Binûn

Yûsuf Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وتالله ما إن شهلة أم واحد ... بأوجد مني أن يهان صغيرها

“Allah'a yemin olsun ki, tek çocuğu olan orta yaşlı bir kadının küçük çocuğunun hor görülmesine duyduğu üzüntü, benim duyduğumdan daha fazla değildir.”

وقيل: من أعم العلل على تأويل الكلام بالنفي الذي ينساق إليه أي لتأتنني ولا تمتنعن من الإتيان به إلا للإحاطة بكم كقولهم: أقسمت عليك الا فعلت أي ما أطلب إلا فعلك، والظاهر اعتبار التأويل على الوجه الأول أيضا فإن الاستثناء فيه مفرغ كما علمت، وهو لا يكون في الإثبات إلا إذا صح وظهر ارادة العموم فيه نحو قرأت إلا يوم الجمعة لإمكان القراءة في كل يوم غير الجمعة وهنا غير صحيح لأنه لا يمكن لإخوة يوسف ﵇ أن يأتوا بأخيهم في كل وقت وعلى كل حال سوى وقت الإحاطة بهم لظهور أنهم لا يأتون به له وهو في الطريق أو في مصر اللهم إلا أن يقال: إنه من ذلك القبيل وأن العموم والاستغراق فيه عرفي أي في كل حال يتصور الإتيان فيها، وتعقب المولى أبو السعود تجويز الأول بلا تأويل بقوله: وأنت تدري أنه حيث لم يكن الإتيان من الأفعال الممتدة الشاملة للأحوال على سبيل المعية كما في قولك: لألزمنك إلى أن تقضيني حقي ولم يكن مراده ﵇ مقارنته على سبيل البدل لما عدا الحال المستثناة كما إذا قلت: صل إلا أن تكون محدثا بل مجرد تحققه ووقوعه من غير إخلال به كما في قولك:

Sözün yöneldiği nefiy (olumsuzluk) teviline binaen, en genel illetlerden [istisna yapıldığı] da söylenmiştir; yani “Bana onu mutlaka getireceksiniz ve kuşatılmanız [sebebi] hariç onu getirmekten asla kaçınmayacaksınız” demektir; nitekim Arapların: “Bunu yapman dışında bir şey istemiyorum” anlamında “Yapmaman hariç sana yemin ettim” (أقسمت عليك إلا فعلت) demeleri gibidir. Zahir olan, tevilin birinci vecih üzere de dikkate alınmasıdır; zira oradaki istisna, bildiğin gibi istisna-i müferrağdır. Bu ise olumlu cümlede ancak onda genellik (umum) irade edilmesi sahih ve zahir olduğunda mümkündür; nitekim cuma günü dışındaki her günde okuma imkânı bulunduğu için: “Cuma günü hariç okudum” (قرأت إلا يوم الجمعة) denmesi böyledir. Burada ise bu durum sahih değildir; zira Yûsuf'un aleyhisselâm kardeşlerinin, kendilerinin kuşatıldığı vakit dışındaki her vakitte ve her hâlde kardeşlerini getirmeleri mümkün değildir; çünkü onlar yoldayken veya Mısır'dayken onu babalarına getiremeyecekleri açıktır. Ancak şöyle denilirse müstesna: Bu da o kabildendir ve buradaki umum ile istiğrak örfîdir, yani “getirmenin tasavvur edilebildiği her hâlde” demektir. Mevlâ Ebussuûd, birinci [vech]in tevilsiz olarak caiz görülmesini şu sözleriyle tenkit etmiştir: “Sen bilirsin ki; getirme fiili, 'Hakkımı bana ödeyinceye kadar senden kesinlikle ayrılmayacağım' sözünde olduğu gibi hâlleri beraberlik yoluyla kapsayan süreklilik bildiren fiillerden olmadığından ve onun aleyhisselâm muradı da 'Abdestsiz olman müstesna namaz kıl' dediğin zamanki gibi istisna edilen hâlin dışındakilere bedel yoluyla mukarenet etmek değil, bilakis şu sözündeki gibi hiçbir kusur olmaksızın sadece fiilin gerçekleşmesi ve vuku bulması olduğundan:

لأحجن العام إلا أن أحصر فإن مرادك إنما هو الإخبار بعدم منع ما سوى حال الإحصار عن الحج لا الاخبار بمقارنته لتلك الأحوال على سبيل البدل كما هو مرادك في مثال الصلاة كان اعتبار الأحوال معه من حيث عدم منعها منه، فآل المعنى إلى التأويل المذكور اه.

'Engellenmem müstesna bu yıl mutlaka haccedeceğim' dediğinde, senin muradın namaz örneğindeki muradın gibi bedel yoluyla o hâllere [haccın] mukarenetini haber vermek değil, sadece ihsar (engellenme) hâli dışındakilerin hacca engel olmadığını haber vermektir; böylece hâllerin onunla birlikte dikkate alınması, o hâllerin fiile engel olmaması bakımından olmuştur. Dolayısıyla mana zikredilen tevile dönmüştür.” [Ebussuûd'un sözü burada bitti.]

وبحث فيه واحد من الفضلاء بثلاثة أوجه: الأول أنه لو كان المراد من قوله: لَتَأْتُنَّنِي بِهِ الأخبار بمجرد تحقق الإتيان ووقوعه من غير إخلال به لم يحتج إلى التأويل المذكور- أعني التأويل بالنفي- كما لا يخفى على المتأمل فكلامه يفيد خلاف مراده. الثاني أنا سلمنا أن ليس مراد القائل من قوله: لأحجن إلخ الأخبار بمقارنة الحج لما عدا حال الإحصار على سبيل البدل لكن لا نسلم أن ليس مراده منه إلا الإخبار بعدم منع ما سوى حال الإحصار عنه غايته أن بينهما ملازمة وذاك لا يستلزم الاحتياج إلى التأويل بالنفي. الثالث أنه إن أراد من قوله: كان اعتبار الأحوال إلخ أن الإتيان به لم يكن معه اعتبار الأحوال كما هو الظاهر فممنوع، وإن أراد أن اعتبار الأحوال معه يستلزم حيثية عدم منعها منه فمسلم لكن لا يلزم منه الاحتياج إلى التأويل المذكور أيضا وليس المدعى إلا ذاك اه وهو كما ترى فتبصر، ثم إنهم أجابوه ﵇ إلى ما أراد فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ عهدهم من الله تعالى حسبما أراد ﵇ قالَ

İlim ehlinden biri bu konuda üç vecihle itirazda bulunmuştur: Birincisi: Şayet onun “Onu bana mutlaka getireceksiniz” sözünden muradı, getirme fiilinin hiçbir aksama olmaksızın sırf gerçekleşip vuku bulduğunu haber vermek olsaydı, -nefiy ile tevili kastediyorum- zikredilen tevile ihtiyaç duyulmazdı; nitekim dikkatle düşünen kimseye bu durum gizli kalmaz. Dolayısıyla onun sözü, muradının aksini ifade etmektedir. İkincisi: Söz söyleyenin “Mutlaka haccedeceğim...” sözünden muradının, bedel yoluyla ihsar (engellenme) hâli dışındaki durumlara haccın mukarenetini haber vermek olmadığını kabul etsek bile; bundan muradının sadece ihsar hâli dışındakilerin hacca engel olmadığını haber vermek olduğunu kabul etmeyiz. En nihayetinde bu ikisi arasında bir mülazemet (ayrılmazlık) vardır ve bu da nefiy ile tevile ihtiyaç duyulmasını gerektirmez. Üçüncüsü: Şayet o “Hâllerin dikkate alınması...” şeklindeki sözüyle, zahir olduğu üzere getirme fiiliyle beraber hâllerin dikkate alınmadığını kastetmişse bu men'edilir (kabul edilmez). Şayet hâllerin onunla birlikte dikkate alınmasının, o hâllerin fiile engel olmaması haysiyetini gerektirdiğini kastetmişse bu kabul edilir; ancak bundan da zikredilen tevile ihtiyaç olduğu sonucu çıkmaz; zaten iddia edilen de bundan başkası değildir. [Sözü burada bitti.] Bu durum gördüğün gibidir, artık basiretle düşün! Sonra onlar onun aleyhisselâm istediği şeye icabet ettiler; { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ } “Vaktaki ona sağlam sözlerini verdiler,” [yani] onun aleyhisselâm dilediği şekilde Allah Teâlâ adına olan ahitlerini [verdiklerinde], { قالَ } “dedi ki:”

عرضا لثقته بالله تعالى وحثا لهم على مراعاة حلفهم به ﷿ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ في أثناء طلب الموثق وإيتائه من الجانبين، وإيثار صيغة الاستقبال لاستحضار الصورة المؤدي إلى تثبتهم ومحافظتهم على تذكره ومراقبته وَكِيلٌ أي مطلع رقيب، فإن الموكل بالأمر يراقبه ويحفظه، قيل: والمراد أنه سبحانه مجاز على ذلك.

Allah Teâlâ'ya olan güvenini ortaya koymak ve onları O'nun azze ve celle adına yaptıkları yemini gözetmeye teşvik etmek maksadıyla şöyle dedi: { اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ } “Allah söylediklerimize,” sağlam sözün istenmesi ve her iki tarafça verilmesi esnasında; muzari (gelecek/şimdiki zaman) kipinin tercih edilmesi, olayın zihinde canlandırılması ve bu vesileyle onların sebat edip onu hatırlamayı ve murakabe etmeyi korumalarını sağlamak içindir; { وَكِيلٌ } “vekil/şahittir.” Yani hakkıyla muttali olan bir gözetleyicidir; zira bir işe vekil kılınan kimse onu gözetir ve korur. O'nun sübhânehu buna karşılık ceza ve mükâfat vereceği manasında olduğu da söylenmiştir.

وَقالَ ناصحا لهم لما عزم على إرسالهم جميعا يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مصر مِنْ بابٍ واحِدٍ نهاهم ﵇ عن ذلك حذرا من إصابة العين فإنهم كانوا ذوي جمال وشارة حسنة وقد اشتهروا بين أهل مصر بالزلفى والكرامة التي لم تكن لغيرهم عند الملك فكانوا مظنة لأن يعانوا إذا دخلوا كوكبة واحدة، وحيث كانوا مجهولين مغمورين بين الناس لم يوصهم بالتفرق في المرة الأولى، وجوز أن يكون خوفه ﵇ عليهم من العين في هذه الكرة بسبب أن فيهم محبوبه وهو بنيامين الذي يتسلى به عن شقيقه يوسف ﵇ ولم يكن فيهم في المرة الأولى فأهمل أمرهم ولم يحتفل بهم لسوء صنيعهم في يوسف، والقول أنه ﵇ نهاهم عن ذلك أن يستراب بهم لتقدم قول أنتم جواسيس ليس بشيء أصلا، ومثله ما قيل: إن ذلك كان طمعا أن يتسمعوا خبر يوسف ﵇

{ وَقالَ } “Ve dedi ki:” hepsini göndermeye azmettiğinde onlara nasihat ederek: { يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا } “Ey oğullarım! [Mısır'a] girmeyiniz” { مِنْ بابٍ واحِدٍ } “tek bir kapıdan.” Onları aleyhisselâm nazar değmesinden sakındırmak için bundan nehyetmiştir; çünkü onlar güzel yüzlü ve heybetli kimselerdi, Mısır halkı arasında hükümdarın katında başkasına nasip olmayan bir yakınlık ve ikram ile meşhur olmuşlardı; dolayısıyla tek bir topluluk halinde girdiklerinde kendilerine nazar değmesi muhtemeldi. İlk seferde insanlar arasında tanınmayan, dikkat çekmeyen kimseler oldukları için onlara ayrı kapılardan girmelerini tavsiye etmemişti. Bu defa onlara nazar değmesinden korkmasının aleyhisselâm sebebinin, aralarında öz kardeşi Yûsuf'un aleyhisselâm yokluğunda kendisiyle teselli bulduğu sevgilisi Bünyâmin'in bulunması olduğu da caiz görülmüştür; ilk seferde aralarında o yoktu, bu sebeple Yûsuf'a yaptıkları kötü muameleden dolayı durumlarını önemsememiş ve onlarla ilgilenmemişti. Onun aleyhisselâm daha önce geçen “Siz casuslarsınız” sözünden ötürü kendilerinden şüphelenilmesin diye onları bundan nehyettiği görüşü ise asla bir değer taşımamaktadır. Bunun Yûsuf'un aleyhisselâm haberini işitip öğrenme ümidiyle yapıldığına dair söylenen söz de böyledir.

والعين حق كما صح عن رسول الله ﷺ وصح أيضا بزيادة «ولو كان شيء سابق القدر سبقته العين» و «إذا استغسلتم فاغتسلوا» وقد ورد أيضا «إن العين لتدخل الرجل القبر والجمل القدر» وقد كان ﷺ يعوذ الحسنين رضي الله تعالى عنهما بقوله: «أعوذ بكلمات الله تعالى التامة من كل شيطان وهامة ومن كل عين لامة» وكان يقول: «كان أبو كما يعوذ بهما إسماعيل وإسحاق ﵈» .

Nazar haktır; nitekim Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak rivayet edilmiştir. Ayrıca şu ilaveyle de sahih olmuştur: «Kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı, nazar onun önüne geçerdi» ve «Sizden yıkanmanız istendiğinde yıkanınız». Yine: «Nazar, insanı mezara, deveyi ise kazana sokar» şeklinde de varid olmuştur. sallallâhu aleyhi ve sellem, Hazret-i Hasan ve Hazret-i Hüseyin'i radıyallâhu teâlâ anhümâ: «Her şeytandan, zararlı haşereden ve kem gözden Allah Teâlâ'nın tastamam kelimelerine sığınırım» diyerek korur ve: «Atanız [İbrâhim] de İsmâil ve İshak'ı aleyhimesselâm bu ikisiyle korurdu» buyururdu.

ولبعضهم في هذا المقام كلام مفصل مبسوط لا بأس باطلاعك عليه، وهو أن تأثير شيء في آخر إما نفساني أو جسماني وكل منهما إما في نفساني أو جسماني، فالأنواع أربعة يندرج تحتها ضروب الوحي والمعجزات والكرامات والإلهامات والمنامات وأنواع السحر والأعين والنيرنجات ونحو ذلك. أما النوع الأول- أعني تأثير النفساني في مثله- فكتأثير المبادئ العالية في النفوس الإنسانية بإفاضة العلوم والمعارف، ويندرج في ذلك صنفان: أحدهما ما يتعلق بالعلم الحقيقي بأن يلقي إلى النفس المستعدة لذلك كمال العلم من غير واسطة تعليم وتعلم حتى تحيط بمعرفة حقائق الأشياء على ما هي عليه بحسب الطاقة البشرية كما ألقى إلى نبينا ﷺ علوم الأولين والآخرين مع أنه ﵊ ما كان يتلو من قبل كتابا ولا يخطه بيمينه.

Bazı âlimlerin bu makamda muttali olmanda bir sakınca bulunmayan detaylı ve geniş bir açıklaması vardır: Bir şeyin başka bir şeye tesiri ya ruhanîdir (nefsanî) ya da cismanîdir. Bunların her biri de ya ruhanî bir şeye ya da cismanî bir şeye tesir eder. Dolayısıyla türler dörttür; bunların altına vahiy çeşitleri, mucizeler, kerametler, ilhamlar, rüyalar, sihir türleri, nazar, tılsımlar ve benzerleri girer. Birinci türe —yani ruhanî olanın kendi benzerine tesirine— gelince: Yüce mebde'lerin insan nefislerine ilim ve marifetleri feyz yoluyla akıtarak tesir etmesi gibidir. Bunun içine iki kısım girer: Birincisi hakiki ilimle ilgili olandır; buna müstaid olan nefse, öğrenme ve öğretme vasıtası olmaksızın ilmin kemalinin ilka edilmesiyle gerçekleşir, ta ki insan gücü nispetinde eşyanın hakikatlerini olduğu gibi kuşatacak bir marifete ulaşsın. Nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce bir kitap okumadığı ve onu sağ eliyle yazmadığı halde, ona aleyhissalâtü vesselâm öncekilerin ve sonrakilerin ilimleri ilka edilmiştir.

وثانيهما ما يتعلق بالتخيل القوي بأن يلقي إلى من يكون مستعدا له ما يقوى به على تخيلات الأمور الماضية والاطلاع على المغيبات المستقبلة، والمنامات والإلهامات داخلة أيضا تحت هذا النوع، وقد يدخل تحته نوع من السحر وهو تأثير النفوس البشرية القوية فيها قوتا التخيل والوهم في نفوس بشرية أخرى ضعيفة فيها هاتان القوتان كنفوس البله والصبيان والعوام الذين لم تق وقوتهم العقلية فتتخيل ما ليس بموجود في الخارج موجودا فيه وما هو موجود فيه على ضد الحال الذي هو عليها وقد يستعان في هذا القسم من السحر بأفعال وحركات يعرض منها للحس حيرة وللخيال دهشة ومن ذلك الاستهتار في الكلام والتخليط فيه. وأما النوع الثاني- أعني تأثير النفساني في الجسماني- فكتأثير النفوس الإنسانية في الأبدان من تغذيتها وإنمائها وقيامها وقعودها إلى غير ذلك ومن هذا القبيل صنف من المعجزات وهو ما يتعلق بالقوة المحركة للنفس بأن تبلغ قوتها إلى حيث تتمكن من التصرف في العالم تمكنها من التصرف في بدنها كتدمير قوم بريح عاصفة أو صاعقة أو زلزلة أو طوفان وربما يستعان فيه بالتضرع والابتهال إلى المبادئ العالية كأن يستسقي للناس فيسقون ويدعو عليهم فيهلكون ولهم فينجون، ويندرج في هذا صنف من السحر أيضا كما في بعض النفوس الخبيثة التي تقوى فيها القوة الوهمية بسبب من الأسباب كالرياضة والمجاهدة مثلا فيسلطها صاحبها على التأثير فيمن أراده بتوجه تام وعزيمة صادقة إلى أن يحصل المطلوب الذي هو تأثره بنحو مرض

İkincisi ise güçlü tahayyül ile ilgili olandır; buna müstaid olan kimseye, geçmiş durumları tahayyül etmeye ve gelecekteki gaybî şeylere muttali olmaya güç yetirebileceği şeylerin ilka edilmesidir; rüyalar ve ilhamlar da bu türün altına girer. Bazen sihrin bir türü de bunun altına girer ki bu da, tahayyül ve vehim güçleri kuvvetli olan insan nefislerinin, akıl güçleri kuvvetlenmemiş ahmaklar, çocuklar ve avam halkın nefisleri gibi bu iki gücü zayıf olan diğer insan nefislerine tesir etmesidir; böylece dış dünyada var olmayan şeyi var gibi, var olan şeyi ise bulunduğu durumun zıddı üzere tahayyül ederler. Sihrin bu kısmında bazen duyularda hayret, hayalde ise dehşet meydana getiren birtakım fiil ve hareketlerden yardım alınır; anlamsızca ve karmakarışık sözler söylemek de bundandır. İkinci türe —yani ruhanî olanın cismanî olana tesirine— gelince: İnsan nefislerinin bedenleri besleme, büyütme, ayağa kaldırma, oturtma ve benzeri şekillerde bedenlere tesir etmesi gibidir. Mucizelerin bir kısmı da bu kabildendir ki bu da nefsin hareket ettirici gücüyle ilgilidir; öyle ki nefsin gücü, kendi bedeninde tasarruf edebildiği gibi âlemde de tasarruf edebilecek bir mertebeye ulaşır; şiddetli bir rüzgâr, yıldırım, deprem veya tufan ile bir kavmi helak etmesi gibi. Bazen bunda yüce mebde'lere yalvarıp yakarmaktan yardım alınır; insanlar için yağmur duası edip onların yağmura kavuşması, aleyhlerine dua edip helak olmaları, lehlerine dua edip kurtulmaları gibi. Bazen sihrin bir çeşidi de bunun altına girer; nitekim riyazet ve mücahede gibi bir sebeple vehim gücü kuvvetlenen bazı habis nefislerde olduğu gibi, sahibi tam bir yöneliş ve kesin bir azimle dilediği kimseye tesir etmek üzere bu gücü musallat eder; ta ki istenen şey, yani onun bir hastalık,

وذبول جسم ويصل ذلك إلى الهلاك، وأما النوع الثالث وهو تأثير الجسماني في الجسماني فكتأثير الأدوية والسموم في الأبدان ويدخل فيه أنواع النيرنجات والطلسمات فإنها بتأثير بعض المركبات الطبيعية في بعض بسبب خواص فيها كجذب المغناطيس للحديث واختطاف الكهرباء التبن وقد يستعان في ذلك بتحصين المناسبات بالاجرام العلوية المؤثرة في عالم الكون والفساد كما يشاهد في صور أشكال موضوعة في أوقات مخصوصة على أوضاع معلومة في مقابلة بعض الجهات ومسامتة بعض الكواكب يستدفع بها كثير من أذية الحيوانات. وأما النوع الرابع وهو تأثير الجسماني في النفساني فكتأثير الصور المستحسنة أو المستقبحة في النفوس الإنسانية من استمالتها إليها وتنفيرها عنها وعد من ذلك تأثير أصناف الأغاني والرقص والملاهي في بعض النفوس وتأثير البيان فيمن له ذوق كما يشير إليه

vücudun zayıflayıp erimesi gibi bir durumla etkilenmesi hâsıl olsun ve bu helake kadar varsın. Üçüncü tür olan cismanînin cismanîye tesirine gelince: İlaçların ve zehirlerin bedenlere tesiri gibidir. Tılsım ve nîrenc çeşitleri de buna girer; zira bunlar, mıknatısın demiri çekmesi ve kehribarın samanı kapması gibi kendilerinde bulunan özellikler sebebiyle bazı tabii terkiplerin diğerlerine tesir etmesiyledir. Bazen bunda, hayvanların pek çok eziyetini savuşturmak amacıyla bazı yönlerin karşısında ve bazı yıldızların hizasında, bilinen konumlarda ve belirli vakitlerde konulmuş şekillerin suretlerinde müşahede edildiği üzere, oluş ve bozuluş âleminde tesir eden yüce gök cisimleriyle olan münasebetleri güçlendirmekten yardım alınır. Dördüncü tür olan cismanînin ruhanîye tesirine gelince: Güzel veya çirkin suretlerin insan nefislerini kendisine çekmesi veya kendisinden nefret ettirmesi şeklinde tesir etmesi gibidir. Çeşitli şarkıların, raksın ve çalgıların bazı nefislerdeki tesiri ile zevk sahibi kimselerde beyanın tesiri de bundan sayılmıştır; nitekim onun aleyhissalâtü vesselâm şu sözü buna işaret etmektedir:

قوله ﵊: «إن من البيان لسحرا»

«Şüphesiz bazı sözlerde büyüleyici bir tesir (sihir) vardır.»

إذا تمهد هذا فاعلم أنهم اختلفوا في إصابة العين فأبو علي الجبائي أنكرها إنكارا بليغا ولم يذكر لذلك شبهة فضلا عن حجة وأثبتها غيره من أهل السنة والمعتزلة وغيرهم إلا أنهم اختلفوا في كيفية ذلك فقال الجاحظ: إنه يمتد من العين أجزاء فتصل بالشخص المستحسن فتؤثر فيه تأثير السم في الأبدان فالتأثير عنده من تأثير الجسماني في الجسماني.

