olmayacağı şeklinde bazı faziletli kimselerin düştüğü vehim bununla defedilir. Sen de takdir edersin ki nahivciler bunu şartın cevabında değil, müspet yeminin cevabında şart koşmuşlardır. Faziletli bir kimse şöyle dursun, aklı başında birinin "Zeyd kalkarsa kalkarım" sözünü "Zeyd kalkarsa kalkmam" anlamında söylemesi nasıl caiz görülebilir? Kaldı ki "gelirim" sözü şartın cevabı değil, bizzat şart fiilidir; zira anlam "Bugün gelmezsem sen boşsun" demektir. Bu vehme Hayr er-Remlî ve başkaları gibi pek çok müftü düşmüştür. Seyyid Ahmed el-Hamevî et-Tezkiretü'l-Kübrâ adlı eserinde şöyle demiştir: Bana şu şekilde bir soru yöneltildi: Karısının çocuğuna öfkelenen bir adam, "Yarın seni nakibe şikayet etmezsem üzerime üç talak olsun" demiş; sabah olunca onu bırakmış, şikayet etmemiş ve bir süre öylece beklemiş. Bu durumda adamın üzerine talak vaki olur mu, olmaz mı? Cevap: (1) Şikayet etmeyi bırakır ve yemininden sonra bir süre geçerse, üzerine talak vaki olmaz; zira zikredilen fiil yeminin cevabında vaki olmuştur ve olumludur, tekit edilmediği için olumsuz kabul edilir. Sonra [Hamevî] dedi ki: Ben Allah Teâlâ'ya hamdettikten sonra şöyle cevap verdim: Bu cevap verenin zikredilen gerekçeyle talakın vaki olmayacağına dair verdiği fetva, onun aşırı cehaletini, ahmaklığını, dinde fazlaca cüretkarlık yaptığını ve haddini aştığını gösterir. Zira bu kural, fiil Allah Teâlâ adına yapılan yeminin cevabı olarak { تَفْتَؤُا } gibi geldiğinde geçerlidir; talak ve azat etme gibi nefse ağır gelen şeylerle ta‘lik anlamındaki yeminin cevabında değil. Bu durumda yemin eden kişi sabahlayıp da onu şikayet etmediği takdirde üzerine üç talak vaki olur ve karısı kendisinden büyük ayrılıkla (bâin olarak) boşanır. Ne güzel söylemiştir! Şu şairin sözü de ne kadar güzeldir:
من الدين كشف الستر عن كل كاذب ... وعن كل بدعي أتى بالعجائب
«Her yalancının ve acayip şeyler getiren her bidatçinin örtüsünü açmak dindendir.»
فلولا رجال مؤمنون لهدمت ... صوامع دين الله من كل جانب
«Mümin erler olmasaydı, Allah'ın dininin mabetleri her yandan yıkılıp giderdi.»
«وفتئ» هذه من أخوات كان الناقصة كما أشرنا إليه ويقال فيها: فتأ كضرب وأفتأ كأكرم، وزعم ابن مالك أنها تكون بمعنى سكن وفتر فتكون تامة وعلى ذلك جاء تفسير مجاهد- للاتفتأ- بلا تفتر عن حبه، وأوله الزمخشري بأنه عليه الرحمة جعل الفتوء والفتور أخوين أي متلازمين لا أنه بمعناه فإن الذي بمعنى فتر وسكن هو فثأ بالمثلثة كما في الصحاح من فثأت القدر إذا سكن غليانها والرجل إذا سكن غضبه، ومن هنا خطأ أبو حيان ابن مالك فيما زعمه وادعى أنه من التصحيف. وتعقب بأن الأمر ليس كما قاله فإن ابن مالك نقله عن الفراء وقد صرح به السرقسطي ولا يمتنع اتفاق مادتين في معنى وهو كثير، وقد جمع ذلك ابن مالك في كتاب سماه- ما اختلف إعجامه واتفق إفهامه- ونقله عنه صاحب القاموس. واستدل بالآية على جواز الحلف بغلبة الظن، وقيل: إنهم علموا ذلك منه ولكنهم نزلوه منزلة المنكر
Buradaki feti'e (فَتِئَ) [fiili], işaret ettiğimiz üzere nâkıs kâne'nin kardeşlerindendir. Bu fiil için darabe (ضَرَبَ) vezninde fete'e (فَتَأَ) ve ekrame (أَكْرَمَ) vezninde efte'e (أَفْتَأَ) de denir. İbn Mâlik, bu fiilin sekene (yatıştı) ve fetere (gevşedi/duruldu) anlamında da gelip tam [fiil] olduğunu ileri sürmüştür. Mücâhid'in { لَا تَفْتَؤُا } ifadesini "onun sevgisinden dolayı [onu anmaktan] geri durmazsın / gevşemezsin" şeklindeki tefsiri de buna dayanmaktadır. Zemahşerî ise -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- [Mücâhid'in] el-futû' ile el-futûr kelimelerini iki kardeş (yani birbirini gerektiren iki kavram) kıldığını, yoksa onunla aynı anlamda olduğunu kastetmediğini belirterek bunu tevil etmiştir. Zira fetere ve sekene (durulmak/sakinleşmek) anlamında olan kelime, es-Sıhâh'ta geçtiği üzere üç noktalı [se (ث) harfiyle] fese'e (فَثَأَ)'dir. Nitekim tencerenin kaynaması dindiğinde ve kişinin öfkesi yatıştığında bu kökten fiiller kullanılır. Bu sebeple Ebû Hayyân, İbn Mâlik'in bu iddiasını hatalı bulmuş ve bunun bir tashif (yazım/noktalama hatası) olduğunu iddia etmiştir. Fakat meselenin onun dediği gibi olmadığı söylenerek buna şöyle itiraz edilmiştir: İbn Mâlik bunu Ferrâ'dan nakletmiştir; Sarakustî de bunu açıkça ifade etmiştir. İki ayrı kökün aynı anlamda birleşmesi imkânsız değildir, nitekim bu dilde pek çoktur. Hatta İbn Mâlik bunu Mâ İhtelefe İ'câmuhû ve-Ttefeka İfhâmuhû adını verdiği bir kitapta toplamış ve el-Kāmûs müellifi de bunu ondan nakletmiştir. Bu ayet, zann-ı gālibe dayanarak yemin etmenin caiz olduğuna delil getirilmiştir. Bir görüşe göre de onlar bunu onun hâlinden kesin olarak bilmekteydiler; fakat onu inkâr eden kimse konumuna yerleştirdiler.
