وقرأ جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما والأعرج وعيسى البصرة «يعصرون» على البناء للمفعول، وعن عيسى- تعصرون- بالفوقانية مبنيا للمفعول أيضا من عصره الله تعالى إذا أنجاه أي ينجيهم الله سبحانه مما هم فيه من الشدة، وهو مناسب لقوله: يُغاثُ النَّاسُ وعن أبي عبيدة وغيره أخذ المبني للفاعل من العصر بمعنى النجاة أيضا، وفي البحر تفسير العصر والعصرة بالضم بالمنجاة، وأنشد قول أبي زبيد في عثمان رضي الله تعالى:
Ca'fer b. Muhammed radıyallâhu anhümâ, el-A'rec ve Îsâ el-Basrî meçhul sîgasıyla "yu'sarûn" şeklinde okumuşlardır. Îsâ'dan üstteki tâ ile ve yine meçhul olarak "tu'sarûn" okuyuşu da rivayet edilmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın onu kurtarması manasındaki 'asarahullâh' ifadesindendir, yani Allah Teâlâ onları içinde bulundukları darlıktan kurtaracaktır. Bu da { يُغاثُ النَّاسُ } “insanlara yağmur verilecek” sözüne uygundur. Ebû Ubeyde ve başkalarından etken (mâlum) yapının da yine kurtuluş anlamındaki 'el-asr' kökünden alındığı nakledilmiştir. el-Bahr'da 'el-asr' ve zamme ile 'el-usrah' kelimeleri kurtuluş yeri (mencât) olarak tefsir edilmiş ve Ebû Zübeyd'in Osmân radıyallâhu anh hakkındaki şu beyti delil getirilmiştir:
صاديا يستغيث غير مغاث ... ولقد كان عصرة المنجود
Susuzluktan kıvranıp yardım dilerken yardım edilmeyen... Oysa o, darda kalanın sığınağı ve kurtarıcısıydı.
وقال ابن المنير: معناه عصيرون من أعصرت السحابة عليهم أي حان وقت عصر الرياح لها لتمطر فعلى صلة الفعل كما في عصرت الليمون على الطعام فحذفت وأوصل الفعل بنفسه، أو تضمن أعصرت معنى مطرت فتعدى تعديته، وفي الصحاح عصر القوم أي أمطروا، ومنه قراءة بعضهم، وفيه يَعْصِرُونَ وظاهره أن اللفظ موضوع لذلك فلا يحتاج إلى التضمين عليه، وحكى النقاش أنه قرىء «يعصرون» بضم الياء وكسر الصاد وتشديدها من عصر مشددا للتكثير، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «وفيه تعصرون» بكسر التاء والعين والصاد وتشديدها، وأصله- يعتصرون- فأدغم التاء في الصاد ونقل حركتها إلى العين، وأتبع حركة التاء لحركة العين، واحتمل أن يكون من اعتصر العنب ونحوه أو من اعتصر بمعنى نجا، ومن ذلك قوله:
İbnu'l-Müneyyir şöyle demiştir: Bunun manası; bulutun üzerlerine yağmur sıkma vaktinin gelmesi, yani rüzgarların yağmur yağdırmak üzere onu sıkma zamanının gelmesi anlamındaki 'a'sarati's-sehâbetü aleyhim' ifadesinden 'asîrûne'dir. Dolayısıyla 'limonu yemeğin üzerine sıktım' sözünde olduğu gibi 'alâ' harf-i ceri fiilin sılasıdır; harf-i cer hazfedilmiş ve fiil bizzat mef'ûle ulaşmıştır ya da 'a'sarat' fiili 'matarat' (yağdırdı) manasını tazammun etmiş ve onun gibi geçişli olmuştur. es-Sıhâh'ta 'asara'l-kavmü', kavme yağmur yağdırıldı demektir; nitekim bazılarının { وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “ve onda [meyve suları] sıkacaklar” okuyuşu da bundandır. Lafzın zahiri bunun için vaz' edildiğini göstermektedir, bu durumda tazammuna ihtiyaç kalmaz. en-Nakkâş, çokluk bildirmek üzere şeddeli 'assere' fiilinden yânın zammesi, sâdın kesresi ve şeddesiyle 'yu'assirûn' şeklinde okunduğunu nakletmiştir. Zeyd b. Alî radıyallâhu anhümâ ise tennin, aynın ve sâdın kesresi ve şeddesiyle 've fîhi ti'ssırûn' şeklinde okumuştur. Aslı 'ya'tesırûn'dur; tâ harfi sâda idgam edilmiş, harekesi ayna nakledilmiş ve tânın harekesi aynın harekesine uydurulmuştur. Bunun üzüm ve benzerini sıkmak manasındaki 'i'tesare'den olması muhtemel olduğu gibi, kurtuldu manasındaki 'i'tesare'den olması da muhtemeldir. Şairin şu sözü bu kabildendir:
لو بغير الماء حلقي شرق ... كنت كالغصان بالماء اعتصاري
Eğer boğazıma sudan başka bir şey dursaydı, / Boğazına lokma tıkananın suyla ferahlaması gibi ferahlardım.
ثم إن أحكام هذا العام المبارك كما أخرج ابن جرير وغيره عن قتادة علم آتاه الله تعالى علمه لم يكن فيما سئل عنه، وروي مثل ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعنيا أن ذلك بالوحي وهو الظاهر، ولقد أتى ﵇ بما يدل على فضله في آخر فتواه على عكس ما فعل أولا عند الجواب عن رؤيا صاحبيه حيث أتى بذلك في أولها ووجه ذلك ظاهر، وقيل: إن هذه البشارة منه ﵇ لم تكن عن وحي بل لأن العادة جارية بأن انتهاء الجدب الخصب، أو لأن السنة الإلهية على أن يوسع على عباده سبحانه بعد ما ضيق عليهم، وفيه أنه لو كان كذلك لأجمل في البشارة، وإن حصر الجدب يقتضي تغييره بخصب مالا على ذكره خصوصا على ما تقتضيه بعض القراءات من إغاثة بعضهم بعضا فإنها لا تعلم إلّا بالوحي، ثم إنه ﵇ بعد أن أفتاهم وأرشدهم وبشرهم كان يتوقع وقوع ما أخبر به، فقد أخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم أنه ﵇ كان بعد ذلك يصنع لرجل طعام اثنين فيقربه إلى الرجل فيأكل نصفه ويدع نصفه حتى إذا كان يوم قربه له فأكله كله، فقال ﵇: هذا أول يوم من الشداد، واستدل البلخي بتأويله لذلك على بطلان قول من يقول: إن الرؤيا على ما عبرت أولا فإنهم كانوا قد قالوا: أَضْغاثُ أَحْلامٍ فلو كان ما قالوه مؤثرا شيئا لأعرض ﵇ عن تأويلها وفيه بحث، فقد روى أبو داود وابن ماجه عن أبي رزين الرؤيا على جناح طائر ما لم تعبر فإذا عبرت وقعت، ولا تقصها إلّا على وادّ وذي رأي، ولعله إذا صح هذا يلتزم القول بأن الحكم على الرؤيا بأنها أَضْغاثُ أَحْلامٍ وأنها لا ذيل لها ليس من التعبير في شيء، وإلّا فالجمع بين ما هنا وبين الخبر مشكل.
İbn Cerîr ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiğine göre, bu mübarek yılın hükümleri Allah Teâlâ'nın ona öğrettiği bir ilimdir; kendisine sorulan hususların kapsamında değildi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Bunun vahiy yoluyla olduğunu kastetmişlerdir ki zahir olan da budur. [Yûsuf] aleyhisselâm, ilk başta iki zindan arkadaşının rüyasına cevap verirken faziletine delalet eden hususu başta zikretmişken, burada fetvasının sonunda getirerek aksini yapmıştır; bunun gerekçesi açıktır. Denildi ki: Ondan aleyhisselâm gelen bu müjde vahiy kaynaklı değildi; bilakis kıtlığın sonunun bolluk olması şeklindeki cari âdetten veya Allah Teâlâ'nın kullarını darlığa düşürdükten sonra genişliğe kavuşturması yönündeki ilahi sünnetinden ötürüydü. Ancak bu görüşe karşı şu söylenmiştir: Eğer öyle olsaydı müjdeyi mücmel bırakırdı; kaldı ki kıtlığın sınırlandırılması, zikredilmeyecek bir bollukla değişmesini gerektirir; özellikle bazı kıraatlerin gerektirdiği insanların birbirine yardım etmesi hususu ancak vahiy ile bilinebilir. Sonra o aleyhisselâm, onlara fetva verip yol gösterdikten ve müjdeledikten sonra haber verdiği şeyin gerçekleşmesini bekliyordu. Nitekim İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre, o aleyhisselâm bundan sonra bir adama iki kişilik yemek hazırlar ve adama yaklaştırırdı; adam onun yarısını yer, yarısını bırakırdı. Nihayet bir gün geldiğinde yemeği ona sundu ve adam tamamını yedi. Bunun üzerine [Yûsuf] aleyhisselâm: "İşte bu, şiddetli kıtlık yıllarının ilk günüdür" dedi. el-Belhî, onun bu yorumunu delil getirerek "Rüya ilk tabir edildiği şekildedir" diyenlerin görüşünün batıl olduğunu ileri sürmüştür; zira onlar { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “karmaşık düşler” demişlerdi. Eğer onların söyledikleri bir etkiye sahip olsaydı, [Yûsuf] aleyhisselâm onu tabir etmekten yüz çevirirdi. Bunda tartışma vardır; zira Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Ebû Rezîn'den şunu rivayet etmiştir: "Rüya tabir edilmediği sürece bir kuşun ayağı üzerindedir; tabir edildiğinde ise gerçekleşir. Onu ancak sevene yahut basiret ve re'y sahibine anlat." Şayet bu hadis sahih ise, rüya hakkında onun karmaşık düşler olduğuna ve bir aslı astarı bulunmadığına hükmetmenin hiçbir şekilde rüya tabiri sayılmayacağı görüşüne bağlanmak gerekir; aksi takdirde buradaki durum ile hadisin arasını cem etmek müşkil olur.
وقال ابن العربي: إنه ينبغي أن يخص ذلك بما يحتمل من الرؤيا وجوها فيعبر بأحدها فيقع عليه، واستدلوا بذلك أيضا على صحة رؤيا الكافر وهو ظاهر، وقد ذكروا للاستفتاء عن الرؤيا آدابا: منها أن لا يكون ذلك عند طلوع الشمس أو عند غروبها أو في الليل، وقالوا: إن تعبيرها مناما هو تعبيرها في نفسي الأمر فلا تحتاج إلى تعبير بعد، وأكثروا القول فيما يتعلق بها، وأكثر ما قيل مما لا يظهر لي سره ولا أرى بعض ذلك إلّا كأضغاث أحلام وَقالَ الْمَلِكُ بعد ما جاء السفير المعبر بالتعبير وسمع منه ما سمع من نقير وقطمير.
İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: Bu durumun, çeşitli yönlere ihtimali bulunan ve tabir edilen yönüyle gerçekleşen rüyalara tahsis edilmesi gerekir. Âlimler buradan kâfirin rüyasının sahih olabileceğine de delil getirmişlerdir ki bu açıktır. Rüya tabiri istemenin edeplerini zikretmişlerdir: Bunlardan biri, bunun güneş doğarken, batarken veya geceleyin olmamasıdır. Demişlerdir ki: Rüyada görülen tabir, işin aslında olan tabiridir, dolayısıyla sonradan başka bir tabire ihtiyaç kalmaz. Rüya ile ilgili pek çok söz söylemişlerdir; söylenenlerin çoğunun sırrı bana zahir olmamaktadır ve ben bunların bir kısmını karmakarışık düşlerden ibaret görmekteyim. { وَقالَ الْمَلِكُ } “Hükümdar dedi ki:”; tabirci elçi rüyanın tabiriyle gelip ondan kılı kırk yaran tafsilatı dinledikten sonra [böyle söyledi].
ائْتُونِي بِهِ لما رأى من علمه وفضله وأخباره عما لا يعلمه إلّا اللطيف الخبير فَلَمَّا جاءَهُ أي يوسف ﵇ الرَّسُولُ وهو صاحبه الذي استفتاه، وقال له: إن الملك يريد أن تخرج إليه.
{ ائْتُونِي بِهِ } “Onu bana getirin.” İlmini, faziletini ve Latîf ile Habîr olandan başkasının bilemeyeceği şeyleri haber vermesini gördüğünde [böyle demiştir]. { فَلَمَّا جاءَهُ } “Bunun üzerine ona geldiğinde”; yani Yûsuf'a aleyhisselâm geldiğinde { الرَّسُولُ } “elçi”; bu da kendisinden fetva isteyen arkadaşıdır ve ona: "Hükümdar senin yanına çıkmanı istiyor" demiştir.
قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ أي سيدك وهو الملك فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ أي فتشه عن شأنهن وحالهن، وإنما لم يقل فاسأله أن يفتش عن ذلك حثا للملك على الجد في التفتيش لتتبين براءته وتتضح نزاهته فإن السؤال عن شيء مما يهيج الإنسان ويحركه للبحث لأنه يأنف من الجهل، ولو قال: سله أن يفتش لكان تهييجا له عن الفحص عن ذلك، وفيه جراءة عليه فربما امتنع منه ولم يلتفت إليه، وإنما لم يتعرض ﵇ لامرأة العزيز مع أنها الأصل الأصيل لما لاقاه تأدبا وتكرما، ولذا حملها ذلك على الاعتراف بنزاهته وبراءة ساحته، وقيل: احترازا عن مكرها حيث اعتقدها باقية في ضلالها القديم، وأما النسوة فقد كان يطمع في صدعهن بالحق وشهادتهن بإقرارها بأنها راودته عن نفسه فاستعصم، ولذلك اقتصر على وصفهن بتقطيع الأيدي ولم يصرح بمراودتهن له واكتفى بالإيماء إلى ذلك بقوله: إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ مجاملة معهن واحترازا عن سوء مقالتهن وانتصابهن عند رفعهن إلى الملك للخصومة عن أنفسهن متى سمعن بنسبته لهن إلى الفساد، وفي الكشاف أنه ﵇ أراد بهذا أنه كيد عظيم لا يعلمه إلّا الله تعالى، أو استشهد بعلم الله تعالى على أنهن كدنه وأنه بريء مما قرف به، أو أراد الوعيد لهن- أي عليم بكيدهن- فمجازيهن عليه انتهى.
{ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } “Dedi ki: Efendine dön”; yani hükümdar olan efendine, { فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “ona ellerini kesen kadınların halinin ne olduğunu sor.” Yani onların işini ve durumunu araştırmasını iste. Beraatinin açıkça ortaya çıkması ve temizliğinin netleşmesi için hükümdarı araştırmada ciddiyete teşvik etmek amacıyla "Ona bunu araştırmasını sor/iste" dememiştir; zira bir şey hakkında soru sormak insanı tahrik eder ve araştırmaya sevk eder, çünkü cehaletten kaçınır. Şayet "Ona bunu araştırmasını söyle" deseydi, bu durum onun araştırmaya karşı hevessizliğine yol açabilirdi ve hükümdara karşı bir cüret sayılırdı; neticede bundan imtina edebilir ve iltifat etmeyebilirdi. [Yûsuf] aleyhisselâm'ın başına gelenlerin asıl faili olmasına rağmen edep ve cömertliğinden ötürü Azîz'in hanımından bahsetmemiştir; bu sebeple bu tutum kadını onun nezaketini ve tertemiz beraatini itiraf etmeye sevketmiştir. Eski sapıklığında ısrar ettiğini düşündüğü için kadının hilesinden sakındığından böyle yaptığı da söylenmiştir. Kadınlara gelince, onların hakkı açıkça ortaya koyacaklarını ve kadının onu arzulayıp kendisinin iffetini koruduğunu itiraf ederek şahitlik edeceklerini umuyordu. Bu yüzden sadece onların ellerini kesmeleri vasfıyla yetinmiş, kendisini baştan çıkarmaya çalıştıklarını açıkça belirtmemiş ve onlara nezaket göstermek, kötü sözlerinden ve hükümdarın huzuruna çıkarıldıklarında kendilerini fesada nispet ettiğini işitince nefislerini savunmak üzere hasımlaşmaya girişmelerinden sakınmak maksadıyla { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” sözüyle ima etmekle yetinmiştir. el-Keşşâf'ta onun aleyhisselâm bununla; bunun Allah Teâlâ'dan başkasının bilemeyeceği büyük bir tuzak olduğunu kastettiği veya onların kendisine tuzak kurduklarına ve kendisine isnat edilen şeyden berî olduğuna dair Allah Teâlâ'nın ilmini şahit tuttuğu yahut onlara bir tehdit murad ettiği -yani tuzaklarını bilir ve onları bununla cezalandırır- şeklinde yer almıştır. [Keşşâf'tan nakil] bitti.
وكان الحصر على الأول من قربه من زيد يعلم وصلوحه لإفادته عنده (١) أو من اقتضاء المقام لأنه إذا حمله على السؤال ثم أضاف علمه إلى الله تعالى دلّ به على عظمته، وأن الكنه غير مأمول الوصول لكن ما لا يدرك كله لا يترك كله، وهذا هو الوجه، وفيه زيادة تشويق وبعث إلى تعرف الأمر، فالجملة عليه تتميم لقوله: فَسْئَلْهُ إلخ والكيد اسم لما كدنه به، وعلى الوجه الثاني تكون تذييلا كأنه (٢) قيل: احمله على التعرف يتبين له براءة ساحتي فإن الله سبحانه يعلم أن ذلك كان كيدا منهن وإذا كان كيدا يكون لا محالة بريئا، والكيد هو الحدث وعلى الثالث تحتملهما والمعنى بعث الملك على الغضب له والانتقام له والانتقام منهن، وإلّا لم يتلاءم الكلام ولا يطابق كرم يوسف ﵇ الذي عجب منه نبينا ﵊
Birinci veche göre hasr; 'Zeyd bilir' ifadesine yakınlığından ve onun nezdinde bunu ifadeye elverişli olmasından ya da makamın gereğinden kaynaklanır. Zira onu sormaya sevk edip ardından ilmini Allah Teâlâ'ya izafe edince, bununla onun büyüklüğüne ve hakikatinin künhüne ulaşmanın umulmadığına, fakat 'tamamı elde edilemeyenin tamamı terk edilmez' kaidesine delalet etmiştir; doğru olan vecih de budur. Bunda meseleyi öğrenmeye karşı aşırı bir teşvik ve sevk vardır; dolayısıyla bu cümle, { فَسْئَلْهُ } “ona sor” sözünün tekmilesidir ve keyd, onların ona kurduğu tuzağın adıdır. İkinci veche göre ise tezyîl olur; sanki şöyle denilmiştir: 'Onu araştırmaya sevk et ki benim beraatim ona açıklansın; zira Allah Teâlâ bunun onlardan bir tuzak olduğunu bilir, tuzak olunca da şüphesiz berîdir'; keyd ise hadisenin bizzat kendisidir. Üçüncü veche göre ise her iki ihtimale de açıktır; mana, hükümdarı onun adına öfkelenmeye ve onlardan intikam almaya sevk etmektir. Aksi takdirde kelam birbiriyle uyuşmaz ve Peygamberimiz'in aleyhisselâm hayretle karşıladığı Yûsuf'un aleyhisselâm cömertliğine mutabık olmaz.
فقد أخرج غير واحد عن ابن عباس وابن مسعود عنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم أنه قال: «لقد عجبت من يوسف وكرمه وصبره والله تعالى يغفر له حين سئل عن البقرات العجاف والسمان ولو كنت مكانه ما أجبتهم حتى اشترطت أن يخرجوني ولقد عجبت منه حين أتاه الرسول فقال:
Nitekim birçok ravi İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yûsuf'a, onun keremine ve sabrına hayran kaldım -Allah Teâlâ onu bağışlasın-; zayıf ve semiz inekler hakkında sorulduğunda, ben onun yerinde olsaydım beni çıkarmalarını şart koşmadıkça onlara cevap vermezdim. Kendisine elçi gelip de dediğinde onun tavrına hayran kaldım:»
ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ ولو كنت مكانه ولبثت في السجن ما لبث لأسرعت الإجابة وبادرتهم الباب ولما ابتغيت العذر أن كان حليما ذا أناة»
«'{ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } “Efendine dön”. Ben onun yerinde olsaydım ve zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım, hemen icabet eder, kapıya doğru aceleyle koşar ve mazeret aramazdım. Muhakkak ki o, çok halîm ve pek sabırlı/ağırbaşlı idi.»