Bu husus açıklığa kavuştuğuna göre bil ki; âlimler göz değmesi (nazar) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ali el-Cübbâî bunu kesin bir dille inkâr etmiş ve buna dair delil şöyle dursun, bir şüphe dahi zikretmemiştir. Ehl-i Sünnet, Mu'tezile ve diğerlerinden başkaları ise bunu kabul etmiştir; ancak bunun keyfiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Câhız şöyle demiştir: “Gözden bazı cüzler uzanır ve beğenilen şahsa ulaşarak zehrin bedenlere yaptığı tesir gibi onda tesir eder.” Dolayısıyla ona göre bu tesir, cismanînin cismanîye tesirindendir.

وضعف ذلك القاضي بأنه لو كان الأمر كما قال لوجب أن تؤثر العين في الشخص الذي لا يستحسن كتأثيرها فيما يستحسن. وتعقبه الإمام بأنه تضعيف ضعيف، وذلك لأنه استحسن العائن شيئا فإما أن يحب بقاءه كما إذا استحسن ولده مثلا وإما أن يكره ذلك كما إذا أحس بذلك المستحسن عند عدوه الحاسد هو له، فإن كان الأول فإنه يحصل عند ذلك الاستحسان خوف شديد من زواله وهو يوجب انحصار الروح في داخل القلب، فحينئذ يسخن القلب والروح جدا ويحصل في الروح الباصر كيفية قوية مسخنة، وإن كان الثاني فإنه يحصل عند ذلك الاستحسان هم شديد وحزن عظيم بسبب حصول ذلك المستحسن لعدوه، وذلك أيضا يوجب انحصار الروح وحصول الكيفية القوية المسخنة، وفي الصورتين يسخن شعاع العين فيؤثر ولا كذلك في عدم الاستحسان فبان الفرق، ولذلك السبب أمر رسول الله ﷺ العائن بالوضوء ومن أصيب بالاغتسال اهـ. وما أشار إليه من أن العائن قد يصيب ولده مثلا مما شهدت له التجربة، لكن

Kādî [Abdülcebbâr] bunu şu şekilde zayıf görmüştür: Eğer mesele onun dediği gibi olsaydı, gözün beğenilmeyen şahısta da tıpkı beğenilen şahısta yaptığı gibi tesir etmesi gerekirdi. İmam [er-Râzî] ise bunun zayıf bir gerekçelendirme olduğunu belirterek şöyle demiştir: Çünkü nazar eden kimse bir şeyi beğendiğinde, ya çocuğunu beğendiğinde olduğu gibi onun kalmasını ister, ya da haset ettiği düşmanının yanında o beğenilen şeyi hissettiğinde olduğu gibi onun yok olmasını ister. Eğer birincisi ise, o beğenme esnasında onun zeval bulmasından şiddetli bir korku hâsıl olur ve bu da ruhun kalbin içinde hapsolmasını gerektirir; bu durumda kalp ve ruh son derece ısınır ve gören ruhta kuvvetli, ısıtıcı bir keyfiyet meydana gelir. Eğer ikincisi ise, o beğenilen şeyin düşmanında bulunması sebebiyle o beğenme esnasında şiddetli bir keder ve büyük bir hüzün hâsıl olur; bu da yine ruhun hapsolmasını ve kuvvetli, ısıtıcı bir keyfiyetin meydana gelmesini gerektirir. Her iki surette de gözün şuaı ısınır ve tesir eder; beğenmeme durumunda ise böyle değildir, dolayısıyla fark ortaya çıkmıştır. İşte bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nazar edene abdest almayı, nazar değene ise yıkanmayı emretmiştir. İmam'ın nazar edenin bazen kendi çocuğuna da nazar edebileceğine dair işaret ettiği husus, tecrübenin de şahitlik ettiği bir gerçektir; fakat

أخرج الإمام أحمد في مسنده عن أبي هريرة، وقال الهيثمي: رجاله رجال الصحيح أنه ﷺ قال: «العين حق يحضرها الشيطان وحسد ابن آدم»

İmam Ahmed Müsned'inde Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir —el-Heysemî de: “Ricali Sahîh'in ricalidir” demiştir— ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Göz değmesi haktır; ona şeytan ve âdemoğlunun hasedi hazır bulunur.»

وظاهره يقتضي خلاف ذلك، وأما ما ذكره من الأمر بالوضوء والاغتسال فقد جاء في بعض الروايات، وكيفية ذلك أن يغسل العائن وجهه ويديه ومرفقيه وركبتيه وأطراف رجليه وداخل إزاره أي ما يلي جسده من الإزار، وقيل وركيه: وقيل: مذاكيره ويصب الغسالة على رأس المعين وقد مر

Bunun zahiri ise aksi durumu iktiza etmektedir. Abdest ve gusül emrine gelince; bu bazı rivayetlerde gelmiştir. Bunun keyfiyeti şöyledir: Nazar eden kimse yüzünü, ellerini, dirseklerini, dizlerini, ayak uçlarını ve izârının içini —yani izârın bedenine değen kısmını; kalçalarını veya tenasül uzvunu da denilmiştir— yıkar ve bu yıkantı suyu nazar değen kimsenin başından aşağı dökülür; nitekim daha önce şu hadis geçmişti:

«إذا استغسلتم فاغسلوا»

«Sizden yıkanmanız istendiğinde yıkanınız.»

وهو خطاب للعائنين أي إذا طلب منكم ما اعتيد من الغسل فافعلوا والأمر للندب عند بعض، وقال الماوردي تبعا لجماعة: للوجوب فيجب على العائن أن يغسل ثم يعطي الغسالة للمعين لأنه الذي يقتضيه ظاهر الأمر ولأنه قد جرب ذلك وعلم البرء به ففيه تخليص من الهلاك كإطعام المضطر، وذكر أن ذلك أمر تعبدي وهو مخالف لما أشار إليه الإمام من كون الحكمة فيه تبريد تلك السخونة، وهو مأخوذ من كلام ابن القيم حيث قال في تعليل ذلك: لأنه كما يؤخذ درياق لسم الحية من لحمها يؤخذ علاج هذا الأمر من أثر الشخص العائن، وأثر تلك العين كشعلة نار أصابت الجسد ففي الاغتسال إطفاء لتلك الشعلة، وهو على علاته أوفى من كلام الإمام. ويرد على ما قرره في الانتصار للجاحظ أنه لا يسد عنه باب الاعتراض على ما ذكره في كيفية إصابة العين، إذ يرد عليه ما ثبت من

Bu, nazar edenlere yönelik bir hitaptır; yani "Âdet olduğu üzere sizden yıkanmanız istendiğinde bunu yapınız" [demektir]. Buradaki emir bazısına göre mendubiyet içindir. Mâverdî ise bir topluluğa uyarak şöyle demiştir: [Bu emir] vücub içindir; binaenaleyh nazar edenin yıkanıp ardından yıkantı suyunu nazar değen kimseye vermesi gerekir. Zira emrin zahirinin gerektirdiği budur; ayrıca bu tecrübe edilmiş ve bununla şifa bulunduğu bilinmiştir, dolayısıyla bunda [açlıktan ölmek üzere olan] çaresiz kimseyi doyurmak gibi helaktan kurtarma [durumu] vardır. [Mâverdî] bunun taabbüdî bir emir olduğunu belirtmiştir ki bu da İmam'ın [Râzî'nin], bundaki hikmetin o harareti soğutmak olduğuna dair işaretine aykırıdır. Bu [izah], İbnü'l-Kayyim'in şu gerekçelendirmesinden alınmıştır: Zira yılanın zehrine karşı panzehir onun etinden elde edildiği gibi, bu durumun ilacı da nazar eden şahsın eserinden alınır. O nazarın eseri ise bedene isabet eden bir ateş alevi gibidir; dolayısıyla yıkanmada bu alevi söndürme [özelliği] vardır. Bu [açıklama], taşıdığı kusurlara rağmen İmam'ın sözünden daha kapsamlıdır. Câhız'ı savunma sadedinde ortaya koyduğu açıklamaya karşı ise şu itiraz yöneltilir: Bu izah, nazarın nasıl isabet ettiği hususunda zikrettiği şeye yönelik itiraz kapısını kapatmamaktadır; zira...

أن بعض العائنين قد يصيب ما يوصف له ويمثل ولو كان بينه وبينه فراسخ، والتزام امتداد تلك للأجزاء إلى حيث المصاب مما لا يكاد يقبل كما لا يخفى على ذي عين. وقال الحكماء واختاره بعض المحققين من أهل السنة: إن ذلك من تأثير النفساني بالجسماني وبنوه على أنه ليس من شرط المؤثر أن يكون تأثيره بحسب هذه الكيفيات المحسوسة أعني الحرارة والبرودة والرطوبة واليبوسة بل قد يكون التأثير نفسيا محضا كما يدل عليه أن اللوح الذي يكون قليل عرض إذا كان موضوعا على الأرض يقدر كل إنسان على المشي عليه ولو كان موضوعا بين جدارين مرتفعين لم يقدر كل أحد على المشي عليه وما ذاك إلا لأن الخوف من السقوط منه يوجب السقوط وأيضا إن الإنسان إذا تصور أن فلانا مؤذيا له حصل في قلبه غضب وتسخن مزاجه، فمبدأ ذلك ليس إلا التصور النفساني بل مبدأ الحركات البدنية مطلقا ليس إلا التصورات النفسانية، ومتى ثبت أن تصور النفس يوجب تغير بدنه الخاص لم يبعد أيضا أن يكون بعض النفوس بحيث تتعدى تأثيراتها إلى سائر الأبدان، وأيضا جواهر النفوس مختلفة فلا يمتنع أن يكون بعض النفوس بحيث تؤثر في تغير بدن حيوان آخر بشرط أن تراه أو ترى مثاله على ما نقل وتتعجب منه، ومتى ثبت أن ذلك غير ممتنع وكانت التجارب شاهدة بوقوعه وجب القول به من غير تلعثم، ولأن وقوع ذلك أكثري عند اعمال العين والنظر بها إلى الشيء نسب التأثير إلى العين والا فالمؤثر إنما هو النفس، ونسبة التأثير إليها كنسبة الإحراق إلى النار والري إلى الماء ونحو ذلك، والفاعل للآثار في الحقيقة هو الله عز سلطانه بالإجماع، لكن جرت عادته تعالى على خلقها بالأسباب من غير توقف عقلي عليها كما يظن جهلة الفلاسفة على ما نقل عن السلف أو عند الأسباب من غير مدخلية لها بوجه من الوجوه على ما شاع عن الأشعري.

Bazı nazar eden kimseler, kendisi ile onun arasında fersahlarca mesafe olsa bile kendisine tarif edilen ve tasvir edilen şeye nazar edebilmektedir; o cüzlerin nazar değene kadar uzandığını kabul etmek ise basiret sahibi kimseye gizli kalmayacağı üzere pek kabul edilecek bir şey değildir. Filozoflar demiş ve Ehl-i Sünnet muhakkiklerinden bazıları da bunu tercih etmiştir ki: Bu, ruhanînin cismanîye tesirindendir. Bunu da şu esasa dayandırmışlardır: Tesir edenin tesirinin bu hissedilen keyfiyetlere —yani sıcaklık, soğukluk, ıslaklık ve kuruluk— göre olması şart değildir; bilakis tesir sırf ruhanî de olabilir. Nitekim eni dar olan bir tahta yere konulduğunda her insan onun üzerinde yürüyebilirken, şayet iki yüksek duvar arasına konsa herkes onun üzerinde yürümeye güç yetiremez; bu da ancak ondan düşme korkusunun düşmeyi gerektirmesindendir. Ayrıca insan falan adamın kendisine eziyet ettiğini tasavvur ettiğinde kalbinde bir öfke meydana gelir ve mizacı ısınır; dolayısıyla bunun başlangıcı sırf nefsanî bir tasavvurdur; hatta mutlak olarak bedensel hareketlerin mebdei sırf nefsanî tasavvurlardır. Nefsin tasavvurunun kendi bedeninin değişmesini gerektirdiği sabit olunca, bazı nefislerin tesirlerinin diğer bedenlere geçmesi de uzak bir ihtimal değildir. Ayrıca nefislerin cevherleri farklıdır; dolayısıyla bazı nefislerin, nakledildiğine göre onu görmesi veya misalini görüp ona hayret etmesi şartıyla, başka bir canlının bedeninin değişmesinde tesir etmesi imkânsız değildir. Bunun imkânsız olmadığı sabit olup tecrübeler de vuku bulduğuna şahitlik edince, tereddüt etmeksizin bunu kabul etmek vacip olur. Bu durum çoğunlukla gözün kullanılması ve onunla bir şeye bakılması esnasında vuku bulduğu için tesir göze nispet edilmiştir; yoksa tesir eden ancak nefistir. Tesirin ona nispet edilmesi, yakmanın ateşe, suya kandırmanın suya ve benzerlerine nispet edilmesi gibidir. Eserleri hakikatte yaratan ise icma ile şânı yüce olan Allah'tır. Fakat Selef'ten nakledildiğine göre felsefecilerin cahillerinin zannettiği gibi aklî bir bağlılık olmaksızın, yahut Eş'arî'den yaygın olarak bilindiğine göre hiçbir vecihle sebeplerin bir tesiri bulunmaksızın, Allah Teâlâ'nın âdeti bunları sebepler vasıtasıyla yahut sebeplerin yanında yaratmak şeklinde cereyan etmiştir.

فمعنى

O halde onun aleyhissalâtü vesselâm:

قوله ﵊: «العين حق»

«Göz değmesi haktır» sözünün manası;

أن إصابة النفس بواسطتها أمر كائن مقتضي به في الوضع الإلهي لا شبهة في تحققه وهو كسائر الآثار المشاهدة لنحو النار والماء والأدوية مثلا. وأنت تعلم أن مدار كل شيء المشيئة الإلهية فما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن، وحكمة خلق الله تعالى التأثير في مسألة العين أمر مجهول لنا.

Nefsin göz vasıtasıyla tesir etmesinin ilâhî nizâmda takdir edilmiş, vuku bulan bir iş olduğu, tahakkukunda şüphe bulunmadığı ve bunun ateş, su ve ilaçlar gibi şeylerin müşahede edilen diğer tesirleri gibi olduğudur. Bilirsin ki her şeyin esası ilâhî meşîettir; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Nazar meselesinde tesiri yaratmasındaki Allah Teâlâ'nın hikmeti ise bizim için meçhul olan bir husustur.

وزعم أبو هاشم وأبو القاسم البلخي أن ذلك مما يرجع إلى مصلحة التكليف قالا: لا يمتنع أن تكون العين حقا على معنى أن صاحب العين إذا شاهد الشيء وأعجب به استحسانا كان المصلحة له في تكليفه أن يغير الله تعالى ذلك الشيء حتى لا يبقى قلب ذلك المكلف متعلقا به، ثم لا يبعد أيضا أنه لو ذكر ربه عند تلك الحالة وعدل عن الاعجاب وسأل ربه سبحانه بقاء ذلك تتغير المصلحة فيبقيه الله تعالى ولا يفنيه وهو كما ترى، ثم إن ما أشار إليه من نفع ذكر الله تعالى والالتجاء إليه سبحانه حق، فقد صرحوا بأن الأدعية والرقي من جملة الأسباب لدفع أذى العين بل إن من ذلك ما يكون سببا لرد سهم العائن إليه. فقد أخرج ابن عساكر أن سعيد الساجي قيل له: احفظ ناقتك من فلان العائن فقال:

Ebû Hâşim ve Ebü'l-Kāsım el-Belhî bunun mükellefiyetin maslahatına raci olan şeylerden olduğunu iddia ederek şöyle demişlerdir: “Göz sahibinin bir şeyi görüp onu beğenerek hayran kaldığında, teklifindeki maslahatın, o mükellefin kalbinin ona bağlı kalmaması için Allah Teâlâ'nın o şeyi değiştirmesi olması anlamında nazarın hak olması imkânsız değildir. Sonra o durumda Rabbini zikredip hayranlıktan vazgeçer ve Rabbi sübhânehudan onun devamını dilerse maslahatın değişmesi, böylece Allah Teâlâ'nın onu yok etmeyip baki kılması da uzak bir ihtimal değildir.” Bu görüş gördüğün gibidir. Ayrıca Allah Teâlâ'yı zikretmenin ve O'na sübhânehu sığınmanın faydasına dair işaret ettiği husus haktır; zira duaların ve rukyelerin nazarın eziyetini defetme sebeplerinden olduğunu, hatta bunlardan bazısının nazar edenin okunu kendisine çevirme sebebi olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Nitekim İbn Asâkir'in rivayet ettiğine göre Saîd es-Sâcî'ye: “Deveni falan nazar edenden koru” denilmiş, o da:

لا سبيل له إليها فعانها فسقطت تضطرب فأخبر الساجي فوقف عليها فقال: حبس حابس وشهاب قابس رددت عين العائن عليه وعلى أحب الناس إليه وعلى كبده وكليتيه رشيق وفي ماله يليق فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ [الملك: ٣] الآية فخرجت حدقتا العائن وسلمت الناقة.

“Onun deveye ulaşacak bir yolu yoktur” demiştir. Adam deveye nazar etmiş ve deve çırpınarak yere düşmüştür. Sâcî'ye haber verilince devenin başında durup şöyle demiştir: “Hapseden hapis ve parlayan bir şihâb ile nazar edenin gözünü kendisine, en sevdiği insanına, ciğerine ve böbreklerine çevirdim; derhal işleyen ve malına layık olan bir şekilde!” Sonra da { فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ } “Gözünü bir çevir de bak, bir çatlak görebilir misin?” ayetini sonuna kadar okumuştur. Bunun üzerine nazar edenin iki gözbebeği dışarı fırlamış ve deve kurtulmuştur.

ويدل على نفع الرقية من العين مشروعيتها كما تدل عليه الآثار،

Nazara karşı rukyenin meşru kılınmış olması, rivayetlerin de delalet ettiği üzere onun faydasına delalet etmektedir;

وقد جاء في بعضها أنه ﷺ قال: «لا رقية إلا من عين أو حمة»

Nitekim bazı rivayetlerde onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nazar veya zehirli haşere sokması dışında [bu ikisi derecesinde faydalı] rukye yoktur» buyurduğu gelmiştir.

والمراد منه أنه لا رقية أولى وأنفع من رقية العين والحمة وإلا فقد رقى ﷺ بعض أصحابه من

Bundan maksat; nazar ve zehirli haşere sokması rukyesinden daha evlâ ve daha faydalı bir rukyenin olmadığıdır; aksi takdirde [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bazılarına

غيرهما. وينبغي لمن علم من نفسه أنه ذو عين أو لا ينظر إلى شيء نظر إعجاب وأن يذكر الله تعالى عند رؤية ما يستحسن. فقد ذكر غير واحد من المجربين أنه إذا فعل ذلك لا يؤثر، ونقل الأجهوري أنه يندب أنه يعوذ المعين فيقول اللهم بارك فيه ولا تضره ما شاء الله لا قوة إلا بالله، وفي تحفة المحتاج أن من أدويتها أي العين المجربة التي أمر النبي ﷺ بها أن يتوضأ العائن إلى آخر ما ذكرناه آنفا وأن يدعو للمعين وأن يقول المعين ما شاء الله لا قوة إلا بالله حصنت نفسي بالحي القيوم الذي لا يموت أبدا ودفعت عنها السوء بألف لا حول ولا قوة إلا بالله، ويسن عند القاضي لمن رأى نفسه سليمة وأحواله معتدلة أن يقول ذلك. وفي شرح مسلم عن العلماء أنه على السلطان منع من عرف بذلك من مخالطة الناس ويرزقه من بيت المال إن كان فقيرا فإن ضرره أشد من ضرر المجذوم الذي منعه عمر رضي الله تعالى عنه من مخالطة الناس. ورأيت لبعض أصحابنا أيضا القول بندب ذلك، وأنه لا كفارة على عائن قيل: لأن العين لا تعد مهلكا عادة على أن التأثير يقع عندها لا بها حتى بالنظر للظاهر، وهذا بخلاف الساحر فإنهم صرحوا بأنه يقتل إذا أقر أن سحره يقتل غالبا. ونقل عن المالكية أنه لا فرق بين الساحر والعائن فيقتلان إذا قتلا ثم إن العين على ما نقل عن الرازي لا تؤثر ممن له نفس شريفة لما في ذلك من الاستعظام للشيء. وفيما أخرجه الإمام أحمد في مسنده ما يؤيد المدعى، واعترض بما

bu ikisinin dışındaki durumlar için de rukye yapmıştır. Kendisinde nazar olduğunu bilen kimsenin bir şeye hayranlık nazarıyla bakmaması ve beğendiği bir şeyi gördüğünde Allah Teâlâ'yı zikretmesi gerekir. Nitekim tecrübe ehli pek çok kimse bunu yaptığı takdirde nazarın tesir etmeyeceğini belirtmiştir. el-Üchûrî, nazar değen kimseye dua edilip: “Allahım, onda bereket kıl ve ona zarar verme; mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh” denilmesinin mendup olduğunu nakletmiştir. Tuhfetü'l-Muhtâc'da ise nazarın tecrübe edilmiş ve Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği ilaçlarından birinin, nazar edenin az önce zikrettiğimiz şekilde abdest alması, nazar değene dua etmesi ve nazar değenin: “Mâşâallâh lâ kuvvete illâ billâh; kendimi asla ölmeyen Hayy ve Kayyûm ile koruma altına aldım ve bin kere 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' ile kötülüğü kendimden savdım” demesi olduğu belirtilmiştir. Kādî'ye göre ise kendini sağlıklı ve hâllerini dengeli gören kimsenin bunu söylemesi sünnettir. Şerhu Müslim'de ulemadan nakledildiğine göre; devlet başkanının bu özelliğiyle bilinen kimseyi insanlarla karışmaktan men etmesi ve fakir ise beytülmâlden ona rızık bağlaması gerekir; zira onun zararı, Ömer'in radıyallâhu teâlâ anh insanlarla karışmasını yasakladığı cüzzamlı kimsenin zararından daha şiddetlidir. Ashabımızdan bazılarının da bunun mendup olduğunu ve nazar edene kefaret gerekmediğini söylediklerini gördüm. Denildiğine göre bunun sebebi, görünüşe göre bile tesir nazar ile değil nazarın yanında vuku bulduğundan, nazarın âdette helak edici sayılmamasıdır. Bu durum sihirbazın aksinedir; zira ulema, sihirbaz sihrinin çoğunlukla öldürdüğünü ikrar ettiği takdirde öldürüleceğini açıkça ifade etmiştir. Mâlikîlerden ise sihirbaz ile nazar eden arasında fark olmadığı, birini öldürdükleri takdirde ikisinin de öldürüleceği nakledilmiştir. Sonra er-Râzî'den nakledildiğine göre nazar, şerefli bir nefse sahip kimseden sadır olmaz; çünkü bunda bir şeyi aşırı derecede büyütme vardır. İmam Ahmed'in Müsned'inde rivayet ettiği şeyde bu iddiayı destekleyen husus vardır. Buna karşı

رواه القاضي أن نبيا استكثر قومه فمات منهم في ليلة مائة ألف فشكا ذلك إلى الله تعالى فقال له ﷾: «إنك استكثرتهم فعنتهم هلا حصنتهم إذا استكثرتهم فقال: يا رب كيف أحصنهم؟ قال: تقول حصنتكم بالحي القيوم» .