فلذا أكدوه بالقسم أي نقسم بالله تعالى لا تزال ذاكر يوسف متفجعا عليه حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً مريضا مشفيا على الهلاك، وقيل: الحرض من أذابه هم أو مرض وجعله مهزولا نحيفا، وهو في الأصل مصدر حرض فهو حرض بكسر الراء، وجاء أحرضني كما في قوله:
Bu yüzden sözü yeminle tekit ettiler; yani: Allah'a yemin ederiz ki helake yaklaşmış bir hasta, { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } "eriyip bitinceye kadar" Yûsuf'u anıp ona yanmaktan geri durmayacaksın. Harad (حرض), kederin veya hastalığın erittiği ve zayıflatıp incelttiği kimsedir de denilmiştir. Bu kelime aslen (حَرِضَ) fiilinin masdarıdır ve rā harfinin kesrasıyla (حَرِضٌ) şeklinde sıfattır. Şairin şu sözünde olduğu gibi (أَحْرَضَنِي) şeklinde de kullanılmıştır:
إني امرؤ لج بي حب فأحرضني ... حتى بليت وحتى شفني السقم
«Ben öyle biriyim ki aşk bana musallat oldu da beni eritti... Nihayet tükendim ve hastalık beni dermansız bıraktı.»
ولكونه كذلك في الأصل لا يؤنث ولا يثني ولا يجمع لأن المصدر يطلق على القليل والكثير، وقال ابن إسحاق: الحرض الفاسد الذي لا عقل له. وقرئ «حرضا» بفتح الحاء وكسر الراء.
Aslında masdar olduğu için müennes, tesniye ve cemi yapılmaz; çünkü masdar az için de çok için de kullanılır. İbn İshâk: Harad, aklı kalmamış iflas etmiş kimsedir, demiştir. Hâ harfinin fethası ve râ harfinin kesrasıyla «حَرِضاً» şeklinde de okunmuştur.
وقرأ الحسن البصري «حرضا» بضمتين ونحوه من الصفات رجل جنب وغرب أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ أي الميتين، وأَوْ قيل: يحتمل أن تكون بمعنى بل أو بمعنى إلى، فلا يرد عليه أن حق هذا التقديم على حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً فإن كانت للترديد فهي لمنع الخلو والتقديم على ترتيب الوجود كما قيل في قوله تعالى: لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [البقرة: ٢٥٥] أو لأنه أكثر وقوعاالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي
Hasan-ı Basrî iki zamme ile «حُرُضاً» okumuştur; bunun sıfatlardaki benzeri (رجل جنب) ve (غرب) kelimeleridir. { أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ } “Yahut helak olanlardan [ölülerden] oluncaya kadar”. Buradaki ev (أَوْ) edatının 'bilakis' (بل) veya '-e kadar' (إلى) anlamında olabileceği söylenmiştir; dolayısıyla bunun { حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً } ifadesinden önce gelmesi gerektiği itirazı varid olmaz. Eğer terdit (seçenek/şüphe) içinse, her iki durumun da bulunmaması halini engellemek (men‘-i hulüv) içindir ve Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” [Bakara: 255] ayetinde denildiği gibi varlık sırasına göre önce getirilmiştir; yahut daha çok vuku bulduğu içindir. { قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي } “[Ya‘kûb] dedi ki: Ben kederimi ancak arz ederim”.