ودعاؤه له صلّى الله تعالى عليه وسلّم قيل: إشارة إلى ترك العزيمة بالرخصة وهي تقديم حق الله تعالى بتبليغ التوحيد والرسالة على براءة نفسه، وجعله العلامة الطيبي من قبيل قولك لمن تعظمه: رضي الله تعالى عنك ما جوابك عن كلامي، وقيل: يمكن أن يقال: إن في براءته النفس من حق الله تعالى ما فيها فإنها إذا تحققت عندهم وقع ما تلاها موقع القبول، وقد ذكر أن الاجتهاد (٣) في نفي التهم واجب وجوب اتقاء الوقوف في مواقفها،
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem Yûsuf için istiğfar/dua etmesinin; tevhidi ve risaleti tebliğ etmek suretiyle Allah Teâlâ'nın hakkını kendi nefsinin beraatinin önüne geçirerek azimeti ruhsata feda etmeye işaret olduğu söylenmiştir. Allâme et-Tîbî bunu, tazim ettiğin birine "Allah senden razı olsun, sözüme cevabın nedir?" demen kabilinden saymıştır. Şöyle denilebileceği de söylenmiştir: Nefsin beraatinde Allah Teâlâ'nın hakkına riayet vardır; çünkü onların nezdinde bu beraat gerçekleşince, arkasından gelen şey kabul görür. İftirayı ve töhmeti defetmek için gayret göstermenin, töhmet mevkilerinde durmaktan sakınmanın vacip olduğu gibi vacip olduğu zikredilmiştir;
فقد قال صلّى الله تعالى عليه وسلّم: «من كان يؤمن بالله تعالى واليوم الآخر فلا يقفن مواقف التهم» .
Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « من كان يؤمن بالله تعالى واليوم الآخر فلا يقفن مواقف التهم » «Kim Allah Teâlâ'ya ve ahiret gününe inanıyorsa, töhmet mevkiinde (şüphe uyandıracak yerlerde) durmasın.»
وأخرج مسلم من رواية أنس أن رسول الله ﵊ «كان مع إحدى نسائه فمرّ به رجل فدعاه، وقال: هذه زوجتي، فقال: يا رسول الله من كنت أظن به فلم أكن أظن بك؟! فقال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم: إن الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم»
Müslim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah aleyhisselâm «hanımlarından biriyle beraberken yanından bir adam geçti; onu çağırıp 'Bu benim hanımımdır' dedi. Adam: 'Yâ Resûlallah, kimseden şüphe etsem de senden şüphe eder miyim?!' deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şüphesiz şeytan, âdemoğlunun damarlarında kanın dolaştığı gibi dolaşır' buyurdu.»
وكأنه لهذا كان الزمخشري وكان ساقط الرجل قد أثبت على القضاة أن رجله لم تقطع في جناية ولا فساد بل سقطت من ثلج أصابها في بعض الأسفار، وكان يظهر مكتوب القضاة في كل بلد دخله خوفا من تهمة السوء (١) فلعله ﵇ خشي أن يخرج ساكتا عن أمر ذنبه غير متضحة براءة ساحته عما سجن فيه وقرف به من أن يتسلق به الحاسدون إلى تقبيح أمره ويجعلوه سلما إلى حط قدره ونظر الناس إليه بعين الاحتقار فلا يعلق كلامه في قلوبهم ولا يترتب على دعوته قبولهم، وفي ذلك من تعري التبليغ عن الثمرة ما فيه، وما
Sanki bu sebeptendir ki ayağı kesik olan ez-Zemahşerî, ayağının bir cinayet veya fesat sebebiyle kesilmediğini, bilakis yolculuklarından birinde maruz kaldığı kardan dolayı koptuğunu kadılara onaylatmıştı ve kötü töhmetten korktuğu için girdiği her şehirde kadıların bu belgesini gösterirdi. İşte o da aleyhisselâm, suç isnadı konusunda sessizce ve hapsedilmesine ve kendisine atılan iftiraya karşı beraati netleşmeden çıkarsa; hasetçilerin bu durumu onun işini çirkinleştirmek için kullanmalarından, kadrini düşürmek için bir merdiven yapmalarından ve insanların kendisine hakaret gözüyle bakıp sözünün kalplerine işlememesinden ve davetine icabet etmemelerinden korkmuş olabilir. Bunda ise tebliğin semeresinden yoksun kalması riski vardır. O'nun
ذكره صلّى الله تعالى عليه وسلّم «ولو كنت مكانه» إلخ
sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben onun yerinde olsaydım...» vb. şeklindeki zikri,
كان تواضعا منه ﵊ لا أنه لو كان مكانه بادر وعجل وإلّا فحلمه صلى الله تعالى عليه وسلم وتحمله واهتمامه بما يترتب عليه قبول الخلق أوامر الحق ﷾ أمر معلوم لدى الخواص والعموم، وزعم ابن عطية أنه يحتمل أن يكون ﵇ أراد بالرب العزيز كما قيل في قوله: إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ [يوسف: ٢٣] ففي ذلك استشهاد به وتقريع له وليس بشيء، ومثله ما قيل: إن ضمير كيدهن ليس عائدا على النسوة المذكورات بل عائد على الجنس فافهم.
Onun aleyhisselâm tevazuundan ötürüydü; yoksa bizzat kendisi onun yerinde olsaydı acele edip atılırdı demek değildir. Aksi takdirde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hilmi, tahammülü ve mahlukatın Hakk'ın celle ve alâ emirlerini kabul etmesini sağlayacak şeylere gösterdiği ihtimam havas ve avam nezdinde malum bir husustur. İbn Atıyye; onun aleyhisselâm "Rab" ile { إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } [Yûsuf: 23] ayetinde denildiği gibi Azîz'i kastetmiş olabileceğini, bunda onu şahit tutma ve kınama bulunduğunu iddia etmişse de bu bir şey değildir. Benzer şekilde, kadınların tuzağına (keydihinne) ait zamirin söz konusu kadınlara değil de kadın cinsine raci olduğu şeklindeki söz de böyledir; iyi anla.
وقرأ أبو حيوة وأبو بكر عن عاصم في رواية «النسوة» بضم النون، وقرأت فرقة- اللائي- بالياء وهو كاللاء جمع التي قالَ استئناف مبني على السؤال كما سبق كأنه قيل: فما كان بعد ذلك؟ فقيل: قال الملك إثر ما بلغه الرسول الخبر وأحضرهن: ما خَطْبُكُنَّ أي شأنكن، وأصله الأمر العظيم الذي يحق لعظمته أن يكثر فيه التخاطب ويخطب له إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ وخادعتنه عَنْ نَفْسِهِ ورغبتنه في طاعة مولاته هل وجدتن فيه ميلا إليكن؟ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ تنزيها له وتعجيبا من نزاهته ﵇ وعفته ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ بالغن في نفي جنس السوء عنه بالتنكير وزيادة مِنْ، وفي الكشف في توجيه كون السؤال المقدر في نظم الكلام عن وجدانهن فيه الميل، وذلك لأنه سؤال عن شأنهن معه عند المراودة، وأوله الميل ثم ما يترتب عليه، وحمله (٢) على السؤال يدعي النزاهة الكلية فيكون سؤال الملك منزلا عليه إذ لا يمكن ما بعده إلّا إذا سلم الميل، وجوابهن عليه ينطبق لتعجبهن عن نزاهته بسبب التعجب من قدرة الله تعالى على خلق عفيف مثله ليكون التعجب منها على سبيل الكناية فيكون أبلغ وأبلغ، ثم نفيهن (٣) العلم مطلقا وطرفا أي طرف دهم من سوء أي سوء فضلا عن شهود الميل معهن اهـ، وهو من الحسن بمكان.
Ebû Hayve ve bir rivayette Âsım'dan Ebû Bekir "en-Nisveh" lafzını nûn harfinin zammesiyle [en-Nusveh] okumuştur. Bir fırka ise yâ ile "el-Lâî" şeklinde okumuştur ki bu da 'el-Lâti'nin çoğulu olan 'el-Lâ'î' gibidir. { قالَ } “[Hükümdar] dedi”; daha önce geçtiği üzere soruya bina kılınmış bir istinaftır, sanki: 'Ondan sonra ne oldu?' denilmiş, buna cevaben şöyle denilmiştir: Elçi hükümdara haberi ulaştırıp o da kadınları huzuruna getirtince hükümdar şöyle dedi: { ما خَطْبُكُنَّ } “Mesele/durumunuz nedir?”; yani haliniz nedir? Aslı, büyüklüğünden ötürü hakkında çokça konuşulması ve hitap edilmesi gereken büyük iştir. { إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ } “Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman”; onu kandırmaya çalıştığınız ve hanımefendisine itaate teşvik ettiğiniz vakit, { عَنْ نَفْسِهِ } “kendisinde”; sizden yana bir meyil gördünüz mü? { قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ } “Dediler ki: Hâşâ, Allah için!”; Allah'ı tenzih etmek ve onun aleyhisselâm nezaketine ve iffetine hayretlerini bildirmek üzere [böyle dediler]. { ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Biz onda hiçbir kötülük bilmedik.” Nekre kılmak ve 'min' harf-i cerini ziyade etmek suretiyle kötülük cinsini ondan nefyetmede mübalağa yaptılar. el-Keşf'te, kelamın akışında takdir edilen sorunun onda bir meyil görüp görmediklerine dair oluşunun izahında şöyle denilmiştir: Çünkü bu, arzulama esnasında onunla olan durumları hakkındaki sorudur; bunun ilki meyildir, sonra buna terettüp eden şeylerdir. Bunu soruya hamletmek küllî bir beraat iddiasıdır; dolayısıyla hükümdarın sorusu buna indirgenmiştir, çünkü meyil teslim edilmedikçe sonrasının gerçekleşmesi mümkün değildir. Kadınların cevabı ise, onun gibi bir iffet sahibini yaratmaya Allah Teâlâ'nın kudretine duyulan hayretten ötürü onun nezaketine hayret etmelerine mutabık düşmektedir; ta ki bundan duyulan hayret kinaye yoluyla olsun ve böylece daha beliğ ve daha kuvvetli olsun. Ardından ilmi mutlak olarak nefyetmeleri, kendileriyle olan meyli müşahede etmek bir yana, kötülüğün herhangi bir yönünün zerresini bile bilmediklerini ortaya koyar. [Keşf'ten nakil] bitti; bu izah gayet güzeldir.
وما ذكره ابن عطية- من أن النسوة قد أجبن بجواب جيد يظهر منه براءة أنفسهن جملة وأعطين يوسف ﵇ بعض براءة وذلك أن الملك لما قرّرهن أنهن راودنه قلن جوابا عن ذلك وتنزيها لأنفسهن: حاشَ لِلَّهِ ويحتمل أن يكون في جهته ﵇، وقولهن: ما عَلِمْنا إلخ ليس بإبراء تام، وإنما هو شرح القصة على وجهها حتى يتقرر الخطأ في جهتهن- ناشىء- عن الغفلة عما قرّره المولى صاحب الكشف قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ وكانت حاضرة المجلس، قيل: أقبلت النسوة عليها يقررنها، وقيل: خافت أن يشهد عليها بما قالت يوم قطعن أيديهن فأقرت قائلة: الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أي ظهر وتبين بعد خفاء قاله الخليل، وهو مأخوذ من الحصة وهي القطعة من
İbn Atiyye’nin zikrettiği husus —ki kadınların, bütünüyle kendi masumiyetlerini ortaya koyan ve Yûsuf’a aleyhisselâm da kısmen bir beraat veren güzel bir cevap verdikleri; zira hükümdar kendilerine Yûsuf’tan murat almaya yeltendiklerini itiraf ettirmek isteyince buna cevap olarak ve kendilerini tenzih etmek üzere { حاشَ لِلَّهِ } “Hâşâ, Allah için” dedikleri, bunun onun aleyhisselâm lehine olmasının da muhtemel olduğu ve onların { ما عَلِمْنا } “Biz bilmedik...” vb. sözlerinin tam bir temize çıkarma olmayıp bilakis hatanın kendi taraflarında olduğu sabit olsun diye kıssayı olduğu gibi açıklamak olduğu şeklindeki görüşü— el-Keşf sahibinin takrir ettiği husustan gafletten neşet etmektedir. { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ } “Azîz'in karısı dedi [ki]”; o da mecliste hazır bulunuyordu. Denildi ki: Kadınlar ona yönelip [gerçeği] itiraf ettirmeye çalıştılar. Bir görüşe göre de kadınların, ellerini kestikleri gün söyledikleri şeylerle aleyhine şahitlik etmelerinden korktu da itiraf ederek şöyle dedi: { الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Şimdi hak açığa çıktı”; yani gizlendikten sonra zahir olup apaçık hale geldi. Bunu el-Halîl söylemiştir. Bu [kelime], bütünden bir parça demek olan 'hisse'den alınmadır; yani
الجملة أي تبينت حصة الحق من حصة الباطل، والمراد تميز هذا عن هذا، وإلى ذلك ذهب الزجاج أيضا، وقيل: هو من حص شعره إذا استأصله بحيث ظهرت بشرة رأسه، وعلى ذلك قوله:
Yani hakkın payı batılın payından ayrılıp belli oldu; kastedilen bunun bundan ayırt edilmesidir. ez-Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. Baş derisi görünecek şekilde kökünden kazındığında söylenen 'hassa şa'ruhû' (saçını kazıdı) ifadesinden geldiği de söylenmiştir. Şairin şu sözü buna dayanır:
قد حصت البيضة رأسي فما ... أطعم نوما غير تهجاع
Miğfer başımın saçını kazıdı da / Kısa bir kestirme dışında uyku tadamaz oldum.
ويرجع هذا إلى الظهور أيضا، وقيل: هو من حصحص البعير إذا ألقى مباركة ليناخ، قال حميد بن ثور الهلالي يصف بعيرا:
Bu da yine açığa çıkmaya racidir. Devenin çökmek için dizlerini ve göğsünü yere vurması manasındaki 'hathasa'l-baîru' ifadesinden geldiği de söylenmiştir. Humeyd b. Sevr el-Hilâlî deveyi vasfederken şöyle demiştir:
فحصحص في صم الصفا ثفناته ... وناء بسلمى نوءة ثم صمما
Diz nasırlarını sert kayaların içine iyice yerleştirdi / Sevgilinin ardından kalkmaya yeltendi, sonra kararlılıkla durdu.
والمعنى الآن ثبت الحق واستقر، وذكر الراغب وغيره أن حص وحصحص- ككف وكفكف وكب وكبكب- وقرىء بالبناء للمفعول على معنى أقر الحق في مقره ووضع في موضعه، والْآنَ من الظروف المبنية في المشهور (١) وهو اسم للوقت الحاضر جميعه كوقت فعل الإنشاء حال النطق به أو الحاضر بعضه كما في هذه الآية، وقوله سبحانه: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ [الأنفال: ٦٦] وقد يخرج عند ابن مالك عن الظرفية
Mana: Şimdi hak sabit oldu ve yerleşti demektir. Râgıb ve başkaları 'hassa' ve 'hashasa'nın; 'keffe' ve 'kefkefe', 'kebbe' ve 'kebkebe' gibi olduğunu zikretmişlerdir. Meçhul sîgasıyla, hakkın kendi karargâhına yerleştirildiği ve yerine oturtulduğu manasında da okunmuştur. { الْآنَ } “Şimdi” lafzı, meşhur görüşe göre mebni zarflardandır; telaffuz anındaki inşâ fiili vakti gibi şimdiki vaktin tamamının yahut bu ayette ve Allah Sübhânehu'nun: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } [el-Enfâl: 66] sözünde olduğu gibi bir kısmının ismidir. İbn Mâlik'e göre bazen zarfiyetten çıkabilir;
كخبر «فهو يهوي في النار الآن حين انتهى إلى مقرها»
Nitekim «İşte o, şimdi dibine ulaştığı vakitte cehennem ateşine yuvarlanmaktadır» hadisinde olduğu gibi.
فإن الآن فيه في موضع رفع على الابتداء، و «حين» خبره وهو مبني لإضافته إلى جملة صدرها ماض وألفه منقلبة عن واو لقولهم في معناه: الأوان، وقيل: عن ياء لأنه من آن يئين إذا قرب، وقيل: أصله أو أن قلبت الواو ألفا ثم حذفت لالتقاء الساكنين، ورد بأن الواو قبل الألف لا تقلب كالجواد والسواد، وقيل: حذفت الألف وغيرت الواو إليها كما في راح ورواح استعملوه مرة على فعل وأخرى على فعال كزمن وزمان، واختلفوا في علة بنائه فقال الزجاج: بني لتضمنه معنى الإشارة لأن معناه هذا الوقت، وردّ بأن المتضمن معنى الإشارة بمنزلة اسم الإشارة وهو لا تدخله ال، وقال أبو علي: لتضمنه معنى لام التعريف لأنه استعمل معرفة وليس علما وأل فيه زائدة، وضعف (٢) بأن تضمن اسم معنى حرف اختصارا ينافي زيادة ما لا يعتد به هذا مع كون المزيد غير المضمن معناه فكيف إذا كان إياه، وقال المبرد وابن السراج: لأنه خالف نظائره إذ هو نكرة في الأصل استعمل من أول وضعه باللام، وبابها أن تدخل على النكرة وإليه ذهب الزمخشري، ورده ابن مالك بلزوم بناء الجماء الغفير ونحوه مما وقع في أول وضعه باللام، وبأنه لو كانت مخالفة الاسم لسائر الأسماء موجبة لشبه الحرف واستحقاق البناء لوجب بناء كل اسم خالف الأسماء بوزن أو غيره، وهو باطل بإجماع، واختار أنه بني لشبه الحرف في ملازمة لفظ واحد لأنه لا يثنى ولا يجمع ولا يصغر بخلاف حين ووقت وزمان ومدة وردّه أبو حيان بما ردّ هو به على من تقدم، وقال الفراء: إنما بني لأنه نقل من فعل ماض وهو آن بمعنى حان فبقي على بنائه استصحابا على حد أنهاكم عن قيل وقال، وردّ بأنه لو كان كذلك لم تدخل عليه أل كما لا تدخل على ما ذكر، وجاز فيه الإعراب كما جاز فيه، وذهب بعضهم إلى أنه معرب منصوب على الظرفية، واستدل بقوله: كأنهما ملآن لم يتغيرا، بكسر النون أي من الآن فحذفت النون والهمزة وجر فدل على أنه معرب وضعف (٣) باحتمال أن تكون الكسرة كسرة بناء ويكون في بناء الآن لغتان: الفتح والكسر كما في شتان إلّا أن الفتح أكثر وأشهر، وفي شرح الألفية لابن الصائغ أن الذي قال: إن أصله أو أن يقول: بإعرابه كما أن وأنا معرب.