Kādî'nin rivayet ettiği şu hadisle itiraz edilmiştir: Bir peygamber kavmini çok bulup beğendi; bunun üzerine bir gecede onlardan yüz bin kişi öldü. O peygamber bu durumu Allah Teâlâ'ya şikâyet edince, O azze ve celle kendisine şöyle buyurdu: «Sen onları çok görüp beğendin ve onlara nazar ettin; onları çok gördüğünde koruma altına alsaydın ya!» O peygamber: «Ey Rabbim, onları nasıl koruma altına alayım?» deyince şöyle buyurdu: «Onları Hayy ve Kayyûm ile koruma altına aldım, dersin.»

إلى آخر ما تقدم وقد يجاب بأن ما ذكر الرازي هو الأغلب بل يتعين تأويل هذا إن صح بأن ذلك النبي ﵇ لما غفل عن الذكر عند الاستكثار عوتب فيهم ليسأل فيعلم فهو كالإصابة بالعين لا أنه عان حقيقة هذا والله تعالى أعلم، ثم إنه ﵇ لم يكتف بالنهي عن الدخول من باب واحد بل ضم إليه قوله: وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ بيانا للمراد به وذلك لأن عدم الدخول من باب واحد غير مستلزم للدخول من أبواب متفرقة وفي دخولهم من بابين أو ثلاثة بعض ما في الدخول من باب واحد من نوع اجتماع مصحح لوقوع المحذور، وإنما لم يكتف بهذا الأمر مع كونه مستلزما للنهي السابق إظهارا لكمال العناية به وإيذانا بأنه المراد بالأمر المذكور لا تحقيق شيء آخر وَما أُغْنِي عَنْكُمْ أي لا أنفعكم ولا أدفع عنكم بتدبيري مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أي من قضائه تعالى عليكم شيئا فإنه لا يغني حذر من قدر، ولم يرد بهذا ﵇ كما قيل- الغاء الحذر بالمرة كيف وقد قال سبحانه:

Hadis daha önce geçen yere kadar devam eder. Buna şöyle cevap verilebilir: Râzî'nin zikrettiği husus çoğunluğa göredir; bilakis sahih ise bu hadisin şöyle tevil edilmesi gerekir: O peygamber aleyhisselâm kavmini çok gördüğünde zikirden gafil olunca, sorup öğrensin diye onlar sebebiyle azarlandı; dolayısıyla bu durum nazar değmesi gibidir, yoksa hakikatte nazar etmiş değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Sonra o aleyhisselâm tek bir kapıdan girmeyi nehyetmekle yetinmeyip, bundan muradını açıklamak üzere: { وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } “ve ayrı ayrı kapılardan giriniz” sözünü de buna ekledi. Çünkü tek bir kapıdan girmemek, ayrı kapılardan girmeyi zorunlu kılmaz; zira onların iki veya üç kapıdan girmelerinde, sakınılan durumun vukuunu mümkün kılan bir tür toplanma bakımından tek kapıdan girmedeki durumun bir kısmı mevcuttur. Bu emir önceki nehyi gerektirdiği halde sadece bununla yetinmemesi ise, meseleye gösterilen tam itinayı ortaya koymak ve kastedilenin başka bir şeyi gerçekleştirmek değil, zikredilen emrin kendisi olduğunu bildirmek içindir. { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ } “Ben sizden savamam,” yani tedbirimle size fayda veremem ve sizden defedemem; { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan [gelecek olan]” yani O'nun Teâlâ aleyhinizdeki kazasından; { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi.” Zira tedbir takdirin önüne geçmez. Denildiğine göre o aleyhisselâm bununla tedbiri tamamen iptal etmeyi murad etmemiştir; nasıl etsin ki O sübhânehu şöyle buyurmuştur:

خُذُوا حِذْرَكُمْ [النساء: ١٠٢] وقال عز قائلا: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [البقرة: ١٩٥] بل أراد بيان أن ما وصاهم به ليس مما يستوجب المراد لا محالة بل هو تدبير وتشبث بالأسباب العادية التي لا تؤثر إلا بإذنه تعالى وأن ذلك ليس بمدافعة للقدر بل هو استعانة بالله تعالى وهرب منه إليه إِنِ الْحُكْمُ أي ما الحكم مطلقا إِلَّا لِلَّهِ لا يشاركه أحد ولا يمانعه شيء عَلَيْهِ سبحانه دون غيره تَوَكَّلْتُ في كل ما آتي به وأذر، وفيه دلالة على أن ترتيب الأسباب غير مخل بالتوكل،

{ خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alınız.” Ve sözü yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayınız.” Bilakis onlara tavsiye ettiği şeyin mutlaka murat edilen neticeyi sağlayacak bir şey olmadığını; aksine bunun ancak O'nun Teâlâ izniyle tesir eden âdî sebeplere sarılmak ve bir tedbir olduğunu, bunun da kaderi savuşturmak değil Allah Teâlâ'dan yardım dilemek ve yine O'ndan O'na kaçmak olduğunu beyan etmek istemiştir. { إِنِ الْحُكْمُ } “Hüküm ancak,” yani mutlak olarak hüküm; { إِلَّا لِلَّهِ } “Allah'ındır.” Hiç kimse O'na ortak olamaz ve hiçbir şey O'na engel olamaz. { عَلَيْهِ } “Yalnız O'na,” başkasına değil yalnız O'na sübhânehu; { تَوَكَّلْتُ } “tevekkül ettim,” yapıp terk ettiğim her hususta. Bunda, sebepleri tertip etmenin tevekküle halel getirmediğine bir delalet vardır;

وفي الخبر «اعقلها وتوكل» .

Nitekim hadiste: «Onu bağla ve tevekkül et» buyrulmuştur.

وَعَلَيْهِ عز سلطانه دون غيره فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ أي المريدون للتوكل، قيل: جمع بين الواو والفاء في عطف الجملة على الجملة مع تقديم الصلة للاختصاص ليفيد بالواو عطف فعل غيره من تخصيص التوكل بالله تعالى شأنه على فعل نفسه وبالفاء سببية فعله لكونه نبيا لفعل غيره من المقتدين به، وهي على ما صرح به بعضهم زائدة حيث قال: ولا بد من القول بزيادة الفاء وإفادتها السببية، ويلتزم أن الزائد قد يدل على معنى غير التوكيد، وذكر أنه لو اكتفى بالفاء وحدها وقيل: فعليه فليتوكل إلخ أفاد تسبب الاختصاص لا أصل التوكل وهو المقصود، وكل ذلك لا يخلو عن بحث. واختار بعضهم أنه جيء بالفاء إفادة للتأكيد فقط كما هو الأمر الشائع في الحروف الزائدة فتدبر، وأيّا ما كان

{ وَعَلَيْهِ } “Ve yalnız O'na,” saltanatı yüce olan Allah'a, başkasına değil; { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “tevekkül edenler tevekkül etsinler.” Yani tevekkül etmek isteyenler. Denildiğine göre: Sıla (car-mecrur) hasr/ihtisas için öne alınmışken cümlenin cümleye atfında vâv ile fâ harfinin bir arada getirilmesi; vâv ile başkasının tevekkülü şânı yüce olan Allah'a tahsis etme fiilini kendi fiiline atfetmeyi, fâ ile de kendisinin peygamber olması sebebiyle kendi fiilinin kendisine uyan başkalarının fiiline sebep teşkil ettiğini ifade etmek içindir. Bu fâ, bazılarının açıkça ifade ettiğine göre zâiddir; zira şöyle demiştir: “Fâ harfinin zâid olduğunu ve sebebiyet ifade ettiğini söylemek gerekir; zâid olan harfin tekit dışındaki bir manaya da delalet edebileceği kabul edilir.” Yine belirtmiştir ki; şayet sadece fâ ile yetinilip “Fe-aleyhi felyetevekkel...” denilseydi, kastedilen asıl tevekkülü değil, ihtisasın sebebiyetini ifade ederdi; bütün bunlar ise tenkitten uzak değildir. Bazıları da zâid harflerde yaygın olduğu üzere fâ harfinin sadece tekit ifade etmek için getirildiğini tercih etmiştir, bunu iyi düşün. Her hâlükârda,

فيدخل بنوه ﵇ في عموم الأمر دخولا أوليا، وفي هذا الأسلوب ما لا يخفى من حسن هدايتهم وإرشادهم إلى التوكل فيما هم بصدده على الله تعالى شأنه غير معتمدين على ما وصاهم به من التدبير وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ من الأبواب المتفرقة من البلد، قيل: كانت له أربعة أبواب فدخلوا منها، وانما اكتفى بذكره لاستلزامه الانتهاء عما نهوا عنه، وحاصله لما دخلوا متفرقين ما كانَ ذلك الدخول يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ من جهته سبحانه مِنْ شَيْءٍ أي شيئا مما قضاه عليهم جل شأنه، والجملة قيل: جواب لَمَّا والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل لتحقق المقارنة الواجبة بين جواب لَمَّا ومدخولها، فإن عدم الإغناء بالفعل إنما يتحقق عند نزول المحذور لا وقت الدخول وإنما المتحقق حينئذ ما أفاده الجمع المذكور من عدم كون الدخول مغنيا فيما سيأتي، وليس المراد بيان سببية الدخول المذكور لعدم الإغناء كما في قوله تعالى: فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً [فاطر: ٤٢] فإن مجيء النذير هناك سبب لزيادة نفورهم بل بيان عدم سببيته للإغناء مع كونها متوقعة في بادئ الرأي حيث إنه وقع حسبما وصاهم به ﵇، وهو نظير قولك: حلف أن يعطيني حقي عند حلول الأجل فلما حل لم يعطني شيئا، فإن المراد بيان عدم سببية حلول الأجل للإعطاء مع كونها مرجوة بموجب الحلف لا بيان سببيته لعدم الإعطاء، فالمآل بيان عدم ترتب الغرض المقصود على التدبير المعهود مع كونه مرجو الوجود لا بيان ترتب عدمه عليه، ويجوز أن يراد ذلك أيضا بناء على ما ذكره ﵇ في تضاعيف وصيته من أنه لا يغني عنهم تدبيره من الله تعالى شيئا فكأنه قيل: ولما فعلوا ما وصاهم به لم يفدهم ذلك شيئا ووقع الأمر حسبما قال ﵇ فلقوا ما لقوا فيكون من باب وقوع المتوقع اه، وإلى كون الجواب ما ذكر ذهب أبو حيان وقال: إن فيه حجة لمن زعم أن- لما- حرف وجوب لوجوب لا ظرف زمان بمعنى حين إذ لو كان كذلك ما جاز أن يكون معمولا لما بعد «ما» النافية، ولعل من يذهب إلى ظرفيتها يجوز ذلك بناء على أن الظرف يتوسع فيه ما لا يتوسع في غيره، وقال أبو البقاء: في جواب لَمَّا وجهان: أحدهما أنه آوى وهو جواب لَمَّا الأولى والثانية كقولك: لما جئتك وكلمتك أجبتني وحسن ذلك أن دخولهم على يوسف ﵇ تعقب دخولهم من الأبواب. والثاني أنه محذوف أي امتثلوا أو قضوا حاجة أبيهم وإلى الوجه الأخير ذهب ابن عطية أيضا ولا يخفى أنه عليه وعلى ما قبله ترتفع غائلة توجيه أمر الترتب، وما أشار إليه صاحب القيل في ثاني وجهيه هو الذي يقتضيه ظاهر كلام كثير من المفسرين حيث ذكروا أن هذا منه تعالى تصديق لما أشار إليه يعقوب ﵇ في قوله: «وما أغني عنكم من الله شيئا» .

Onun oğulları aleyhisselâm bu emrin kapsamına öncelikli olarak girerler. Bu üslupta; onları tavsiye ettiği tedbire güvenmeksizin yöneldikleri işte şânı yüce olan Allah'a tevekkül etmeye sevk ve irşat etmesindeki güzellik gizli kalmayacak kadar açıktır. { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [şehre] girdiklerinde,” şehrin ayrı ayrı kapılarından; şehrin dört kapısının olduğu ve oralardan girdikleri söylenmiştir. Sadece bunun zikredilmesiyle yetinilmesi, nehyedildikleri şeyden vazgeçmeyi gerektirdiğindendir; hasılı ayrı ayrı girdiklerinde: { ما كانَ } “olmadı” bu giriş; { يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan [gelecek olan]” O'nun sübhânehu tarafından; { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi onlardan savacak,” yani şânı yüce olan Allah'ın aleyhlerine takdir ettiği şeylerden hiçbirini. Bu cümlenin “lemmâ”nın (لَمَّا) cevabı olduğu söylenmiştir. Mazi ve muzari kiplerinin bir arada kullanılması, “lemmâ”nın cevabı ile şartı arasında bulunması gereken birlikteliği (mukarenet) gerçekleştirmek içindir; zira fiilen savamama durumu giriş anında değil ancak sakınılan şey indiğinde tahakkuk eder; o anda tahakkuk eden ise zikredilen cem'in ifade ettiği, bu girişin gelecekte bir fayda sağlamayacağı gerçeğidir. Buradaki murat, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Onlara bir uyarıcı geldiğinde bu onların ancak nefretini artırdı” ayetinde olduğu gibi mezkûr girişin savamamaya sebep olduğunu beyan etmek değildir; zira orada uyarıcının gelmesi nefretlerinin artmasına sebeptir; bilakis o aleyhisselâm kendilerine tavsiye ettiği şekilde vuku bulduğu için ilk bakışta fayda vermesi beklenirken, girişin savmaya sebep olmadığını beyan etmektir. Bu durum senin: “Vade geldiğinde hakkımı bana vereceğine yemin etti, fakat vade gelince bana hiçbir şey vermedi” sözüne benzer; zira buradaki murat, yemin gereğince vadenin gelmesinden ödeme beklenirken ödemeye sebep olmadığını beyan etmektir, yoksa vadenin gelmesinin ödememeye sebep olduğunu beyan etmek değildir. Netice itibarıyla mana: Varlığı umulan mezkûr tedbire kastedilen gayenin terettüp etmediğini beyan etmektir, yoksa gayenin yokluğunun ona terettüp ettiğini beyan etmek değildir. Ayrıca onun aleyhisselâm vasiyetinin aralarında zikrettiği, tedbirinin Allah Teâlâ'dan gelecek hiçbir şeyi kendilerinden savamayacağı sözüne binaen bunun murad edilmesi de caizdir; sanki şöyle denilmiştir: “Kendilerine tavsiye ettiği şeyi yaptıklarında bu onlara hiçbir fayda vermedi ve iş onun aleyhisselâm dediği gibi vuku bulup başlarına gelen geldi.” Dolayısıyla bu, beklenen şeyin vuku bulması kabilindendir. Ebû Hayyân, cevabın zikredilen kısım olduğu görüşüne gitmiş ve demiştir ki: “Bunda, 'lemmâ'nın 'hîn' (zaman) manasında bir zaman zarfı değil, bir şeyin vücubu için başka bir şeyin vücubunu bildiren bir harf olduğunu iddia eden kimse için delil vardır; zira şayet böyle olsaydı, nâfiye olan 'mâ'dan sonrasının ma'mûlü olması caiz olmazdı.” Belki de onun zarf olduğunu savunan kimse, zarfta başkasında yapılamayan genişliğin yapılabileceği esasına binaen buna cevaz vermektedir. Ebü'l-Bekâ ise “lemmâ”nın cevabında iki vecih olduğunu söylemiştir: Birincisi, [ileride gelecek olan] “âvâ” (barındırdı/yanına aldı) fiilidir; bu, senin “Sana gelip seninle konuştuğumda bana cevap verdin” sözündeki gibi birinci ve ikinci “lemmâ”nın cevabıdır; bunun güzel yanı ise Yûsuf'un aleyhisselâm yanına girmelerinin kapılardan girmelerinin hemen ardından gelmesidir. İkincisi ise mahzuftur; yani: “İtaat ettiler veya babalarının ihtiyacını gördüler” takdirindedir. İbn Atıyye de bu son veche gitmiştir; açıktır ki buna ve öncekine göre terettüp meselesini tevcih etme zorluğu ortadan kalkmaktadır. İkinci vechinde zikredilen sahibinin işaret ettiği şey, pek çok müfessirin sözünün zahirinin iktiza ettiği husustur; zira onlar bunun, Ya'kūb'un aleyhisselâm: “Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam” sözünde işaret ettiği şeyi Allah Teâlâ'nın bir tasdiki olduğunu zikretmişlerdir.

واعترض القول بعدم ترتب الغرض على التدبير بأن الغرض ليس إلا دفع إصابة العين لهم وقد تحقق بدخولهم متفرقين وهو وارد أيضا على ما ذكر في الوجه الأخير كما لا يخفى. وأجيب بأن المراد بدفع العين أن لا يمسهم سوء ما، وإنما خصت إصابة العين لظهورها، وقيل: إن ما أصابهم من العين أيضا فلم يترتب الغرض على التدبير بل تخلف ما أراده ﵇ عن تدبيره وتعقب بأنه تكلف، واستظهر أن المراد أنه ﵇ خشي عليهم شر العين فأصابهم شر آخر لم يخطر بباله فلم يفد دفع ما خافه شيئا، وحينئذ يدعي أن دخولهم من حيث أمرهم أبوهم كان مفيدا لهم من حيث إنه دفع العين عنهم إلا أنه لما أصابهم ما أصابهم من إضافة السرقة إليهم وافتضاحهم بذلك مع أخيهم بوجدان الصواع في رحله وتضاعف المصيبة على أبيهم لم يعد ذلك فائدة فكأن دخولهم لم يفدهم شيئا. واعترض أيضا ما ذكر في توجيه الجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل بأن المشهور أن الغرض منه إفادة الاستمرار كما مرت الإشارة إليه غير مرة وظاهر ذلك لا يدل عليه، قيل: وإذا كان الغرض هنا ذاك احتمل الكلام وجهين نفي استمرار الإغناء واستمرار نفيه وفيه تأمل فتأمل جدا. هذا وما أشرنا إليه من زيادة مِنْ في المنصوب هو أحد وجهين ذكرهما الرازي

Gayenin tedbire terettüp etmediği görüşüne şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki gaye sadece kendilerine nazar değmesini savuşturmaktır ve bu da onların ayrı ayrı girmeleriyle gerçekleşmiştir; bu itiraz gizli kalmayacağı üzere son vecihte zikredilen hususa da yönelmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Nazarın defedilmesinden murat kendilerine hiçbir kötülüğün dokunmamasıdır; nazar değmesi ise bariz olmasından dolayı tahsis edilmiştir. Onlara isabet eden şeyin de nazar olduğu, dolayısıyla gayenin tedbire terettüp etmeyip bilakis onun aleyhisselâm murad ettiği neticenin tedbirinden geri kaldığı da söylenmiştir; fakat bunun zorlama bir tevcih olduğu belirtilmiştir. Zahir görülen görüş şudur: O aleyhisselâm onlar hakkında nazar şerrinden korktu, fakat başlarına hatırına gelmeyen başka bir şer geldi; dolayısıyla korktuğu şeyi savması kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu durumda onların babalarının emrettiği şekilde girmelerinin, nazarı onlardan savması bakımından kendilerine fayda verdiği; ancak kendilerine hırsızlık isnat edilmesi, kardeşlerinin yükünde su tasının bulunmasıyla onunla birlikte rezil olmaları ve babalarının musibetinin katlanması gibi başlarına gelenler gelince, bunun bir fayda sayılmadığı ve sanki girişlerinin onlara hiçbir fayda vermediği iddia edilir. Ayrıca mazi ve muzari kiplerinin bir arada kullanılmasının tevcihinde zikredilen hususa da şöyle itiraz edilmiştir: Meşhur olan, bundan gayenin defalarca işaret edildiği üzere istimrar (süreklilik) ifade etmek olduğudur; bunun zahiri ise buna delalet etmez. Denildiğine göre burada gaye o olunca, söz iki veche ihtimal taşır: Savmanın sürekliliğinin nefyi veya nefiyin sürekliliği; bunda ise derin düşünce gerektiren bir durum vardır, çok iyi düşün. Mansub kelimedeki “min” (مِنْ) harf-i cerrinin zâid olduğuna dair işaret ettiğimiz husus, Râzî'nin ayette zikrettiği iki vecihten biridir.

في الآية. ثانيهما جواز كونها زائدة في المرفوع وحينئذ ليس في الكلام ضمير الدخول كما لا يخفى، قيل: ولو اعتبر على هذا الوجه كون مرفوع كانَ ضمير الشأن لم يبعد أي ما كان الشأن يغني عنهم من الله تعالى شيء إِلَّا حاجَةً استثناء منقطع أي ولكن حاجة فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها أي أظهرها ووصاهم بها دفعا للخطرة غير معتقد أن للتدبير تأثيرا في تغيير التقدير، والمراد بالحاجة شفقته ﵇ وحرازته من أن يعانوا.

İkincisi ise merfu kelimede zâid olmasının caiz oluşudur; bu durumda gizli kalmayacağı üzere kelamda giriş zamiri bulunmaz. Denildiğine göre bu vecih üzere “kâne”nin merfusunun şe'n zamiri olduğu kabul edilirse uzak olmaz; yani “Mesele şu ki, Allah Teâlâ'dan hiçbir şey onlardan savulamazdı” demek olur. { إِلَّا حاجَةً } “ancak bir dilek müstesna;” bu munkatı' bir istisnadır, yani: “Fakat bir ihtiyaç;” { فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } “Ya'kūb'un içindeki [bir dilekti ki], onu yerine getirdi.” Yani tedbirin takdiri değiştirmede bir tesiri olduğuna inanmaksızın, içindeki endişeyi savmak için onu izhar etti ve onlara tavsiye etti. İhtiyaçtan murat, onun aleyhisselâm şefkati ve kendilerine nazar değmesinden sakınmasıdır.