البث في الأصل إثارة الشيء وتفريقه كبث الريح التراب واستعمل في الغم الذي لا يطيق صاحبه الصبر عليه كأنه ثقل عليه فلا يطيق حمله وحده فيفرقه على من يعينه، فهو مصدر بمعنى المفعول وفيه استعارة تصريحية. وجوز أن يكون بمعنى الفاعل أي الغم الذي بث الفكر وفرقه، وأيّا ما كان فالظاهر أن القوم قالوا ما قالوا بطريق التسلية والإشكاء فقال في جوابهم: إني لا أشكو ما بي إليكم أو إلى غيركم حتى تتصدوا لتسليتي وإنما أشكو غمي حُزْنِي إِلَى اللَّهِ
el-Bess (بث) kelimesi aslen rüzgarın tozu savurması gibi bir şeyi saçıp dağıtmaktır. Sahibinin sabretmeye güç yetiremediği keder hakkında kullanılmıştır; sanki ona ağır gelmiş de tek başına taşımaya güç yetiremeyip kendisine yardım edecek kimselere dağıtmaktadır. Dolayısıyla mef‘ûl anlamında bir masdardır ve burada bir istiare-i tasrihiyye vardır. Fâil anlamında olması da caiz görülmüştür; yani düşünceyi dağıtıp yayan keder demektir. Hangisi olursa olsun, zahir olan şudur ki kavmi söyledikleri sözü teselli etmek ve şikayetini gidermek kastıyla söylemişti; o da cevabında şöyle demiştir: Ben başıma geleni teselli etmeye kalkışasınız diye size veya başkasına şikayet etmiyorum; ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a, { حُزْنِي إِلَى اللَّهِ }
تعالى ملتجئا إلى جنابه متضرعا في دفعه لدى بابه فإنه القادر على ذلك.
O'nun yüce katına sığınarak ve bu hüznü gidermesi için O'nun kapısında yalvarıp yakararak arz ediyorum; çünkü buna gücü yeten yalnızca O'dur.
وفي الخبر عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ من كنوز البر إخفاء الصدقة وكتمان المصائب والأمراض ومن بث لم يصبر»
İbn Ömer'den rivayet edilen bir hadiste şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Sadakayı gizlemek, musibetleri ve hastalıkları saklamak iyiliğin hazinelerindendir. Kim derdini yayarsa sabretmiş sayılmaz.»
وقرأ الحسن وعيسى «حزني» بفتحتين وقرأ قتادة بضمتين. أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ
Hasan ve Îsâ «حزني» kelimesini iki fetha ile (hazenî), Katâde ise iki zamme ile (huznî) okumuştur. { أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ } “Ve Allah tarafından biliyorum”,
أي من لطفه ورحمته الا تَعْلَمُونَ
Yani O'nun lütfundan ve rahmetinden, { ما لا تَعْلَمُونَ } “Sizin bilmediğiniz şeyleri”.
فأرجو أن يرحمني ويلطف بي ولا يخيب رجائي، فالكلام على حذف مضاف ونَ
Bana merhamet edeceğini, bana lütufta bulunacağını ve umudumu boşa çıkarmayacağını umuyorum. Bu durumda kelamda bir muzaf hazfi vardır; ve [harf-i cer],
بيانية قدمت على المبين وقد جوزه النحاة. وجوز أن تكون ابتدائية أي أعلم وحيا أو إلهاما أو بسبب من أسباب العلم من جهته تعالى ما لا تعلمون من حياة يوسف ﵇.
Açıklanandan önce getirilmiş bir beyaniyye (açıklama) harfidir; nitekim nahivciler buna cevaz vermiştir. İbtidaiyye (başlangıç) olması da caiz görülmüştür; yani Yûsuf'un aleyhisselâm hayatta olduğuna dair Allah Teâlâ tarafından vahiy, ilham veya ilim yollarından bir sebeple sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum demektir.
قيل: إنه ﵇ علم ذلك من الرؤيا حسبما تقدم، وقيل إنه رأى ملك الموت في المنام فأخبره أن يوسف حي ذكره غيره واحد ولم يذكروا له سندا
Daha önce geçtiği üzere onun aleyhisselâm bunu rüyadan bildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de rüyasında ölüm meleğini görmüş ve o da Yûsuf'un hayatta olduğunu haber vermiştir; bunu pek çok kişi zikretmiş ancak bir senet belirtmemiştir.
والمروي عن ابن أبي حاتم عن النضر أنه قال: بلغني أن يعقوب ﵇ مكث أربعة وعشرين عاما لا يدري أيوسف ﵇ حي أم ميت حتى تمثل له ملك الموت ﵇ فقال له:
İbn Ebî Hâtim'in en-Nadr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki Ya‘kûb aleyhisselâm Yûsuf'un aleyhisselâm diri mi ölü mü olduğunu bilmeksizin yirmi dört yıl geçirdi; nihayet ölüm meleği aleyhisselâm ona temessül etti (göründü), Ya‘kûb ona:
من أنت؟ قال: أنا ملك الموت فقال: أنشدك باله يعقوب هل قبضت روح يوسف؟ قال: لا فعند ذلك قال ﵇:
"Sen kimsin?" dedi. O da: "Ben ölüm meleğiyim" dedi. Bunun üzerine Ya‘kûb: "Ya‘kûb'un İlahı aşkına sana soruyorum, Yûsuf'un ruhunu kabzettin mi?" dedi. Melek: "Hayır" dedi. İşte o vakit Ya‘kûb aleyhisselâm şöyle dedi:
يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا
{ يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا } “Ey oğullarım! Gidin de araştırın”.