Zira buradaki 'el-ân' ibtida (mübteda) olarak ref mahallindedir; 'hîne' ise onun haberidir ve başı mazi olan bir cümleye muzaf olduğu için mebnidir. Elifi ise, onun manasında 'el-evân' demelerinden ötürü vâvdan münkalibtir. Yaklaştı manasındaki 'âne yeînü'den geldiği için yâdan dönüştüğü de söylenmiştir. Aslının 'ev ane' olduğu, vâvın elife kalbedildiği, sonra iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedildiği de söylenmiş; ancak 'el-cevâd' ve 'es-sevâd' kelimelerinde olduğu gibi eliften önceki vâvın kalbedilmeyeceği gerekçesiyle bu reddedilmiştir. Elifin hazfedildiği ve 'râha' ile 'revâh'ta olduğu gibi vâvın elife tebdil edildiği, tıpkı 'zemen' ve 'zamân' gibi bir defasında fa'al, diğerinde fe'âl vezninde kullandıkları da söylenmiştir. Mebni oluşunun illetinde ihtilaf etmişlerdir: ez-Zeccâc, 'bu vakit' manasında olduğu için işaret manasını tazammun ettiğinden ötürü mebni kılındığını söylemiştir. Buna; işaret manasını tazammun edenin işaret ismi menzilesinde olacağı ve ona harf-i tarifin (el-) dahil olamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ebû Alî ise, cins isim olarak kullanılıp özel isim olmadığı ve başındaki 'el' takısı zaid olduğu için lam-ı tarifin manasını tazammun ettiğinden dolayı mebni olduğunu söylemiştir. Bu da, bir ismin ihtisar için harfin manasını tazammun etmesinin, hesaba katılmayan bir ziyadelikle çelişeceği; üstelik ziyade kılınan şeyin manası tazammun edilen şeyden başka olduğu durumda bile böyleyken, bizzat onun kendisi olduğu durumda nasıl olacağı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. el-Müberred ve İbnu's-Serrâc; aslen nekre olup ilk vaz'ından itibaren lâm ile kullanılması sebebiyle benzerlerine muhalefet ettiği ve lâmın nekrelere dahil olma kuralına dayandığı için mebni olduğunu söylemişler, ez-Zemahşerî de bu görüşe gitmiştir. İbn Mâlik ise buna, 'el-cemmâu'l-gafîr' ve benzeri ilk vaz'ında lâm ile gelen kelimelerin de mebni olmasını gerektireceği ve şayet bir ismin diğer isimlere muhalefeti harfe benzemeyi ve mebni olmayı gerektirseydi, vezin veya başka bir yönden diğer isimlere muhalif olan her ismin mebni olmasının gerekeceği -ki bu icma ile batıldır- gerekçesiyle karşı çıkmıştır. İbn Mâlik, tesniyesi, cemisi ve tasgiri yapılmadığı için tek bir lafza mülazemet etmesi bakımından harfe benzediği gerekçesiyle mebni kılındığı görüşünü tercih etmiştir; zira 'hîn', 'vakt', 'zamân' ve 'müddet' kelimeleri bunun aksinedir. Ebû Hayyân ise onun öncekilere yönelttiği itirazın benzeriyle bu görüşü reddetmiştir. el-Ferrâ; 'vakti geldi' manasındaki mazi fiil olan 'âne'den nakledildiği için, "Sizi dedikodudan (kîle ve kâle) menederim" sözündeki gibi istishâb yoluyla mebniliği üzere kaldığını söylemiştir. Buna da; şayet öyle olsaydı, zikredilen kelimelere girmediği gibi buna da 'el' takısının girmemesi ve onda irab caiz olduğu gibi bunda da caiz olması gerekirdi diye itiraz edilmiştir. Bazıları ise onun mefulün fih (zarf) olarak mensup bir mureb olduğu görüşüne varmış ve nûnun kesresiyle 'Sanki ikisi şimdiden beri hiç değişmemiş iki dolunay gibidir' mısrasındaki kullanışı delil getirmişlerdir; yani 'mine'l-âni' demektir, nûn ve hemze hazfedilip cer kılınmıştır, bu da mureb olduğuna delalet eder. Bu da kesrenin bina kesresi olması ve 'şettâne' kelimesinde olduğu gibi 'el-ân'ın binasında fetha ve kesre olmak üzere iki lügat bulunması ihtimaliyle zayıf görülmüştür; ancak fetha daha çok ve daha meşhurdur. İbnü's-Sâiğ'in Elfiyye şerhinde, aslının 'ev ane' olduğunu söyleyen kimsenin, 've ene' nasıl mureb ise bunun da mureb olduğunu söylediği belirtilmektedir.
واختار الجلال السيوطي بإعرابه لأنه لم يثبت لبنائه علة معتبرة فهو عنده منصوب على الظرفية، وإن دخلت من
Celâl es-Süyûtî ise mebnî oluşu için muteber bir illet sabit olmadığından onun mu‘reb olduğunu tercih etmiştir. Dolayısıyla bu kelime, Süyûtî'nin nezdinde zarfiyet üzere mansubdur; şayet [başına] 'min' (مِنْ) [harf-i cerri] girerse...
جرّ وخروجه عن الظرفية غير ثابت، وفي الاستدلال بالحديث السابق مقال، وأيا ما كان فهو هنا متعلق- بحصحص- أي حصحص الحق في هذا الوقت أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ لا أنه راودني عن نفسي، وإنما قالت ذلك بعد اعترافها تأكيدا لنزاهته ﵇، وكذا قولها: وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ أي في قوله حين افتريت عليه هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي [يوسف: ٢٦] قيل: إن الذي دعاها لذلك كله التوخي لمقابلة الأعراف حيث لا يجدي الإنكار بالعفو، وقيل: إنها لما تناهت في حبه لم تبال بانتهاك سترها وظهور سرها، وفي إرشاد العقل السليم أنها لم ترد بقولها:
Mecrur olur ve zarfiyetten çıkışı sabit değildir. Geçen hadisle istidlalde bulunmakta ise tartışma vardır. Her halükarda buradaki 'el-ân', 'hashasa' fiiline müteallıktır; yani hak bu vakitte tebeyyün etti demektir. { أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ } “Ben onun nefsinden murat almak istedim”; yoksa o benim nefsimden murat almak istemedi. Bunu itirafından sonra sırf onun aleyhisselâm nezaketini teyit etmek için söylemiştir. Aynı şekilde onun: { وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Ve şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir” sözü de böyledir; yani kendisine iftira attığım vakit { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “O benim nefsimden murat almak istedi” [Yûsuf: 26] sözünde doğrudur. Denildi ki: Onu bütün bunlara sevk eden sebep, inkârın fayda vermediği yerde af ile karşılanmak için doğruyu söylemeyi hedeflemesidir. Denildi ki: Ona olan sevgisinde son dereceye varınca, perdesinin yırtılmasına ve sırrının açığa çıkmasına aldırmadı. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Kadın bu sözüyle,
الْآنَ إلخ مجرد ظهور ما ظهر بشهادة النسوة من مطلق نزاهته ﵇ فيما أحاط به علمهن من غير تعرض لنزاهته في سائر المواطن خصوصا فيما وقع فيه التشاجر بمحضر العزيز ولا بحث عن حال نفسها وما صنعت في ذلك بل أرادت ظهور ما هو متحقق في نفس الأمر وثبوته من نزاهته ﵇ في محل النزاع وخيانتها، ولهذا قالت: أَنَا راوَدْتُهُ إلخ، وأرادت- بالآن- زمان تكلمها بهذا الكلام لا زمان شهادتهن اهـ فافهم وتأمل هل ترى فوق هذه المرتبة نزاهة حيث لم يتمالك الخصماء من الشهادة بها على أتم وجه:
{ الْآنَ } “Şimdi...” vb. sözüyle; kadınların şahitliğiyle zahir olan şeyi, onun diğer durumlardaki nezaketine —özellikle Azîz'in huzurunda cereyan eden çekişmedeki haline— temas etmeksizin ve kendi durumu ile bu hususta ne yaptığına dair bir araştırma olmaksızın, sadece onların ilminin ihata ettiği kadarıyla onun aleyhisselâm mutlak beraatini kastetmemiştir. Bilakis bizzat niza mahallinde onun aleyhisselâm beraatinin ve kendisinin hıyanetinin nefsu'l-emirde tahakkuk eden ve sabit olan hakikatini açığa çıkarmayı murad etmiştir. İşte bu yüzden: { أَنَا راوَدْتُهُ } “Ben onun nefsinden murat almak istedim” vb. demiştir. 'El-Ân' ile de kadınların şahitlik zamanını değil, bu sözü söylediği zamanı kastetmiştir. [İrşâd'dan nakil] bitti. İyi anla ve düşün; hasımların bile en mükemmel şekilde şahitlik etmekten kendilerini alamadıkları bundan daha üstün bir nezaket ve beraat mertebesi görebilir misin?
والفضل ما شهدت به الخصماء وليت من نسب إليه السوء- وحاشاه- كان عنده عشر معشار ما كان عند أولئك النسوة الشاهدات من الإنصاف ذلِكَ لِيَعْلَمَ الذي ذهب إليه غير واحد أن ذلك إشارة إلى التثبت مع ما تلاه من القصة أجمع (١) فهو من كلام يوسف ﵇ جعله فذلكة منه لما نهض له أولا من التشمر لطهارة ذيله وبراءة ساحته، وقد حكى الله تعالى ما وقع من ذلك طبق الوجود مع رعاية ما عليه دأب القرآن من الإيجاز كحذف فرجع إلى ربه فأنهاه مقالة يوسف فأحضرهن سائلا قال: ما خَطْبُكُنَّ إلخ وكذلك كما قيل في قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ إلخ، وكذلك هذا أيضا لأن المعنى فرجع إليه الرسول قائلا فتش الملك عن كنه الأمر وبان له جلية الحق من عصمتك وأنك لم ترجع في ذلك المقام الدحض بمس ملام فعند ذلك قال ﵇: ذلِكَ لِيَعْلَمَ العزيز أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ في حرمته بِالْغَيْبِ أي بظهر الغيب، وقيل: ضمير يعلم للملك، وضمير أَخُنْهُ للعزيز، وقيل: للملك أيضا لأن خيانة وزيره خيانة له، والباء إما للملابسة أو للظرفية، وعلى الأول هو حال من فاعل أَخُنْهُ أي تركت خيانته وأنا غائب عنه، أو من مفعوله أي وهو غائب عني وهما متلازمان، وجوز أن يكون حالا منهما وليس بشيء، وعلى الثاني فهو ظرف لغو لما عنده أي لَمْ أَخُنْهُ بمكان الغيب وراء الإستار والأبواب المغلقة، ويحتمل الحالية أيضا وَأَنَّ اللَّهَ أي وليعلم أن الله تعالى.
«Fazilet, hasımların lehine şahitlik ettiğidir.» Keşke ona kötülük nispet eden kimse —hâşâ ondan—, şahitlik eden o kadınlardaki insafın onda birinin onda birine sahip olsaydı! { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } “Bu, [şunun] bilinmesi içindir:” Pek çok müfessirin benimsediği görüşe göre 'zâlike' lafzı, kıssanın ardından gelen kısmıyla birlikte bütünüyle tahkik ve teennîye (meseleyi araştırmaya) işarettir. Dolayısıyla bu Yûsuf'un aleyhisselâm sözüdür; bunu, ilk başta eteğinin temizliği ve beraatinin ortaya çıkması için kolları sıvayarak giriştiği işin bir hülasası kılmıştır. Allah Teâlâ, Kur'an'ın âdeti olan îcazı gözeterek vâkıayı olduğu gibi hikaye etmiştir; nitekim 'Bunun üzerine elçi efendisine döndü, Yûsuf'un sözünü ona iletti, o da kadınları getirtip sorarak dedi ki: { ما خَطْبُكُنَّ } “Mesele/durumunuz nedir?”...' kısımlarının hazfedilmesi gibi. Aynı şekilde { قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ } “Azîz'in hanımı dedi ki:” vb. kısmında da böyle denilmiştir. Bu kısım da öyledir; zira mana: 'Bunun üzerine elçi ona dönerek dedi ki: Hükümdar meselenin künhünü araştırdı, senin masumiyetine dair hakkın hakikati ve o kaygan zeminde hiçbir kınamaya maruz kalmaksızın geri durduğun ortaya çıktı.' İşte o vakit o aleyhisselâm şöyle dedi: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } “Bu, [Azîz'in] bilmesi içindir:”; yani Azîz bilsin diye, { أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ } “benim ona hıyanet etmediğimi”; onun namusuna hıyanet etmediğimi, { بِالْغَيْبِ } “gıyabında.” Yani arkasından, görmediği yerde. 'Ya'lemü' fiilinin zamirinin hükümdara, 'ehunhü'deki zamirin ise Azîz'e ait olduğu da söylenmiştir. Vezirine hıyanet etmek kendisine hıyanet sayılacağı için hükümdara ait olduğu da söylenmiştir. Bâ harfi ya mülâbese ya da zarfiyet içindir. Birinciye göre, 'ehunhü'nün failinden haldir; yani 'ben ondan uzaktayken ona hıyanet etmeyi terk ettim' demektir; yahut mef'ûlünden haldir, yani 'o benden uzaktayken' demektir ki ikisi birbirini gerektirir. Her ikisinden birden hal olması da caiz görülmüştür ancak bu bir şey değildir. İkinciye göre ise yanındaki şey için lağv zarftır; yani perdelerin ve kilitli kapıların arkasındaki gayb mekanında 'ona hıyanet etmedim' demektir; hal olması da muhtemeldir. { وَأَنَّ اللَّهَ } “ve muhakkak Allah'ın...”; yani ve bilsin ki şüphesiz Allah Teâlâ,
لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ أي لا ينفذه ولا يسدّده بل يبطله ويزهقه فهداية الكيد مجاز عن تنفيذه، ويجوز أن يكون المراد لا يهدي الخائنين بسبب كيدهم فأوقع الهداية المنفية على الكيد وهي واقعة عليهم تجوزا للمبالغة لأنه إذا لم يهد السبب علم منه عدم هداية مسببه بالطريق الأولى، وفيه تعريض بامرأة العزيز في خيانتها أمانته، وبه في خيانته أمانة الله تعالى حين ساعدها على حبسه بعد ما رأوا الآيات الدالة على نزاهته ﵇، ويجوز أن يكون مع
{ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “[Allah] hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz”; yani onu hedefine iletmez ve neticeye erdirmez, bilakis boşa çıkarır ve yok eder. Dolayısıyla tuzağın hidayete erdirilmesi, onun hedefine ulaştırılmasından mecazdır. [Ayetin] muradının; 'tuzakları sebebiyle hainleri başarıya erdirmez' şeklinde olması da caizdir. Böylece nefyedilen hidayet, mübalağa amacıyla mecazen -aslında bizzat onların kendilerine ait iken- tuzağa isnat edilmiştir. Zira sebep başarıya ulaştırılmayınca, sebep olunan şeyin (müsebbebin) öncelikle başarıya erdirilmeyeceği bundan anlaşılır. Bunda; [Yûsuf'un] emanetine hıyanet etmesi hususunda Azîz'in hanımına, onun aleyhisselâm nezaket ve masumiyetine delalet eden açık delilleri gördükten sonra zindana atılması hususunda hanımına yardımcı olmasıyla da Allah Teâlâ'nın emanetine hıyanet etmesi hususunda bizzat Azîz'e bir tariz (iğneleme) bulunmaktadır. Bununla
ذلك تأكيدا لأمانته ﵇ على معنى لو كنت خائنا لما هدى الله تعالى كيدي ولا سدّده، وتوهم عبارة بعضهم عدم اجتماع التأكيد والتعريض، والحق أنه لا مانع من ذلك، وأراد بكيده تشمره وثباته ذلك، وتسميته كيدا على فرض الخيانة على بابها حقيقة كما لا يخفى، فما في الكشف من أنه سماه كيدا استعارة أو مشاكلة ليس بشيء، وقيل: إن ضمير يعلم ولَمْ أَخُنْهُ لله تعالى أي ذلك ليعلم الله تعالى أني لم أعصه أي ليظهر أني غير عاص ويكرمني ويصير سبب رفع منزلتي وليظهر أن كيد الخائن لا ينفذ وأن العاقبة للمطيع لا للعاصي فهو نظير قوله تعالى: لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ [البقرة: ١٤٣] وله نظائر أخر في القرآن كثيرة إلّا أن الله تعالى أخبر عن نفسه بذلك وأما غيره فلم يرد في الكتاب العزيز، وفيه نوع إيهام التحاشي عنه أحسن على أن المقام لما تقدم ادعى.
birlikte onun aleyhisselâm emanetini teyit etmesi de caizdir; yani 'eğer ben bir hain olsaydım, Allah Teâlâ benim tuzağımı hedefine ulaştırmaz ve muvaffak kılmazdı' manasındadır. Bazılarının ifadesi tekit ile tarizin bir arada bulunamayacağı vehmini doğurmuştur; hak olan ise buna hiçbir engelin bulunmadığıdır. Tuzağından kastı; onun kolları sıvayıp bu husustaki sebatıdır. Hıyanet varsayımına göre buna tuzak denmesi ise gizli olmadığı üzere hakiki manasındadır; dolayısıyla el-Keşf'te geçen, bunu istiare veya müşâkele yoluyla keyd olarak isimlendirdiği şeklindeki söz bir şey değildir. 'Ya'lemü' ve 'lem ehunhü'deki zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu da söylenmiştir; yani bu, Allah Teâlâ'nın benim O'na isyan etmediğimi bilmesi içindir; yani asi olmadığımın ortaya çıkması, beni mükafatlandırması, mertebemin yükselmesine sebep olması ve hainin tuzağının hedefine ulaşmayacağının, akıbetin asiye değil muti olana ait olduğunun zahir olması içindir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ } “Peygambere uyanı, iki topuğu üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye” [el-Bakara: 143] sözünün benzeridir ve Kur'an'da bunun pek çok benzeri vardır. Ancak Allah Teâlâ bunu bizzat kendisi hakkında haber vermiştir; başkası hakkında ise Kitâb-ı Azîz'de böyle bir şey varit olmamıştır. Bunda bir nevi tenzih edilmesi gereken bir vehim vardır; kaldı ki makam daha önce geçen vechi daha kuvvetli kılmaktadır.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي أي لا أنزهها عن السوء قال ذلك ﵇: هضما لنفسه البرية عن كل سوء وتواضعا لله تعالى وتحاشيا عن التزكية والإعجاب بحالها على أسلوب
{ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam”; yani onu kötülükten tamamen beri tutmam. O aleyhisselâm bunu; her türlü kötülükten beri olan nefsini kırmak, Allah Teâlâ'ya karşı tevazu göstermek, tezkiyeden ve nefsin haline hayran olmaktan kaçınmak amacıyla,
قوله ﷺ: «أنا سيد ولد آدم ولا فخر» (١)
O'nun ﷺ: «Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok» sözü üslubunca söylemiştir.
أو تحديثا بنعمة الله تعالى وإبرازا لسره المكنون في شأن أفعال العباد أي لا أنزهها من حيث هي- هي- ولا أسند هذه الفضيلة إليها بمقتضى طبعها من غير توفيق من الله سبحانه بل إنما ذلك بتوفيقه جل شأنه ورحمته، وقيل: إنه أشار بذلك إلى أن عدم التعرض لم يكن لعدم الميل الطبيعي بل لخوف الله تعالى إِنَّ النَّفْسَ البشرية التي من جملتها نفسي في حد ذاتها لَأَمَّارَةٌ لكثيرة الأمر بِالسُّوءِ أي بجنسه، والمراد أنها كثيرة الميل إلى الشهوات مستعملة في تحصيلها القوى والآلات.
Yahut Allah Teâlâ'nın nimetini anmak ve kulların fiilleri hususundaki gizli sırrını izhar etmek üzere [böyle demiştir]; yani bizzat kendisi olması hasebiyle nefsimi temize çıkarmam ve Allah Sübhânehu'nun tevfiki olmaksızın bu fazileti onun tabiatının gereği olarak ona isnat etmem; bilakis bu durum ancak O'nun celâli yüce olan tevfiki ve rahmetiyledir. Denildi ki: O bununla kötülüğe meyletmemesinin fıtri meylin yokluğundan değil, bilakis Allah korkusundan kaynaklandığına işaret etmiştir. { إِنَّ النَّفْسَ } “Şüphesiz nefis”; kendi zatı itibarıyla benim nefsimin de dahil olduğu beşeri nefis, { لَأَمَّارَةٌ } “kesinlikle çokça emreder”; çok emredicidir, { بِالسُّوءِ } “kötülüğü.” Yani kötülük cinsini. Kastedilen, onun şehvetlere çokça meyletmesi ve bunları elde etmede kuvvet ve vasıtaları kullanmasıdır.
وفي كثير من التفاسير أنه ﵇ حين قال: لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ قال له جبريل ﵇:
Tefsirlerin çoğunda yer aldığına göre, o aleyhisselâm: { لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilsin diye” dediğinde Cibrîl aleyhisselâm ona şöyle demiştir:
ولا حين هممت؟ فقال: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إلخ، وقد أخرجه الحاكم في تاريخه وابن مردويه بلفظ قريب من هذا عن أنس مرفوعا، وروي ذلك عن ابن عباس وحكيم بن جابر والحسن وغيرهم،
"Yeltendiğin (meylettiğin) zaman da mı değil?" Bunun üzerine o: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam...” demiştir. el-Hâkim kendi Târih'inde ve İbn Merdûye buna yakın bir lafızla Enes'ten merfû olarak rivayet etmişlerdir. Bu durum İbn Abbâs, Hakîm b. Câbir, el-Hasan ve başkalarından da rivayet edilmiştir.