وذكر الراغب أن الحاجة إلى الشيء الفقر إليه مع محبته وجمعه حاج وحاجات وحوائج، وحاج يحوج احتاج ثم ذكر الآية. وأنكر بعضهم مجيء الحوائج جمعا لها وهو محجوج بوروده في الفصيح، وفي التصريح باسمه ﵇ إشعار بالتعطف والشفقة والترحم لأنه ﵇ قد اشتهر بالحزن والرقة، وجوز أن يكون ضمير قَضاها للدخول على معنى أن ذلك الدخول قضى حاجة في نفس يعقوب ﵇ وهي إرادته أن يكون دخولهم من أبواب متفرقة، فالمعنى ما كان ذلك الدخول يغني عنهم من جهة الله تعالى شيئا لكن قضى حاجة حاصلة في نفس يعقوب لوقوعه حسب إرادته، والاستثناء منقطع أيضا، وجملة قَضاها صفة حاجَةً وجوز أن يكون خبر إِلَّا لأنها بمعنى لكن وهي يكون لها اسم وخبر فإذا أولت بها فقد يقدر خبرها وقد يصرح به كما نقله القطب. وغيره عن ابن الحاجب، وفيه أن عمل إلا بمعنى لكن عملها مما لم يقل به أحد من أهل العربية.

er-Râgıb, bir şeye olan ihtiyacın (hâce), onu sevmekle birlikte ona muhtaç olmak anlamına geldiğini; çoğulunun hâc (حاج), hâcât (حاجات) ve havâic (حوائج) olduğunu; fiilinin “hâce yehûcu ihtiyâce” şeklinde geldiğini zikretmiş, ardından bu ayeti anmıştır. Bazıları “havâic” kelimesinin onun çoğulu olarak gelişini inkâr etmişse de, fasih kelamda varid olmasıyla bu görüş reddedilmiştir. İsminin aleyhisselâm açıkça zikredilmesinde şefkat, merhamet ve acıma duygusunu hissettirme vardır; çünkü o aleyhisselâm hüzün ve incelikle meşhur olmuştur. “Kadâhâ” (قَضاها) fiilindeki zamirin girişe ait olması da caiz görülmüştür; şu manada ki: Bu giriş Ya'kūb'un aleyhisselâm içindeki bir ihtiyacı, yani onların ayrı kapılardan girmesi yönündeki arzusunu yerine getirmiştir. Buna göre mana: “Bu giriş, Allah Teâlâ tarafından gelecek hiçbir şeyi onlardan savamazdı; fakat arzusuna uygun vuku bulması sebebiyle Ya'kūb'un içinde hâsıl olan bir ihtiyacı yerine getirdi” şeklindedir; istisna yine munkatı'dır ve “kadâhâ” cümlesi “hâceten” kelimesinin sıfatıdır. Bu cümlenin “illâ”nın haberi olması da caiz görülmüştür; zira “illâ”, “lâkinne” anlamındadır ve “lâkinne”nin ismi ve haberi olur; binaenaleyh onunla tevil edildiğinde bazen Kutub ve başkalarının İbnü'l-Hâcib'den naklettiği gibi haberi takdir edilir, bazen de açıkça zikredilir. Ancak bunda, “lâkinne” anlamındaki “illâ”nın onun gibi amel etmesinin dilcilerden hiçbirinin söylemediği bir husus olması itirazı vardır.

وجوز الطيبي كون الاستثناء متصلا على أنه من باب: ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم.

et-Tîbî, istisnanın muttasıl olmasını; “Kılıçlarının [çentikli olması] dışında onlarda hiçbir kusur yoktur” kabilinden olmak üzere caiz görmüştür.

فالمعنى ما أغنى عنهم ما وصاهم به أبوهم شيئا إلا شفقته التي في نفسه، ومن الضرورة أن شفقة الأب مع قدر الله تعالى كالهباء فإذن ما أغني عنهم شيئا أصلا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ جليل لِما عَلَّمْناهُ أي لتعليمنا إياه بالوحي ونصب الأدلة حيث لم يعتقد أن الحذر يدفع القدر حتى يتبين الخلل في رأيه عند تخلف الأثر أو حيث بت القول بأنه لا يغني عنهم من الله تعالى شيئا فكانت الحال كما قال، فاللام للتعليل وما مصدرية والضمير المنصوب ليعقوب ﵇، وجوز كون ما موصولا اسميا والضمير لها واللام صلة علم والمراد به الحفظ أي إنه لذو حفظ ومراقبة للذي علمناه إياه، وقيل: المعنى أنه لذو علم لفوائد الذي علمناه وحسن إثارة، وهو إشارة إلى كونه ﵇ عاملا بما علمه وما أشير إليه أولا هو الأولى، ويؤيد التعليل قراءة الأعمش لِما عَلَّمْناهُ وفي تأكيد الجملة بأن واللام وتنكير عِلْمٍ وتعليله بالتعليم المسند إلى ضمير العظمة من الدلالة على جلالة شأن يعقوب ﵇ وعلو مرتبة علمه وفخامته ما لا يخفى.

Buna göre mana: “Babalarının kendilerine tavsiye ettiği şey, içindeki şefkati müstesna onlardan hiçbir şeyi savamadı” şeklindedir. Bir babanın şefkatinin ise Allah Teâlâ'nın takdiri karşısında bir toz zerresi gibi olduğu zaruridir; dolayısıyla onlardan hiçbir şeyi asla savamamıştır. { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ } “Ve şüphesiz o, [büyük] bir ilim sahibiydi;” { لِما عَلَّمْناهُ } “kendisine öğrettiğimiz için.” Yani eserin geri kalması anında görüşündeki kusur ortaya çıksın diye tedbirin takdiri savacağına inanmadığı yahut onun Allah Teâlâ'dan gelecek hiçbir şeyi kendilerinden savamayacağı sözünü kesin olarak söylediği ve durum da dediği gibi çıktığı için, vahiy ve deliller koyma yoluyla ona öğretmemiz sebebiyledir. Buradaki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) içindir, “mâ” masdariyyedir, mansub zamir ise Ya'kūb'a aleyhisselâm aittir. “Mâ”nın ismi mevsul, zamirin ona ait ve lâm harfinin ilim kelimesinin sılası olması da caiz görülmüştür; murat ise hıfzdır (korumak/gözetmek), yani: “O, kendisine öğrettiğimiz şeyi hakkıyla koruyan ve gözetendir” demektir. Mananın: “O, kendisine öğrettiğimiz şeyin faydalarını ve güzel tesirlerini bilen bir ilim sahibidir” şeklinde olduğu da söylenmiştir ki bu da onun aleyhisselâm bildiğiyle amel ettiğine bir işarettir; ilk işaret edilen mana ise daha evladır. A'meş'in “Limâ allemtenâhu” (لِما عَلَّمْناهُ) şeklindeki kıraati de gerekçe (ta'lîl) manasını desteklemektedir. Cümlenin “inne” ve “lâm” ile tekit edilmesinde, “ilm” kelimesinin tenvinle (nekre) getirilmesinde ve azamet zamirine isnat edilen öğretme ile gerekçelendirilmesinde; Ya'kūb'un aleyhisselâm şânının yüceliğine, ilminin mertebesinin yüksekliğine ve azametine gizli kalmayacak bir delalet vardır.

وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ سر القدر ويزعمون أنه يغني عنه الحذر، وقيل: المراد «لا يعلمون» إيجاب الحذر مع أنه لا يغني شيئا من القدر. وتعقب بأنه يأباه مقام بيان تخلف المطلوب عن المبادئ.

{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler;” kaderin sırrını bilmezler ve tedbirin takdirin önüne geçeceğini zannederler. Murâdın; “kaderden hiçbir şeyi savamamasına rağmen tedbir almanın vacip olduğunu bilmezler” şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat buna, mebdelerden matlubun geri kalmasını beyan etme makamının buna engel olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وقيل: المراد لا يَعْلَمُونَ أن يعقوب ﵇ بهذه المثابة من العلم، ويراد- بأكثر الناس- حينئذ المشركون فإنهم لا يعلمون أن الله تعالى كيف أرشد أولياءه إلى العلوم التي تنفعهم في الدنيا والآخرة، وفيه أنه بمعزل عما نحن فيه.

Murâdın; Ya'kūb'un aleyhisselâm bu derecede bir ilme sahip olduğunu “bilmezler” manasında olduğu da söylenmiştir; bu durumda “insanların çoğu” ile müşrikler kastedilir; zira onlar Allah Teâlâ'nın dostlarını dünyada ve ahirette kendilerine fayda verecek ilimlere nasıl irşat ettiğini bilmezler. Ancak bunda, konumuzdan uzak olma durumu vardır.

وجعل المفعول سر القدر هو الذي ذهب إليه غير واحد من المحققين وقد سعى في بيان المراد منه وتحقيق إلغاء الحذر بعض أفاضل المتأخرين المتشبثين بأذيال الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم فقال: إن لنا قضاء وقدرا وسر قدر وسر سره، وبيانه أن الممكنات الموجودة، وإن كانت حادثة باعتبار وجودها العيني لكنها قديمة باعتبار وجودها العلمي وتسمى بهذا الاعتبار مهيئات الأشياء والحروف العالية والأعيان الثابتة، ثم إن تلك الأعيان الثابتة صور نسبية وظلال شؤونات ذاتية لحضرة الواجب تعالى، فكما أن الواجب تعالى والشؤون الذاتية له سبحانه مقدسة عن قبول

Mefulün “kaderin sırrı” kılınması, muhakkiklerden pek çoğunun benimsediği görüştür. Tasavvuf ehlinin —Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin— eteklerine tutunan müteahhirîn ulemasının faziletlilerinden biri, bundan muradı beyan etmeye ve tedbirin boşa çıkışını tahkik etmeye çalışarak şöyle demiştir: “Bizim için kaza, kader, kaderin sırrı ve kaderin sırrının sırrı vardır. Bunun açıklaması şudur: Mevcut mümkünler, her ne kadar aynî (dış dünyadaki) varlıkları itibarıyla hadis olsalar da, ilmî varlıkları itibarıyla kadîmdirler; bu itibar ile onlara eşyanın mahiyetleri, yüce harfler ve a'yân-ı sâbite denir. Sonra bu a'yân-ı sâbite, Vâcib Teâlâ Hazretlerinin nisbî suretleri ve zâtî şe'nlerinin gölgeleridir. Nasıl ki Vâcib Teâlâ ve O'nun sübhânehu zâtî şe'nleri ezelde ve ebedde kabul etmekten münezzeh ise,

التغير أزلا وأبدا كذلك الأعيان الثابتة التي هي ظلالها وصورها يمتنع عليها أن تتغير عن الأحكام التي هي عليها في حد نفسها، فالقضاء هو الحكم الكلي على أعين الموجودات بأحوال جارية وأحكام طارئة عليها من الأزل إلى الأبد، والقدر تفصيل هذا الحكم الكلي بتخصيص إيجاد الأعيان وإظهارها بأوقات وأزمان يقتضي استعدادها الوقوع فيها وتعليق كل حال من أحوالها بزمان معين وسبب مخصوص، وسر القدر هو أن يمتنع أن يظهر عين من الأعيان إلا على حسب ما يقتضيه استعداده، وسر سر القدر هو أن تلك الاستعدادت أزلية غير مجعولة بجعل الجاعل لكون تلك الأعيان ظلال شؤونات ذاتية مقدسة عن الجعل والانفعال، ولا شك أن الحكم الكلي على الموجودات تابع لعلمه تعالى بأعيانها الثابتة، وعلمه سبحانه بتلك الأعيان تابع لنفس تلك الأعيان إذ لا أثر للعلم الأزلي في المعلوم بإثبات أمر له لا يكون ثابتا أو بنفي أمر عنه يكون ثابتا بل علمه تعالى بأمر ما إنما يكون على وجه يكون هو في حد ذاته على ذلك الوجه، وأما الأعيان فقد عرفت أنها ظلال لأمور أزلية مقدسة عن شوائب التغير فكانت أزلا، فالله تعالى علم بها كما كانت وقضى وحكم كما علم وقدر وأوجد كما قضى وحكم، فالقدر تابع للقضاء التابع للعلم التابع للمعلوم التابع لما هو ظل له فإليه سبحانه يرجع الأمر كله فيمتنع أن يظهر خلاف ما علم فلذا يلغو الحذر، لكن أمر به رعاية للأسباب فإن تعطيلها مما يفوت انتظام أمر هذه النشأة، ولذا

değişmeyi kabul etmekten münezzeh olduğu gibi, aynı şekilde onların gölgeleri ve suretleri olan a'yân-ı sâbitenin de kendi nefislerinde bulundukları hükümlerden değişmesi imkânsızdır. Kaza; ezelden ebede kadar mevcutların aynlarına cari olan durumlar ve arız olan hükümlerle küllî olarak hükmetmektir. Kader ise bu küllî hükmün, a'yânın icat edilmesini ve izhar edilmesini, istidatlarının kendisinde vuku bulmasını iktiza ettiği vakit ve zamanlara tahsis etmek ve her bir hâlini muayyen bir zamana ve özel bir sebebe bağlamak suretiyle tafsil edilmesidir. Kaderin sırrı; a'yândan hiçbir aynın ancak istidadının iktiza ettiği şey üzere zahir olmasının imkânsızlığıdır. Kaderin sırrının sırrı ise; o a'yânın ca'l (yapılma) ve infialden (etkilenme) münezzeh olan zâtî şe'nlerin gölgeleri olması sebebiyle, bu istidatların bir failin kılmasıyla kılınmamış, ezelî olmasıdır. Şüphe yok ki mevcutlar üzerindeki küllî hüküm, O'nun Teâlâ a'yân-ı sâbiteye olan ilmine tabidir; O'nun sübhânehu bu a'yâna olan ilmi ise bizzat o a'yâna tabidir; zira ezelî ilmin, sabit olmayan bir şeyi sabit kılmakla veya sabit olan bir şeyi nefyetmekle malum üzerinde hiçbir tesiri yoktur; bilakis O'nun Teâlâ bir şeye olan ilmi, o şey kendi zâtında ne vecih üzere ise ancak o vecih üzere olur. A'yâna gelince; bildin ki onlar değişme şaibelerinden münezzeh olan ezelî emirlerin gölgeleridir, dolayısıyla ezelîdirler. Allah Teâlâ onları nasıl idilerse öylece bildi; nasıl bildiyse öyle kaza ve hükmetti; nasıl kaza ve hükmettiyse öyle takdir edip icat etti. Dolayısıyla kader kazaya, kaza ilme, ilim maluma, malum da kendisinin gölgesi olduğu şeye tabidir. Bütün iş O'na sübhânehu döner; binaenaleyh bilinenin aksinin zahir olması imkânsızdır, bu sebeple tedbir hükümsüz kalır. Fakat sebeplere riayet amacıyla tedbir emredilmiştir; zira sebepleri iptal etmek bu dünya düzeninin intizamını bozar. Bundan dolayıdır ki,

ورد أن نبيا من الأنبياء ﵈ ترك تعاطي أسباب تحصيل الغذاء وقال: لا أسعى في طلب شيء بعد أن كان الله تعالى هو المتكفل برزقي ولا آكل ولا أشرب ما لم يكن سبحانه هو الذي يطعمني ويسقيني فبقي أياما على ذلك حتى كادت تغيظ نفسه مما كابده فأوحى إليه سبحانه يا فلان لو بقيت كذلك إلى يوم القيامة ولم تتعاط سببا ما رزقتك أتريد أن تعطل أسبابي؟.

Rivayet edildiğine göre peygamberlerden aleyhimesselâm bir peygamber rızık elde etme sebeplerine sarılmayı terk etti ve: “Allah Teâlâ rızkıma kefil olduktan sonra hiçbir şey talep etmek için çabalamayacağım; O sübhânehu beni doyurup içirmedikçe ne yiyecek ne de içeceğim” dedi. Çektiği sıkıntıdan ötürü neredeyse canı çıkacak raddeye gelene kadar günlerce bu hâl üzere kaldı; bunun üzerine O sübhânehu kendisine şöyle vahyetti: “Ey falan! Kıyamet gününe kadar böyle kalsan ve hiçbir sebebe sarılmasan sana rızık vermem; sebeplerimi iptal mi etmek istiyorsun?”

وقال بعض المحققين: إن سبب إيجاب الحذر أن كثيرا من الأمور قضي معلقا ونيط تحصيله بالأفعال الاختيارية للبشر بترتيب أسبابه ودفع موانعه فيمكن أن يكون الحفظ عن المكروه من جملة ما نيط بفعل اختياري وهو الحذر وهو لا يأبى ما قلناه كما لا يخفى «هذا» .

Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Tedbirin vacip kılınmasının sebebi; pek çok işin şarta bağlı olarak takdir edilmiş ve elde edilmesinin sebeplerini tertip etmek ve engellerini defetmek suretiyle insanların ihtiyarî fiillerine bağlanmış olmasıdır; binaenaleyh hoşa gitmeyen şeyden korunmanın, ihtiyarî bir fiil olan tedbire bağlanan şeyler cümlesinden olması mümkündür. Bu da gizli kalmayacağı üzere söylediğimiz şeye aykırı değildir. İşte bu böyledir.

وذكر الشيخ الأكبر قدس سره أن القدر مرتبة بين الذات والمظاهر ومن علم الله تعالى علمه ومن جهله سبحانه جهله والله تعالى شأنه لا يعلم فالقدر أيضا لا يعلم، وإنما طوى علمه حتى لا يشارك الحق في علم حقائق الأشياء من طريق الإحاطة بها إذ لو علم أي معلوم كان بطريق الإحاطة من جميع وجوهه كما يعلمه الحق لما تميز علم الحق عن علم العبد بذلك الشيء ولا يلزمنا على هذا الاستواء فيما علم منه، فإن الكلام فيما علم كذلك، فإن العبد جاهل بكيفية تعلق العلم مطلقا بمعلومه فلا يصح أن يقع الاشتراك مع الحق في العلم بمعلوم ما، ومن المعلومات العلم بالعلم، وما من وجه من المعلومات إلا وللقدر فيه حكم لا يعلمه إلا هو سبحانه فلو علم القدر علمت أحكامه ولو علمت أحكامه لاستقل العبد في العلم بكل شيء وما احتاج إليه سبحانه في شيء وكان له الغنى على الإطلاق، وسر القدر عين تحكمه في الخلائق، وأنه لا ينكشف لهم هذا السر حتى يكون الحق بصرهم.

Şeyhü'l-Ekber —kuddise sirruh— şöyle zikretmiştir: “Kader, Zât ile mazharlar arasında bir mertebedir. Allah Teâlâ'yı bilen kimse onu bilir, O'nu sübhânehu bilmeyen kimse onu da bilmez; şânı yüce olan Allah hakkıyla bilinmez, dolayısıyla kader de hakkıyla bilinmez. Eşyanın hakikatlerini ihata yoluyla bilmede Hakk'a ortak olunmasın diye onun ilmi gizlenmiştir; zira şayet herhangi bir malum Hakk'ın bildiği gibi bütün yönleriyle ihata yoluyla bilinseydi, Hakk'ın o şeye olan ilmi ile kulun o şeye olan ilmi birbirinden ayırt edilemezdi. Bu durum, ondan bilinen hususlarda eşitliği gerektirmez; zira söz bu şekilde bilinen hakkındadır. Kul, ilmin malumuna taalluk keyfiyetini mutlak olarak bilmemektedir; dolayısıyla herhangi bir malumun ilminde Hak ile ortaklığın vuku bulması sahih olmaz. Malumlardan biri de ilmin kendisini bilmektir. Malumların hiçbir yönü yoktur ki kaderin onda ancak O'nun sübhânehu bildiği bir hükmü bulunmasın; şayet kader bilinseydi onun hükümleri bilinirdi, şayet hükümleri bilinseydi kul her şeyin ilminde müstakil olur ve hiçbir şeyde O'na sübhânehu muhtaç olmazdı ve mutlak manada zenginlik kula ait olurdu. Kaderin sırrı; mahlukat üzerindeki mutlak hâkimiyetinin ta kendisidir ve Hak onların gözü olmadıkça bu sır onlara inkişaf etmez.”

وقد ورد النهي عن طلب علم القدر

Kader ilmini araştırmaktan nehiy varid olmuştur.

وفي بعض الآثار أن عزيزا ﵇ كان كثير السؤال عنه إلى أن قال الحق سبحانه له: يا عزيز لئن سألت عنه لأمحون اسمك من ديوان النبوة،

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Uzeyr aleyhisselâm kader hakkında çok soru sorardı; nihayet Hak sübhânehu ona şöyle buyurdu: “Ey Uzeyr! Şayet bundan [tekrar] soracak olursan, senin adını peygamberlik divanından mutlaka silerim.”

ويقرب من ذلك السؤال عن علل الأشياء في مكنوناتها، فإن أفعال الحق لا ينبغي أن تعلل فإن ما ثم علة موجبة لتكوين شيء إلا عين وجود الذات وقبول عين الممكن لظهور الوجود، والأزل لا يقبل السؤال عن العلل، والسؤال عن ذلك لا يصدر إلا عن جاهل بالله تعالى فافهم ذاك والله سبحانه يتولى هداك وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى أي ضم إِلَيْهِ أَخاهُ بنيامين، قال المفسرون: إنهم لما دخلوا عليه ﵇ قالوا: أيها الملك هذا أخونا الذي أمرتنا أن نأتيك به قد جئناك به فقال لهم: أحسنتم

Eşyanın gizliliklerindeki illetlerini sormak da buna yakındır; zira Hakk'ın fiilleri illetlendirilemez; çünkü bir şeyin var edilmesini gerektiren, Zât'ın bizzat varlığı ve mümkinin bizzat varlığın zuhurunu kabul etmesinden başka hiçbir illet yoktur. Ezel ise illetler hakkında soru sormayı kabul etmez; bu hususta soru sormak da ancak Allah Teâlâ'yı bilmeyen kimseden sadır olur, bunu iyi anla; hidayete erdiren Allah sübhânehudur. { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde;” { آوى } “barındırdı/yanına aldı” yani bağrına bastı; { إِلَيْهِ أَخاهُ } “kardeşi [Bünyâmin'i] yanına.” Müfessirler şöyle demişlerdir: Onlar onun aleyhisselâm huzuruna girdiklerinde: “Ey hükümdar! İşte sana getirmemizi emrettiğin kardeşimiz, onu sana getirdik” dediler. O da onlara: “Çok iyi ettiniz

وأصبتم وستجدون ذلك عندي، وبلغوه رسالة أبيهم، فإنه ﵇ لما ودعوه قال لهم: بلغوا ملك مصر سلامي وقولا له: إن أبانا يصلي عليك ويدعو لك ويشكر صنيعك معنا، وقال أبو منصور المهراني: إنه ﵇ خاطبه بذلك في كتاب فلما قرأه يوسف ﵇ بكى ثم إنه أكرمهم وأنزلهم وأحسن نزلهم ثم أضافهم وأجلس كل اثنين منهم على مائدة فبقي بنيامين وحيدا فبكى وقال: لو كان أخي يوسف حيا لأجلسني معه فقال يوسف ﵇:

ve isabet buyurdunuz; bunun mükâfatını katımda bulacaksınız” dedi. Babalarının mektubunu/mesajını da ona ilettiler; zira o aleyhisselâm onlarla vedalaştığı vakit kendilerine: “Mısır hükümdarına selamımı iletin ve ona deyin ki: Babamız sana dua ve senada bulunuyor, senin için hayır diliyor ve bize yaptığın iyilikten ötürü sana teşekkür ediyor” demişti. Ebû Mansûr el-Mihrânî, onun aleyhisselâm bir mektupta bu şekilde hitap ettiğini, Yûsuf aleyhisselâm mektubu okuyunca ağladığını zikretmiştir. Sonra o, kardeşlerine ikramda bulunup onları konaklattı, konaklamalarını güzelleştirdi, sonra kendilerine ziyafet verip sofrada her iki kişiyi bir arada oturttu. Bünyâmin yalnız kaldı, bunun üzerine ağlayarak: “Kardeşim Yûsuf sağ olsaydı beni kendisiyle oturturdu” dedi; bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm şöyle dedi:

بقي أخوكم وحده فقالوا له: كان له أخ فهلك قال: فأنا أجلسه معي فأخذه وأجلسه معه على مائدة وجعل يؤاكله، فلما كان الليل أمرهم بمثل ذلك وقال: ينام كل اثنين منكم على فراش فبقي بنيامين وحده فقال: هذا ينام عندي على فراشي فنام مع يوسف ﵇ على فراشه فجعل يوسف ﵇ يضمه إليه ويشم ريحه حتى أصبح وسأله عن ولده فقال: لي عشرة بنين اشتققت أسماءهم من اسم أخ لي هلك فقال له: أتحب أن أكون أخاك بدل أخيك الهالك؟ قال:

“Kardeşiniz yalnız kaldı” dedi. Onlar da ona: “Onun bir kardeşi vardı, o helak oldu” dediler. Yûsuf: “O halde ben onu yanıma oturturum” dedi ve onu alıp kendi sofrasına oturttu, onunla birlikte yemek yemeye başladı. Gece olunca onlara yine benzer şekilde emredip: “Her ikiniz bir yatakta yatsın” dedi. Bünyâmin yine yalnız kaldı. Bunun üzerine Yûsuf: “Bu da benim yanımda, benim yatağımda yatar” dedi. Böylece Bünyâmin, Yûsuf aleyhisselâm ile birlikte onun yatağında yattı. Yûsuf aleyhisselâm sabaha kadar onu bağrına basıp kokusunu içine çekti. Ona çocuklarını sordu; Bünyâmin: “On oğlum var, isimlerini helak olan bir kardeşimin isminden türettim” dedi. Yûsuf ona: “Helak olan kardeşinin yerine benim sana kardeş olmamı ister misin?” dedi. Bünyâmin:

من يجد أخا مثلك أيها الملك؟ ولكن لم يلدك يعقوب ولا راحيل فبكى يوسف ﵇ وقام إليه وعانقه وتعرف إليه عند ذلك قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ يوسف فَلا تَبْتَئِسْ أي فلا تحزن بِما كانُوا يَعْمَلُونَ بنا فيما مضى فإن الله تعالى قد أحسن إلينا وجمعنا على خير ولا تعلمهم بما أعلمتك، والقول بأنه ﵇ تعرف إليه وأعلمه بأنه أخوه حقيقة هو الظاهر. وروي عن ابن عباس وابن إسحاق وغيرهما إلا أن ابن إسحاق قال: إنه ﵇ قال له بعد أن تعرف إليه: لا تبال بكل ما تراه من المكروه في تحيلي في أخذك منهم، قال ابن عطية: وعلى هذا التأويل يحتمل أن يشير بِما كانُوا يَعْمَلُونَ إلى ما يعمله فتيانه ﵇ من أمر السقاية ونحو ذلك، وهو لعمري مما لا يكاد يقول به من له أدنى معرفة بأساليب الكلام، وقال وهب: إنما أخبر ﵇ أنه قائم مقام أخيه الذاهب في الود ولم يكشف إليه الأمر، ومعنى فَلا تَبْتَئِسْ إلخ لا تحزن بما كنت تلقاه منهم من الحسد والأذى فقد أمنتهم، وروي أنه قال ليوسف ﵇: أنا لا أفارقك قال: قد علمت اغتمام والدي فإذا حبستك ازداد غمه ولا سبيل إلى ذلك إلا أن أنسبك إلى ما لا يجمل قال: لا أبالي فافعل ما بدا لك قال: فإني أدس صاعي في رحلك ثم أنادي عليك بأنك سرقته ليتهيأ لي ردك بعد تسريحك معهم قال: افعل فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ ووفى لهم الكيل وزاد كلّا منهم على ما روي حمل بعير جَعَلَ السِّقايَةَ هي إناء يشرب به الملك وبه كان يكال الطعام للناس، وقيل: كانت تسقى بها الدواب ويكال بها الحبوب، وكانت من فضة مرصعة بالجواهر على ما روي عن عكرمة أو بدون ذلك كما روي عن ابن عباس والحسن وعن ابن زيد أنها من ذهب، وقيل: من فضة مموهة بالذهب، وقيل: كانت إناء مستطيلة تشبه المكوك الفارسي الذي يلتقي طرفاه يستعمله الأعاجم، يروى أنه كان للعباس مثله يشرب به في الجاهلية ولعزة الطعام في تلك الأعوام قصر كيله على ذلك، والظاهر أن الجاعل هو يوسف ﵇ نفسه، ويظهر من حيث كونه ملكا أنه ﵇ لم يباشر الجعل بنفسه بل أمر أحدا فجعلها فِي رَحْلِ أَخِيهِ بنيامين من حيث يشعر أو لا يشعر.

“Ey hükümdar! Senin gibi bir kardeşi kim bulabilir? Ne var ki seni ne Ya‘kûb doğurdu ne de Râhil” dedi. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm ağladı, kalkıp ona sarıldı ve o esnada kendini tanıttı. { قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } “Dedi ki: Şüphesiz ben senin kardeşinim” Yûsuf'um. { فَلا تَبْتَئِسْ } “Sakın kederlenme” yani üzülme, { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yapmakta oldukları şeylerden ötürü.” Geçmişte bize yaptıklarına üzülme; çünkü Allah Teâlâ bize lütufta bulundu ve bizi hayır üzere bir araya getirdi. Sana bildirdiğim şeyi onlara haber verme. Onun aleyhisselâm kendini tanıtıp hakikatte kardeşi olduğunu bildirdiği görüşü zahir olandır. Bu, İbn Abbâs, İbn İshâk ve başkalarından da rivayet edilmiştir; ancak İbn İshâk şöyle demiştir: O aleyhisselâm kendini tanıttıktan sonra ona: “Seni onlardan almak için yapacağım hilede göreceğin hoşuna gitmeyecek hiçbir şeye aldırma” dedi. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu tefsire göre { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesinin, onun aleyhisselâm adamlarının su kabı meselesinde ve benzeri hususlarda yapacakları şeylere işaret etmesi muhtemeldir. Bu ise ömrüme yemin olsun ki, kelamın üsluplarına asgari vukufiyeti olan bir kimsenin pek söylemeyeceği bir şeydir. Vehb ise şöyle demiştir: O aleyhisselâm durumu açığa vurmayıp sadece sevgide giden kardeşinin yerini tuttuğunu haber vermiştir. { فَلا تَبْتَئِسْ } vb. ifadesinin manası da: Onlardan gördüğün haset ve eziyetten dolayı üzülme, artık onlardan yana güvendesin, demektir. Rivayet edildiğine göre Bünyâmin, Yûsuf'a aleyhisselâm: “Ben senden ayrılmam” dedi. Yûsuf: “Babamın üzüntüsünü biliyorsun; şayet seni alıkoyarsam kederi daha da artar. Bunu yapmanın, sana yakışık almayan bir şeyi nispet etmekten başka yolu da yoktur” dedi. Bünyâmin: “Aldırmam, aklına eseni yap” dedi. Yûsuf: “O halde ben su kabımı senin yükünün içine gizleyeceğim, sonra onlarla birlikte salıverilmenin ardından seni geri çevirmem mümkün olsun diye senin onu çaldığını ilan edeceğim” dedi. Bünyâmin de: “Öyle yap” dedi. { فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } “Onların yüklerini hazırlayınca” ve erzaklarını tam ölçüp rivayet edildiğine göre her birine bir deve yükü fazladan verince, { جَعَلَ السِّقايَةَ } “su kabını koydu.” Bu; hükümdarın kendisiyle su içtiği ve insanlara onunla zahire ölçülen bir kaptır. Hayvanların kendisiyle sulandığı ve hububatın kendisiyle ölçüldüğü bir kap olduğu da söylenmiştir. İkrime'den rivayet edildiğine göre mücevherlerle süslenmiş gümüştendi; İbn Abbâs ve el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre ise mücevhersizdi. İbn Zeyd'den ise altından olduğu rivayet edilmiştir. Altın yaldızlı gümüşten olduğu da söylenmiştir. Acemlerin kullandığı, iki ucu birleşen Fars mekkûküne (mekiğine) benzeyen uzunlamasına bir kap olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Cahiliye devrinde el-Abbâs'ın da kendisiyle su içtiği benzer bir kabı vardı; o yıllarda yiyecek kıt olduğundan onunla ölçülen miktarla yetinilirdi. Zahir olan, onu koyanın bizzat Yûsuf aleyhisselâm olduğudur. Ancak hükümdar olması hasebiyle onun aleyhisselâm koyma işini bizzat yapmayıp birine emrettiği, o kişinin de farkında olarak veya olmayarak onu { فِي رَحْلِ أَخِيهِ } “kardeşi [Bünyâmin'in] yükünün içine” koyduğu anlaşılmaktadır.

وقرئ «وجعل» بواو، وفي ذلك احتمالان الأول أن تكون الواو زائدة على مذهب الكوفيين وما بعدها هو جواب لَمَّا والثاني أن تكون عاطفة على محذوف وهو الجواب أي فلما جهزهم أمهلهم حتى انطلقوا وجعل ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ نادى مسمع كما في مجمع البيان، وفي الكشاف وغيره نادى مناد.

Vav ile «وجعل» şeklinde de okunmuştur. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, Kûfelilerin mezhebine göre vavın zâit olması ve sonrasının { لَمَّا } edatının cevabı olmasıdır. İkincisi ise mahzuf bir cevaba atfedilmiş olmasıdır; yani [mana]: Onların yüklerini hazırlayıp yola çıkıncaya kadar mühlet verince ve koyunca... { ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } “Sonra bir çağırıcı seslendi” Mecmeu'l-Beyân'da belirtildiği gibi sesini duyuran biri nida etti; el-Keşşâf ve diğerlerinde ise bir nida edici seslendi, denilmiştir.

وأورد عليه أن النحاة قالوا: لا يقال قام قائم لأنه لا فائدة فيه. وأجيب بأنهم أرادوا أن ذلك المنادي من شأنه الإعلام بما نادى به بمعنى أنه موصوف بصفة مقدرة تتم بها الفائدة أي أذن رجل معين للأذان أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ وقد يقال: قياس ما في النظم الجليل على المثال المذكور ليس في محله وكثيرا ما تتم الفائدة بما ليس من أجزاء الجملة، ومنه

Buna karşı, nahivcilerin: “Bir faydası bulunmadığı için قام قائم (kalkan biri kalktı) denilmez” dedikleri itirazı getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onlar, o nida edicinin şanının duyurduğu şeyi bildirmek olduğunu, yani kendisiyle [kelamdaki] faydanın tamamlanacağı takdirî bir sıfatla nitelendiğini kastetmişlerdir; yani ezan/ilan için tayin edilmiş belirli bir adam ilan etti: { أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Ey kervan! Siz muhakkak hırsızlarsınız.” Şöyle de denilebilir: Yüce nazımdaki ifadeyi söz konusu misale kıyaslamak yerinde değildir; zira fayda çoğu zaman cümlenin cüzlerinden olmayan şeylerle tamamlanır. Nitekim

قوله ﷺ: «لا يزني الزاني وهو مؤمن ولا يشرب الخمر وهو مؤمن»

Nebi'nin ﷺ: «Zina eden kimse mümin olduğu halde zina etmez, içki içen kimse de mümin olduğu halde içki içmez» sözü de böyledir.

والعير الإبل التي عليها

‘Îr (العير), üzerlerinde

الأحمال سميت بذلك لأنها تعير أي تذهب وتجيء، وهو اسم جمع لذلك لا واحد له، والمراد هنا أصحاب العير كما في

yükler bulunan develerdir. Böyle isimlendirilmesi te‘îru (تعير) yani gidip gelmesindendir. Bu, tekili olmayan bir isim-i cemdir (topluluk ismidir). Burada kastedilen ise kervan ehlidir; nitekim

قوله ﷺ: «يا خيل الله اركبي»

Nebi'nin ﷺ: «Ey Allah'ın süvarileri! Binin» hadisinde de böyledir.

وذلك إما من باب المجاز أو الإضمار إلا أنه نظر إلى المعنى (١) في الآية ولم ينظر إليه في الحديث (٢) وقيل: العير قافلة الحمير ثم توسع (٣) فيها حتى قيلت لكل قافلة كأنها جمع عير بفتح العين وسكون الياء وهو الحمار، وأصلها عير بضم العين والياء استثقلت الضمة على الياء فحذفت ثم كسرت العين لثقل الياء بعد الضمة كما فعل في بيض جمع أبيض وغيد جمع أغيد، وحمل العير هنا على قافلة الإبل هو المروي عن الأكثرين، وعن مجاهد أنها كانت قافلة حمير، والخطاب ب إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ إن كان بأمر يوسف ﵇ فلعله أريد بالسرقة أخذهم له من أبيه على وجه الخيانة كالسراق ودخول بنيامين فيه بطريق التغليب أو أريد سرقة (٤) السقاية، ولا يضر لزوم الكذب لأنه إذا تضمن مصلحة رخص فيه. وأما كونه برضا أخيه فلا يدفع ارتكاب الكذب وإنما يدفع تأذي الأخ منه، أو يكون المعنى على الاستفهام أي أئنكم لسارقون ولا يخفى ما فيه من البعد وإلا فهو من قبل المؤذن بناء على زعمه قيل والأول هو الأظهر الأوفق للسياق. وفي البحر الذي يظهر أن هذا التحيل ورمي البراء بالسرقة وإدخال الهم على يعقوب ﵇ بوحي من الله تعالى لما علم سبحانه في ذلك من الصلاح ولما أراد من محنتهم بذلك، ويؤيده قوله سبحانه: وكَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ [يوسف: ٧٦] وقرأ اليماني «إنكم سارقون» بلا لام قالُوا أي الاخوة وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ أي على طالبي السقاية المفهوم من الكلام أو على المؤذن إن كان أريد منه جمع كأنه ﵇ جعل مؤذنين ينادون بذلك على ما في البحر، والجملة في موضع الحال من ضمير قالُوا جيء بها للدلالة على انزعاجهم مما سمعوه لمباينته لحالهم أي قالوا مقبلين عليهم ماذا تَفْقِدُونَ أي أي شيء تفقدون أو ما الذي تفقدونه؟ والفقد كما قال الراغب: عدم الشيء بعد وجوده فهو أخص من العدم فإنه يقال له ولما لم يوجد أصلا، وقيل:

Bu ya mecaz ya da izmâr (hazif) babındandır; şu kadar var ki ayette anlama (١) itibar edilmiş, hadiste ise buna itibar edilmemiştir (٢). ‘Îr'in eşek kervanı olduğu, sonradan genişletilerek (٣) her kervana denildiği de söylenmiştir; sanki o, ayın harfinin fethası ve ya harfinin sükûnu ile merkep anlamına gelen ‘ayr (عَيْر) kelimesinin çoğuludur. Aslı ayın ve ya harflerinin dammesiyle ‘uyur (عُيُر) şeklindedir; damme ya harfine ağır geldiği için hazfedilmiş, ardından dammeden sonraki ya harfinin ağırlığı sebebiyle ayın kesrelenmiştir; nitekim ebyad'ın çoğulu olan bîd ve agyed'in çoğulu olan gîd kelimelerinde de böyle yapılmıştır. Buradaki ‘îr kelimesini deve kervanına hamletmek çoğunluktan rivayet edilen görüştür. Mücâhid'den ise onun merkep kervanı olduğu rivayet edilmiştir. { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Siz muhakkak hırsızlarsınız” hitabı şayet Yûsuf'un aleyhisselâm emriyle idiyse, hırsızlıktan maksat onların hırsızlar gibi hıyanet yoluyla onu babasından almış olmaları ve Bünyâmin'in de tağlîb yoluyla buna dâhil edilmesi olabilir; yahut su kabının çalınması (٤) kastedilmiştir. Yalanın gerekmesi zarar vermez; zira maslahat içerdiğinde yalana ruhsat verilir. Kardeşinin rızasıyla olmasına gelince; bu, yalan işlemeyi ortadan kaldırmaz, sadece kardeşin bundan incinmesini engeller. Yahut mana istifham (soru) üzere olup yani “Siz gerçekten hırsız mısınız?” demektir; ancak bunda olan uzaklık gizli değildir. Aksi takdirde bu söz, çağırıcının kendi zannına dayalı olarak söylenmiştir. Denildi ki: Birincisi daha zahir ve bağlama daha uygundur. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Zahir olan şudur ki, bu hile, suçsuz olan kişiye hırsızlık isnat edilmesi ve Ya‘kûb'a aleyhisselâm tasa verilmesi, Allah Teâlâ'nın bunda bildiği maslahat ve onlar hakkında dilediği imtihandan ötürü O'nun vahyi iledir. Bunu Allah Sübhânehu'nun: { وكَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } [Yûsuf: 76] kavli de teyit etmektedir. el-Yemânî lamsız olarak «إنكم سارقون» şeklinde okumuştur. { قالُوا } “Dediler ki” yani kardeşler, { وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ } “onlara dönerek:” Yani sözden anlaşılan su kabını arayanlara yahut şayet çoğul kastedilmişse münâdîye dönerek; nitekim el-Bahr'da geçtiği üzere o aleyhisselâm böyle seslenen münâdîler görevlendirmiş gibidir. Cümle, { قالُوا } fiilindeki zamirden hal konumundadır; hallerine aykırı olduğu için duydukları şeyden ötürü duydukları telaşı göstermek üzere getirilmiştir; yani onlara yönelerek dediler ki: { ماذا تَفْقِدُونَ } “Ne kaybediyorsunuz?” yani neyi arıyorsunuz yahut kaybettiğiniz şey nedir? Râgıb'ın dediği gibi fekd (فَقْد), bir şeyin var olduktan sonra yok olmasıdır; dolayısıyla ademden (yokluktan) daha hususidir; zira adem hem var olup yok olan hem de aslen var olmayan şey için söylenir. Şöyle de denilmiştir:

هو عدم الشيء بأن يضل عنك لا بفعلك، وحاصل المعنى ما ضاع منكم؟ وصيغة المستقبل لاستحضار الصورة.

O, senin fiilinle olmaksızın bir şeyin senden kaybolmasıdır. Mananın özeti: “Sizden zayi olan nedir?” demektir. Muzari sîgası manzarayı zihinde canlandırmak (istihzâru's-sûre) içindir.

وقرأ السلمي «تفقدون» بضم التاء من أفقدته إذا وجدته فقيدا نحو أحمدته إذا وجدته محمودا. وضعف أبو حاتم هذه القراءة ووجهها ما ذكر، وعلى القراءتين فالعدول عما يقتضيه الظاهر من قولهم: ماذا سرق منكم على ما قيل لبيان كمال نزاهتهم بإظهار أنه لم يسرق منهم شيء فضلا عن أن يكونوا هم السارقين له، وإنما الممكن أن يضيع منهم شيء فيسألونهم ماذا؟، وفيه إرشاد لهم إلى مراعاة حسن الأدب والاحتراز عن المجازفة ونسبة البراء إلى ما لا خير فيه لا سيما بطريق التأكيد فلذلك غيروا كلامهم حيث قالوا في جوابهم:

es-Sülemî, bir şeyi kayıp bulduğun zaman أحمدته (onu övülmüş buldum) denildiği gibi kullanılan أفقدته fiilinden hareketle ta harfinin dammesiyle «تُفْقِدُون» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim bu kıraati zayıf bulmuş, gerekçesi ise zikredilen şey olmuştur. Her iki kıraate göre de, zahirin gerektirdiği “Sizden ne çalındı?” sözünden dönülmesi, denildiğine göre, kendilerinin onu çalan kimseler olmaları bir yana, onlardan hiçbir şeyin çalınmadığını ortaya koyarak masumiyetlerinin kemalini beyan etmek içindir; zira ancak onlardan bir şeyin kaybolmuş olması mümkündür ve “O nedir?” diye sormaktadırlar. Bunda onlar için güzel edebi gözetmeye, gelişi güzel konuşmaktan ve masum kimselere -özellikle tekit yoluyla- hayırsız bir şeyi isnat etmekten sakınmaya dair bir irşat vardır. Bu sebeple cevaplarında şöyle diyerek sözlerini değiştirmişlerdir:

قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ ولم يقولوا سرقتموه أو سرق، وقيل: كان الظاهر أن يبادروا بالإنكار ونفى أن يكونوا سارقين ولكنهم قالوا ذلك طلبا لإكمال الدعوى إذ يجوز أن يكون فيها ما تبطل به فلا تحتاج إلى خصام، وعدلوا عن ماذا سرق منكم؟ إلى ما في النظم الجليل لما ذكر آنفا، والصواع بوزن غراب المكيال وهو السقاية ولم يعبر بها مبالغة في الإفهام والإفصاح ولذا أعاد الفعل، وصيغة المستقبل لما تقدم أو للمشاكلة.

{ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ } “Dediler ki: Hükümdarın su kabını kaybettik.” “Onu siz çaldınız” yahut “çalındı” demediler. Denildi ki: Zahir olan, onların inkâra kalkışıp hırsız olduklarını nefyetmeleriydi; fakat iddiayı kemale erdirmek talebiyle böyle dediler; zira iddiada onu boşa çıkaracak bir şeyin bulunması muhtemeldir ve böylece tartışmaya hacet kalmaz. “Sizden ne çalındı?” ifadesinden yüce nazımdaki ifadeye dönülmesi ise az önce zikredilen sebeptendir. Suvâ‘ (صُوَاع), gurâb (غُرَاب) vezninde olup ölçü aletidir, o da su kabıdır. İzah ve ifadenin tam olması için mübalağa maksadıyla su kabı (sikāye) lafzıyla ifade edilmemiştir; bu yüzden fiili de tekrar etmiştir. Muzari sîgası ise daha önce geçtiği üzere yahut müşâkele (ifade uyumu) içindir.

وقرأ الحسن وأبو حيوة وابن جبير فيما نقل ابن عطية كما قرأ الجمهور إلا أنهم كسروا الصاد، وقرأ أبو هريرة

İbn Atiyye’nin naklettiğine göre el-Hasan, Ebû Hayve ve İbn Cübeyr cumhurun okuduğu gibi okumuşlar, ancak sâd harfini kesreli yapmışlardır. Ebû Hureyre

ومجاهد «صاع» بغير واو على وزن فعل فالألف فيه بدل من الواو المفتوحة. وقرأ أبو رجاء «صوع» بوزن قوس.

ve Mücâhid fî‘l vezninde vavsız olarak «صاع» şeklinde okumuşlardır; buradaki elif meftuh vavdan bedeldir. Ebû Recâ ise kavs vezninde «صَوْع» şeklinde okumuştur.

وقرأ عبد الله بن عون بن أبي أرطبان «صوع» بضم الصاد وكلها لغات في الصاع، وهو مما يذكر ويؤنث وأبو عبيدة لم يحفظ التأنيث، وقرأ الحسن وابن جبير فيما نقل عنهما صاحب اللوامح، «صواغ» بالغين المعجمة على وزن غراب أيضا، وقرأ يحيى بن يعمر كذلك إلا أنه حذف الألف وسكن الواو، وقرأ زيد بن علي «صوغ» على أنه مصدر من صاغ يصوغ أريد به المفعول. وكذا يراد من صواغ وصوغ في القراءتين أي نفقد مصوغ الملك وَلِمَنْ جاءَ بِهِ أي أتى به مطلقا ولو من عند نفسه، وقيل: من دل على سارقه وفضحه حِمْلُ بَعِيرٍ أي من الطعام جعلا له، والحمل على ما في مجمع البيان بالكسر لما انفصل وبالفتح لما اتصل، وكأنه أشار إلى ما ذكره الراغب من أن الحمل بالفتح يقال في الأثقال المحمولة في الباطن كالولد في البطن والماء في السحاب والثمرة في الشجرة وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ أي كفيل أؤديه إليه وهو قول المؤذن.