أي فتعرفوا، وهو تفعل من الحس وهو في الأصل الإدراك بالحاسة، وكذا أصل التحسس طلب الإحساس، واستعماله في التعرف استعمال له في لازم معناه، وقريب منه التجسس بالجيم، وقيل: إنه به في الشر وبالحاء في الخير ورد بأنه، قرئ هنا «فتجسسوا» بالجيم أيضا، وقال الراغب: أصل الجس مس العرق وتعرف نبضه للحكم به على الصحة والمرض وهو أخص من الحس فإنه تعرف ما يدركه الحس والجس تعرف حال ما من ذلك مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ أي من خبرهما، ولم يذكر الثالث لأن غيبته اختيارية لا يعسر إزالتها، وعلى فرض ذلك الداعية فيهم للتحسس منه لكونه أخاهم قوية فلا حاجة لأمرهم بذلك، والجار متعلق بما عنده وهو بمعنى عن بناء على ما نقل
Yani araştırıp bilgi edinin. Bu kelime, *hiss* (الحس) kökünden *tefa‘‘ul* kalıbındadır. Hissin aslı ise duyu organıyla idrak etmektir. Aynı şekilde *tehassüs* (التحسس) kelimesinin aslı da hissetmeyi/duymayı talep etmektir. Kelimenin bilgi edinme (taarrüf) anlamında kullanılması, lafzın lüzûmî mânasında kullanılması kabilindendir. Cim harfiyle olan *tecessüs* (التجسس) kelimesi de buna yakındır. Cim ile olanın şerde/kötülükte, ha ile olanın ise hayırda kullanıldığı da söylenmiştir. Ancak bu görüş, burada cim harfiyle de «فتجسسوا» şeklinde okunduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. Râgıb şöyle demiştir: *Cess* (الجس) kelimesinin aslı, sıhhat ve hastalığa hükmetmek için damara dokunmak ve nabzı yoklamaktır. Bu ise histen daha özeldir; zira his, duyunun idrak ettiği şeyi tanıyıp bilmektir, cess ise bundan bir halin durumunu öğrenmektir. { مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yûsuf ve kardeşinden”; yani onların haberlerinden [araştırın]. [Ya‘kûb aleyhisselâm] üçüncü kardeşi zikretmemiştir; çünkü onun gıyabı ihtiyarîdir (kendi isteğiyledir), ortadan kaldırılması güç değildir. Öyle olduğu varsayılsa bile, öz kardeşleri olması hasebiyle ondan haber araştırma hususunda içlerindeki sevk edici duygu zaten güçlüdür; bu sebeple bunu onlara emretmeye ihtiyaç kalmamıştır. Câr-mecrûr (*min Yûsufe*), yanındaki fiile müteallıktır ve nakledilene göre *‘an* (عن) anlamındadır.
عن ابن الأنباري أنه لا يقال: تحسست من فلان، وإنما يقال: تحسست عنه، وجوز أن تكون للتبعيض على معنى تحسوا خبرا من أخبار يوسف وأخيه.
İbnü'l-Enbârî'den nakledildiğine göre Arapçada (تحسست من فلان) denilmez, ancak (تحسست عنه) denilir. Harf-i cerrin teb‘îz (kısmiyet) için olması da caiz görülmüştür; bu durumda anlam: "Yûsuf ve kardeşinin haberlerinden bir haber araştırın" şeklinde olur.
وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ أي لا تقنطوا من فرجه سبحانه وتنفيسه، وأصل معنى الروح بالفتح كما قال الراغب التنفس يقال: أراح الإنسان إذا تنفس ثم استعير للفرج كما قيل: له تنفيس من النفس.
{ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Ve Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin”; yani O Sübhânehu'nun ferahlığından ve sıkıntıyı gidermesinden ümitsizliğe düşmeyin. Râgıb'ın belirttiği üzere üstün ile ravh (الرَوْح) kelimesinin asıl anlamı nefes alıp rahatlamaktır; insan rahatlayıp nefes aldığında (أراح الإنسان) denilir. Sonra sıkıntının açılması anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; nitekim ferahlamaya nefes almaktan hareketle (تنفيس) denilmiştir.
وقرأ عمر بن عبد العزيز والحسن وقتادة «روح» بالضم، وفسر بالرحمة على أنه استعارة من معناها المعروف لأن الرحمة سبب الحياة كالروح وإضافتها إلى الله تعالى لأنها منه سبحانه، وقال ابن عطية كأن معنى هذه القراءة لا تيأسوا من حي معه روح الله الذي وهبه فإن كل من بقيت روحه يرجى، ومن هذا قوله:
Ömer b. Abdilazîz, Hasan ve Katâde zamme ile «رُوحِ» şeklinde okumuşlardır. Bu da rahmet olarak tefsir edilmiştir; zira rahmet, ruh gibi hayatın sebebidir ve meşhur anlamından istiaredir. Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi ise O Sübhânehu'dan kaynaklandığı içindir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Sanki bu kıraatin anlamı, "Allah'ın kendisine bahşettiği ruhu beraberinde bulunan bir canlıdan ümit kesmeyin; zira ruhu baki olan herkesten ümit edilir" demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وفي غير من قد وارت الأرض فاطمع. وقول عبيد بن الأبرص:
«Toprağın örttüğü kimselerden başkasından ise ümidini kesme.» Ve Ubeyd b. el-Ebras'ın şu sözü:
وكل ذي غيبة يؤوب ... وغائب الموت لا يؤوب
«Her kaybolan geri döner... Fakat ölümün alıp götürdüğü geri dönmez.»
وقرأ أبي «من رحمة الله» وعبد الله «من فضل الله» وكلاهما عند أبي حيان تفسير لا قراءة. وقرئ «تأيسوا» .