وهو إن صح يحمل الهم فيه على الميل الصادر عن طريق الشهوة البشرية لا عن طريق العزم والقصد، وقيل: لا مانع من أن يحمل على الثاني ويقال: إنه صغيرة وهي تجوز على الأنبياء ﵈ قبل النبوة، ويلتزم أنه ﵇ لم يكن إذ ذاك نبيا.
Şayet bu rivayet sahih ise, buradaki 'hemm' (yeltenme/meyil), azim ve kasıt yoluyla değil, beşeri şehvet yoluyla sadır olan meyle hamledilir. İkinciye hamledilmesine bir engel bulunmadığı ve bunun bir zelle/küçük günah olduğu, peygamberler aleyhimüsselâm için peygamberlikten önce caiz görülebileceği ve onun aleyhisselâm o vakit henüz peygamber olmadığını kabul etmenin gerekeceği de söylenmiştir.
والزمخشري جعل ذلك وما أشبهه من تلفيق المبطلة وبهتهم على الله تعالى ورسوله، وارتضاه وهو الحري بذلك ابن المنير وعرض بالمعتزلة بقوله: وذلك شأن المبطلة من كل طائفة إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي قال ابن عطية: الجمهور على أن الاستثناء منقطع وما مصدرية أي لكن رحمة ربي هي التي تصرف عنها السوء على حد ما جوز في قوله سبحانه: وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا [يس: ٢٣] وجوز أن يكون استثناء من أعم الأوقات وما مصدرية ظرفية زمانية أي هي أمارة بالسوء في كل وقت إلا في وقت رحمة ربي وعصمته، والنصب على الظرفية لا على الاستثناء كما توهم، لكن فيه التفريغ في الإثبات والجمهور على أنه لا يجوز إلا بعد النفي أو شبهه. نعم أجازه بعضهم في الإثبات إن استقام المعنى كقرأت إلا يوم الجمعة. وأورد على هذا بأنه يلزم عليه كون نفس يوسف وغيره من الأنبياء
ez-Zemahşerî, bunu ve benzerlerini bâtıl ehlinin bir uydurması ve onların Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne attıkları bir iftira saymıştır. Buna lâyık olan İbnü'l-Münayyir de bunu benimsemiş ve: "Bu, her fırkadan bâtıl ehlinin âdetidir" sözüyle Mûtezile'ye ta'rizde bulunmuştur. { إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي } “Rabbimin merhamet ettiği müstesna” [kavline gelince;] İbn Atıyye şöyle demiştir: "Cumhur, istisnanın munkatı' ve 'mâ'nın masdariyye olduğu görüşündedir; yani 'Lâkin Rabbimin rahmeti, kötülüğü ondan savan şeydir' demektir; nitekim Sübhânehu'nun: { وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا } “Ne de onlar kurtarılırlar, ancak bizden bir rahmet müstesna” [Yâsîn: 43] kavlinde caiz görüldüğü üzeredir. Bunun, vakitlerin en umumisinden yapılan bir istisna olması ve 'mâ'nın masdariyye-i zarfiyye-i zamâniyye olması da caiz görülmüştür; yani 'O (nefis), Rabbimin rahmeti ve ismeti (koruması) vakti müstesna her vakitte kötülüğü çokça emredicidir' demektir. [Buradaki] nasb hali, vehmedildiği gibi istisnadan dolayı değil, zarfiyetten dolayıdır. Fakat bunda olumlu cümlede tefrîğ (istisnâ-i müferrağ) durumu vardır; cumhur ise bunun ancak nefiy (olumsuzluk) veya nefiy benzerinden sonra caiz olacağı görüşündedir. Evet, bazısı 'Cuma günü hariç okudum' [örneğinde olduğu gibi], mana düzgün olduğu takdirde olumlu cümlede buna cevaz vermiştir. Buna; Yûsuf'un ve diğer peygamberlerin
عليهم السلام مائلة إلى الشهوات في أكثر الأوقات إلا أن يحمل ذلك على ما قبل النبوة بناء على جواز ما ذكر قبلها أو يراد جنس النفس لا كل واحدة.
aleyhimüsselâm nefislerinin, zikredilen şeyin nübüvvetten önce caiz görülmesine binaen peygamberlik öncesine hamledilmedikçe yahut tek tek her bir nefis değil de nefis cinsi kastedilmedikçe, çoğu vakitlerde şehvetlere meyilli olmasını gerektireceği itirazı getirilmiştir.
وتعقيب بأن الأخير غير ظاهر لأن الاستثناء معيار العموم ولا يرد ما ذكر رأسا لأن المراد هضم النوع البشري اعترافا بالعجز لولا العصمة على أن وقت الرحمة قد يعم العمر كله لبعضهم اهـ، ولعل الأولى الاقتصار على ما في حيز العلاوة فتأمل، وأن يكون استثناء من النفس أو من الضمير المستتر في- أمارة- الراجع إليها أي كل نفس أمارة بالسوء إلا التي رحمها الله تعالى وعصمها عن ذلك كنفسي أو من مفعول- أمارة- المحذوف أي أمارة صاحبها إلا ما رحمه الله تعالى، وفيه وقوع ما على من يعقل وهو خلاف الظاهر، ولينظر الفرق في ذلك بينه وبين انقطاع الاستثناء إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ عظيم المغفرة فيغفر ما يعتري النفوس بمقتضى طباعها ومبالغ في الرحمة فيعصمها من الجريان على موجب ذلك، والإظهار في مقام الإضمار مع التعرض لعنوان الربوبية لتربية مبادئ المغفرة والرحمة، ولعل تقديم ما يفيد الأولى على ما يفيد الثانية لأن التخلية مقدمة على التحلية، وذهب الجبائي واستظهره أبو حيان إلى أن ذلِكَ لِيَعْلَمَ إلى هنا من كلام امرأة العزيز، والمعنى ذلك الإقرار والاعتراف بالحق ليعلم يوسف أني لم أخنه ولم أكذب عليه في حال غيبته وما أبرئ نفسي مع ذلك من الخيانة حيث قلت ما قلت وفعلت به ما فعلت إن كل نفس أمارة بالسوء إلا نفسا رحمها الله تعالى بالعصمة كنفس يوسف ﵇ إن ربي غفور لمن استغفر لذنبه واعترف به رحيم له. وتعقب ذلك صاحب الكشف بأنه ليس موجبه إلا ما توهم من الاتصال الصوري وليس بذاك، ومن أين لها أن تقول: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي بعد ما وضح ولا كشية الأبلق أنها أمها يرجع إليها طمها ورمها.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Sonuncusu açık değildir, çünkü istisna umumun ölçüsüdür; zikredilen itiraz ise kökten varit olmaz, zira kastedilen ismet (koruma) olmasaydı acziyeti itiraf babından insan nevini kırmaktır; kaldı ki rahmet vakti bazılarının bütün ömrünü de kapsayabilir. [İtiraz] bitti. Belki de en evlası üst tarafta zikredilenle yetinmektir, iyi düşün. Bunun nefisten yahut 'emmârah' içindeki ona raci olan müstetir zamirden istisna olması da caizdir; yani 'Rabbimin merhamet edip nefsim gibi bundan koruduğu nefis müstesna, her nefis kötülüğü çokça emreder' demektir. Yahut 'emmârah' fiilinin hazfedilmiş mef'ûlünden istisnadır; yani 'Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna, nefs sahibine kötülüğü çokça emreder' demektir. Bunda akıl sahibi için 'mâ' lafzının kullanılması söz konusudur ki bu zahire aykırıdır; bununla istisnanın munkatı olması arasındaki farka dikkat edilmelidir. { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Mağfireti pek büyüktür, böylece nefislerin tabiatları gereği maruz kaldıkları kusurları bağışlar; rahmetinde pek mübalağalıdır, böylece onları bunun gereğince hareket etmekten korur. Zamir makamında açık ismin getirilmesi ve rubûbiyet unvanına yer verilmesi, mağfiret ve rahmet mebdeilerini terbiye etmek içindir. Birincisini ifade edenin ikincisini ifade edenden öne geçirilmesi ise tahliyenin (arınmanın) tahliyeden (süslenmeden) önce gelmesinden dolayıdır. el-Cübbâî ve onu zahir gören Ebû Hayyân; { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } “Bu, [şunun] bilinmesi içindir...” kısmından buraya kadar olan sözlerin Azîz'in hanımına ait olduğu görüşüne varmışlardır. Mana: 'Bu ikrar ve hakkı itiraf, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve ona iftira atmadığımı Yûsuf'un bilmesi içindir; bununla beraber söylediğim şeyleri söyleyip ona yaptıklarımı yaptığım için nefsimi hıyanetten temize de çıkarmıyorum. Allah Teâlâ'nın Yûsuf'un aleyhisselâm nefsi gibi ismetle merhamet ettiği nefis müstesna, her nefis kötülüğü çokça emreder. Şüphesiz Rabbim günahına istiğfar edip onu itiraf edeni çok bağışlayandır, ona çok merhamet edendir' şeklindedir. Keşf sahibi buna karşı çıkarak; bu görüşün gerekçesinin sadece zannedilen şeklî irtibattan ibaret olduğunu, oysa durumun öyle olmadığını belirtmiştir; bütün pisliği ve kiri kendisine dönen fitnenin başı olduğu gün gibi aşikâr olduktan sonra kadın nereden kalkıp da { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmam” diyecektir?!
ومن الناس من انتصر له بأن أمر التعليل ظاهر عليه، وهو على تقدير جعله من كلامه ﵇ غير ظاهر لأن علم العزيز بأنه لم يكن منه ما قرف به إنما يستدعي التفتيش مطلقا لا خصوص تقديمه على الخروج حين طلبه الملك والظاهر على ذلك التقدير جعله له. وأجيب بأن المراد ليظهر علمه على أتم وجه وهو يستدعي الخصوص، ويساعد على إرادة ظهور العلم أن أصل العلم كان حاصلا للعزيز قبل حين شهد شاهد من أهلها وفيه نظر، ويمكن أن يقال: إن في التثبت وتقديم التفتيش على الخروج من مراعاة حقوق العزيز ما فيه حيث لم يخرج من جنسه قبل ظهور بطلان ما جعله سببا له مع أن الملك دعاه إليه، ويترتب على ذلك علمه بأنه لم يخنه في شيء من الأشياء أصلا فضلا عن خيانته في أهله لظهور أنه ﵇ إذا لم يقدم على ما عسى أن يتوهم أنه نقض لما أبرمه مع قوة الداعي وتوفر الدواعي فهو بعدم الإقدام على غيره أجدر وأحرى، فالعلة للتثبت مع ما تلاه من القصة هي قصد حصول العلم بأنه ﵇ لم يكن منه ما يخون به كائنا ما كان مع ما عطف عليه، وذلك العلم إنما يترتب على ما ذكر لا على التفتيش ولو بعد الخروج كما لا يخفى، أو يقال: إن المراد ليجري على موجب العلم بما ذكر بناء على التزام أنه كان قبل ذلك عالما به لكنه لم يجر على موجب علمه وإلا لما حبسه ﵇ فيتلافى تقصيره بالإعراض عن تقبيح أمره أو بالثناء عليه ليحظى عند الملك ويعظمه الناس فتينع من دعوته أشجارها وتجري في أودية القلوب أنهارها، ولا شك أن هذا مما يترتب على تقديم التفتيش كما فعل، وليس ذلك مما لا يليق بشأنه ﵇ بل الأنبياء ﵈ كثيرا ما يفعلون مثل ذلك في مبادئ أمرهم وقد كان نبينا ﷺ يعطي الكافر إذا كان سيد قومه ما يعطيه ترويجا لأمره، وإذا حمل قوله ﵇ لصاحبه الناجي اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ [يوسف: ٤٢] على مثل هذا كما فعل أبو حيان تناسب طرفا الكلام أشد تناسب، وكذا لو حمل ذاك على ما اقتضاه ظاهر الكلام وتظافرت عليه الأخبار.
İnsanlardan bazıları; illet bildirme hususunun bu görüşe göre gayet açık olduğunu söyleyerek onu savunmuşlardır; zira sözün onun aleyhisselâm sözü olduğu takdirde bu durum açık değildir, çünkü Azîz'in kendisine isnat edilen şeyin vuku bulmadığını bilmesi, hükümdarın kendisini talep ettiği vakit araştırmanın zindandan çıkışın önüne geçirilmesini değil, mutlak olarak araştırmayı gerektirir; bu takdirde zahir olan sözün kadına ait kılınmasıdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen, ilmin en mükemmel şekilde açığa çıkmasıdır; bu da hususiyeti gerektirir. İlmin açığa çıkmasının murad edildiğini destekleyen husus şudur: Esasen bu bilgi, kadının ehlinden bir şahit şahitlik ettiği vakit Azîz nezdinde zaten hasıl olmuştu; ancak bunda tartışma vardır. Şöyle demek de mümkündür: Hükümdar kendisini davet etmişken, sebebini teşkil eden şeyin batıllığı ortaya çıkmadan zindandan çıkmamak suretiyle teennîde ve araştırmayı çıkışın önüne geçirmekte Azîz'in haklarına son derece riayet vardır. Buna terettüp eden husus ise; ailesine hıyanet etmek bir yana, onun hiçbir hususta kendisine asla hıyanet etmediğini bilmesidir. Zira son derece güçlü teşvik ve sebepler varken onun kararlaştırdığı şeyi bozduğu vehmedilebilecek bir şeye dahi o aleyhisselâm yeltenmediğine göre, bunun dışındakilere yeltenmemeye çok daha layık ve uygundur. Dolayısıyla kıssanın takip eden kısmıyla birlikte teennînin gerekçesi; onun aleyhisselâm ne şekilde olursa olsun kendisine hıyanet sayılabilecek bir eylemde bulunmadığı bilgisinin matuf olan hususla birlikte hasıl olmasını kastetmesidir. Bu bilgi ise gizli olmadığı üzere zindandan çıktıktan sonra olsa bile sadece araştırmaya değil, ancak zikredilen bu tutuma terettüp eder. Yahut şöyle denilir: Kastedilen; daha önce bunu bildiği halde ilminin gereğince amel etmediği —yoksa onu aleyhisselâm hapsetmezdi— kabulüne binaen, zikredilen şey hakkındaki ilminin gereğine göre hareket etmesidir; böylece onun durumunu kötülemekten vazgeçerek yahut hükümdar nezdinde itibar görüp insanların gözünde yücelmesi için onu överek kusurunu telafi eder; böylece davetinin ağaçları meyve verir ve kalplerin vadilerinde nehirleri akar. Şüphe yok ki bu durum, yaptığı gibi araştırmanın öne geçirilmesine terettüp eden hususlardandır. Bu ise onun aleyhisselâm şanına yakışmayacak bir şey değildir; bilakis peygamberler aleyhimüsselâm işlerinin başlangıcında çok defa böyle yaparlar. Nitekim Peygamberimiz ﷺ de davasını yaymak için bir kavmin reisi olduğunda kâfire gereken şeyleri verirdi. Onun aleyhisselâm kurtulan arkadaşına: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” [Yûsuf: 42] sözü, Ebû Hayyân'ın yaptığı gibi bu kabilden bir anlama hamledilirse, kelamın iki tarafı son derece mükemmel bir şekilde birbiriyle uyum sağlar; aynı şekilde kelamın zahirinin iktiza ettiği ve haberlerin teyit ettiği manaya hamledilse de böyledir.
وقيل هنا: إن ذلك لئلا يقبح العزيز أمره عند الملك تمحلا لإمضاء ما قضاه، ويكون ذلك من قبيل السعي في تحقيق المقتضي لخلاصه وهذا من قبيل التشمير لرفع المانع لكنه مما لا يليق بجلالة شأنه ﵇.
Burada şöyle de denilmiştir: Bu, Azîz'in vermiş olduğu hükmü uygulamak için hükümdarın yanında onun durumunu kötülememesi içindir; bu durumda kurtuluşunun muktezasını (sebebini) gerçekleştirmeye gayret etme kabilinden, diğeri ise maniyi defetmek için kolları sıvama kabilinden olur; fakat bu onun aleyhisselâm yüce şanına yakışmayan bir durumdur.
ولعل الدعاء بالمغفرة في الخبر السالف على هذا إشارة إلى ما ذكر، ويقال: إنه ﵇ إنما لم يعاتب عليه كما عوتب على الأول لكونه دونه مع أنه قد بلغ السيل الزبى، ولا يخفى أن عوده ﵇ لما يستدعي أدنى عتاب بالنسبة إلى منصبه بعد أن جرى ما جرى في غاية البعد، ومن هنا قيل: الأولى أن يجعل ما تقدم كما تقدم ويحمل هذا على أنه ﵇ أراد به تمهيد أمر الدعوة إلى الله تعالى جبرا لما فعل قبل واتباعا لخلاف الأولى بالنظر إلى مقامه بالأولى، وقيل: في وجه التعليل غير ذلك، وأخرج ابن جرير عن ابن جريج أن هذا من تقديم القرآن وتأخيره وذهب إلى أنه متصل بقول: فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إلخ ويرد على ظاهره ما لا يخفى فتأمل جميع ما ذكرناه لتكون على بصيرة من أمرك. وفي رواية البزي عن ابن كثير وقالون عن نافع أنهما قرآ «بالسو» على قلب الهمزة واوا والإدغام وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ أجعله خالصا لِنَفْسِي وخاصا بي فَلَمَّا كَلَّمَهُ في الكلام إيجاز أي فأتوا به فلما إلخ، وحذف ذلك للإيذان بسرعة الإتيان فكأنه لم يكن بينه وبين الأمر بإحضاره ﵇ والخطاب معه زمان أصلا، ولم يكن حاضرا مع النسوة في المجلس كما زعمه بعض وجعل المراد من هذا الأمر قربوه إلي، والضمير المستكن في «كلمه» ليوسف ﵇ والبارز للملك أي فلما كلم يوسف ﵇ الملك آثر ما أتاه فاستنطقه ورأى حسن منطقه بما صدق الخبر الخبر، واستظهر في البحر كون الضمير الأول للملك والثاني ليوسف أي فلما كلمه الملك ورأى حسن جوابه ومحاورته قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ ذو مكانة ومنزلة رفيعة أَمِينٌ مؤتمن على كل شيء، وقيل: آمن من كل مكروه، والوصف بالأمانة هو الأبلغ في الإكرام، والْيَوْمَ ليس بمعيار للمكانة والأمانة بل هو آن التكلم، والمراد تحديد مبدئهما احترازا عن كونهما بعد حين، وفي اختيار- لدى- على عند ما لا يخفى من الاعتناء بشأنه ﵇، وكذا في اسمية الجملة وتأكيدها.