Abdullah b. Avn b. Ebî Ertabân sâd harfinin dammesiyle «صُوع» şeklinde okumuştur; bunların hepsi sâ‘ lafzının lügatleridir. Bu kelime hem müzekker hem müennes kullanılan kelimelerdendir; Ebû Ubeyde ise müennes kullanımını ezberinde tutmamıştır. el-Levâmih sahibinin kendilerinden naklettiğine göre el-Hasan ve İbn Cübeyr gurâb vezninde noktalı gayn ile «صُوَاغ» şeklinde okumuşlardır. Yahyâ b. Ya‘mer de öyle okumuş, ancak elifi hazfedip vavı sakin kılmıştır. Zeyd b. Alî ise صَاغَ يَصُوغُ fiilinin masdarı olup mef‘ûl kastedilerek «صَوْغ» şeklinde okumuştur. Her iki kıraatte صواغ ve صوغ kelimelerinden de kastedilen aynıdır; yani “Hükümdarın madeni kabını kaybettik.” { وَلِمَنْ جاءَ بِهِ } “Onu getirene” yani kendi tarafından da olsa onu mutlak olarak getirene, hırsızını gösterip onu ifşa edene de denilmiştir, { حِمْلُ بَعِيرٍ } “bir deve yükü [vardır]” yani ona mükâfat olarak zahire verilecektir. Mecmeu'l-Beyân'daki bilgiye göre himl (حِمْل) kesre ile ayrık olan yükler için, haml (حَمْل) ise fetha ile bitişik olan yükler için kullanılır. Bu, Râgıb'ın belirttiği şu hususa işaret gibidir: Fetha ile olan haml, karındaki çocuk, buluttaki su ve ağaçtaki meyve gibi batında taşınan ağırlıklar için kullanılır. { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Ben de buna kefilim” yani onu ona ödeyeceğim; bu da münâdînin sözüdür.

واستدل بذلك كما في الهداية وشروحها على جواز تعليق الكفالة بالشروط لأن مناديه علق الالتزام بالكفالة بسبب وجوب المال وهو المجيء بصواع الملك وندائه بأمر يوسف ﵇، وشرع من قبلنا شرع لنا إذا مضى من غير إنكار، وأورد عليه أمران: الأول ما قاله بعض الشافعية من أن هذه الآية محمولة على الجعالة لما يأتي به لا لبيان الكفالة فهي كقول من أبق عبده من جاء به فله عشرة دراهم وهو ليس بكفالة لأنها إنما تكون إذا التزم عن غيره وهنا قد التزم عن نفسه. الثاني أن الآية متروكة الظاهر لأن فيها جهالة المكفول له وهي تبطل الكفالة. وأجيب عن الأول بأن الزعم حقيقة في الكفالة والعمل بها مهما أمكن واجب فكأن معناه قول المنادي للغير: إن الملك قال: لمن جاء به حمل بعير وأنابه زعيم فيكون ضامنا عن الملك لا عن نفسه فتتحقق حقيقة الكفالة. وعن الثاني بأن في الآية ذكر أمرين الكفالة مع الحمالة للمكفول له، وإضافتها إلى سبب الوجوب، وعدم جواز أحدهما بدليل لا يستلزم عدم جواز الآخر.

el-Hidâye ve şerhlerinde geçtiği üzere, bununla kefaletin şartlara bağlanmasının caiz olduğuna delil getirilmiştir; zira münâdî kefalet taahhüdünü malın vücûb sebebine, yani hükümdarın su kabını getirmeye bağlamıştır ve onun nidası da Yûsuf'un aleyhisselâm emriyledir. Bizden öncekilerin şeriatı, inkâr edilmeksizin aktarıldığında bizim için de şeriattır. Buna karşı iki husus ileri sürülmüştür: Birincisi, bazı Şâfiîlerin bu ayetin kefaleti beyan etmek için değil, getireceği şey karşılığında cuâleye (vaat edilen ödüle) hamledildiğini söylemesidir; dolayısıyla bu, kölesi kaçan kimsenin “Onu getirene on dirhem vardır” demesi gibidir; bu ise kefalet değildir, zira kefalet ancak başkası adına taahhütte bulunulduğunda olur, burada ise kendi adına taahhütte bulunmuştur. İkincisi, ayetin zahirinin terk edilmiş olmasıdır; zira onda lehine kefil olunan kimsenin (mekfûlu leh) meçhul olması söz konusudur ve bu da kefaleti geçersiz kılar. Birinciye şöyle cevap verilmiştir: Za‘m (kefil olma) lafzı hakikatte kefalet içindir ve mümkün oldukça onunla amel etmek vaciptir; dolayısıyla sanki manası, münâdînin diğerine: “Hükümdar: ‘Onu getirene bir deve yükü vardır ve ben buna kefilim’ dedi” sözü gibidir; böylece kendi adına değil, hükümdar adına kefil olmuş olur ve kefaletin hakikati gerçekleşir. İkinciye ise şöyle cevap verilmiştir: Ayette iki husus zikredilmiştir: Lehine kefil olunan için hamâlet (yükümlülük) ile birlikte kefalet ve bunun vücûb sebebine izafe edilmesi; bir delilden ötürü birinin caiz olmaması diğerinin de caiz olmamasını gerektirmez.

وفي كتاب الأحكام أنه روي عن عطاء الخراساني زَعِيمٌ بمعنى كفيل فظن بعض الناس أن ذلك كفالة إنسان وليس كذلك لأن قائله جعل حمل بعير أجرة لمن جاء بالصاع وأكده بقوله: وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ أي ضامن فألزم نفسه ضمان الأجرة لرد الصاع، وهذا أصل في جواز قول القائل: من حمل هذا المتاع لموضع كذا فله درهم وأنه إجارة جائزة وإن لم يشارط رجلا بعينه وكذا قال محمد بن الحسن في السير الكبير: ولعل حمل البعير كان قدرا معلوما، فلا يقال: إن الإجارة لا تصح إلا بأجر معلوم كذا ذكره بعض المحققين.

Kitâbü'l-Ahkâm'da geçtiğine göre, Atâ el-Horasânî'den { زَعِيمٌ } kelimesinin kefil manasında olduğu rivayet edilmiş; bunun üzerine bazı insanlar bunun bir insana kefalet olduğunu sanmışlardır. Fakat durum öyle değildir; zira bunu söyleyen kişi, su kabını getiren kimse için bir deve yükünü ücret kılmış ve bunu: { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } yani zâminim/kefilim diyerek tekit etmiştir. Böylece su kabının geri getirilmesi için ücretin zâminliğini bizzat üstlenmiştir. Bu, bir kimsenin: “Bu eşyayı filan yere taşıyana bir dirhem vardır” demesinin caiz oluşunun ve belirli bir adamla şart koşmasa bile bunun geçerli bir icare olduğunun aslıdır. Muhammed b. el-Hasan da es-Siyeru'l-Kebîr'de şöyle demiştir: Muhtemelen bir deve yükü bilinen bir miktardı; dolayısıyla icarenin ancak bilinen bir ücretle sahih olacağı söylenemez. Bazı muhakkikler bunu böyle zikretmiştir.

وقال الإمام: إن الآية تدل على أن الكفالة كانت صحيحة في شرعهم، وقد حكم بها رسول الله ﷺ في

İmam [Fahreddîn er-Râzî] şöyle demiştir: Ayet, kefaletin onların şeriatında sahih olduğuna delalet eder; nitekim Resûlullah ﷺ de

قوله «الزعيم غارم»

«Kefil borçludur/ödeyicidir» sözünde bununla hükmetmiştir.

وليس كفالة بشيء مجهول لأن حمل بعير من الطعام كان معلوما عندهم فصحت الكفالة به إلا أن هذه كفالة مال لرد السرقة وهي كفالة لما لم يجب لأنه لا يحل للسارق أن يأخذ شيئا على رد السرقة.

Bu, meçhul bir şeye kefalet de değildir; zira bir deve yükü yiyecek onların katında malum idi, bu sebeple ona kefil olmak sahih olmuştur. Ancak bu, çalınan şeyin iadesi için bir mala kefil olmaktır ve henüz vacip olmamış bir şeye kefalettir; çünkü hırsızın, çalınan malı iade etmesi karşılığında bir şey alması helal değildir.

ولعل مثل هذه الكفالة كانت تصح عندهم، وتعقب بأنه لا دليل على أن الراد هو من علم أنه الذي سرق ليحتاج إلى التزام القول بصحة ذلك في دينهم وتمام البحث في محله قالُوا تَاللَّهِ أكثر النحويين على أن التاء بدل من الواو كما أبدلت في تراث وتوراة عند البصريين، وقيل هي بدل من الباء، وقال السهيلي: إنها أصل برأسها، وقال الزجاج:

Muhtemelen bu tür bir kefalet onların katında sahihti. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Geri getirenin, bizzat çalan kişi olduğu bilinen kimse olduğuna dair bir delil yoktur ki onların dininde bunun sahih olduğunu kabullenmeye ihtiyaç duyulsun; meselenin tam araştırması kendi yerindedir. { قالُوا تَاللَّهِ } “Dediler ki: Allah'a yemin olsun” Nahivcilerin çoğu, Basralılara göre türâs (تراث) ve tevrât (توراة) kelimelerinde dönüştüğü gibi ta harfinin vavdan bedel olduğu görüşündedir. Bâ harfinden bedel olduğu da söylenmiştir. es-Süheylî ise onun başlı başına bir asıl olduğunu söylemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir:

إنها لا يقسم بها إلا في الله خاصة. وتعقب بالمنع لدخولها على الرب مطلقا أو مضافا للكعبة وعلى الرحمن وقالوا

[Tâ harfiyle] yalnızca Allah lafzına mahsus olarak yemin edilir. [Ancak bu görüş], mutlak olarak yahut Kâbe'ye izafe edilerek "Rab" lafzının ve "Rahmân" lafzının da başına gelmesi sebebiyle kabul edilmeyip reddedilmiştir. Nitekim [Araplar]

تحياتك أيضا. وأيّا ما كان ففي القسم بها معنى التعجب كأنهم تعجبوا من رميهم بما ذكر مع ما شاهدوه من حالهم، فقد روي أنهم كانوا يعكمون (١) أفواه إبلهم لئلا تنال من زروع الناس وطعامهم شيئا واشتهر أمرهم في مصر بالعفة والصلاح والمثابرة على فنون الطاعات، ولذا قالوا: لَقَدْ عَلِمْتُمْ علما جازما مطابقا للواقع ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ أي لنسرق فإن السرقة من أعظم أنواع الإفساد أو لنفسد فيها أي إفساد كان فضلا عما نسبتمونا إليه من السرقة، ونفي المجيء للإفساد وإن لم يكن مستلزما لما هو مقتضى المقام من نفي الإفساد مطلقا لكنهم جعلوا المجيء الذي يترتب عليه ذلك ولو بطريق الاتفاق مجيئا لغرض الإفساد مفعولا لأجله ادعاء إظهارا لكمال قبحه عندهم وتربية لاستحالة صدوره عنهم فكأنهم قالوا: إن صدر عنا إفساد كان مجيئنا لذلك مريدين به تقبيح حاله وإظهار كمال نزاهتهم عنه كذا قيل.

tahiyyâtike de demişlerdir. Her ne olursa olsun, onunla yapılan yeminde bir taaccüp (hayret) manası vardır; sanki onlar kendi hallerine şahit olunduğu halde zikredilen şeyle itham edilmelerine şaşmışlardır. Nitekim rivayet edildiğine göre onlar, insanların ekinlerinden ve yiyeceklerinden bir şey kapmasın diye develerinin ağızlarını bağlıyorlardı (١); Mısır'da iffetleri, salahları ve taat çeşitlerine devamlılıklarıyla meşhur olmuşlardı. Bu yüzden şöyle dediler: { لَقَدْ عَلِمْتُمْ } “Andolsun biliyorsunuz ki” vakıaya mutabık kesin bir bilgiyle, { ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ } “biz bu ülkede bozgunculuk çıkarmak için gelmedik” yani hırsızlık yapmak için gelmedik; zira hırsızlık fesadın en büyük türlerindendir; yahut bize isnat ettiğiniz hırsızlık bir yana, orada herhangi bir fesat çıkarmak için gelmedik. Fesat çıkarmak için gelmenin nefyi, makamın gereği olan fesadın mutlak olarak nefyedilmesini gerektirmese de, onlar ittifak yoluyla dahi olsa bu neticeyi doğuracak olan gelişi, fesat çıkarma amacına yönelik bir geliş kılarak iddia yoluyla mef‘ûlün lieclih yapmışlardır; bu da kendi katlarındaki çirkinliğinin kemalini göstermek ve kendilerinden böyle bir şeyin sadır olmasının imkânsızlığını vurgulamak içindir. Sanki onlar: “Şayet bizden bir fesat sadır olacaksa, gelişimiz sırf bunun için olmuş demektir” diyerek onun durumunun çirkinliğini ve kendilerinin bundan tamamen uzak olduklarını ortaya koymak istemişlerdir; böyle denilmiştir.

وقيل: إنهم أرادوا نفي لازم المجيء للإفساد في الجملة وهو تصور الإفساد مبالغة في نزاهتهم عن ذلك فكأنهم قالوا: ما مر لنا الإفساد ببال ولا تعلق بخيال فضلا عن وقوعه منا ولا يخفى بعده وَما كُنَّا سارِقِينَ أي ما كنا نوصف بالسرقة قط، والظاهر دخول هذا في حيز العلم كالأول، ووجهه أن العلم بأحوالهم المشاهدة يستلزم العلم بأحوالهم الفائتة، والحلف في الحقيقة على الأمرين اللذين في حيز العلم لا على علم المخاطبين بذلك إلا أنهم ذكروه للاستشهاد وتأكيد الكلام، ولذا أجرت العرب العلم مجرى القسم كما في قوله:

Şöyle de denilmiştir: Onlar, bundan uzak olduklarını mübalağa ile belirtmek için fesat çıkarma amacıyla gelmenin genel lazımı olan fesadı tasavvur etmeyi nefyetmek istemişlerdir; sanki: “Bizden vaki olması şöyle dursun, fesat aklımızın ucundan dahi geçmemiş, hayalimize bile ilişmemiştir” demişlerdir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. { وَما كُنَّا سارِقِينَ } “ve biz hırsızlar da değiliz” yani asla hırsızlıkla nitelenmiş kimseler olmadık. Zahir olan, bunun da ilki gibi ilmin kapsamına girmesidir; bunun gerekçesi şudur: Müşahade edilen hallerini bilmek, geçmişteki hallerini de bilmeyi gerektirir. Yemin hakikatte muhatapların bunu bilmesine değil, ilmin kapsamında bulunan bu iki hususa yöneliktir; ne var ki onlar bunu şahit getirmek ve sözü tekit etmek için zikretmişlerdir. Bu sebeple Araplar, şu beyitte olduğu gibi ilim lafzını yemin yerine geçirmişlerdir:

ولقد علمت لتأتين منيتي ... إن المنايا لا تطيش سهامها

Ve andolsun bildim ki ecelim mutlaka gelecektir... Şüphesiz ölümlerin okları hedefini şaşırmaz.

وفي ذلك من إلزام الحجة عليهم وتحقيق أمر التعجب المفهوم من تاء القسم من كلامهم كما فيه، وذكر بعضهم أنه يجوز أن يكون كما جئنا إلخ متعلق العلم وأن يكون جواب القسم أو جواب العلم لتضمنه معناه وهو لا يأبي ما تقدم قالُوا أي أصحاب يوسف ﵇ فَما جَزاؤُهُ أي الصواع، والكلام على حذف مضاف أي ما جزاء سرقته، وقيل: الضمير لسرق أو للسارق والجزاء يضاف إلى الجناية حقيقة وإلى صاحبها مجازا، وقد يقال:

Bunda onlara karşı hücceti bağlama ve sözlerindeki yemin ta harfinden anlaşılan taaccüp manasını tahkik etme özelliği vardır; nitekim bunda bu mana mevcuttur. Bazıları, { ما جِئْنا } vb. cümlesinin ilmin müteallakı olmasının caiz olduğu gibi, yeminin cevabı veya anlamını içerdiği için ilmin cevabı olmasının da caiz olduğunu zikretmişlerdir; bu ise daha önce geçen manaya mani değildir. { قالُوا } “Dediler ki” yani Yûsuf'un aleyhisselâm adamları: { فَما جَزاؤُهُ } “O halde onun cezası nedir?” yani su kabının [kaybolmasının cezası nedir?]; kelam mahzuf bir muzaf üzerinedir; yani onun çalınmasının cezası nedir? Zamirin سرق (çalınan şeye) yahut hırsıza ait olduğu da söylenmiştir; ceza hakikatte cinayete, mecazen ise failine izafe edilir. Şöyle de denilebilir:

بحذف المضاف فافهم والمراد فما جزاء ذلك عندكم وفي شريعتكم إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ أي في ادعاء البراءة كما هو الظاهر، وفي التعبير- بإن- مراعاة لجانبهم قالُوا أي الإخوة جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ أي أخذ من وجد الصواع فِي رَحْلِهِ واسترقاقه، وقدر المضاف لأن المصدر لا يكون خبرا عن الذات ولأن نفس ذات من وجد في رحله ليست جزاء في الحقيقة، واختاروا عنوان الوجدان في الرحل دون السرقة مع أنه المراد لأن كون الأخذ والاسترقاق سنة عندهم ومن شريعة أبيهم ﵇ إنما هو بالنسبة إلى السارق دون من وجد عنده مال غيره كيفما كان إشارة إلى كمال نزاهتهم حتى كأن أنفسهم لا تطاوعهم وألسنتهم لا تساعدهم على التلفظ به مثبتا لأحدهم بأي وجه كان وكأنهم تأكيدا لتلك الإشارة عدلوا عمن وجد عنده إلى من وجد في رحله فَهُوَ جَزاؤُهُ أي فأخذه جزاؤه وهو تقدير للحكم السابق بإعادته كما في قولك: حق الضيف أن يكرم فهو حقه وليس مجرد تأكيد، فالغرض من الأول إفادة الحكم ومن الثاني إفادة حقيته والاحتفاظ بشأنه كأنه قيل: فهذا ما تلخص وتحقق للناظر في المسألة لا مرية فيه، قيل:

Muzafın hazfi iledir, öyleyse iyi anla. Murad şudur: Sizin katınızda ve şeriatınızda bunun cezası nedir? { إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “Eğer yalancılardan iseniz” yani zahir olduğu üzere masumiyet iddianızda [yalancı iseniz]. { إِنْ } ile ifade edilmesi onların tarafını gözetmek içindir. { قالُوا } “Dediler ki” yani kardeşler: { جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ } “Onun cezası, [su kabı] bulunan kimsedir” yani su kabı bulunan kimsenin yakalanması ve { فِي رَحْلِهِ } “yükünde” köle edinilmesidir. Masdar zât hakkında haber olamayacağı ve yükünde bulunan kimsenin bizzat kendisi hakikatte bir ceza teşkil etmeyeceği için muzaf takdir edilmiştir. Hırsızlık kastedildiği halde “hırsızlık” lafzı yerine “yükte bulunma” başlığını seçtiler; zira yakalama ve köle edinmenin kendi katlarında bir sünnet ve babaları Ya‘kûb'un aleyhisselâm şeriatından olması, başkasının malı yanında nasıl bulunursa bulunsun o kimse hakkında değil, sırf hırsız hakkındadır. Bu seçim, masumiyetlerinin kemaline bir işarettir; öyle ki sanki nefisleri ve dilleri bu kelimeyi herhangi bir şekilde kendilerinden biri hakkında sabit kılacak tarzda telaffuz etmeye elvermemektedir. Bu işareti tekit etmek istercesine, “yanında bulunan kimseden”, “yükünde bulunan kimseye” dönmüşlerdir. { فَهُوَ جَزاؤُهُ } “İşte onun cezası bizzat odur” yani onun yakalanması onun cezasıdır. Bu, “Misafirin hakkı ikram edilmesidir, işte bu onun hakkıdır” sözünde olduğu gibi önceki hükmün tekrar edilerek takdir edilmesidir; salt bir tekit değildir. Birinciden gaye hükmü bildirmek, ikinciden gaye ise onun hakkaniyetini bildirmek ve şanını muhafaza etmektir; sanki: “İşte meseleye bakan kimse için kesinleşip tahakkuk eden ve kendisinde şüphe bulunmayan hüküm budur” denilmiştir. Denildi ki:

وذكر الفاء في ذلك لتفرعه على ما قبله ادعاء وإلا فكان الظاهر تركها لمكان التأكيد، ومنه يعلم أن الجملة المؤكدة قد تعطف لنكتة وإن لم يذكره أهل المعاني، وجوز كون مَنْ موصولة مبتدأ وهذه الجملة خبره والفاء لتضمن المبتدأ معنى الشرط وجملة المبتدأ وخبره خبر جَزاؤُهُ. وأن تكون مَنْ شرطية مبتدأ ووُجِدَ فِي رَحْلِهِ فعل

Bunda [fâ harfinin] zikredilmesi, iddiaen kendisinden öncekine dallanıp terettüp etmesinden ötürüdür; aksi halde tekit makamı olduğu için [fâ harfinin] terk edilmesi zahir olan [durum] idi. Bundan anlaşılmaktadır ki, meânî âlimleri zikretmemiş olsalar dahi, tekit edilmiş cümle bir nükteye binaen [önceki cümleye] atfedilebilir. { مَنْ } lafzının mevsûl olup mübteda, bu cümlenin onun haberi, fânın ise mübtedanın şart manası içermesi sebebiyle [gelmiş] olması; mübteda ve haberden meydana gelen cümlenin de { جَزاؤُهُ } lafzının haberi olması caiz görülmüştür. Keza { مَنْ } lafzının şartiyye olarak mübteda, { وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } ifadesinin ise [şart] fiili...

الشرط وجزاؤه فهو جزاؤه والفاء رابطة والشرط وجزاؤه خبر أيضا كما في احتمال الموصولة. واعترض على ذلك بأنه يلزم خلو الجملة الواقعة خبرا للمبتدأ عن عائد إليه لأن الضمير المذكور- لمن- لا له. وأجيب بأنه جعل الاسم الظاهر وهو الجزاء الثاني قائما مقام الضمير والربط كما يكون بالضمير يكون بالظاهر والأصل جزاؤه من وجد في رحله فهو- هو- أي فهو الجزاء، وفي العدول ما علم من التقرير السابق وإزالة اللبس والتفخيم لا سيما في مثل هذا الموضع فهو كاللازم، وقد صرح الزجاج بأن الإظهار هنا أحسن من الإضمار وعلله ببعض ما ذكر وأنشد:

şart fiili, onun cezasının { فَهُوَ جَزاؤُهُ } olması, fânın râbıta olması ve şart ile cezasının tıpkı mevsûl ihtimalinde olduğu gibi haber olması da caiz görülmüştür. Buna karşı, mübtedaya haber olan cümlenin ona dönen bir aid zamirden hali kalmasının gerekeceği; zira zikredilen zamirin mübtedaya değil مَنْ lafzına ait olduğu itirazı yapılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkinci ceza olan zahir isim, zamirin yerine kaim kılınmıştır; rabt zamirle olduğu gibi zahir isimle de olur ve aslı جزاؤه من وجد في رحله فهو- هو- (onun cezası, yükünde bulunan kimsedir, işte o, odur) yani o cezadır şeklindedir. Bu dönüştürmede önceki izahtan bilinen husus, kapalılığın giderilmesi ve özellikle böyle bir makamda tazim manası vardır; dolayısıyla bu adeta lazımdır. Nitekim ez-Zeccâc, burada izhârın (açık ismin) izmârdan (zamirden) daha güzel olduğunu açıkça belirtmiş, bunu zikredilen bazı gerekçelerle açıklamış ve şu beyti inşad etmiştir:

لا أرى الموت يسبق الموت شيء ... نغص الموت ذا الغنى والفقيرا

Ölümün öne geçebileceği hiçbir şey görmüyorum... Ölüm zenginin de fakirin de ağzının tadını kaçırmıştır.