Übeyy «من رحمة الله» ve Abdullah [b. Mes‘ûd] «من فضل الله» şeklinde okumuştur; Ebû Hayyân'a göre her ikisi de kıraat değil tefsirdir. Hemzenin öne alınmasıyla «تأيسوا» şeklinde de okunmuştur.
وقرأ الأعرج «تيئسوا» بكسر التاء والأمر والنهي على ما قيل إرشاد لهم إلى بعض ما أبهم في قوله: وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ [الأعراف: ٦٢] ثم إنه ﵇ حذرهم عن ترك العمل بموجب نهيه بقوله: إِنَّهُ أي الشأن لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ لعدم علمهم بالله تعالى وصفاته فإن العارف لا يقنط في حال من الأحوال أو تأكيدا لما يعلمونه من ذلك، قال ابن عباس: إن المؤمن من الله تعالى على خير يرجوه في البلاء ويحمده في الرخاء.
el-A‘rec tâ harfinin kesrasıyla «تيئسوا» okumuştur. Söylendiğine göre bu emir ve nehiy, { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve ben sizin bilmediğiniz şeyleri Allah tarafından biliyorum” [A‘râf: 62] sözündeki kapalı bırakılan bazı hususlara onları yönlendirmektir. Sonra o aleyhisselâm, nehyinin gereğiyle amel etmeyi terk etmekten onları şu sözüyle sakındırmıştır: { إِنَّهُ } “Şu bir gerçek ki”, { لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Kafirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümidini kesmez”. Zira onlar Allah Teâlâ'yı ve sıfatlarını bilmezler; nitekim arif olan kimse hiçbir halde ümitsizliğe düşmez. Yahut bu, onların bu hususta bildiklerini bir tekittir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Mümin, Allah Teâlâ'dan daima bir hayır üzeredir; belada O'ndan umar, bollukta ise O'na hamdeder.
وذكر الإمام أن اليأس لا يحصل إلا إذا اعتقد الإنسان أن الإله غير قادر على الكمال أو غير عالم بجميع المعلومات أو ليس بكريم، واعتقاد كل من هذه الثلاث يوجب الكفر فإذا كان اليأس لا يحصل إلا عند حصول أحدها وكل منها كفر ثبت أن اليأس لا يحصل إلا لمن كان كافرا، واستدل بعض أصحابنا بالآية على أن اليأس من رحمة الله تعالى كفر، وادعى أنها ظاهرة في ذلك.
İmam [Fahreddin er-Râzî] zikretmiştir ki: Yeis (ümitsizlik), ancak insanın ilahın yetkin bir kudrete sahip olmadığına veya bütün bilinenleri bilmediğine yahut kerim olmadığına inanması durumunda meydana gelir. Bu üç inancın her biri ise küfrü gerektirir. Yeis ancak bunlardan birinin meydana gelmesiyle hasıl olduğuna ve bunların her biri de küfür olduğuna göre, yeisin ancak kafir olanda hasıl olacağı sabit olmuştur. Bazı mezheptaşlarımız bu ayeti Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmenin küfür olduğuna delil getirmiş ve ayetin bu hususta açık olduğunu iddia etmişlerdir.
وقال الشهاب: ليس فيها دليل على ذلك بل هو ثابت بدليل آخر، وجمهور الفقهاء على أن اليأس كبيرة ومفاد الآية أنه من صفات الكفار لا أن من ارتكبه كان كافرا بارتكابه، وكونه لا يحصل إلا عند حصول أحد المكفرات التي ذكرها الإمام مع كونه في حيز المنع لجواز أن ييأس من رحمة الله تعالى إياه مع إيمانه بعموم قدرته تعالى وشمول علمه وعظم كرمه جل وعلا لمجرد استعظام ذنبه مثلا واعتقاده عدم أهليته لرحمة الله تعالى من غير أن يخطر له أدنى ذرة من تلك الاعتقادات السيئة الموجبة للكفر لا يستدعي أكثر من اقتضائه سابقية الكفر دون كون ارتكابه نفسه كفرا كذا قيل، وقيل: الأولى التزام القول بأن اليأس قد يجامع الإيمان وإن القول بأنه لا يحصل إلا بأحد الاعتقادات المذكورة غير بين ولا مبين.
eş-Şihâb ise şöyle demiştir: Ayette buna dair bir delil yoktur, bilakis bu başka bir delille sabittir. Fakihlerin cumhuru yeisin büyük günah olduğu görüşündedir; ayetin ifade ettiği anlam ise onun kafirlerin sıfatlarından olduğu yönündedir, yoksa onu işleyenin işlemesi sebebiyle kafir olacağı anlamına gelmez. İmam'ın zikrettiği küfrü gerektiren durumlardan birinin meydana gelmesi olmaksızın yeisin hasıl olmayacağı iddiası ise menedilmiştir (kabul edilemez); zira kişinin Allah Teâlâ'nın kudretinin umumiliğine, ilminin kapsamına, şanının yüceliğine ve cömertliğinin büyüklüğüne iman etmekle birlikte, küfrü gerektiren o kötü inançlardan zerre kadarı aklından geçmeksizin, sırf günahını büyük görmesi ve kendisini Allah Teâlâ'nın rahmetine layık görmemesi sebebiyle Allah'ın kendisine merhamet edeceğinden ümit kesmesi mümkündür. Dolayısıyla bu durum, işlenmesinin bizzat küfür olmasını değil, en fazla daha önceki bir küfrü gerektirmesini icap ettirebilir; böyle denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise: Yeisin iman ile bir arada bulunabileceğini kabul etmek ve zikredilen inançlardan biri olmaksızın yeisin hasıl olmayacağı iddiasının ne açık ne de delilli olduğunu söylemek en uygun yoldur.