Geçen hadisteki mağfiret duasının bu yoruma göre zikredilen hususa işaret olması muhtemeldir. Şöyle denilmektedir: Bıçak kemiğe dayanmış olmasına rağmen, birincisinden daha hafif olduğu için o aleyhisselâm bundan ötürü birincisinde olduğu gibi azarlanmamıştır. Cereyan eden onca şeyden sonra, makamına nispetle en ufak bir azarı dahi gerektirecek bir duruma onun aleyhisselâm yeniden dönmesinin son derece uzak bir ihtimal olduğu ise gizli değildir. İşte bu sebeple denilmiştir ki: Evla olan, daha önce geçeni geçtiği gibi bırakmak ve bunu; daha önce yaptığını telafi etmek ve makamına nispetle evla olmayanın peşinden evla olanı takip ettirmek maksadıyla Allah Teâlâ'ya davet işine zemin hazırlamayı murad ettiğine hamletmektir. İlletin veçhi hakkında bundan başkası da söylenmiştir. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre bu, Kur'an'ın takdim ve tehirindendir ve o, bunun { فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “Ona ellerini kesen kadınların halinin ne olduğunu sor” sözüne muttasıl olduğu görüşüne varmıştır; bunun zahirine yöneltilecek itirazlar ise gizli değildir. İşinde basiret üzere olman için zikrettiğimiz bütün bu hususları iyice düşün. el-Bezzî'nin İbn Kesîr'den ve Kâlûn'un Nâfi'den rivayetinde, hemzenin vâva kalbedilmesi ve idgam ile "bi's-sû" şeklinde okumuşlardır. { وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ } “Hükümdar dedi ki: Onu bana getirin, onu kendime tahsis edeyim”; kendime halis kılayım, { لِنَفْسِي } “kendime”; ve bana has kılayım. { فَلَمَّا كَلَّمَهُ } “Onunla konuşunca”; kelamda îcaz vardır, yani 'onu getirdiler, onunla konuşunca...' demektir. Bu kısmın hazfedilmesi, getirilmesinin süratini bildirmek içindir; sanki onun aleyhisselâm getirilmesi emri ile kendisiyle konuşulması arasında hiçbir zaman geçmemiş gibidir. Bazılarının iddia ettiği ve bu emirden kastın 'onu bana yaklaştırın' olduğunu söylediği gibi mecliste kadınlarla beraber hazır bulunmuyordu. 'Kellemehû' fiilindeki müstetir zamir Yûsuf'a aleyhisselâm, bariz (bitişik) zamir ise hükümdara aittir; yani Yûsuf aleyhisselâm hükümdarın yanına gelir gelmez onunla konuşup hükümdar da onu konuşturunca ve sözün haberi doğrulamasıyla onun güzel konuşmasını görünce [böyle söyledi]. el-Bahr'da birinci zamirin hükümdara, ikincisinin ise Yûsuf'a ait olduğu zahir görülmüştür; yani hükümdar onunla konuşup güzel cevabını ve hitabını görünce, { قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ } “Dedi ki: Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibisin”; yüce bir makam ve mertebe sahibisin, { أَمِينٌ } “güvenilir birisin.” Her hususta kendisine güvenilen birisin. Her türlü kötü durumdan emniyettesin manasında olduğu da söylenmiştir. Emanet ile vasıflanmak ikramda en beliğ olanıdır. { الْيَوْمَ } “Bugün” lafzı makam ve emanetin ölçüsü (zaman sınırı) olmayıp bilakis konuşma anıdır; kastedilen, bir süre sonra olmasından sakınmak üzere ikisinin başlangıcını tayin etmektir. 'İnde' yerine 'ledey' lafzının tercih edilmesinde onun aleyhisselâm şanına gösterilen ihtimam gizli değildir; aynı şekilde cümlenin isim cümlesi olmasında ve tekit edilmesinde de bu ihtimam açıktır.
روي أن الرسول جاءه فقال له:
Rivayet edildi ki elçi ona geldi ve şöyle dedi:
أجب الملك الآن بلا معاودة والق عنك ثياب السجن واغتسل والبس ثيابا جددا ففعل فلما قام ليخرج دعا لأهل السجن اللهم عطف عليهم قلوب الأخيار ولا تعم عليهم الأخبار فهم أعلم الناس بالأخبار في كل بلد ثم خرج فكتب على الباب هذه منازل البلوى وقبور الأحياء وشماتة الأعداء وتجربة الأصدقاء، فلما وصل إلى باب الملك قال: حسبي ربي من دنياي وحسبي ربي من خلقه عز جارك وجل ثناؤك ولا إله غيرك، فلما دخل على الملك قال: اللهم إني أسألك بخيرك من خيره وأعوذ بك من شره وشر غيره ثم سلم عليه بالعربية فقال له الملك: ما هذا اللسان؟ فقال: لسان عمي إسماعيل، ثم دعا له بالعبرانية فقال له: وما هذا اللسان أيضا؟ فقال: هذا لسان آبائي، وكان الملك يعرف سبعين لسانا فكلمه بها فأجابه بجميعها فتعجب منه وقال: أيها الصديق إني أحب أن أسمع رؤياي منك فحكاها ﵇ له طبق ما رأى لم يخرم منها حرفا، فقال الملك: أعجب من تأويلك إياها معرفتك لها فأجلسه معه على السرير وفوض إليه أمره
"Hükümdarın davetine hemen şimdi tereddüt etmeksizin icabet et; zindan elbiselerini üzerinden çıkar, yıkan ve yeni elbiseler giy." O da öyle yaptı. Çıkmak üzere ayağa kalktığında zindandakiler için şöyle dua etti: "Allahım! Hayırlı insanların kalplerini onlara meylettir ve haberleri onlara kapalı kılma." Bu yüzden onlar her beldede haberleri en iyi bilen insanlardır. Sonra çıktı ve kapının üzerine şöyle yazdı: "Burası belaların konakları, dirilerin kabirleri, düşmanların sevinç mekanı ve dostların imtihan yeridir." Hükümdarın kapısına vardığında şöyle dedi: "Rabbim bana dünyama karşı yeter, Rabbim bana mahlukatına karşı yeter; Sana sığınan aziz olur, Senin senan pek yücedir ve Senden başka ilah yoktur." Hükümdarın huzuruna girdiğinde ise: "Allahım! Senin hayrınla onun hayrından ister, onun şerrinden ve başkalarının şerrinden Sana sığınırım" dedi. Sonra ona Arapça selam verdi. Hükümdar ona: "Bu hangi dildir?" dedi. "Amcam İsmâil'in dilidir" dedi. Sonra ona İbranice dua etti. Hükümdar: "Peki bu hangi dildir?" dedi. "Bu da atalarımın dilidir" dedi. Hükümdar yetmiş dil biliyordu; onunla bu dillerle konuştu, o da hepsine cevap verdi. Hükümdar buna hayret etti ve: "Ey dosdoğru kişi! Rüyayı bizzat senden dinlemek isterim" dedi. O da aleyhisselâm tek bir harfini bile eksiltmeksizin rüyayı aynen gördüğü gibi anlattı. Bunun üzerine hükümdar: "Onu tabir etmenden daha çok, onu bu şekilde bilmene hayran kaldım" dedi ve onu kendisiyle beraber tahtın üzerine oturttu ve işlerini ona havale etti.
وقيل: إنه أجلسه قبل أن يقص الرؤيا.
Rüyayı anlatmadan önce onu oturttuğu da söylenmiştir.
وأخرج ابن جرير عن ابن إسحاق قال: ذكروا أن قطفير هلك (١) في تلك الليالي وأن الملك زوج (٢) يوسف امرأته راعيل فقال لها حين أدخلت عليه: أليس هذا خيرا مما كنت تريدين؟
İbn Cerîr'in İbn İshâk'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Kıtfîr'in o günlerde öldüğünü ve hükümdarın Yûsuf'u onun hanımı Râîl ile evlendirdiğini zikretmişlerdir. Kadın onun yanına girdiğinde Yûsuf ona şöyle demiştir: "Bu, senin istediğin şeyden daha hayırlı değil mi?"
فقالت: أيها الصديق لا تلمني فإني كنت امرأة كما ترى حسناء جملاء ناعمة في ملك ودنيا وكان صاحبي لا يأتي النساء وكنت كما جعلك الله تعالى في حسنك وهيئتك فغلبتني نفسي على ما رأيت فيزعمون أنه وجدها عذراء فأصابها فولدت له رجلين إفرائيم وميشا.
Bunun üzerine [kadın] şöyle dedi: "Ey Sıddîk! Beni kınama; zira ben gördüğün gibi mülk ve refah içinde güzel, alımlı ve narin bir kadındım. Kocam ise kadınlara yaklaşamazdı. Sen ise Allah Teâlâ'nın seni yarattığı gibi [eşsiz] bir güzellik ve suretteydin; dolayısıyla gördüğüm bu durum karşısında nefsim bana galip geldi." [Râviler] Yûsuf'un onu bakire bulup onunla zifafa girdiğini ve kadının ona Efrâyim ile Mîşâ adında iki erkek evlat doğurduğunu naklederler.
أخرج الحكيم الترمذي عن وهب قال: أصابت امرأة العزيز حاجة فقيل لها: لو أتيت يوسف بن يعقوب فسألتيه فاستشارت الناس في ذلك فقالوا: لا تفعلي فإنا نخافه عليك قالت: كلا إني لا أخاف ممن يخاف الله تعالى فأدخلت عليه فرأته في ملكه فقالت: الحمد لله الذي جعل العبيد ملوكا بطاعته ثم نظرت إلى نفسها فقالت: الحمد لله الذي جعل الملوك عبيدا بمعصيته فقضى لها جميع حوائجها ثم تزوجها فوجدها بكرا الخبر.
el-Hakîm et-Tirmizî, Vehb'den şöyle rivayet etmiştir: Azîz'in hanımına yoksulluk isabet etti. Kendisine: "Yâkūb oğlu Yûsuf'a gidip ondan bir şeyler istesen ya!" denildi. O da bu konuda insanlara danıştı. Onlar: "Bunu yapma, zira senin adına ondan korkarız" dediler. Kadın: "Asla! Ben Allah Teâlâ'dan korkan bir kimseden korkmam" dedi. Kadın onun huzuruna girdiğinde onu mülk ve saltanatı içinde gördü ve: "Kulluk ve itaati sayesinde köleleri hükümdar yapan Allah'a hamdolsun" dedi. Sonra kendi nefsine bakıp: "İsyanı sebebiyle hükümdarları köle yapan Allah'a hamdolsun" dedi. Bunun üzerine Yûsuf onun bütün ihtiyaçlarını giderdi, sonra onunla evlendi ve onu bakire olarak buldu... [hadis devam eder].
وفي رواية أنها تعرضت له في الطريق فقالت ما قالت فعرفها فتزوجها فوجدها بكرا وكان زوجها عنينا،
Bir rivayette ise kadının yolda onun karşısına çıkıp söyleyeceğini söylediği, Yûsuf'un da onu tanıdığı, ardından onunla evlenip bakire bulduğu ve kocasının iktidarsız (inîn) olduğu zikredilir.
وشاع عند القصاص أنها عادت شابة بكرا إكراما له ﵇ بعد ما كانت ثيبا غير شابة، وهذا مما لا أصل له، وخبر تزوجها أيضا مما لا يعول عليه عند المحدثين وعلى فرض ثبوت التزوج فظاهر خبر الحكيم أنه إنما كان بعد تعيينه ﵇ لما عين له من أمر الخزائن، قيل: ويعرب عنه قوله تعالى:
Kıssacılar arasında, onun dul ve yaşlı bir kadın olduktan sonra, Yûsuf'a aleyhisselâm ikram olsun diye genç ve bakire bir kıza dönüştüğü rivayeti yayılmıştır ki bunun hiçbir aslı yoktur. Kadınla evlendiği haberi de hadisçiler nezdinde güvenilir değildir. Evliliğin sabit olduğu varsayılsa bile, Hakîm'in rivayetinin zahirine göre bu evlilik ancak onun aleyhisselâm hazinelerin idaresine tayin edilmesinden sonra vuku bulmuştur. Denildi ki Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu ifade etmektedir:
قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ أي أرض مصر، وفي معناه قول بعضهم أي أرضك التي تحت تصرفك، وقيل: أراد بالأرض الجنس وبخزائنها الطعام الذي يخرج منها، وعَلى متعلقة على ما قيل- بمستول- مقدر، والمعنى ولني على أمرها من الإيراد والصرف إِنِّي حَفِيظٌ لها ممن لا يستحقها عَلِيمٌ بوجوه التصرف فيها، وقيل: بوقت الجوع، وقيل: حفيظ للحساب عليم بالألسن، وفيه دليل على جواز مدح الإنسان نفسه بالحق إذا جهل أمره، وجواز طلب الولاية إذا كان الطالب ممن يقدر على إقامة العدل وإجراء أحكام الشريعة وإن كان من يد الجائر أو الكافر، وربما يجب عليه الطلب إذا توقف على ولايته إقامة واجب مثلا وكان متعينا لذلك، وما
{ قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “[Yûsuf:] Beni yeryüzünün hazinelerine [yetkili] kıl, dedi.” Yani Mısır arazisinin [hazinelerine]. Bazılarının "Yani tasarrufun altında bulunan arazinin [hazinelerine]" sözü de bu anlamdadır. Bir görüşe göre, yeryüzü (el-ard) ile cins kastedilmiş, onun hazineleri ile de oradan çıkan yiyecekler kastedilmiştir. Denildiğine göre { عَلى }, takdir edilen "müstevlin" (yetkili kılınmış olarak) kelimesine taalluk eder. Anlamı ise şudur: Beni gelir ve gideriyle oranın işine yetkili kıl; { إِنِّي حَفِيظٌ } “Çünkü ben gerçekten hakkıyla koruyucuyum,” yani orayı hak etmeyen kimselerden korurum, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilenim.” Yani oradaki tasarruf biçimlerini bilirim. Bir görüşe göre, açlık vaktini bilirim, bir diğer görüşe göre de hesabı iyi korur, dilleri iyi bilirim [demektir]. Bunda, durumunun bilinmemesi halinde kişinin kendisini hak üzere methetmesinin caiz olduğuna; zalim veya kâfir birinin elinden dahi olsa, talip olan kişi adaleti ikame etmeye ve şeriat hükümlerini uygulamaya muktedir olduğu takdirde yöneticilik talep etmesinin caiz olduğuna delil vardır. Hatta yerine getirilmesi gereken bir vacip mesela o göreve tayin olunmasına bağlı ise ve o iş için tek ehil kişi kendisi ise yöneticilik talep etmek ona vacip bile olabilir. Şuna gelince:
في الصحيحين من حديث عبد الرحمن بن سمرة قال: «قال رسول الله ﷺ: يا عبد الرحمن لا تسأل الأمارة فإنك إن أوتيتها عن مسألة وكلت إليها وإن أعطيتها من غير مسألة أعنت عليها»
Sahîhayn'da geçen Abdurrahman b. Semüre hadisinde şöyle denmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Abdurrahman! Yöneticilik talep etme. Çünkü eğer o sana talep etmen üzerine verilirse onunla baş başa bırakılırsın; şayet talep etmeksizin verilirse onun hususunda sana yardım edilir" buyurdu.»
وارد في غير ما ذكر. وعن مجاهد أنه أسلم الملك على يده ﵇، ولعل إيثاره ﵇ لتلك الولاية خاصة إنما كان للقيام بما هو أهم أمور السلطنة إذ ذاك من تدبير أمر السنين لكونه من فروع تلك الولاية لا لمجرد عموم الفائدة كما قيل.
[Bu hadis], zikredilen durumun dışındaki hallere hamledilir. Mücâhid'den gelen rivayette, hükümdarın Yûsuf'un aleyhisselâm eliyle İslam'a girdiği zikredilmiştir. Onun aleyhisselâm bilhassa bu görevi tercih etmesi, denildiği gibi salt faydanın umumi olmasından ziyade, kıtlık yıllarının işlerini tedvir etmek o yetkinin şubelerinden sayıldığı için o dönemde saltanatın en mühim işi olan bu görevi yerine getirmek gayesine matuf olsa gerektir.
وجاء في رواية أن الملك لما كلمه ﵇ وقص رؤياه وعبرها له قال: ما ترى أيها الصديق؟ قال: تزرع في سني الخصب زرعا كثيرا فإنك لو زرعت فيها على حجر نبت وتبني الخزائن وتجمع فيها الطعام بقصبه وسنبله فإنه أبقى له ويكون القصب علفا للدواب فإذا جاءت السنون بعت ذلك فيحصل لك مال عظيم، فقال الملك: ومن لي بهذا ومن يجمعه ويبيعه لي ويكفيني العمل فيه؟ فقال: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إلخ،
Bir rivayette şöyle nakledilmiştir: Hükümdar onunla aleyhisselâm konuşup rüyasını anlatınca ve Yûsuf da bunu tabir edince hükümdar: "Ey dosdoğru kişi, ne dersin?" dedi. O da: "Bolluk yıllarında bolca ekin ekersin; zira o yıllarda taşın üstüne eksen bile biter. Hazineler inşa eder, yiyeceği sapı ve başağı ile birlikte orada depolarsın. Çünkü bu, onun daha uzun süre dayanmasını sağlar; sapları da hayvanlara yem olur. Kıtlık yılları geldiğinde bunları satarsın, böylece büyük bir mal elde edersin" dedi. Bunun üzerine hükümdar: "Bu işi kim üstlenecek, bunu benim için kim toplayıp satacak ve bu işte bana kim kafi gelecek?" dedi. Yûsuf da: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “Beni yeryüzünün hazinelerine [yetkili] kıl...” dedi ilh.
والظاهر أنه أجابه لذلك حين سأله، وإنما لم يذكر إجابته له ﵇ إيذانا بأن ذلك أمر لا مرد له غني عن التصريح به لا سيما بعد تقديم ما تندرج تحته أحكام السلطنة جميعها.
Zahir olan şudur ki hükümdar, Yûsuf bunu talep ettiği anda onun isteğini kabul etmiştir. Hükümdarın onun bu isteğini kabul ettiğinin zikredilmemesi, saltanatın bütün hükümlerini altına alan önermelerin zikredilmesinden sonra, bu meselenin açıkça beyan edilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede reddolunamaz kesin bir emir olduğunu bildirmek içindir.
وأخرج الثعلبي عن ابن عباس قال: «قال رسول الله ﷺ: يرحم الله تعالى أخي يوسف لو لم يقل: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ لاستمله من ساعته ولكنه أخر ذلك سنة»
Sa'lebî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah Teâlâ kardeşim Yûsuf'a rahmet eylesin. Şayet 'Beni yeryüzünün hazinelerine yetkili kıl' demeseydi, hükümdar onu derhal göreve getirecekti; fakat o bunu bir yıl erteledi" buyurmuştur.»
ثم إنه كما
Sonra şu şekilde oldu:
روي عن ابن عباس وغيره توجه وختمه بخاتمه ورداه بسيفه ووضع له سريرا من ذهب مكللا بالدر والياقوت طوله ثلاثون ذراعا وعرضه عشرة أذرع ووضع عليه الفرش وضرب عليه حلة من إستبرق فقال ﵇: أما السرير فأشد به ملكك وأما الخاتم فأدبر به أمرك وأما التاج فليس من لباسي ولا لباس آبائي فقال: قد وضعته إجلالا لك وإقرارا بفضلك، فجلس على السرير ودانت له الملوك وفوض إليه الملك أمره وأقام العدل بمصر وأحبته الرجال والنساء، وباع من أهل مصر في سني القحط الطعام في السنة الأولى بالدراهم والدنانير حتى لم يبق منها شيء، وفي الثانية بالحلي والجواهر، وفي الثالثة بالدواب والمواشي، وفي الرابعة بالعبيد والجواري، وفي الخامسة بالضياع والعقار، وفي السادسة بالأولاد، وفي السابعة بالرقاب حتى استرقهم جميعا وكان ذلك مما يصح في شرعهم. فقالوا: ما رأينا كاليوم ملكا أجل وأعظم منه.
İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre; hükümdar ona taç giydirdi, kendi mührüyle onu mühürledi (mührünü ona verdi), kılıcını kuşandırdı ve onun için inci ve yakutlarla bezenmiş, uzunluğu otuz zira, genişliği on zira olan altından bir taht koydu. Üzerine sergiler yerleştirdi ve kalın ipekten (istebrak) bir örtü kurdu. Yûsuf aleyhisselâm: "Tahta gelince, onunla senin mülkünü güçlendiririm; mühre gelince, onunla senin işlerini idare ederim; taca gelince, o ne benim ne de atalarımın giyeceğidir" dedi. Hükümdar: "Ben onu sana tazim etmek ve faziletini ikrar etmek için koydum" dedi. Bunun üzerine Yûsuf tahta oturdu, hükümdarlar ona boyun eğdi, hükümdar yetkisini ona devretti. Yûsuf Mısır'da adaleti tesis etti; erkekler ve kadınlar onu çok sevdi. Kıtlık yıllarında Mısır halkına yiyeceği birinci yılda dirhemler ve dinarlar karşılığında sattı, öyle ki onlarda bunlardan hiçbir şey kalmadı. İkinci yılda ziynet ve mücevherler karşılığında, üçüncü yılda binekler ve hayvanlar karşılığında, dördüncü yılda köleler ve cariyeler karşılığında, beşinci yılda çiftlikler ve gayrimenkuller karşılığında, altıncı yılda evlatları karşılığında, yedinci yılda ise bizzat kendi canları karşılığında sattı; nihayet hepsini köleleştirdi. Bu durum onların şeriatında caiz olan hususlardandı. Bunun üzerine halk: "Bugünkü gibi ne daha yüce ne de daha ulu bir melik görmedik" dediler.
فقال للملك: كيف رأيت صنع الله تعالى فيما خولني فما ترى في هؤلاء؟ فقال الملك: الرأي رأيك ونحن لك تبع فقال: إني أشهد الله تعالى وأشهدك أني قد أعتقتهم ورددت إليهم أملاكهم.