وبذلك يندفع ما في البحر اعتراضا على هذا الجعل من أن وضع الظاهر موضع الضمير للربط إنما يفصح إذا كان المقام مقام تعظيم كما قال سيبويه فلا ينبغي حمل النظم الجليل على ذلك، وأن يكون جزاؤه خبر مبتدأ محذوف تقديره المسئول عن جزاؤه فهو حكاية قول السائل ويكون مَنْ وُجِدَ إلخ بيانا وشروعا في الفتوى، وهذا على ما قيل كما يقول من يستفتي في جزاء صيد المحرم: جزاء صيد المحرم، ثم يقول: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ [المائدة: ٩٥] فإن قول المفتي: جزاء صيد الحرم بتقدير ما استفتيت فيه أو سألت عنه ذلك وما بعده بيان للحكم وشرح للجواب، وليس التقدير ما أذكره جزاء صيد الحرم لأن مقام الجواب والسؤال ناب عنه. نعم إذا ابتدأ العالم بإلقاء مسألة فهنالك يناسب هذا التقدير.

Bununla el-Bahr'da bu değerlendirmeye yöneltilen şu itiraz defedilmiş olur: Rabt için zahir ismin zamir yerine konulması, Sîbeveyh'in dediği gibi ancak makam tazim makamı olduğunda fasih olur; dolayısıyla yüce nazmı buna hamletmemek gerekir. Bir diğer ihtimal ise جزاؤه ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: المسئول عن جزاؤه (Hakkında soru sorulan şey onun cezasıdır) şeklindedir; dolayısıyla soranın sözünün hikâye edilmesidir; { مَنْ وُجِدَ } vb. ifadesi ise açıklama ve fetvaya başlama olur. Bu, denildiğine göre, ihramlının av cezasını soran kimsenin: “İhramlının av cezası” deyip sonra: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } [el-Mâide: 95] demesi gibidir. Zira müftinin: “İhramlının av cezası” sözü, “fetva istediğin yahut hakkında soru sorduğun şey şudur” takdirindedir; sonrasındaki ifade ise hükmün beyanı ve cevabın şerhidir. Takdir: “Zikredeceğim şey ihramlının av cezasıdır” şeklinde değildir; çünkü soru-cevap makamı bunun yerine geçmiştir. Evet, şayet âlim bir meseleyi ortaya atarak söze başlarsa, o vakit bu takdir uygun düşer.

وتعقب ذلك أبو حيان بأنه ليس في الأخبار عن المسئول عنه بذلك كثير فائدة إذ قد علم أن المسئول عنه ذلك من قولهم: فَما جَزاؤُهُ وكذا يقال في المثال، وأجيب بأنه يمكن أن يقال: إن فائدة ذلك إعلام المفتي المستفتي أنه قد أحاط خبره بسؤاله ليأخذ فتواه بالقبول ولا يتوقف في ذلك لظن الغفلة فيها عن تحقيق المسئول وهي فائدة جليلة.

Ebû Hayyân buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Hakkında soru sorulan şeyi bu şekilde haber vermekte pek bir fayda yoktur; zira onların: { فَما جَزاؤُهُ } sözünden, hakkında soru sorulan şeyin bu olduğu zaten anlaşılmıştır; aynı şey misal için de söylenir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Denilebilir ki, bundaki fayda, müftinin soru sorana, fetvasını kabulle karşılaması ve sorulan meselenin tahkikinden gaflet edildiği zannıyla bunda tereddüt etmemesi için sorusunu tam olarak kavradığını bildirmesidir ki bu da pek yüce bir faydadır.

وزعم بعضهم أن الجملة من الخبر والمبتدأ المحذوف على معنى الاستفهام الإنكاري كأن المسئول ينكر أن يكون المسئول عنه ذلك لظهور جوابه ثم يعود فيجيب وهو كما ترى كَذلِكَ أي مثل ذلك الجزاء الأوفى نَجْزِي الظَّالِمِينَ بالسرقة، والظاهر أن هذا من تتمة كلام الإخوة فهو تأكيد للحكم المذكور غب تأكيد وبيان لقبح السرقة وقد فعلوا ذلك ثقة بكمال براءتهم عنها وهي عما فعل بهم غافلون، وقيل: هو من كلام أصحاب يوسف ﵇، وقيل: كلامه نفسه أي مثل الجزاء الذي ذكرتموه نجزي السارقين. فَبَدَأَ قيل المؤذن ورجح بقرب سبق ذكره، وقيل: يوسف ﵇ فقد روي أن إخوته لما قالوا ما قالوا قال لهم أصحابه: لا بد من تفتيش رحالكم فردوهم بعد أن ساروا منزلا أو بعد أن خرجوا من العمارة إليه ﵇ فبدأ بِأَوْعِيَتِهِمْ أي بتفتيش أوعية الإخوة العشرة ورجح ذلك بمقاولة يوسف ﵇ فإنها تقتضي ظاهرا وقوع ما ذكر بعد ردهم إليه ولا يخفى أن الظاهر أن إسناد التفتيش إليه ﵇ مجازي والمفتش حقيقة أصحابه يأمره بذلك قَبْلَ تفتيش وِعاءِ أَخِيهِ بنيامين لنفي التهمة.

Bazıları, haber ve mahzuf mübtedadan oluşan cümlenin istifhâm-ı inkârî manasında olduğunu; sanki sorulan kişinin cevabın açıklığından ötürü sorulan şeyin bu oluşunu inkâr edip sonra dönüp cevap verdiğini iddia etmişlerdir ki bu gördüğün gibidir [zayıftır]. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani işte bu tastamam ceza gibi, { نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “zalimleri cezalandırırız” hırsızlıkla [zulmedenleri]. Zahir olan, bunun kardeşlerin sözünün devamı olmasıdır; bu, söz konusu hükmün peş peşe tekidi ve hırsızlığın çirkinliğinin beyanıdır. Onlar bunu, hırsızlıktan tamamen beri olduklarına olan güvenlerinden ötürü yapmışlardır; kendilerine kurulacak plandan ise habersizdirler. Bunun Yûsuf'un aleyhisselâm adamlarının sözü olduğu da söylenmiştir; bizzat kendisinin sözü olduğu, yani “Sizin zikrettiğiniz ceza gibi biz de hırsızları cezalandırırız” manasında olduğu da söylenmiştir. { فَبَدَأَ } “Bunun üzerine başladı” Münâdînin başladığı söylenmiş ve zikrinin hemen önce geçmesi sebebiyle bu tercih edilmiştir. Yûsuf'un aleyhisselâm başladığı da söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre kardeşleri söyleyeceklerini söyleyince adamları onlara: “Yüklerinizi aramak şarttır” dediler ve bir konak ilerledikten yahut şehirden çıktıktan sonra onları onun aleyhisselâm huzuruna geri getirdiler. O da { بِأَوْعِيَتِهِمْ } “onların kaplarından [aramaya]” yani on kardeşin kaplarını aramaya başladı. Bu görüş Yûsuf'un aleyhisselâm diyaloğu ile teyit edilmiştir; zira bu durum, zikredilen hususun onların huzuruna getirilmesinden sonra vuku bulduğunu zahiren iktiza etmektedir. Arama işinin ona aleyhisselâm isnat edilmesinin mecazi olduğu, arayanın hakikatte onun emriyle adamları olduğu ise açıktır. Töhmeti ortadan kaldırmak için { قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ } “kardeşi [Bünyâmin'in] kabından önce [başladı].”

روي أنه لما بلغت النوبة إلى وعائه قال: ما أظن هذا أخذ شيئا فقالوا: والله لا تتركه حتى تنظر في رحله فإنه أطيب لنفسك وأنفسنا ففعل ثُمَّ اسْتَخْرَجَها أي السقاية أو الصواع لأنه كما علمت مما يؤنث ويذكر عند الحفاظ، وقيل: الضمير للسرقة المفهومة من الكلام أي ثم استخرج السرقة مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ لم يقل منه على رجع الضمير إلى الوعاء أو من وعائه على رجعه إلى أخيه قصدا إلى زيادة كشف وبيان، والوعاء الظرف الذي يحفظ فيه الشيء وكأن المراد به هنا ما يشمل الرحل وغيره لأنه الأنسب بمقام التفتيش ولذا لم يعبر بالرحال على ما قيل، وعليه

Rivayet edildiğine göre sıra Bünyâmin'in kabına gelince Yûsuf: “Bunun bir şey aldığını sanmıyorum” dedi; kardeşleri: “Allah'a yemin olsun ki onun da yüküne bakmadıkça bırakmayacaksın; zira bu, senin de bizim de gönlümüzü daha çok rahatlatır” dediler. O da öyle yaptı. { ثُمَّ اسْتَخْرَجَها } “Sonra onu çıkardı” yani su kabını yahut sâ‘ı; zira bildiğin gibi o, hafız dilcilerin katında hem müennes hem müzekker kılınan kelimelerdendir. Zamirin sözden anlaşılan hırsızlık malına ait olduğu, yani “Sonra hırsızlık malını çıkardı” manasında olduğu da söylenmiştir. { مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ } “kardeşinin kabından.” İzahı ve beyanı artırmak maksadıyla, zamiri kaba döndürerek “ondan” yahut kardeşine döndürerek “onun kabından” demedi. Viâ (وِعَاء), içine bir şeyin konulup korunduğu kaptır/torbadır; sanki burada kastedilen arama makamına en uygun olan yük ve diğer eşyaları kapsayan şeydir; bu yüzden denildiğine göre yükler (rihâl) ifadesi kullanılmamıştır. Buna göre

يكون ﵇ قد فتش كل ما يمكن أن يحفظ الصواع فيه مما كان معهم من رحل وغيره.

o aleyhisselâm, yanlarında bulunan yük ve diğer eşyalardan su kabının saklanması muhtemel olan her yeri aramış olmaktadır.

وقولهم: مقابلة الجمع بالجمع تقتضي انقسام الآحاد على الآحاد كما قال المدقق أبو القاسم السمرقندي لا يقتضي أن يلزم في كل مقابلة مقارنة الواحد للواحد لأن انقسام الآحاد على الآحاد كما يجوز أن يكون على السواء كما في ركب القوم دوابهم يجوز أن يكون على التفاوت كما في باع القوم دوابهم فإنه يفهم معه أن كلّا منهم باع ما له من دابة وقد مر التنبيه على هذا فيما سبق وحينئذ يحتمل أن يراد من وعاء أخيه الواحد والمتعدد.

Dakik âlim Ebü'l-Kāsım es-Semerkandî'nin dediği gibi çoğulun çoğulla karşılanmasının teklerin teklere taksimini gerektirmesi kuralı, her karşılaştırmada bire bir denkliğin zorunlu olmasını gerektirmez; zira teklerin teklere taksimi, ركب القوم دوابهم (kavim bineklerine bindi) sözünde olduğu gibi eşitlik üzere olabileceği gibi; باع القوم دوابهم (kavim bineklerini sattı) sözünde olduğu gibi farklılık üzere de olabilir; zira bundan her birinin sahip olduğu hayvanı sattığı anlaşılır. Daha önce buna dikkat çekilmişti; bu durumda kardeşinin kabından tekil veya çoğulun kastedilmesi muhtemeldir.

وقرأ الحسن «وعاء» بضم الواو وجاء كذلك عن نافع وقرأ ابن جبير «إعاء» بإبدال الواو المكسورة همزة كما قالوا في وشاح إشاح وفي وسادة إسادة وقلب الواو المكسورة في أول الكلمة همزة مطرد في لغة هذيل كَذلِكَ أي مثل ذلك الكيد العجيب وهو إرشاد الإخوة إلى الإفتاء المذكور بإجرائه على ألسنتهم وحملهم عليه بواسطة المستفتين من حيث لم يحتسبوا كِدْنا لِيُوسُفَ أي صنعنا ودبرنا لأجل تحصيل غرضه من المقدمات التي رتبها من دس السقاية وما يتلوه فالكيد مجاز لغوي في ذلك وإلا فحقيقته وهي أن توهم غيرك خلاف ما تخفيه وتريده على ما قالوا محال عليه تعالى، وقيل: إن ذلك محمول على التمثيل، وقيل: إن في الكيد اسنادين بالفحوى إلى يوسف ﵇ وبالتصريح إليه سبحانه والأول حقيقي والثاني مجازي، والمعنى فعلنا كيد يوسف وليس بذاك، وفي درر المرتضى إن كدنا بمعنى أردنا وأنشد:

el-Hasan vav harfinin dammesiyle «وُعَاءِ» şeklinde okumuştur, bu Nâfi‘den de rivayet edilmiştir. İbn Cübeyr ise وشاح yerine إشاح ve وسادة yerine إسادة dedikleri gibi kesreli vavı hemzeye çevirerek «إِعَاءِ» şeklinde okumuştur; kelimenin başındaki kesreli vavın hemzeye çevrilmesi Hüzeyl lügatinde kurallı bir durumdur. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani böylesine şaşırtıcı bir düzenle; bu da kardeşlerin dillerine akıtarak ve fetva soranlar vasıtasıyla hiç hesaba katmadıkları bir şekilde onları söz konusu fetvayı vermeye sevk ederek yönlendirmektir; { كِدْنا لِيُوسُفَ } “Yûsuf için bir plan kurduk” yani su kabının gizlenmesi ve ardından gelen tertiplediği öncüllerden maksadını elde etmesi için yaptık ve düzenledik. Dolayısıyla keyd (düzen/hile) bu hususta lügat açısından mecazdır; aksi takdirde onun hakikati olan, dedikleri üzere başkasına gizlediğin ve istediğin şeyin aksini vehmettirmek, Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Bunun temsîle hamledildiği de söylenmiştir. Keyd fiilinde mana bakımından Yûsuf'a aleyhisselâm, lafız bakımından ise Allah sübhânehuya olmak üzere iki isnat bulunduğu; birincisinin hakiki, ikincisinin mecazi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: “Yûsuf'un planını biz işlettik” demek olur ki bu pek isabetli değildir. Dürerü'l-Murtadâ'da كدنا fiilinin “istedik/diledik” manasında olduğu zikredilmiş ve şu beyit inşad edilmiştir:

كادت وكدت وتلك خير إرادة ... لو عاد من لهو الصبابة ما مضى

O istedi, ben de istedim; bu ne güzel bir istektir... Keşke gençlik hevesinin geçen günleri geri dönseydi.

واللام للنفع لا كاللام في قوله تعالى: فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً [يوسف: ٥] فإنها للضرر على ما هو الاستعمال الشائع.

Buradaki lâm fayda bildirmek içindir; yaygın kullanıma göre zarar bildiren Allah Teâlâ'nın: { فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً } [Yûsuf: 5] kavlindeki lâm gibi değildir.

ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ أي في سلطانه على ما روي عن ابن عباس أو في حكمه وقضائه كما روي عن قتادة، والكلام استئناف وتعليل لذلك الكيد كأنه قيل: لماذا فعل ذلك؟ فقيل: لأنه لم يكن ليأخذ أخاه جزاء وجود الصواع عنده في دين الملك في أمر السارق إلا بذلك الكيد لأن جزاء السارق في دينه على ما روي عن الكلبي، وغيره أن يضاعف عليه الغرم. وفي رواية ويضرب دون أن يؤخذ ويسترق كما هو شريعة يعقوب ﵇ فلم يكن يتمكن بما صنعه من أخذ أخيه بما نسب إليه من السرقة بحال من الأحوال. إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أي إلا حال مشيئته تعالى التي هي عبارة عن ذلك الكيد أو إلا حال مشيئته تعالى للأخذ بذلك الوجه، وجوز أن يكون المراد من ذلك الكيد الإرشاد المذكور ومبادئه المؤدية إليه جميعا من إرشاد يوسف ﵇ وقومه إلى ما صدر عنهم من الأفعال والأقوال حسبما شرح مرتبا، وأمر التعليل كما هو بيد أن المعنى على هذا الاحتمال مثل ذلك الكيد البالغ إلى هذا الحد كدنا ليوسف ﵇ ولم نكتف ببعض من ذلك لأنه لم يكن يأخذ أخاه في دين الملك به إلا حال مشيئتنا له بإيجاد ما يجري مجرى الجزاء الصوري من العلة التامة وهو إرشاد إخوته إلى الإفتاء المذكور فالقصر المستفاد من تقديم المجرور مأخوذ بالنسبة إلى البعض، وكذا يقال في تفسير من فسر كِدْنا لِيُوسُفَ بقوله علمناه إياه وأوحينا به إليه أي مثل ذلك التعليم المستتبع لما شرح علمناه دون بعض من ذلك فقط إلخ، والاستثناء على كل حال من أعم الأحوال وجوز أن يكون من أعم العلل والأسباب أي لم يكن ليأخذ أخاه في دين الملك لعلة من العلل وسبب من الأسباب إلا لعلة مشيئته تعالى، وأيّا ما كان فهو متصل لأن أخذ السارق وإذا كان ممن يرى ذلك ويعتقده دينا لا سيما عند رضاه وإفتائه به ليس مخالفا لدين الملك فلذلك لم ينازعه الملك وأصحابه في مخالفة دينهم بل لم يعدوه مخالفة.

{ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “O, hükümdarın dinine göre kardeşini alıkoyamazdı” yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre onun egemenliğinde yahut Katâde'den rivayet edildiğine göre onun hükmü ve kanununda [bunu yapamazdı]. Bu söz istinaf olup söz konusu planın illetidir; sanki: “Bunu niçin yaptı?” denilmiş, buna karşılık: “Çünkü hırsız hakkındaki hükümdarın kanununa göre kardeşini yanında su kabının bulunması sebebiyle bu plan olmaksızın alıkoyması mümkün değildi” denilmiştir; zira el-Kelbî ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre hükümdarın kanununda hırsızın cezası, tazminatın iki katına çıkarılmasıydı. Bir rivayette ise Ya‘kûb'un aleyhisselâm şeriatında olduğu gibi yakalanıp köle edinilmeksizin dövülmesiydi; dolayısıyla o, kardeşine isnat edilen hırsızlık sebebiyle yaptığı bu şeyle onu hiçbir surette alıkoyma imkânı bulamazdı. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Meğer ki Allah dilemiş olsun” yani söz konusu plandan ibaret olan Allah Teâlâ'nın dilemesi hali müstesna yahut Allah Teâlâ'nın bu yolla alıkoymayı dilemesi hali müstesnadır. Söz konusu plandan maksadın, zikredilen irşat ve buna götüren öncüllerin tamamı; yani Yûsuf'un aleyhisselâm ve kavminin sıralı olarak açıklandığı üzere kendilerinden sadır olan fiil ve sözlere yönlendirilmesi olması da caiz görülmüştür. İlletlendirme durumu aynen geçerlidir; ne var ki bu ihtimale göre mana şöyledir: Bu dereceye varan böylesi bir planı Yûsuf aleyhisselâm için biz kurduk ve bunun bir kısmıyla yetinmedik; çünkü o, tam illetin şeklî karşılığı mesabesinde olan şeyi var etmemiz, yani kardeşlerini söz konusu fetvaya yönlendirmemiz konusundaki dilememiz hali müstesna, hükümdarın kanununda kardeşini alıkoyamazdı. Mecrûrun öne alınmasından anlaşılan hasr ise bir kısma nispetle alınmıştır. { كِدْنا لِيُوسُفَ } ifadesini “Bunu ona öğrettik ve ona vahyettik” diye tefsir eden kimsenin tefsirinde de böyle denilir; yani açıklanan neticeyi doğuran böylesi bir öğretmeyi ona biz öğrettik, bunun sadece bir kısmını öğretmekle kalmadık vb. İstisna her halükarda en genel hallerden yapılmıştır; en genel illet ve sebeplerden yapılması da caizdir; yani Allah Teâlâ'nın dileme illeti müstesna, hiçbir illet ve sebeple kardeşini hükümdarın kanununda alıkoyamazdı. Her ne olursa olsun istisna muttasıldır; zira hırsızın yakalanması, hele ki bunu benimseyip din kabul eden birinden sadır olduğunda, özellikle de onun rızası ve verdiği fetva ile gerçekleştiğinde hükümdarın dinine aykırı değildir; bu sebeple hükümdar ve adamları kendi dinlerine aykırılık hususunda onunla çekişmemişler, bilakis bunu bir aykırılık saymamışlardır.

وقيل: إن جملة ما كان إلخ في موضع البيان والتفسير للكيد وإن معنى الاستثناء إلا أن يشاء الله تعالى أن يجعل ذلك الحكم حكم الملك وفيه بحث، وجوز أن يكون الاستثناء منقطعا أي لكن أخذه بمشيئة الله سبحانه وإذنه في دين غير دين الملك نَرْفَعُ دَرَجاتٍ أي رتبا كثيرة عالية من العلم، وانتصابها على ما نقل عن أبي البقاء على الظرفية أو على نزع الخافض أي إلى درجات، وجوز غير واحد النصب على المصدرية، وأيّا ما كان فالمفعول به قوله تعالى:

{ ما كانَ } vb. cümlesinin keydin beyanı ve tefsiri konumunda olduğu ve istisnanın manasının “meğer ki Allah Teâlâ bu hükmü hükümdarın hükmü kılmayı dilemiş olsun” demek olduğu söylenmiştir ki bunda eleştiriye açık yönler vardır. İstisnanın munkatı‘ olması da caiz görülmüştür; yani: “Fakat Allah Sübhânehu'nun dilemesi ve izniyle onu hükümdarın dininden başka bir dinde alıkoydu.” { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ } “Derecelerle yükseltiriz” yani ilimden birçok yüce mertebelere yükseltiriz. Ebü'l-Bekā'dan nakledildiğine göre kelimenin mansubiyeti zarfiyyet yahut harf-i cerrin hazfi (nez‘u'l-hâfız) iledir; yani derecelere yükseltiriz demektir. Birden fazla âlim mef‘ûl-i mutlak olarak mansup olmasını da caiz görmüştür. Her ne olursa olsun mef‘ûlün bih Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

مَنْ نَشاءُ أي نشاء رفعه حسبما تقتضيه الحكمة وتستدعيه المصلحة كما رفعنا يوسف ﵇، وإيثار صيغة الاستقبال للإشعار بأن ذلك سنة مستمرة غير مختصة بهذه المادة والجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ من أولئك المرفوعين عَلِيمٌ لا ينالون شأوه.

{ مَنْ نَشاءُ } “dilediğimiz kimseyi” yani Yûsuf'u aleyhisselâm yükselttiğimiz gibi, hikmetin iktiza ettiği ve maslahatın gerektirdiği şekilde yükseltmeyi dilediğimiz kimseyi [yükseltiriz]. Muzari sîgasının tercih edilmesi, bunun bu hadiseye has olmayıp süreklilik arz eden bir sünnet olduğunu hissettirmek içindir. Cümle istinafiyye olup iraptan mahalli yoktur. { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ } “Ve her ilim sahibinin üstünde” o yükseltilen kimselerden her birinin üstünde, { عَلِيمٌ } “daha iyi bilen birisi vardır” onun seviyesine ulaşamazlar.