نعم كونه كبيرة مما لا شك فيه بل جاء عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه أكبر الكبائر، وكذا القنوط وسوء الظن، وفرقوا بينها بأن اليأس عدم أمل وقوع شيء من أنواع الرحمة له، والقنوط هو ذاك مع انضمام حالة هي أشد منه في التصميم على عدم الوقوع، وسوء الظن هو ذاك مع انضمام أنه مع عدم رحمته له يشدد له العذاب كالكفار.
Evet, onun büyük günah olduğu hususunda hiçbir şüphe yoktur; hatta İbn Mes‘ûd'dan radıyallâhu anh onun en büyük günahlardan olduğu rivayet edilmiştir. Kunût (ümitsizlik) ve sûizan da böyledir. Bunların arasını şöyle ayırt etmişlerdir: Yeis, rahmet çeşitlerinden herhangi bir şeyin kendisine isabet edeceğine dair ümidin bulunmamasıdır. Kunût ise bununla birlikte vuku bulmayacağına dair daha şiddetli bir kararlılık halinin eklenmesidir. Sûizan ise bununla birlikte, Allah'ın kendisine merhamet etmemesi yanı sıra kafirler gibi azabını da şiddetlendireceği zannının eklenmesidir.
وذكر ابن نجيم في بعض رسائله ما به يرجع الخلاف بين من قال: إن اليأس كفر ومن قال: إنه كبيرة لفظيا فقال: قد ذكر الفقهاء من الكبائر الأمن من مكر الله تعالى واليأس من رحمته وفي العقائد واليأس من رحمة الله تعالى كفر
İbn Nüceym bazı risalelerinde, yeisin küfür olduğunu söyleyenler ile büyük günah olduğunu söyleyenler arasındaki ihtilafı lafzî bir ihtilafa irca eden şu açıklamayı yapmıştır: Fakihler büyük günahlardan olarak Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olmayı ve O'nun rahmetinden ümit kesmeyi zikretmişlerdir. Akaid kitaplarında ise: Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek küfürdür, denilmiştir.
فيحتاج إلى التوفيق. والجواب أن المراد باليأس إنكار سعة الرحمة للذنوب، ومن الأمن الاعتقاد أن لا مكر، ومراد الفقهاء من اليأس اليأس لاستعظام ذنوبه واستبعاد العفو عنها، ومن الأمن الأمن لغلبة الرجاء عليه بحيث دخل في حد الأمن ثم قال: والأوفق بالسنة طريق الفقهاء لحديث الدارقطني عن ابن عباس مرفوعا حيث عدها من الكبائر وعطفها على الإشراك بالله تعالى اه وهو تحقيق نفيس فليفهم فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ أي على يوسف ﵇ بعد ما رجعوا إلى مصر بموجب أمر أبيهم، وإنما لم يذكر إيذانا بمسارعتهم إلى ما أمروا به وإشعارا بأن ذلك أمر محقق لا يفتقر إلى الذكر والبيان. وأنكر اليهود رجوعهم بعد أخذ بنيامين إلى أبيهم ثم عودهم إلى مصر وزعموا أنهم لما جاؤوا أولا للميرة اتهمهم بأنهم جواسيس فاعتذروا وذكروا أنهم أولاد نبي الله تعالى يعقوب وأنهم كانوا اثني عشر ولدا هلك واحد منهم وتخلف أخوه عند أبيهم يتسلى به عن الهالك حيث إنه كان يحبه كثيرا فقال: ائتوني به لأتحقق صدقكم وحبس شمعون عنده حتى يجيئوا فلما أتوا به ووقع ما وقع من أمر السرقة أظهروا الخضوع والانكسار فلم يملك ﵇ نفسه حتى تعرف إليهم ثم أمرهم بالعود إلى أبيهم ليخبروه الخبر ويأتوا به وهو الذي تضمنته توراتهم اليوم وما بعد الحق إلا الضلال قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ خاطبوه بذلك تعظيما له على حد خطابهم السابق به على ما هو الظاهر، وهل كانوا يعرفون اسمه أم لا؟ لم أر من تعرض لذلك فإن كانوا يعرفونه ازداد أمر جهالتهم غرابة، والمراد على ما قال الإمام وغيره يا أيها الملك القادر المنيع مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ الهزال من شدة الجوع، والمراد بالأهل ما يشمل الزوجة وغيرها وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ مدفوعة يدفعها كل تاجر رغبة عنها واحتقارا، من أزجيته إذا دفعته وطردته والريح تزجي السحاب، وأنشدوا لحاتم:
Dolayısıyla aralarını tevfike (uzlaştırmaya) ihtiyaç vardır. Cevap şudur: [Akaiddeki] yeisten murat, rahmetin günahları kuşatacak genişliğini inkar etmektir; emniyetten murat ise mekrinin olmadığını kabul etmektir. Fakihlerin yeisten muradı ise günahlarını büyük görmesi ve affedilmesini uzak bulması sebebiyle ümitsizliğe düşmektir; emniyetten muratları da ümidin kendisine galip gelmesi sebebiyle güven sınırına girmesidir. Sonra şöyle dedi: Sünnete en uygun olanı fakihlerin yoludur; zira Dârekutnî'nin İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet ettiği hadiste bunları büyük günahlardan saymış ve Allah'a şirk koşmaya atfetmiştir. Bu nefis bir tahkiktir, iyi anlaşılsın. { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ } “Huzuruna girdikleri zaman”; yani babalarının emri gereğince Mısır'a döndükten sonra Yûsuf'un aleyhisselâm huzuruna vardıklarında. [Mısır'a gidişin] zikredilmemesi, emredildikleri şeye süratle koştuklarını bildirmek ve bunun zikre ve açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar kesinleşmiş bir emir olduğunu hissettirmek içindir. Yahudiler, Bünyâmin'in alınmasından sonra babalarına döndüklerini ve ardından tekrar Mısır'a geldiklerini inkar etmişler ve şöyle iddia etmişlerdir: İlk olarak zahire almak için geldiklerinde Yûsuf onları casuslukla itham etti; onlar da mazeret beyan edip Allah Teâlâ'nın peygamberi Ya‘kûb'un oğulları olduklarını, on iki kardeş olup içlerinden birinin helak olduğunu, diğer kardeşin ise babasının onu çok sevmesi sebebiyle helak olana teselli bulmak için yanında kaldığını söylediler. Bunun üzerine Yûsuf: "Doğruluğunuzu anlamam için onu bana getirin" dedi ve onlar gelinceye kadar Şem‘ûn'u yanında hapsetti. Çocuğu getirdiklerinde ve o hırsızlık hadisesi yaşandığında boyun büküp kırgınlık gösterdiler; bunun üzerine o aleyhisselâm nefsine hakim olamayıp kendini tanıttı, sonra haberi vermeleri ve babalarını getirmeleri için babalarına dönmelerini emretti. İşte bugün ellerindeki Tevrat'ın içerdiği anlatım budur; haktan ötesi ise sapıklıktan başka bir şey değildir. { قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ } “Dediler ki: Ey Aziz!”; zahir olduğu üzere daha önceki hitaplarında olduğu gibi ona saygı göstermek amacıyla böyle hitap ettiler. Acaba onun adını biliyorlar mıydı bilmiyorlar mıydı? Bu konuya değinen birini görmedim; eğer adını biliyor idiyseler onların cehaletlerinin durumu daha da hayret vericidir. İmam ve diğerlerinin belirttiği gibi murat: "Ey güçlü, kuvvetli ve kudretli melik!" demektir. { مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “Bize ve ailemize darlık [şiddetli açlıktan ötürü zayıflık] dokundu”. Aileden murat, eşi ve diğer fertleri kapsayan kimselerdir. { وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ } “Ve değersiz bir sermaye ile geldik”; yani rağbet edilmeyip küçümsendiği için her tüccarın geri çevirdiği, ittiği bir sermaye. Bu kelime, bir şeyi itip kovduğunda kullanılan (أزجيته) ifadesinden gelir; nitekim rüzgar bulutları sürüp sevk ettiğinde (الريح تزجي السحاب) denir. Hâtim'in şu beytini inşad etmişlerdir:
ليبك على ملحان ضيف مدفع ... وأرملة تزجي مع الليل أرملا
«Kapıdan kovulan misafir Melhân'a ağlasın; bir de gece vakti yetimlerini sürükleyip getiren dul kadın...»
وكني بها عن القليل أو الرديء لأنه لعدم الاعتناء يرمي ويطرح، قيل: كانت بضاعتهم من متاع الأعراب صوفا وسمنا، وقيل: الصنوبر وحبة الخضراء وروي ذلك عن أبي صالح، وزيد بن أسلم، وقيل: سويق المقل والإقط، وقيل: قديد وحش، وقيل: حبالا واعدالا وأحقابا، وقيل: كانت دراهم زيوفا لا تؤخذ إلا بوضيعة، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والمروي عن الحسن تفسيرها بقليلة لا غير، وعلى كل- فمزجاة- صفة حقيقية للبضاعة، وقال الزجاج: هي من قولهم: فلان يزجي العيش أي يدفع الزمان بالقليل، والمعنى إنا جئنا ببضاعة يدفع بها الزمان وليست مما ينتفع به، والتقدير على هذا ببضاعة مزجاة بها الأيام أي تدفع بها ويصبر عليها حتى تنقضي كما قيل:
Bu kelime ile az veya kalitesiz mal kinaye edilmiştir; zira itibar edilmediği için fırlatılıp atılır. Denildi ki: Onların malları bedevi eşyasından olan yün ve sadeyağ idi. Çam fıstığı ve yeşil taneli yemiş (menengiç) olduğu da söylenmiştir; bu Ebû Sâlih ve Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiştir. Mukl (Hint hurması) kavurgası ve kurutulmuş süzme yoğurt (keş) olduğu; yaban eti kurusu olduğu; ipler, çuvallar ve semer kayışları olduğu da söylenmiştir. Ancak bir tenzilatla (zararına) kabul edilebilen bozuk/sahte dirhemler olduğu da söylenmiş olup bu durum İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den nakledilen ise bunun yalnızca "az" olarak tefsir edilmesidir. Her halükarda "müzcât" (مزجاة), sermayenin gerçek bir sıfatıdır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade, bir kimse zamanı az bir şeyle geçiştirdiğinde kullanılan "filan kişi geçimini sürüklüyor/idare ediyor" (فلان يزجي العيش) sözünden gelir. Anlam ise şudur: Biz kendisiyle zamanın geçiştirildiği, faydalanılacak cinsten olmayan bir sermaye ile geldik. Buna göre takdir, "günlerin kendisiyle geçiştirildiği sermaye" (ببضاعة مزجاة بها الأيام) şeklindedir; yani şiirde denildiği gibi tükeninceye kadar kendisiyle idare edilir ve sabredilir:
درج الأيام تندرج ... وبيوت الهم لا تلج
«Günlerin basamakları bir bir tükenir; gam hanelerine ise asla girilmez.»