Yûsuf hükümdara: "Bana bahşettiği şeyler hususunda Allah Teâlâ'nın sanatını nasıl gördün? Bunlar hakkında ne dersin?" dedi. Hükümdar: "Görüş senin görüşündür, bizler sana tabiyiz" dedi. Yûsuf: "Ben Allah Teâlâ'yı ve seni şahit tutuyorum ki onları azat ettim ve mülklerini kendilerine geri verdim" dedi.
ولعل الحكمة في ذلك إظهار قدرته وكرمه وانقيادهم بعد ذلك لأمره حتى يخلص إيمانهم ويتبعوه فيما يأمرهم به فلا يقال: ما الفائدة في تحصيل ذلك المال العظيم ثم إضاعته؟ وكان ﵇ في تلك المدة فيما يروى لا يشبع من الطعام فقيل له: أتجوع وخزائن الأرض بيدك؟ فقال: أخاف إن شبعت أنسى الجائع وأمر ﵇ طباخي الملك أن يجعلوا غذاءه نصف النهار وأراد بذلك أن يذوق طعم الجوع فلا ينسى الجياع، قيل: ومن ثم جعل الملوك غذاءهم نصف النهار، وقد أشار سبحانه إلى ما آتاه من الملك العظيم بقوله جل وعلا: وَكَذلِكَ أي مثل التمكين البديع مَكَّنَّا لِيُوسُفَ أي جعلنا له مكانا فِي الْأَرْضِ أي أرض مصر،
Bunda hikmet; belki de onun kudretini ve cömertliğini, ayrıca onların imanlarının ihlaslı olması ve emrettiği hususlarda kendisine tabi olmaları için bundan sonra onun emrine boyun eğmelerini göstermektir. Dolayısıyla, "O muazzam malı elde edip sonra zayi etmenin faydası nedir?" denilemez. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm bu süre zarfında yemekten tam olarak doymazdı. Kendisine: "Yeryüzünün hazineleri elindeyken aç mı kalıyorsun?" denildi. O da: "Doyarsam aç olanları unutmaktan korkarım" dedi. Yûsuf aleyhisselâm hükümdarın aşçılarına öğle yemeğini günün yarısında (öğle vakti) hazırlamalarını emretti; bununla açlığın tadını tatmayı ve böylece açları unutmamayı murad etti. Denildi ki işte bundan ötürü hükümdarlar yemeklerini gün ortasında yer oldular. Şanı yüce olan Allah, ona bahşettiği muazzam mülke şu kavli ile işaret etmiştir: { وَكَذلِكَ } “İşte böylece,” yani bu eşsiz yerleştirme gibi, { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } “Yûsuf'a imkân ve iktidar verdik,” yani ona bir makam tayin ettik, { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde.” Yani Mısır arazisinde.
روي أنها كانت أربعين فرسخا في أربعين،
Rivayet edildiğine göre burası kırka kırk fersahlık bir yerdi.
وفي التعبير عن الجعل المذكور بالتمكين في الأرض مسندا إلى ضميره تعالى من تشريفه ﵇ والمبالغة في كمال ولايته والإشارة إلى حصول ذلك من أول الأمر لا أنه حصل بعد السؤال ما لا يخفى، واللام في لِيُوسُفَ على ما زعم أبو البقاء يجوز أن تكون زائدة أي مكنا يوسف وأن لا تكون كذلك والمفعول محذوف أي مكنا له الأمور، وقد مر لك ما يتضح منه الحق يَتَبَوَّأُ مِنْها ينزل من قطعها وبلادها حَيْثُ يَشاءُ ظرف ليتبوأ، وجوز أن يكون مفعولا به كما في قوله تعالى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الأنعام: ١٢٤] ومِنْها متعلق بما عنده، وقيل: بمحذوف وقع حالا من حيث. وتعقب بأن حَيْثُ لا يتم إلا بالمضاف إليه وتقديم الحال على المضاف إليه لا يجوز، والجملة في موضع الحال من يوسف وضمير يَشاءُ له، وجوز أن يكون لله تعالى ففيه التفات، ويؤيده أنه قرأ ابن كثير والحسن وبخلاف عنهم أبو جعفر وشيبة ونافع «نشاء» بالنون فإن الضمير على ذلك لله تعالى قطعا نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا بنعمتنا وعطائنا في الدنيا من الملك والغنى وغيرهما من النعم، وقيل: المراد بالرحمة النبوة وليس بذاك مَنْ نَشاءُ بمقتضى الحكمة الداعية للمشيئة وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ بل نوفي لهم أجورهم في الدنيا لإحسانهم، والمراد به على ما قيل: الإيمان والثبات على التقوى فإن قوله سبحانه: وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ قد وضع فيه الموصول موضع ضمير الْمُحْسِنِينَ وجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل تنبيها على ذلك، والمعنى ولأجرهم في الآخرة خير، والإضافة فيه للملابسة، وجعل في تعقيب الجملة الثالثة المؤكدة بعد المنفية إشعار بأن مدار المشيئة المذكورة إحسان من تصيبه الرحمة المذكورة، وفي ذكر الجملة الثالثة المؤكدة بعد دفع توهم انحصار ثمرات الإحسان فيما ذكر من الأجر العاجل، ويفهم من ذلك أن المراد- ممن نشاء- من نشاء أن نصيبه بالرحمة من عبادنا الذين آمنوا واستمروا على التقوى. وتعقب بأنه خلاف الظاهر، ولعل الظاهر حمل مَنْ على ما هو أعم مما ذكر وحينئذ لا يبعد أن يراد بالرحمة النعمة التي لا تكون في مقابلة شيء من الأعمال وبالأجر ما كان في مقابلة شيء من ذلك، يبقى أمر وضع الموصول موضع الضمير على حاله كأنه قيل: نتفضل على من نشاء من عبادنا كيف كانوا وننعم عليهم بالملك والغنى وغيرهما لا في مقابلة شيء ونوفي أجور المؤمنين المستمرين على التقوى منهم ونعطيهم في الدنيا ما نعطيهم في مقابلة إيمانهم واستمرارهم على التقوى وما نعطيهم في مقابلة ذلك في الآخرة من النعيم العظيم المقيم خير لهم مما نعطيهم في الدنيا لعظمه ودوامه.
Zikredilen tayin etme eyleminin, Yüce Allah'ın zamirine isnat edilerek "yeryüzünde mekân vermek (temkin)" şeklinde ifade edilmesinde, onun aleyhisselâm şereflendirilmesi, velayetinin kemalindeki mübalağa ve bunun talepten sonra hasıl olmayıp işin başından itibaren gerçekleştiğine işaret bulunduğu gizli değildir. { لِيُوسُفَ } ifadesindeki lâm harfi, Ebu'l-Bekâ'nın zannına göre zaid olabilir; yani "Yûsuf'a imkân verdik" anlamındadır; ya da zaid olmayıp meful mahzuftur; yani "onun için işlere imkân verdik" demektir. Hakkın ne şekilde tecelli ettiğini açıklayan bilgi daha önce geçmişti. { يَتَبَوَّأُ مِنْها } “Orasından yerleşiyordu,” yani oranın bölgelerine ve şehirlerine konaklıyordu, { حَيْثُ يَشاءُ } “dilediği yere;” bu, 'yetebevve' fiilinin zarfıdır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [el-En'âm: 124] kavlinde olduğu gibi mefulün bih olması da caiz görülmüştür. { مِنْها } ise yanındaki lafza taalluk eder; bir görüşe göre 'haysü' lafzından hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Ancak 'haysü' lafzının ancak muzafun ileyh ile tamamlanacağı ve halin muzafun ileyhin önüne geçirilmesinin caiz olmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Cümle, Yûsuf'tan hal konumundadır ve { يَشاءُ } fiilindeki zamir ona aittir. Zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması da caiz görülmüştür ki bunda iltifat sanatı vardır. İbn Kesîr, el-Hasan ve onlardan farklı olarak Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi'in nûn harfi ile «neşâ'ü» şeklinde okumaları da bunu teyit eder; zira bu kıraate göre zamir kesin olarak Allah Teâlâ'ya aittir. { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا } “Rahmetimizi eriştiririz,” yani mülk, zenginlik ve diğer nimetlerden dünya hayatındaki lütfumuz ve ihsanımızla ulaştırırız. Bir görüşe göre rahmetten murat nübüvvettir, fakat bu görüş pek isabetli değildir; { مَنْ نَشاءُ } “dilediğimiz kimseye,” meşieti gerektiren hikmetin muktezası doğrultusunda. { وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “ve iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz.” Bilakis ihsanlarından ötürü dünyada onların ecirlerini eksiksiz veririz. Denildiğine göre bundan murat iman ve takvada sebattır. Zira Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } kavlinde, buna dikkat çekmek üzere { الْمُحْسِنِينَ } kelimesinin zamiri yerine mevsul lafzı getirilmiş ve mazi ile muzari sîgaları bir arada kullanılmıştır. Anlamı ise: "Ve onların ahiretteki mükâfatı daha hayırlıdır" demektir; buradaki tamlama (izafet) mülâbeset içindir. Olumsuzlanan cümlenin ardından tekitli üçüncü cümlenin getirilmesinde, zikredilen meşietin mihverinin, söz konusu rahmete nail olan kişinin ihsanı (iyiliği) olduğuna dair bir ima vardır. Sonrasındaki tekitli üçüncü cümlenin zikredilmesinde ise ihsanın meyvelerinin dünyada zikredilen peşin ecirle sınırlı olduğu vehmini defetme gayesi vardır. Buradan anlaşılır ki { مَنْ نَشاءُ } ifadesinden murat; iman edip takva üzere sebat eden kullarımızdan rahmetimizi eriştirmeyi dilediğimiz kimselerdir. Bu görüşe, zahire aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Zahir olan, { مَنْ } lafzının zikredilenden daha umumi bir manaya hamledilmesidir. Bu durumda rahmetten maksadın herhangi bir amelin karşılığı olmayan nimet, ecirden maksadın ise amellerden bir şeyin karşılığı olan mükafat olması uzak bir ihtimal değildir. Mevsulün zamir yerine getirilmesi meselesi de kendi halinde kalır; sanki şöyle denilmiştir: Kullarımızdan dilediğimize, durumları ne olursa olsun lütufta bulunur, herhangi bir şeyin karşılığı olmaksızın onlara mülk, zenginlik ve diğer nimetleri ihsan ederiz; içlerinden takvada sebat eden müminlerin ecirlerini ise eksiksiz öder ve onlara dünyada verdiklerimizi iman ve takvadaki sebatlarının karşılığı olarak veririz. Ahirette bunun karşılığı olarak kendilerine bahşedeceğimiz muazzam ve daimi nimetler ise azameti ve sürekliliği sebebiyle dünyada verdiklerimizden onlar için çok daha hayırlıdır.
واعترض بأن فيه إطلاق الرحمة على ما يصيب الكافر من نحو الملك والغنى مع أنه ليس برحمة كما يشعر به كثير من الآيات ويقتضيه قولهم: ليس لله تعالى نعمة على كافر. وأجيب بأن قولهم: في «الرحمن» أنه الذي يرحم المؤمن والكافر في الدنيا ظاهر في صحة إطلاق الرحمة على ما يصيب الكافر من ذلك، وكذا قوله تعالى: وَما
Buna, kâfire isabet eden mülk ve zenginlik gibi şeylere rahmet ıtlak edildiği, oysa birçok ayetin işaret ettiği ve "Allah'ın kâfire hiçbir nimeti yoktur" sözünün gerektirdiği üzere bunun bir rahmet olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'er-Rahmân' isminin dünyada hem mümine hem de kâfire merhamet eden olduğu yönündeki ifadeleri, kâfire isabet eden bu tür şeylere rahmet denilmesinin sıhhati hususunda açıktır. Keza Allah Teâlâ'nın şu kavli de:
أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ
[Biz] seni ancak âlemlere bir rahmet olarak [gönderdik].
[الأنبياء: ١٠٧] ظاهر في صحة القول بكون الكافر مرحوما في الجملة وأمر الإشعار سهل، وقولهم: ليس لله تعالى نعمة على كافر إنما قاله البعض بناء على أخذ- يحمد عاقبتها- في تعريفها. وإن أبيت ولا أظن فلم لا يجوز أن يقال: إنه عبر عما ذكر بالرحمة رعاية لجانب من اندرج في عموم «من» من المؤمنين.
“[Resûlüm!] Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” [el-Enbiyâ: 107] ayeti, kâfirin genel anlamda rahmete mazhar kılındığı sözünün doğruluğunda açıktır; ayetlerin işaret etmesi meselesi ise kolaydır. "Allah'ın kâfire hiçbir nimeti yoktur" sözünü ise bazıları, nimetin tarifinde "akıbetinin övülür olması" kaydını esas alarak söylemişlerdir. Eğer bunu kabul etmezsen -ki öyle zannetmem-, zikredilen şeyin, 'men' lafzının umumuna dahil olan müminlerin tarafı gözetilerek rahmet diye ifade edildiğinin söylenmesi neden caiz olmasın?
نعم يرد على تفسير الرحمة هنا بالنعمة التي لا تكون في مقابلة شيء من الأعمال والأجر بما كان ما
Evet, burada rahmetin hiçbir amelin karşılığı olmayan nimet, ecrin ise bir amelin karşılığı olan şey şeklinde tefsir edilmesine şu rivayet itiraz olarak yöneltilir:
روي عن سفيان بن عيينة أنه قال: المؤمن يثاب على حسناته في الدنيا والآخرة والفاجر يعجل له الخير في الدنيا وما له في الآخرة من خلاق وتلا الآية
Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Mümin, dünyada ve ahirette iyiliklerinin karşılığını alır; fâcirin hayrı ise dünyada acele verilir ve ahirette onun hiçbir nasibi yoktur." Ardından bu ayeti okumuştur.
فإنه ظاهر في أن ما يصيب الكافر مما تقدم في مقابلة عمل له وأن في الآية ما يدل على ذلك وليس هو إلا نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وقد يجاب بأنه لعله حمل الْمُحْسِنِينَ على ما يشمل الكفار الفاعلين لما يحسن كصلة الرحم ونصرة المظلوم وإطعام الفقير ونحو ذلك، فحصر الدلالة فيما ذكر ممنوع نعم إن هذا الأثر يعكر على التفسير السابق عكرا بينا إذا الآية عليه لا تعرض فيها للكافر أصلا فلا معنى لتلاوتها إثر ذلك الكلام.
Zira bu rivayet, kâfire isabet eden geçmiş nimetlerin onun bir ameli karşılığında olduğuna ve ayette buna delalet eden bir husus bulunduğuna delildir ki bu da ancak { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ } kısmıdır. Buna şöyle cevap verilebilir: O, belki de { الْمُحْسِنِينَ } ifadesini sıla-i rahim, mazluma yardım, fakiri doyurmak ve benzeri güzel amelleri işleyen kâfirleri de kapsayacak bir anlama hamletmiştir; dolayısıyla delaletin zikredilen hususa hasredilmesi kabul edilemez. Evet, bu rivayet önceki tefsiri açık bir şekilde zedelemektedir; çünkü ayette o tefsire göre kâfire hiçbir şekilde değinilmemektedir, binaenaleyh söz konusu kelamın hemen ardından ayetin okunmasının bir anlamı kalmaz.
وعمم بعضهم الأوقات في نُصِيبُ وَلا نُضِيعُ فقال نصيب في الدنيا والآخرة ولا نضيع أجر المحسنين بل نوفي أجورهم عاجلا وآجلا، وأيد بأنه لا موجب للتخصيص وأن خبر سفيان يدل على العموم وتعقب بأن من خص ذلك بالدنيا فإنما خصه ليكون ما بعده تأسيسا وبأنه لا دلالة للخبر على ذلك لأنه مأخوذ من مجموع الآية وفيه ما فيه.
Bazıları { نُصِيبُ } ve { وَلا نُضِيعُ } fiillerindeki vakitleri umumileştirerek şöyle demişlerdir: "Dünyada ve ahirette eriştiririz ve iyilik edenlerin ecrini zayi etmeyiz; bilakis onların ecirlerini hem peşin hem de gelecekte tastamam veririz." Bu görüş, tahsis için bir gerekçe bulunmadığı ve Süfyân'ın rivayetinin de umumiliğe delalet ettiği gerekçesiyle desteklenmiştir. Ancak buna karşı şöyle denilmiştir: Bu durumu dünya ile tahsis eden kimse, sonrasının müstakil bir mana (te'sîs) ifade etmesi için tahsis etmiştir; ayrıca rivayetin buna delaleti yoktur, zira o ayetin tamamından çıkarılmıştır; bu itirazda da tartışılacak yönler vardır.
وعن ابن عباس تفسير الْمُحْسِنِينَ بالصابرين، ولعله رضي الله تعالى عنه على تقدير صحة الرواية رأى ذلك أوفق بالمقام. وأيّا ما كان في الآية إشارة إلى أن ما أعد الله تعالى ليوسف ﵇ من الأجر والثواب في الآخرة أفضل مما أعطاه في الدنيا من الملك.
İbn Abbâs'tan { الْمُحْسِنِينَ } kelimesinin 'sabredenler' olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; rivayetin sahih olduğu varsayılırsa, kendisi radıyallâhu anh bunu makama daha uygun görmüş olabilir. Her ne olursa olsun, ayette Allah Teâlâ'nın Yûsuf aleyhisselâm için ahirette hazırladığı ecir ve mükafatın, dünyada ona bahşettiği mülkten daha faziletli olduğuna bir işaret vardır.
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ ممتارين لما أصاب أرض كنعان وبلاد الشام ما أصاب مصر، وقد كان حل بآل يعقوب ﵇ ما حل بأهلها فدعا أبناءه ما عدا بنيامين فقال لهم: يا بني بلغني أن بمصر ملكا صالحا يبيع الطعام فتجهزوا إليه واقصدوه تشتروا منه ما تحتاجون إليه فخرجوا حتى قدموا مصر فَدَخَلُوا عَلَيْهِ ﵇ وهو في مجلس ولايته فَعَرَفَهُمْ لقوة فهمه وعدم مباينة أحوالهم السابقة أحوالهم يوم المفارقة لمفارقته إياهم وهم رجال وتشابه هيئاتهم وزيهم في الحالين، ولكون همته معقودة بهم وبمعرفة أحوالهم لا سيما في زمن القحط، ولعله ﵇ كان مترقبا مجيئهم إليه لما يعلم من تأويل رؤياه. وروي أنهم انتسبوا في الاستئذان عليه فعرفهم وأمر بإنزالهم، ولذلك قال الحسن: ما عرفهم حتى تعرفوا إليه. وتعقب ذلك في الانتصاف بأن توسيط الفاء بين دخولهم عليه ومعرفته لهم يأبى كلام الحسن ويدل على أن مجرد دخولهم عليه استعقبه المعرفة بلا مهلة وفيه تأمل.
{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ } “Yûsuf'un kardeşleri geldiler,” yani erzak temin etmek üzere geldiler; zira Mısır'a isabet eden kıtlık, Kenan diyarına ve Şam beldelerine de isabet etmişti. O beldelerin halkının başına gelenler Yâkūb'un aleyhisselâm ailesinin de başına gelmişti. Bunun üzerine Bünyâmin dışındaki oğullarını çağırıp onlara: "Ey oğullarım! Bana ulaştığına göre Mısır'da erzak satan salih bir hükümdar varmış; ona doğru hazırlanın ve ihtiyacınız olan şeyi satın almak üzere ona yönelin" dedi. Onlar da çıkıp nihayet Mısır'a geldiler. { فَدَخَلُوا عَلَيْهِ } “Hemen onun huzuruna girdiler,” o aleyhisselâm ise yönetim meclisindeydi. { فَعَرَفَهُمْ } “O onları tanıdı.” Anlayışının kuvveti ve ayrılış günündeki halleriyle önceki halleri arasında bir farklılık olmaması sebebiyle onları tanıdı; çünkü onlardan ayrıldığında onlar birer yetişkin erkekti ve her iki durumdaki şekil ve kıyafetleri birbirine benziyordu. Ayrıca himmeti onlarla ve özellikle kıtlık zamanında onların hallerini bilmekle meşguldü. Belki de o aleyhisselâm rüyasının tabirinden bildiği şey sebebiyle onların kendisine gelmelerini beklemekteydi. Rivayet edildiğine göre onlar huzura girmek için izin isterken neseplerini zikretmişler, o da onları tanıyıp ağırlanmalarını emretmiştir. İşte bu yüzden el-Hasan: "Onlar kendilerini tanıtıncaya kadar onları tanımadı" demiştir. el-İntisâf'ta buna şöyle itiraz edilmiştir: Huzura girmeleri ile onları tanıması arasına fâ harfinin girmesi el-Hasan'ın sözünü reddetmekte ve sadece huzura girmelerinin hemen ardından gecikmeksizin tanımanın gerçekleştiğine delalet etmektedir; ancak bu görüşte de düşünülecek yönler vardır.
وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ أي والحال أنهم منكرون له لنسيانهم له بطول العهد وتباين ما بين حاليه في نفسه ومنزلته وزيه ولاعتقادهم أنه هلك، وقيل: إنما لم يعرفوه لأنه ﵇ أوقفهم موقف ذوي الحاجات بعيدا منه وكلمهم بالواسطة، وقيل: إن ذلك لمحض أنه سبحانه لم يخلق العرفان في قلوبهم تحقيقا لما أخبر أنه سينبئهم بأمرهم وهم لا يشعرون فكان ذلك معجزة له ﵇، وقابل المعرفة بالإنكار على ما هو الاستعمال الشائع، فعن الراغب المعرفة والعرفان معرفة الشيء بتفكر في أثره فهو أخص من العلم، وأصله من عرفت أي أصبت عرفه أي رائحته ويضاد المعرفة الإنكار والعلم الجهل، وحيث كان إنكارهم له ﵇ أمرا مستمرا في حالتي المحضر والمغيب أخبر عنه بالجملة الاسمية بخلاف عرفانه ﵇ إياهم.
{ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Onlar ise onu tanıyamamışlardı.” Yani zamanın uzaması, bizzat kendisinde, makamında ve kılığındaki durumunun önceki durumundan tamamen farklı olması ve onun helak olduğunu zannetmeleri sebebiyle onu tanıyamıyorlardı. Bir görüşe göre, o aleyhisselâm onları ihtiyaç sahiplerinin durduğu gibi kendisinden uzakta durdurduğu ve onlarla tercüman/aracı vasıtasıyla konuştuğu için onu tanıyamamışlardır. Bir diğer görüşe göre, bu durum sırf Allah Teâlâ'nın, onların hiç farkında olmadıkları bir sırada durumlarını kendilerine haber vereceğini bildirdiği sözünün gerçekleşmesi için kalplerinde tanıma hissini yaratmamasından kaynaklanmıştır; binaenaleyh bu durum onun aleyhisselâm için bir mucize olmuştur. Yaygın kullanıma uygun olarak mârifet (tanıma), inkâr ile karşılanmıştır. Râgıb'dan nakledildiğine göre: Mârifet ve irfan, bir şeyin eserini düşünerek onu tanımaktır; dolayısıyla ilimden daha özeldir. Aslı 'araftü' yani "onun kokusunu aldım" ifadesinden gelir. Mârifetin zıddı inkâr, ilmin zıddı ise cehalettir. Onların onu aleyhisselâm tanıyamaması hazır bulunma ve gıyap hallerinde süreklilik arz eden bir durum olduğu için isim cümlesiyle haber verilmiştir; oysa onun aleyhisselâm onları tanıması fiil cümlesiyle ifade edilmiştir.
وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ أصلحهم بعدتهم وأوقر ركائبهم بما جاؤوا لأجله، ولعله ﵇ إنما باع كل
{ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } “Onların yüklerini hazırlayınca,” yani ihtiyaçlarını düzene koyup getirdikleri bineklerini geliş gayeleri olan erzakla yükleyince. O aleyhisselâm belki de her
واحد منهم وحمل بعير لما روي أنه ﵇ كان لا يبيع أحدا من الممتارين أكثر من ذلك تقسيطا بين الناس وفيما يأتي إن شاء الله تعالى من قولهم: وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ [يوسف: ٦٥] ما يؤيده، وأصل الجهاز ما يحتاج إليه المسافر من زاد ومتاع، وجهاز العروس ما تزف به إلى زوجها والميت ما يحتاج إليه في دفنه. وقرئ بكسر الجيم قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ ولم يقل بأخيكم مبالغة في إظهار عدم معرفته لهم كأنه لا يدري من هو ولو أضافه اقتضى معرفته لإشعار الإضافة به، ومن هنا قالوا في أرسل غلاما لك: الغلام غير معروف وفي أرسل غلامك معروف بينك وبين مخاطبك عهد فيه، ولعله ﵇ إنما قال ذلك لما قيل: من أنهم سألوه حملا زائدا على المعتاد لبنيامين فأعطاهم ذلك وشرط عليهم أن يأتوه به مظهرا لهم أنه يريد أن يعلم صدقهم، وقيل: إنهم لما رأوه فكلموه بالعبرية قال لهم: من أنتم فإني أنكركم؟ فقالوا: نحن قوم من أهل الشام رعاة أصابنا الجهد فجئنا نمتار فقال: لعلكم جئتم عيونا تنظرون عورة بلادي قالوا: معاذ الله نحن إخوة بنو أب واحد وهو شيخ صديق نبي من الأنبياء اسمه يعقوب قال: كم أنتم؟ قالوا: كنا اثني عشر فهلك منا واحد، فقال: كم أنتم هاهنا؟ قالوا: عشرة. قال: فأين الحادي عشر؟، قالوا: هو عند أبيه يتسلى به عن الهالك. قال: فمن يشهد لكم أنكم لستم عيونا وأن ما تقولون حق؟ قالوا: نحن ببلاد لا يعرفنا فيها أحد فيشهد لنا قال: فدعوا بعضكم عندي رهينة وائتوني بأخيكم من أبيكم وهو يحمل رسالة من أبيكم حتى أصدقكم فاقترعوا فأصاب القرعة شمعون، وقيل: إنه ﵇ هو الذي اختاره لأنه كان أحسنهم رأيا فيه، والمشهور أن الأحسن يهوذا فخلفوه عنده، ومن هذا يعلم سبب هذا القول. وتعقب بأنه لا يساعده ورود الأمر بالإتيان به عند التجهيز ولا الحث عليه بإيفاء الكيل ولا الإحسان في الإنزال ولا الاقتصار على منع الكيل من غير ذكر الرسالة على أن استبقاء شمعون لو وقع لكان ذلك طامة ينسى عندها كل قيل، وقال بعضهم: إنه يضعف الخبر اشتماله على بهت إخوته بجعلهم جواسيس إلا أن يقال: إن ذلك كان عن وحي.
birine sadece bir deve yükü satmıştı; zira rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, insanlar arasında adil paylaştırma yapmak adına erzak isteyenlerden hiçbirine bundan fazlasını satmazdı. İleride inşallah Allah Teâlâ'nın zikredeceği: { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } [Yûsuf: 65] sözü de bunu desteklemektedir. Cihazın aslı, yolcunun ihtiyaç duyduğu azık ve eşyadır. Gelinin çeyizi (cihazı), kocasına götürdüğü şeylerdir; ölünün teçhizi ise defnedilmesinde ihtiyaç duyulan şeylerdir. Cîm harfinin kesresiyle (cihâz) de okunmuştur. { قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan bir erkek kardeşinizi getirin, dedi.” Onları tanımadığını iyice göstermek amacıyla sanki onun kim olduğunu bilmiyormuş gibi "kardeşinizi getirin" demedi de "babanızdan olan bir erkek kardeşinizi getirin" dedi. Zira eğer izafetle söyleseydi, izafetin bildirmesi sebebiyle onu tanıdığı manası çıkardı. Buradan hareketle: "Sana ait bir hizmetçiyi gönder" denildiğinde hizmetçinin bilinmediği; "Hizmetçini gönder" denildiğinde ise muhatap ile aranızda önceden bilinen bir hizmetçi olduğu söylenmiştir. O aleyhisselâm bunu belki de şu rivayetten ötürü söylemiştir: Onlar Yûsuf'tan Bünyâmin için mutat olanın dışında fazla bir yük istemişler, o da bunu vermiş ve doğru söyleyip söylemediklerini anlamak istediğini belirterek onu getirmelerini şart koşmuştur. Şöyle de denilmiştir: Kardeşleri onu görüp onunla İbranice konuşunca onlara: "Siz kimsiniz? Çünkü ben sizden şüphelendim" dedi. Onlar: "Biz Şam ehlinden, darlığa düşmüş ve erzak almaya gelmiş çobanlarız" dediler. Yûsuf: "Belki de siz ülkemin açıklarını gözetleyen casuslarsınız" dedi. Onlar: "Allah'a sığınırız, biz bir tek babanın evlatları olan kardeşleriz; o da Yâkūb adında, peygamberlerden dosdoğru yaşlı bir peygamberdir" dediler. Yûsuf: "Kaç kişisiniz?" dedi. Onlar: "On iki kişiydik, birimiz helak oldu" dediler. Yûsuf: "Burada kaç kişisiniz?" dedi. Onlar: "On kişiyiz" dediler. "Peki on birincisi nerede?" dedi. Onlar: "Babasının yanındadır, helak olanın yerine onunla teselli bulur" dediler. Yûsuf: "Sizin casus olmadığınıza ve söylediklerinizin hak olduğuna dair lehinize kim şahitlik edecek?" dedi. Onlar: "Biz burada hiç kimsenin bizi tanımadığı ve lehimize şahitlik edemeyeceği bir memleketteyiz" dediler. Yûsuf: "O halde aranızdan birini yanımda rehin bırakın ve sözünüze inanmam için bana babanızdan bir mektup taşıyan baba bir kardeşinizi getirin" dedi. Kura çektiler, kura Şem'ûn'a çıktı. Bir görüşe göre, Yûsuf hakkında en güzel görüşe sahip olan o olduğu için bizzat o aleyhisselâm onu seçmiştir; meşhur olan ise en hayırlı olanın Yehûdâ olduğudur. Onu Yûsuf'un yanında bıraktılar. İşte bu sözün sebebi buradan anlaşılmaktadır. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Erzak hazırlanırken getirilmesinin emredilmesi, ölçeğin tam verileceği vaadiyle buna teşvik edilmesi, güzelce ağırlanmaları ve mektuptan bahsedilmeksizin sadece ölçeğin verilmeyeceğinin söylenmesi bu rivayeti desteklememektedir; ayrıca Şem'ûn'un alıkonulması gerçekleşmiş olsaydı bu, yanında her türlü sözün unutulacağı büyük bir musibet olurdu. Bazıları da şöyle demiştir: Kardeşlerini casus yapmak suretiyle onlara iftira atılmasını içermesi bu haberi zayıflatmaktadır; meğerki bunun vahiy ile olduğu söylensin.
وقال ابن المنير: إن ذلك غير صحيح لأنه إذا ظنهم جواسيس كيف يطلب منهم واحدا من إخوتهم وما في النظم الكريم يخالفه وأطال في ذلك. وتعقب بأنه ليس بشيء لأنهم لما قالوا له: إنهم أولاد يعقوب ﵇ طلب أخاهم وبه يتضح الحال. وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس أنهم لما دخلوا عليه ﵇ فعرفهم وهم له منكرون جاء بصواع الملك الذي كان يشرب فيه فوضعه على يده فجعل ينقره ويطن وينقره ويطن فقال: إن هذا الجام ليخبرني خبرا هل كان لكم أخ من أبيكم يقال له يوسف وكان أبوه يحبه دونكم وإنكم انطلقتم به فألقيتموه في الجب وأخبرتم أباكم أن الذئب أكله وجئتم على قميصه بدم كذب؟ قال: فجعل بعضهم ينظر إلى بعض ويعجبون أن الجام يخبر بذلك، وفيه مخالفة للخبر السابق، وفي الباب أخبار أخر وكلها مضطربة فليقصر على ما حكاه الله تعالى مما قالوا ليوسف ﵇ وقال: أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ أتمه لكم، وإيثار صيغة الاستقبال مع كون هذا الكلام بعد التجهيز للدلالة على أن ذلك عادة مستمرة وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ جملة حالية أي ألا ترون أني أوف الكيل لكم إيفاء مستمرا والحال أني في غاية الإحسان في إنزالكم وضيافتكم وكان الأمر كذلك، ويفهم من كلام بعضهم التعميم في الجملتين بحيث يندرج حينئذ في ذلك المخاطبون، وتخصيص الرؤية بالإيفاء لوقوع الخطاب في أثنائه، وأما الإحسان في الإنزال فقد كان مستمرا فبما سبق ولحق ولذلك أخبر عنه بالجملة الاسمية، ولم يقل ذلك ﵇ بطريق الامتنان بل لحثهم على تحقيق ما أمرهم به، والاقتصار في الكيل على ذكر الإيفاء لأن معاملته ﵇ معهم في ذلك كمعاملته مع غيرهم في مراعاة مواجب العدل، وأما الضيافة فليس للناس فيها حق فخصهم في ذلك بما يشاء قاله شيخ الإسلام فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي إيعاد لهم على عدم الإتيان به، والمراد لا كيل لكم
İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: "Bu doğru değildir; zira onları casus zannettiyse kardeşlerinden birini onlardan nasıl ister? Üstelik yüce nazım da buna aykırıdır." Bu konuda sözü uzatmıştır. Ancak buna karşı: "Bu bir itiraz sayılmaz; zira onlar Yâkūb'un aleyhisselâm oğulları olduklarını söyleyince o da kardeşlerini talep etmiştir ve böylece mesele vuzuha kavuşmuştur" denilmiştir. İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki onlar onun aleyhisselâm huzuruna girip de o onları tanıdığı, onlar ise onu tanıyamadığı zaman hükümdarın su içtiği tası getirdi, onu elinin üstüne koydu, tıkırdatmaya başladı, tas da çınladıkça çınladı. Bunun üzerine: "Bu kadeh bana bir haber veriyor; sizin Yûsuf adında baba bir kardeşiniz var mıydı ki babası onu sizden çok severdi, siz de onu alıp götürüp kuyuya attınız, babanıza da onu kurdun yediğini söylediniz ve gömleğinin üzerinde yalan bir kan getirdiniz?" dedi. İbn Abbâs der ki: Kadehin bunu haber vermesine şaşarak birbirlerine bakmaya başladılar. Bu rivayette önceki habere muhalefet vardır. Bu konuda başka haberler de vardır ve hepsi muzdariptir; bu yüzden Allah Teâlâ'nın kardeşlerin Yûsuf'a aleyhisselâm söylediklerinden ve onun: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ } “Görmüyor musunuz ki ben ölçeği tam ölçüyorum,” yani sizin için tastamam veriyorum, sözünden anlattığıyla yetinilmelidir. Bu sözün hazırlıktan sonra söylenmiş olmasına rağmen muzari sîgasının tercih edilmesi, bunun sürekli bir adet olduğuna delalet etmek içindir. { وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım.” Bu bir hal cümlesidir; yani "Siz görmüyor musunuz ki ben ölçeği sizin için sürekli tam veriyorum; aynı zamanda sizi ağırlama ve konuk etmede son derece güzel davranıyorum?" demektir ve durum gerçekten de öyleydi. Bazılarının sözünden her iki cümlede de umumilik olduğu anlaşılmaktadır, öyle ki bu durumda muhataplar da buna dahil olur. Görmenin (rüyet) sadece tam ölçmeye tahsis edilmesi, hitabın ölçme esnasında vuku bulmasındandır. Güzelce ağırlamaya gelince; bu hem geçmişte hem de gelecekte sürekli idi, bundan ötürü isim cümlesiyle haber verilmiştir. O aleyhisselâm bunu başa kakmak kastıyla söylememiş, bilakis kendilerine emrettiği şeyi gerçekleştirmeye onları teşvik etmek için söylemiştir. Ölçekte sadece tam vermenin zikriyle yetinilmesi, onun aleyhisselâm bu hususta adalet icaplarını gözetmede onlara muamelesinin başkalarına olan muamelesi gibi olmasındandır. Ziyafete gelince, bunda insanların hakkı yoktur; bu yüzden Şeyhülislam'ın belirttiği üzere o bu hususta dilediği şekilde onlara özel muamelede bulunmuştur. { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur,” onu getirmemelerine karşılık bir tehdittir. Kastedilen; onu getirmemeniz halinde
في المرة الأخرى فضلا عن إيفائه وَلا تَقْرَبُونِ أي لا تقربوني بدخول بلادي فضلا عن الإحسان في الإنزال والضيافة، وهو إما نهي أو نفي معطوف على التقديرين على الجزاء، وقيل: هو على الأول استئناف لئلا يلزم عطف الإنشاء على الخبر. وأجيب بأن العطف مغتفر فيه لأن النهي يقع جزاء، وفيه دليل على أنهم كانوا على نية الامتيار مرة بعد أخرى وأن ذلك كان معلوما له ﵇، والظاهر أن ما فعله معهم كان بوحي وإلا فالبر يقتضي أن يبادر إلى أبيه ويستدعيه لكن الله سبحانه أراد تكميل أجر يعقوب في محنته وهو الفعال لما يريد في خليقته قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ أي سنخادعه ونستميله برفق ونجتهد في ذلك، وفيه تنبيه على عزة المطلب وصعوبة مناله وَإِنَّا لَفاعِلُونَ أي إنا لقادرون على ذلك لا نتعايا به أو إنا لفاعلون ذلك لا محالة ولا نفرط فيه ولا نتوانى، والجملة على الأول تذييل يؤكد مضمون الجملة الأولى ويحقق حصول الموعود من إطلاق المسبب- أعني الفعل- على السبب- أعني القدرة، وعلى الثاني هي تحقيق للوفاء بالوعد وليس فيه ما يدل على أن الموعود يحصل أولا.
ölçeğin tam verilmesi şöyle dursun, bir dahaki sefere size hiçbir ölçek verilmeyeceğidir. { وَلا تَقْرَبُونِ } “ve bana yaklaşmayın!” Yani güzelce ağırlanıp misafir edilmek bir yana, memleketime girerek bana yaklaşmayın bile. Bu ifade ya nehiy ya da nefiy olup her iki takdire göre de cezaya matuftur. Bir görüşe göre, inşanın habere atfedilmesi gerekmesin diye birinci takdirde istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Buna; nehiy şartın cevabı olarak vaki olabildiği için atfın hoş görüldüğü şeklinde cevap verilmiştir. Bunda, onların defalarca erzak alma niyetinde olduklarına ve bunun onun aleyhisselâm malumu olduğuna delil vardır. Zahir olan, onlara yaptığı muamelenin vahiy ile olduğudur; aksi takdirde iyilik ve sıla-i rahim, babasına hemen koşmasını ve onu davet etmesini gerektirirdi. Fakat Allah Teâlâ Yâkūb'un imtihandaki ecrini tamamlamayı murad etmiştir ve O, yarattıkları hususunda dilediğini yapandır. { قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ } “Onlar: Onu babasından [almak için] yumuşaklıkla ikna etmeye çalışacağız, dediler.” Yani onu tatlı dille ikna etmeye, yumuşaklıkla meylettirmeye çalışacağız ve bu hususta gayret göstereceğiz. Bunda, istenen şeyin zorluğuna ve elde edilmesinin meşakkatine bir dikkat çekme vardır. { وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } “Ve biz [bunu] mutlaka yapıcılarız.” Yani biz buna muktediriz, bunda acze düşmeyiz ya da biz bunu muhakkak yapacağız, bu konuda kusur etmeyiz ve gevşeklik göstermeyiz. Cümle birinci manaya göre; sebep olan kudretin yerine müsebbebin -yani fiilin- getirilmesi yoluyla birinci cümlenin içeriğini pekiştiren ve vadedilen şeyin gerçekleşeceğini teyit eden bir fezlekedir (tezyîl). İkinci manaya göre ise vaade vefayı teyittir ve bunda vadedilen şeyin kesin olarak gerçekleşip gerçekleşmeyeceğine delalet eden bir durum yoktur.