قال المولى المحقق شيخ الإسلام قدس سره في بيان ربط الآية بما قبل: إنه إن جعل الكيد عبارة عن إرشاد الإخوة إلى الإفتاء وحملهم عليه أو عبارة عن ذلك مع مبادئه المؤدية إليه فالمراد برفع يوسف ﵇ ما اعتبر فيه بالشرطية أو الشطرية من إرشاده ﵇ إلى ما يتم من قبله من المبادئ المفضية إلى استبقاء أخيه، والمعنى أرشدنا إخوته إلى الإفتاء لأنه لم يكن متمكنا من غرضه بدونه أو أرشدنا كلّا منهم ومن يوسف وأصحابه إلى ما صدر عنهم ولم نكتف بما تم من قبل يوسف لأنه لم يكن متمكنا من غرضه بمجرد ذلك.

Muhakkik Şeyhülislam -kuddise sirruh- ayetin öncesiyle irtibatını beyan ederken şöyle demiştir: Şayet keyd, kardeşleri fetvaya yönlendirmek ve onları buna sevk etmekten ibaret kılınırsa yahut buna ulaştıran öncülleriyle birlikte bundan ibaret sayılırsa; Yûsuf'un aleyhisselâm yükseltilmesinden maksat, kardeşini yanında alıkoymaya götüren ve kendi tarafından tamamlanacak olan öncüllere onun aleyhisselâm yönlendirilmesinde şart yahut cüz kabul edilen hususlardır. Mana şudur: Kardeşlerini fetva vermeye yönlendirdik, çünkü bu olmadan maksadına ulaşamazdı; yahut onlardan her birini, Yûsuf'u ve adamlarını kendilerinden sadır olan şeylere yönlendirdik ve sadece Yûsuf tarafından gerçekleşenle yetinmedik; çünkü o sırf bununla maksadına ulaşamazdı.

وحينئذ يكون قوله تعالى: نَرْفَعُ إلى عَلِيمٌ توضيحا لذلك على معنى أن الرفع المذكور لا يوجب تمام مرامه إذ ليس ذلك بحيث لا يغيب عن علمه شيء بل إنما نرفع كل من نرفع حسب استعداد وفوق كل واحد منهم عليم لا يقادر قدره يرفع كلّا منهم إلى ما يليق به من معارج العلم وقد رفع يوسف إلى ذلك وعلم أن ما حواه دائرة علمه لا يفي بمرامه فأرشد إخوته إلى الإفتاء المذكور فكان ما كان وكأنه ﵇ لم يكن على يقين من صدور ذلك منهم وإن كان على طمع منه فإن ذلك إلى الله تعالى شأنه وجودا وعدما، والتعرض لوصف العلم لتعيين جهة الفوقية، وفي صيغة المبالغة مع التنكير والالتفات إلى الغيبة من الدلالة على فخامة شأنه عز شأنه وجلالة مقدار علمه المحيط ﷻ ما لا يخفى. وإن جعل عبارة عن التعليم المستتبع للإفتاء فالرفع عبارة عن ذلك التعليم، والإفتاء وإن كان لم يكن داخلا تحت قدرته ﵇ لكنه كان داخلا تحت علمه بواسطة الوحي والتعليم، والمعنى مثل ذلك التعليم البالغ إلى هذا الحد علمناه ولم نقتصر على تعليم ما عدا الإفتاء الذي سيصدر عن إخوته إذ لم يكن متمكنا من غرضه في أخيه إلا بذلك، وحينئذ يكون قوله تعالى: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ توضيحا لقوله سبحانه:

Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { نَرْفَعُ } kavlinden { عَلِيمٌ } kavline kadar olan kısım, söz konusu yükseltmenin onun muradının tamamını gerektirmediği; zira bunun, ilmine hiçbir şeyin gizli kalmayacağı bir seviyede olmadığı, bilakis Biz yükselttiğimiz herkesi istidadına göre yükselttiğimiz ve onların her birinin üstünde kadrine paha biçilemeyen, her birini ilim basamaklarından kendisine layık olana yükselten bir Alîm bulunduğu; Yûsuf'un da buna yükseltildiği ve ilim dairesinin kuşattığı şeyin maksadına yetmediğini bildiği, böylece kardeşlerini söz konusu fetvaya yönlendirdiği ve olanların olduğu manasında bunu açıklamakta olur. Sanki o aleyhisselâm, kardeşlerinden bunun sadır olmasını umut etse bile bundan kesin olarak emin değildi; zira bu durum varlığı ve yokluğuyla şanı yüce Allah'a aittir. İlim vasfına değinilmesi üstünlük yönünü tayin etmek içindir. Nekirelikle ve gaibe iltifat ile birlikte mübalağa sîgasında, Şânı Yüce Olan'ın şanının azametine ve her şeyi kuşatan ilminin celle celâluhû kadrinin yüceliğine dair gizli kalmayacak bir delalet vardır. Şayet fetvayı netice veren öğretmekten ibaret kılınırsa, yükseltme söz konusu talimden ibarettir. Fetva vermek her ne kadar onun aleyhisselâm kudreti dâhiline girmese de, vahiy ve talim vasıtasıyla ilminin dâhiline giriyordu. Mana şöyledir: Bu dereceye varan böylesi bir ilmi ona Biz öğrettik ve kardeşlerinden sadır olacak fetva dışındaki şeyleri öğretmekle iktifa etmedik; zira kardeşi hususundaki maksadına ancak bununla ulaşabilirdi. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz” kavli, Sübhânehu'nun:

كِدْنا وبيانا لأن ذلك من باب الرفع إلى الدرجات العالية من العلم ومدحا ليوسف ﵇ برفعه إليها وَفَوْقَ إلخ تذييلا له أي نرفع الدرجات عالية من نشاء رفعه وفوق كل منهم عليم هو أعلى درجة. قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: فوق كل عالم عالم إلى أن ينتهي العلم إلى الله تعالى، والمعنى أن إخوة يوسف كانوا علماء إلا أن يوسف أفضل منهم اه والذي اختاره الزمخشري على ما قيل حديث التذييل إلا أنه أوجز في كلامه حتى خفي مغزاه وعد ذلك من المداحض حيث قال: وفوق كل ذي علم عليم فوقه أرفع درجة منه في علمه أو فوق العلماء كلهم عليم هم دونه في العلم وهو الله عز وعلا، وبيان ذلك على ما في الكشف أن غرضه أن يبين وجه التذييل بهذه الجملة فأفاد أنه إما على وجه التأكيد لرفع درجة يوسف ﵇ على إخوته في العلم أي فاقهم علما لأن فوق كل ذي علم عليم أرفع درجة منه، وفيه مدح له بأن الذين فاقهم علما أيضا وإما على تحقيق أن الله تعالى رفعه درجات وهو إليه لا منازع له فيه فقال: وفوق العلماء كلهم عليم هم دونه يرفع من يشاء يقربه إليه بالعلم كما رفع يوسف ﵇، وذكر أن ما يقال: من أن الكل على الثاني مجموعي وعلى الأول بمعنى كل واحد كلام غير محصل لأن

{ كِدْنا } kavlinin bir açıklaması, bunun ilmin yüce derecelerine yükseltme babından olduğunun beyanı ve Yûsuf'un aleyhisselâm oralara yükseltilmekle övülmesidir. { وَفَوْقَ } vb. kısmı ise onun fezlekesidir (tamamlayıcısıdır); yani dilediğimiz kimseyi yüce derecelere yükseltiriz ve onların her birinin üstünde derecesi daha üstün olan bir âlim vardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: İlim Allah Teâlâ'ya varıp dayanıncaya kadar her âlimin üstünde bir âlim vardır. Mana şudur: Yûsuf'un kardeşleri âlim idiler, ne var ki Yûsuf onlardan daha faziletliydi. ez-Zemahşerî'nin tercih ettiği görüş, denildiğine göre tezîl (tamamlama) meselesidir; ancak o sözünü o kadar veciz tutmuştur ki maksadı gizli kalmış ve bu durum kaygan noktalardan sayılmıştır; zira şöyle demiştir: “Her ilim sahibinin üstünde bir âlim vardır; yani onun üstünde ilminde ondan daha üstün derecede olan biri vardır yahut bütün âlimlerin üstünde, ilimde kendisinden aşağıda oldukları bir Alîm vardır ki O da Azîz ve Teâlâ olan Allah'tır.” el-Keşf'te belirtildiğine göre bunun izahı şöyledir: Zemahşerî'nin maksadı bu cümlenin tezîl olma yönünü beyan etmektir. O, bunun ya Yûsuf'un aleyhisselâm ilimde kardeşlerine olan üstünlük derecesini tekit sadedinde olduğunu bildirmiştir; yani ilimce onlardan üstündür, zira her ilim sahibinin üstünde derecesi ondan daha yüce bir âlim vardır ve bunda kendilerinden üstün olduğu kimselerin de âlim olduğuna dair bir övgü vardır; yahut Allah Teâlâ'nın onu derecelerle yükselttiğini ve bu hususun O'na ait olup bunda hiçbir ortağının bulunmadığını tahkik sadedindedir; nitekim şöyle demiştir: “Bütün âlimlerin üstünde, kendisinden aşağıda oldukları bir Alîm vardır; dilediğini yükseltir, tıpkı Yûsuf'u aleyhisselâm yükselttiği gibi ilimle Kendisine yakınlaştırır.” İkinci ihtimalde küll kelimesinin heyet-i mecmuaya (bütüne), birincisinde ise her bir ferde şamil olduğu yönündeki sözün neticesiz bir kelam olduğunu zikretmiştir; zira

الداخل على النكرة لا يكون مجموعيا، وأصل النكتة في الترديد أنه لو نظر إلى العلم ولا تناهيه كان الأول فيرتقي إلى ما لا نهاية لعلمه بل جل عن النهاية من كل الوجوه، ولا بد من تخصيص في لفظ كُلِّ والمعنى وفوق كل واحد من العلماء عالم وهكذا إلى أن ينتهي، ولو نظر إلى العالم وإفادته إياه كان الثاني، والمعنى وفوق كل واحد واحد عالم واحد فأولى أن يكون فوق كلهم لأن الثاني معلول الأول، ولظهور المعنى عليه قدر وفوق العلماء كلهم وكلا الوجهين يناسب المقام اه. ولعل اعتبار كون الجملة الأولى مدحا ليوسف ﵇ وتعظيما لشأن الكيد وكون الثانية تذييلا هو الأظهر فتأمل. وقد استدل بالآية من ذهب إلى أنه تعالى شأنه عالم بذاته لا بصفة علم زائدة على ذلك، وحاصل استدلالهم أنه لو كان له سبحانه صفة علم زائدة على ذاته كان ذا علم لاتصافه به وكل ذي علم فوقه عليم للآية فيلزم أن يكون فوق وأعلم منه جل وعلا عليم آخر وهو من البطلان بمكان. وأجيب بأن المراد بكل ذي علم المخلوقات ذوو العلم لأن الكلام في الخلق ولأن العليم صيغة مبالغة معناه أعلم من كل ذي علم فيتعين أن يكون المراد به الله تعالى فما يقابله يلزم كونه من الخلائق لئلا يدخل فيما يقابله، وكون المراد من العليم ذلك هو إحدى روايتين عن الحبر، فقد أخرج عبد الرزاق وجماعة عن سعيد بن جبير قال: كنا عند ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فحدث بحديث فقال رجل عنده: «وفوق كل ذي علم عليم» فقال ابن عباس: بئسما قلت الله العليم وهو فوق كل عالم، وإلى ذلك ذهب الضحاك، فقد أخرج أبو الشيخ عنه أنه قال بعد أن تلا الآية يعني الله تعالى بذلك نفسه، على أنه لو صح ما ذكره المستدل لم يكن الله تعالى عالما بناء على أن الظاهر اتفاقه معنا في صحة قولنا فوق كل العلماء عليم، وذلك أنه يلزم على تسليم دليله إذا كان الله تعالى عالما أن يكون فوقه من هو أعلم منه، فإن أجاب بالتخصيص في المثال فالآية مثله.

nekire üzerine dâhil olan lafız mecmuî (bütünsel) olmaz. İki ihtimalli ifadenin asıl nüktesi şudur: Şayet ilme ve onun sonsuzluğuna bakılırsa birinci ihtimal geçerlidir; böylece ilminin sonu olmayan, bilakis her yönden nihayetten münezzeh olana yükselir; bu durumda { كُلِّ } lafzında bir tahsis gerekir ve mana: “Âlimlerden her birinin üstünde bir âlim vardır, nihayete erinceye kadar bu böyle devam eder” şeklinde olur. Şayet âlime ve ilmin ona ifadesine bakılırsa ikinci ihtimal geçerlidir; mana ise: “Her bir ferdin üstünde bir âlim vardır, dolayısıyla hepsinin üstünde olması evleviyetledir; çünkü ikinci birincinin ma‘lûlüdür” şeklinde olur. Mananın buna göre zahir olmasından ötürü: “Bütün âlimlerin üstünde” şeklinde takdir etmiştir ve her iki vecih de makama uygundur. Birinci cümlenin Yûsuf'u aleyhisselâm övgü ve keydin şanını yüceltme, ikinci cümlenin ise tezîl olmasını kabul etmek muhtemelen daha zahirdir; iyi düşün. Allah Teâlâ'nın şanının zâtıyla âlim olduğuna, zâtına zâit bir ilim sıfatıyla âlim olmadığına kani olanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Delillerinin özeti şudur: Şayet Sübhânehu'nun zâtına zâit bir ilim sıfatı olsaydı, onunla sıfatlandığı için ilim sahibi olurdu; ayete göre ise her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır; bu durumda Celîl ve Alî olan Allah'ın üstünde ve O'ndan daha bilgili başka bir Alîm'in bulunması gerekir ki bu son derece batıldır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Her ilim sahibinden maksat, ilim sahibi olan yaratılmışlardır; zira söz yaratılmışlar hakkındadır ve Alîm mübalağa sîgası olup her ilim sahibinden daha bilgili demektir; bu sebeple onunla Allah Teâlâ'nın kastedilmiş olması tayin eder; dolayısıyla bunun mukabili olanın yaratılmışlardan olması gerekir ki karşıtı içine girmesin. Alîm'den muradın bu olduğu, İbn Abbâs'tan gelen iki rivayetten biridir. Nitekim Abdürrezzâk ve bir topluluk Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir: İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ yanındaydık, bir hadis rivayet etti; yanındaki bir adam: “Her ilim sahibinin üstünde bir bilen vardır” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Ne kötü söyledin! Alîm olan Allah'tır ve O her âlimin üstündedir” dedi. ed-Dahhâk da bu görüşe varmıştır; nitekim Ebü'ş-Şeyh ondan ayeti okuduktan sonra: “Allah Teâlâ bununla bizzat Kendisini kastetmektedir” dediğini rivayet etmiştir. Kaldı ki delil getirenin zikrettiği şey doğru olsaydı, bizim “Bütün âlimlerin üstünde bir Alîm vardır” sözümüzün sıhhati hususunda zahiren bizimle hemfikir olmasına dayanılarak Allah Teâlâ âlim olmazdı; çünkü delili kabul edildiğinde, Allah Teâlâ âlim olduğu takdirde O'nun üstünde O'ndan daha bilgili birinin bulunması gerekir. Şayet misalde tahsis ile cevap verirse, ayet de onun gibidir.

وقرأ غير واحد من السبعة «درجات من نشاء» بالإضافة، قيل: والقراءة الأولى أنسب بالتذييل حيث نسب فيها الرفع إلى من نسب إليه الفوقية لا إلى درجته والأمر في ذلك هين. وقرأ يعقوب بالياء في «يرفع» و «يشاء» وقرأ عيسى البصرة «نرفع» بالنون و «درجات» منونا و «من يشاء» بالياء. قال صاحب اللوامح: وهذه قراءة مرغوب عنها ولا يمكن إنكارها. وقرأ عبد الله الحبر «وفوق كل ذي عالم عليم» فخرجت كما في البحر على زيادة ذي أو على أن «عالم» مصدر بمعنى علم كالباطل أو على أن التقدير كل ذي شخص عالم، والذي في الدر المنثور أنه رضي الله تعالى عنه قرأ «وفوق كل عالم عليم» بدون ذِي ولعله إلا ثبت والله تعالى العليم قالُوا أي الإخوة إِنْ يَسْرِقْ يعنون بنيامين فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ يريدون به يوسف ﵇ وما جرى عليه من جهة عمته، فقد أخرج ابن إسحاق وابن جرير وابن أبي حاتم عن مجاهد قال: كان أول ما دخل على يوسف ﵇ من البلاء فيما بلغني أن عمته كانت تحضنه وكانت أكبر ولد إسحاق ﵇ وكانت إليها منطقة أبيها وكانوا يتوارثونها بالكبر فكانت لا تحب أحدا كحبها إياه حتى إذا ترعرع وقعت نفس يعقوب إليه فأتاها فقال: يا أختاه سلمي إلى يوسف فو الله ما أقدر على أن يغيب عني ساعة فقالت: والله ما أنا بتاركته فدعه عندي أياما أنظر إليه لعل ذلك يسليني، فلما خرج يعقوب ﵇ من عندها عمدت إلى تلك المنطقة فحزمتها على يوسف ﵇ من تحت ثيابه ثم قالت: فقدت منطقة أبي إسحاق فانظروا من أخذها فالتمست ثم قالت: اكشفوا أهل البيت فكشفوهم فوجدوها مع يوسف ﵇ فقالت: والله إنه لسلم لي أصنع فيه ما شئت فأتاها يعقوب فأخبرته الخبر فقال لها: أنت وذاك إن كان فعل فأمسكته فما قدر عليه حتى ماتت.

Yedi kıraat imamından birden fazlası tamlama ile «دَرَجَاتِ مَنْ نَشَاءُ» şeklinde okumuştur. Denildi ki: Birinci kıraat teziyle daha uygundur; zira onda yükseltme işi derecesine değil, üstünlük nispet edilen kimsenin bizzat kendisine nispet edilmiştir; bu husustaki mesele ise kolaydır. Ya‘kûb ya harfi ile «يرفع» ve «يشاء» şeklinde okumuştur. Îsâ el-Basrî nun ile «نرفع», tenvin ile «درجاتٍ» ve ya ile «من يشاء» şeklinde okumuştur. el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: Bu rağbet edilmeyen bir kıraattir, ancak inkârı da mümkün değildir. Abdullah [b. Abbâs] radıyallâhu anhümâ «وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عَالِمٍ عَلِيمٌ» şeklinde okumuştur; el-Bahr'da geçtiği üzere bu kıraat ya zî lafzının ziyadeliğine yahut bâtıl gibi عالم lafzının علم manasında masdar olduğuna veya takdirin كل ذي شخص عالم (âlim olan her şahsın üstünde) şeklinde olmasına hamledilmiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da olan ise onun radıyallâhu anh ذي lafzı olmaksızın «وَفَوْقَ كُلِّ عَالِمٍ عَلِيمٌ» şeklinde okuduğudur; en doğrusu da muhtemelen budur. En iyi bilen Allah Teâlâ'dır. { قالُوا } “Dediler ki” yani kardeşler: { إِنْ يَسْرِقْ } “Eğer o çaldıysa” Bünyâmin'i kastetmektedirler, { فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.” Bununla Yûsuf'u aleyhisselâm ve halası cihetinden başına gelenleri kastetmektedirler. Nitekim İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bana ulaştığına göre Yûsuf'a aleyhisselâm gelen ilk bela şuydu: Halası ona bakıyordu ve o İshâk'ın aleyhisselâm en büyük çocuğuydu. Babasının kuşağı da onun elindeydi; onlar yaş büyüklüğüne göre buna varis olurlardı. Halası onu sevdiği kadar kimseyi sevmezdi; nihayet Yûsuf serpilip büyüyünce Ya‘kûb'un gönlü ona aktı ve halasının yanına gelerek: “Ey bacım! Yûsuf'u bana teslim et; Allah'a yemin olsun ki onun benden bir saat bile ayrı kalmasına dayanamıyorum” dedi. Kadın: “Allah'a yemin olsun ki onu bırakmam; birkaç gün daha yanımda bırak da ona bakayım, belki teselli bulurum” dedi. Ya‘kûb aleyhisselâm onun yanından çıkınca, o kuşağa yönelip elbiselerinin altından Yûsuf'a aleyhisselâm bağladı. Sonra da: “İshâk babamın kuşağını kaybettim, bakın onu kim almış?” dedi. Kuşak arandı; ardından kadın: “Ev halkının üstünü arayın” dedi. Aradılar ve onu Yûsuf'un aleyhisselâm yanında buldular. Bunun üzerine kadın: “Allah'a yemin olsun ki o artık bana teslim edilmiştir, onun hakkında dilediğimi yaparım” dedi. Ya‘kûb onun yanına geldi, kadın durumu ona haber verdi; Ya‘kûb kadına: “Eğer bunu yaptıysa, karar senindir” dedi. Böylece kadın ölünceye kadar onu yanında tuttu ve Ya‘kûb onu almaya güç yetiremedi.

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس عن النبي ﷺ أنه قال في الآية: «سرق يوسف ﵇ صنما لجده أبي

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nebi ﷺ bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: «Yûsuf aleyhisselâm, annesinin

أمه من ذهب وفضة فكسره وألقاه على الطريق فعيره إخوته بذلك،

babası olan dedesine ait altın ve gümüşten bir putu çalıp kırdı ve onu yola attı; kardeşleri de onu bununla ayıpladılar.»

وأخرج غير واحد عن زيد بن أسلم قال: كان يوسف ﵇ غلاما صغيرا مع أمه عند خال له وهو يلعب مع الغلمان فدخل كنيسة لهم فوجد تمثالا صغيرا من ذهب فأخذه وذلك الذي عنوه بسرقته.

Birden fazla ravinin Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm annesiyle birlikte bir dayısının yanındayken küçük bir çocuktu ve çocuklarla oynuyordu; onlara ait bir tapınağa girdi, orada altından küçük bir heykel bulup onu aldı. İşte kardeşlerinin hırsızlık diye kastettikleri şey buydu.

وقال مجاهد: إن سائلا جاءه يوما فأخذ بيضة فناولها إياه وقال سفيان بن عيينة: أخذ دجاجة فأعطاها السائل. وقال وهب: كان ﵇ يخبئ الطعام من المائدة للفقراء وقيل وقيل: وعن ابن المنير أن ذلك تصلف لا يسوغ نسبة مثله إلى بيت النبوة بل ولا إلى أحد من الأشراف فالواجب تركه وإليه ذهب مكي. وقال بعضهم: المعنى إن يسرق فقد سرق مثله من بني آدم وذكر له نظائر في الحديث، قيل وهو كلام حقيق بالقبول.

Mücâhid şöyle demiştir: Bir gün ona bir dilenci geldi; o da bir yumurta alıp ona verdi. Süfyân b. Uyeyne ise şöyle demiştir: Bir tavuk alıp dilenciye verdi. Vehb de şöyle demiştir: O aleyhisselâm yoksullar için sofradan yemek saklardı. Denildi ki... İbnü'l-Münîr'den nakledildiğine göre bu, peygamberlik hanesine, hatta şerefli insanlardan hiçbirine nispet edilmesi caiz olmayan bir zorlamadır; dolayısıyla bunu terk etmek vaciptir. Mekkî de bu görüşe meyletmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: "Eğer o çaldıysa, Âdemoğullarından onun gibisi de çalmıştır." Hadiste de bunun benzerleri zikredilmiştir. Bunun kabule layık bir söz olduğu söylenmiştir.