وما ذكر أولا هو الأولى، وعن الكلبي أن «مزجاة» من لغة العجم، وقيل: من لغة القبط. وتعقب ذلك ابن الأنباري بأنه لا ينبغي أن يجعل لفظ معروف الاشتقاق والتصريف منسوبا إلى غير لغة العرب فالنسبة إلى ذلك مزجاة.
İlk zikredilen görüş daha evladır. el-Kelbî'den "müzcât" kelimesinin Acem (Arap dışı) dilinden olduğu, bir görüşe göre de Kıptî dilinden olduğu nakledilmiştir. İbnü'l-Enbârî buna itiraz ederek şöyle demiştir: İştikakı ve sarfı bilinen bir lafzın Arapçadan başka bir dile nispet edilmesi doğru olmaz; zira bu nispetin kendisi de "müzcât"tır (değersizdir).
وقرأ حمزة والكسائي «مزجية» بالإمالة لأن أصلها الياء، والظاهر أنهم إنما قدموا هذا الكلام ليكون ذريعة إلى إسعاف مرامهم ببعث الشفقة وهز العطف والرأفة وتحريك سلسلة الرحمة ثم قالوا: فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ أي أتممه لنا ولا تنقصه لقلة بضاعتنا أو رداءتها، واستدل بهذا على أن الكيل على البائع ولا دليل فيه وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا ظاهره بالإيفاء أو بالمسامحة وقبول المزجاة أو بالزيادة على ما يساويها.
Hamza ve el-Kisâî, aslı yâ (ي) harfi olduğu için [kelimeyi] imâle ile «müzciye» (مزجية) şeklinde okumuşlardır. Zâhir olan şudur ki onlar, şefkat uyandırmak, merhamet ve şefkat duygularını harekete geçirmek ve acıma zincirini titretmek suretiyle maksatlarına ulaşmaya bir vesile olsun diye bu sözü öne sürmüşler; ardından da { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ } “Bizim için ölçeği tam tut” yani sermayemizin azlığı veya düşüklüğü sebebiyle onu eksiltmeyip bize tastamam ver, demişlerdir. Bundan, ölçme külfetinin satıcıya ait olduğuna delil getirilmişse de bunda [buna dair] bir delil yoktur. { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “Ve bize sadaka ver (lütufta bulun)” [ifadesinin] zâhiri; [ölçeği] tam vermekle veya müsamaha gösterip değersiz sermayeyi kabul etmekle yahut onun değerinden fazlasını vermekle [sadaka vermektir].
وقال الضحاك، وابن جريج: إنهم أرادوا تصدق علينا برد أخينا بنيامين على أبيه، قيل: وهو الأنسب بحالهم بالنسبة إلى أمر أبيهم وكأنهم أرادوا تفضل علينا بذلك لأن رد الأخ ليس بصدقة حقيقة، وقد جاءت الصدقة بمعنى التفضل كما قيل، ومنه تصدق الله تعالى على فلان بكذا، وأما قول الحسن لمن سمعه يقول: اللهم تصدق على أن الله تعالى لا يتصدق إنما يتصدق من يبغي الثواب قل: اللهم أعطني أو تفضل علي أو ارحمني فقد رد
Dahhâk ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Onlar, kardeşimiz Bünyâmin'i babasına geri vermek suretiyle bize lütufta bulun anlamını kastetmişlerdir. Denildi ki: Babalarının emrine nispetle onların durumuna en uygun olanı budur; sanki bununla bize ihsanda bulun demek istemişlerdir, çünkü kardeşin iadesi gerçek anlamda bir sadaka değildir. Nitekim sadaka söylendiği üzere ihsan anlamında da gelmiştir; "Allah Teâlâ filancaya şunu tasadduk etti (ihsan etti)" sözü de bu kabildendir. Hasan[-ı Basrî]'nin, bir adamın "Allahım, bana sadaka ver" dediğini işittiğinde söylediği: "Allah Teâlâ sadaka vermez, sadakayı ancak sevap uman verir; sen 'Allahım bana ihsan et, lütufta bulun veya merhamet et' de" şeklindeki sözü ise reddedilmiştir.
بقوله ﷺ: «صدقة تصدق الله تعالى بها عليكم فاقبلوا صدقته»
Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bu, Allah Teâlâ'nın size tasadduk ettiği [lütfettiği] bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul ediniz» hadisiyle [bu iddia] reddedilmiştir.