وَقالَ يوسف ﵇ لِفِتْيانِهِ لغلمانه الكيالين كما قال قتادة وغيره أو لأعوانه الموظفين لخدمته كما قيل، وهو جمع فتى أو اسم جمع له على قول وليس بشيء، وقرأ أكثر السبعة «لفتيته» وهو جمع قلة له، ورجحت القراءة الأولى بأنها أوفق بقوله: اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ فإن الرحال فيه جمع كثرة ومقابلة الجمع بالجمع تقتضي انقسام الآحاد على الآحاد فينبغي أن يكون في مقابلة صيغة جمع الكثرة، وعلى القراءة الأخرى يستعار أحد الجمعين للآخر. روي أنه ﵇ وكل بكل رحل رجلا يعني فيه بضاعتهم التي اشتروا بها الطعام وكانت نعالا وأدما وأصل البضاعة قطعة وافرة من المال تقتنى للتجارة والمراد بها هنا ثمن ما اشتروه.
{ وَقالَ } Yûsuf aleyhisselâm dedi, { لِفِتْيانِهِ } “uşaklarına,” Katâde ve başkalarının dediği gibi ölçücü kölelerine veya denildiği üzere hizmetine tayin edilmiş yardımcılarına. Bu kelime fetâ kelimesinin çoğuludur ya da bir görüşe göre onun ismi cemidir fakat bu görüş bir şey değildir. Yedi kıraat imamının çoğu bu kelimeyi fetâ kelimesinin cemi kılleti olan «lifityetihi» şeklinde okumuştur. Birinci kıraat; { اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ } “Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun” kavline daha uygun olduğu için tercih edilmiştir; zira buradaki 'rihâl' cemi kesrettir ve çoğulun çoğulla karşılanması teklerin teklere taksimini gerektirir, binaenaleyh cemi kesret sîgasının karşısında bulunması gerekir. Diğer kıraate göre ise iki çoğuldan biri diğeri yerine istiare edilmiştir. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm her bir yüke bir adamı tayin etmiştir. Buradaki sermayeden maksat, yiyecek satın aldıkları mallarıdır ki bunlar çarıklar ve işlenmiş derilerdi. Sermayenin (bidâa) aslı, ticaret için ayrılan büyük miktardaki maldır; burada kastedilen ise satın aldıkları şeyin bedelidir.
والرحل ما على ظهر المركوب من متاع الراكب وغيره كما في البحر، وقال الراغب: هو ما يوضع على البعير للركوب ثم يعبر به تارة عن البعير وأخرى عما يجلس عليه في المنزل ويجمع في القلة على أرحلة، والظاهر أن هذا الأمر كان بعد تجهيزهم، وقيل: قبله ففيه تقديم وتأخير ولا حاجة إليه، وإنما فعل ﵇ ذلك تفضلا عليهم وخوفا أن لا يكون عند أبيه ما يرجعون به مرة أخرى وكل ذلك لتحقيق ما يتوخاه من رجوعهم بأخيهم كما يؤذن به قوله:
Rahl; el-Bahr'da belirtildiği üzere binicinin eşyası ve benzeri gibi binek hayvanının sırtında bulunan şeydir. Râgıb şöyle demiştir: Binmek için devenin üzerine konulan şeydir, bazen devenin kendisi için bazen de konaklama yerinde üzerine oturulan şey için kullanılır; cemi kılleti erhiledir. Zahir olan, bu emrin onların yükleri hazırlandıktan sonra verildiğidir. Bir görüşe göre ise bundan öncedir ve dolayısıyla takdim-tehir vardır, fakat buna ihtiyaç yoktur. O aleyhisselâm bunu ancak onlara bir lütufta bulunmak ve babasının yanında bir daha geri dönecekleri bir şey bulunmayabilir endişesiyle yapmıştır; bütün bunlar, kardeşleriyle birlikte geri dönmeleri yönündeki arzusunu tahakkuk ettirmek içindir; nitekim şu kavli de buna işaret etmektedir:
لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها أي يعرفون حق ردها والتكرم بذلك- فلعل- على ظاهرها وفي الكلام مضاف مقدر، ويحتمل أن يكون المعنى لكي يعرفوها فلا يحتاج إلى تقدير وهو ظاهر التعلق بقوله: إِذَا انْقَلَبُوا أي رجعوا إِلى أَهْلِهِمْ فإن معرفتهم لها مقيدة بالرجوع وتفريغ الأوعية قطعا، وأما معرفة حق التكرم في ردها وإن كانت في ذاتها غير مقيدة بذلك لكن لما كان ابتداؤها حينئذ قيدت به لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ حسبما طلبت منهم، فإن التفضل بإعطاء البدلين ولا سيما عند إعواز البضاعة من أقوى الدواعي إلى الرجوع، وقيل: إنما فعله ﵇ لما أنه لم ير من الكرم أن يأخذ من أبيه وإخوته ثمنا وهو الكريم ابن الكريم وهو كلام حق في نفسه ولكن يأباه التعليل المذكور، ومثله في هذا ما زعمه ابن عطية من وجوب صلتهم وجبرهم عليه ﵇ في تلك الشدة إذ هو ملك عادل وهم أهل إيمان ونبوة، وأغرب منه ما قيل: إنه ﵇ فعل ذلك توطئة لجعل السقاية في رحل أخيه بعد ذلك ليتبين أنه لم يسرق لمن يتأمل القصة، ووجه بعضهم علية الجعل المذكور للرجوع بأن ديانتهم تحملهم على رد البضاعة لاحتمال أنه لم يقع ذلك قصدا أو قصدا للتجربة- فيرجعون- على هذا إما لازم وإما متعد، والمعنى يرجعونها أي يردونها، وفيه أن هيئة التعبية تنادي بأن ذلك بطريق التفضل فاحتمال غيره في غاية البعد، ألا ترى أنهم كيف جزموا بذلك حين رأوها وجعلوا ذلك دليلا على التفضلات السابقة كما ستحيط به خبرا إن شاء الله تعالى.
{ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } “Ola ki onu tanırlar,” yani onu geri vermenin ve bu hususta asil davranmanın hak olduğunu bilirler; bu durumda 'lealle' zahiri anlamındadır ve kelamda takdiri bir muzaf vardır. Anlamın "onu bilsinler diye" olması da muhtemeldir, bu takdirde bir takdire ihtiyaç kalmaz. Bu mananın şu kavle taalluku açıktır: { إِذَا انْقَلَبُوا } “döndükleri vakit,” { إِلى أَهْلِهِمْ } “ailelerine.” Zira onu bilmeleri kesin olarak dönmelerine ve kapları boşaltmalarına bağlıdır. Onu geri vermedeki asalet hakkını bilmeye gelince; bu kendi zatında buna bağlı olmasa da başlangıcı o vakit olacağı için onunla kayıtlanmıştır. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki geri dönerler,” kendilerinden talep ettiğim üzere; zira her iki bedeli birden bağışlamak, bilhassa sermaye yokluğunda, geri dönmenin en güçlü saiklerindendir. Şöyle de denilmiştir: O aleyhisselâm bunu, kerim oğlu kerim olduğu için babasından ve kardeşlerinden bedel almayı keremine sığdıramadığından yapmıştır; bu kendi içinde doğru bir sözdür ancak zikredilen gerekçe buna manidir. İbn Atıyye'nin; o aleyhisselâm adil bir melik, onlar da iman ve nübüvvet ehli oldukları için o darlık vaktinde onlara sıla-i rahim yapmanın ve gönüllerini hoş etmenin Yûsuf'a vacip olduğu yönündeki iddiası da bu kabildendir. Bundan daha garip olanı ise şöyle denilmesidir: O aleyhisselâm bunu, kıssayı tefekkür eden kimseye kardeşinin hırsızlık yapmadığı açıklansın diye sonradan su kabını kardeşinin yüküne koymaya bir zemin hazırlamak maksadıyla yapmıştır. Bazıları bu koyma eyleminin geri dönmeye illet oluşunu; diyanetlerinin, bunun kasten yapılmamış olma ihtimali yahut deneme maksatlı yapılmış olma ihtimali sebebiyle onları sermayeyi geri vermeye sevk edeceği şeklinde açıklamışlardır. Bu durumda { يَرْجِعُونَ } fiili ya lazım ya da müteaddi olur ve anlamı "onu geri getirirler/iade ederler" şeklinde olur. Ancak şu var ki yerleştirme biçimi bunun lütuf yoluyla yapıldığını haykırmaktadır, dolayısıyla bunun dışındaki ihtimaller son derece uzaktır. Görmez misin onlar onu gördüklerinde nasıl buna kesin kanaat getirdiler ve Allah'ın izniyle haberini etraflıca öğreneceğin üzere bunu önceki lütuflara delil saydılar?
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ أي حكم بمنعه بعد اليوم إن لم نذهب بأخينا بنيامين
{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ } “Böylece babalarına döndükleri zaman,” { قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } “dediler ki: Ey babamız! Ölçek bizden menedildi.” Yani kardeşimiz Bünyâmin'i götürmediğimiz takdirde bugünden sonra ölçeğin verilmemesine hükmedildi,
حيث قال لنا الملك فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي والتعبير بذلك عما ذكر مجاز والداعي لارتكابه أنه لم يقع منع ماض، وفيه دليل على كون الامتيار مرة بعد أخرى كان معهودا بينهم وبينه ﵇، وقيل: إن الفعل على حقيقته والمراد منع أن يكال لأخيهم الغائب حملا آخر ورد بغيره غير محمل بناء على رواية أنه ﵇ لم يعط له وسقا فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا بنيامين إلى مصر، وفيه إيذان بأن مدار المنع على عدم كونه معهم نَكْتَلْ أي من الطعام ما نحتاج إليه، وهو جواب الطلب، قيل: والأصل يرفع المانع ونكتل فالجواب هو يرفع إلا أنه رفع ووضع موضعه يكتل لأنه لما علق المنع من الكيل بعدم إتيان أخيهم كان إرساله رفعا لذلك المانع، ووضع موضعه ذلك لأنه المقصود، وقيل: إنه جيء بآخر الجزأين ترتبا دلالة على أولهما مبالغة، وأصل هذا الفعل نكتيل على وزن نفعيل قلبت الياء الفا لتحركها وانفتاح ما قبلها ثم حذفت لالتقاء الساكنين. ومن الغريب أنه نقل السجاوندي أنه سأل المازني ابن السكيت عند الواثق عن وزن نكتل فقال: نفعل فقال المازني: فإذا ماضيه كتل فخطأه على أبلغ وجه. وقرأ حمزة والكسائي «يكتل» بياء الغيبة على اسناده للأخ مجازا لأنه سبب للاكتيال أو يكتل أخونا فينضم اكتياله إلى اكتيالنا، وقوى أبو حيان بهذه القراءة القول ببقاء منع على حقيقته ومثل الإمام وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ من أن يصيبه مكروه، وهذا سد لباب الاعتذار وقد بالغوا في ذلك كما لا يخفى، وفي بعض الأخبار- ولا يخفى حاله- أنهم لما دخلوا على أبيهم ﵇ سلموا عليه سلاما ضعيفا فقال لهم: يا بني ما لكم تسلمون علي سلاما ضعيفا وما لي لا أسمع فيكم صوت شمعون فقالوا: يا أبانا جئناك من عند أعظم الناس ملكا ولم ير مثله علما وحكما وخشوعا وسكينة ووقارا ولئن كان لك شبه فإنه يشبهك ولكنا أهل بيت خلقنا للبلاء إنه اتهمنا وزعم أنه لا يصدقنا حتى ترسل معنا بنيامين برسالة منك تخبره عن حزنك وما الذي أحزنك وعن سرعة الشيب إليك وذهاب بصرك وقد منع منا الكيل فيما يستقبل إن لم نأته بأخينا فأرسله معنا نكتل وإنا له لحافظون حتى نأتيك به قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ استفهام إنكاري وآمَنُكُمْ بالمد وفتح الميم ورفع النون مضارع من باب علم وأمنه وائتمنه بمعنى أي ما ائتمنكم عليه إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ أي إلا ائتمانا مثل ائتماني إياكم عَلى أَخِيهِ يوسف مِنْ قَبْلُ وقد قلتم أيضا في حقه ما قلتم ثم فعلتم به ما فعلتم فلا أثق بكم ولا بحفظكم وإنما أفوض أمري إلى الله تعالى فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فأرجو أن يرحمني بحفظه ولا يجمع علي مصيبتين، وهذا كما ترى ميل منه ﵇ إلى الإذن والإرسال لما رأى فيه من المصلحة، وفيه أيضا من التوكل علي الله تعالى ما لا يخفى، ولذا
zira hükümdar bize: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } demiştir. Zikredilen durumun bu lafızla ifade edilmesi mecazdır; bu yola başvurulmasının sebebi ise geçmişte gerçekleşmiş bir menedilmenin vaki olmamasıdır. Bunda, birbiri ardınca erzak almanın onlar ile onun aleyhisselâm arasında mutat bir durum olduğuna delil vardır. Denildi ki fiil hakiki manasındadır; kastedilen ise onun aleyhisselâm ona bir deve yükü vermediği rivayetine dayanılarak yanlarında bulunmayan kardeşleri için fazladan bir yükün ölçülmesinin menedilmesi ve yüklenmemiş olarak geri dönülmesidir. { فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا } “Artık kardeşimizi bizimle gönder,” Mısır'a, Bünyâmin'i; bunda menedilmenin mihverinin onun kendileriyle birlikte bulunmamasına bağlı olduğuna dair bir bildirim vardır. { نَكْتَلْ } “ki erzak alalım,” yani ihtiyacımız olan yiyeceği ölçtürüp alalım; bu talep cümlesinin cevabıdır. Denildi ki aslolan: "Engeli kaldırırsın ve biz de ölçüp alırız" şeklindedir; cevap aslında engeli kaldırmadır, ancak engel kaldırılmış ve yerine 'nektel' getirilmiştir; çünkü ölçekten menedilme kardeşlerinin gelmemesine bağlandığı için onu göndermek o engeli kaldırmak demektir ve maksat o olduğu için onun yerine konulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Mübalağa kastıyla sıralamadaki iki cüzden sonuncusu getirilerek birincisine delalet edilmiştir. Bu fiilin aslı 'nef'îlü' vezninde 'nekteylü' şeklindedir; ye harfi harekeli ve kendinden önceki fethalı olduğu için elife dönüştürülmüş, sonra iki sakinin karşılaşmasından ötürü hazfedilmiştir. Garip olan şu ki Secâvendî'nin naklettiğine göre el-Mâzinî, el-Vâsik'ın huzurunda İbnü's-Sikkît'e 'nektel' kelimesinin veznini sormuş, o da 'nef'al' deyince el-Mâzinî: "O halde mazisi ketale olur" diyerek onun hatasını en veciz şekilde ortaya koymuştur. Hamza ve el-Kisâî, gāib yâ'sı ile «yektel» şeklinde okumuşlardır; bu, kardeşin erzak almaya sebep olması yönüyle mecazen ona isnat edilmesidir ya da "kardeşimiz erzak alsın, onun alması da bizim almamıza eklensin" demektir. Ebû Hayyân bu kıraat ile men' fiilinin hakiki manasında kaldığı görüşünü ve İmam'ın benzer görüşünü takviye etmiştir. { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Ve şüphesiz biz onu elbette koruyucularız,” ona herhangi bir kötülüğün isabet etmesinden. Bu, mazeret kapısını kapatmaktır; nitekim gizli olmadığı üzere bu hususta son derece mübalağa etmişlerdir. Bazı rivayetlerde -ki durumu malumdur- nakledildiğine göre onlar babalarının aleyhisselâm huzuruna girdiklerinde ona zayıf bir edayla selam verdiler. Babaları onlara: "Ey oğullarım! Neden bana böyle zayıf bir sesle selam veriyorsunuz ve aranızda neden Şem'ûn'un sesini duymuyorum?" dedi. Onlar: "Ey babamız! Biz sana insanların mülk cihetiyle en büyüğünün yanından geldik; ilim, hikmet, huşu, sekinet ve vakar bakımından onun bir benzeri görülmemiştir. Şayet senin bir benzerin olsaydı kesinlikle o sana benzerdi. Fakat biz belalar için yaratılmış bir ev halkıyız; o bizden şüphelendi ve senin hüznünü, seni neyin üzdüğünü, saçlarının neden erkenden ağardığını ve gözlerinin neden gittiğini kendisine haber veren bir mektupla birlikte Bünyâmin'i bizimle göndermedikçe bize inanmayacağını söyledi. Şayet kardeşimizi ona götürmezsek gelecekte bize ölçekle erzak verilmesi menedildi; artık onu bizimle gönder ki erzak alalım, şüphesiz biz onu sana geri getirinceye kadar koruyucularız" dediler. { قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ } “[Yâkūb:] Onun hakkında size hiç güvenir miyim? dedi.” Bu bir inkâr istifhamıdır. Med ile, mîm'in fethası ve nûn'un ref'i ile «âmenüküm», 'alime' babından muzaridir; âmenehu ve'temenehu aynı anlamdadır, yani "onun hakkında size hiç güvenmem". { إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ } “ancak güvendiğim gibi,” yani tıpkı size olan güvenim gibi, { عَلى أَخِيهِ } “kardeşi hakkında,” Yûsuf hakkında, { مِنْ قَبْلُ } “daha önce.” Siz onun hakkında da söyleyeceğinizi söylediniz, sonra da ona yapacağınızı yaptınız; binaenaleyh ne size güvenirim ne de sizin korumanıza, ben işimi sadece Allah Teâlâ'ya havale ederim. { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } “İşte Allah en hayırlı koruyucudur,” { وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.” Umarım ki O, korumasıyla bana merhamet eder ve başıma iki musibeti birden getirmez. Gördüğün gibi bu, gördüğü maslahattan ötürü onun aleyhisselâm izin vermeye ve göndermeye meylettiğini gösterir. Bunda gizli kalmayacak derecede Allah Teâlâ'ya tevekkül de vardır; bundan dolayıdır ki
روي أن الله تعالى قال: وعزتي وجلالي لأردهما عليك إذ توكلت علي،
rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ: "İzzetime ve celalime yemin olsun ki, Bana tevekkül ettiğin için onların ikisini de mutlaka sana geri döndüreceğim" buyurmuştur.
ونصب حافِظاً على التمييز نحو لله دره فارسا، وجوز غير واحد أن يكون على الحالية. وتعقبه أبو حيان بأنه ليس بجيد لما فيه من تقييد الخيرية بهذه الحالة. ورد بأنها حال لازمة مؤكدة لا مبينة ومثلها كثير مع أنه قول بالمفهوم وهو غير معتبر ولو اعتبر ورد على التمييز وفيه نظر، وقرأ أكثر السبعة «حفظا» ونصبه على ما قال أبو البقاء على التمييز لا غير. وقرأ الأعمش «خير حافظ» على الإضافة وافراد «حافظ» وقرأ أبو هريرة «خير الحافظين» على الإضافة والجمع، ونقل ابن عطية عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قرأ «فالله خير حافظا وهو خير الحافظين» قال ابن حيان: وينبغي أن تجعل جملة وهو خير إلخ تفسير للجملة التي قبلها لا أنها قرآن وقد مر تعليل ذلك وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ قال الراغب: المتاع كل ما ينتفع به على وجه، وهو في الآية الطعام، وقيل: الوعاء وكلاهما متاع وهما متلازمان فإن الطعام كان في الوعاء، والمعنى على أنهم لما فتحوا أوعية طعامهم وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ التي كانوا أعطوها ثمنا للطعام رُدَّتْ إِلَيْهِمْ أي تفضلا وقد علموا ذلك بما مر من دلالة الحال، وقرأ علقمة ويحيى بن وثاب والأعمش «ردت» بكسر الراء، وذلك أنه نقلت حركة الدال المدغمة إلى الراء بعد توهم خلوها من الضمة وهي لغة لبني ضبة كما نقلت العرب في قيل وبيع، وحكى قطرب النقل في الحرف الصحيح غير المدغم نحو ضرب زيد.
{ حافِظاً } kelimesinin mansub olması, "Lillâhi derrühû fârisen" cümlesinde olduğu gibi temyiz iledir. Birden fazla alim bunun hal olmasının da caiz olduğunu söylemiştir. Ebû Hayyân, hayırlı olmanın bu hal ile kayıtlanmasını içerdiği gerekçesiyle bunun iyi bir görüş olmadığını belirtmiştir. Buna karşılık, bunun açıklayıcı (mübeyyine) değil, pekiştirici (müekkide) ve lazım bir hal olduğu, benzerlerinin çokça bulunduğu; ayrıca bunun mefhum ile amel etmek olduğu ve muteber sayılmadığı, şayet muteber sayılsa temyize de itiraz edileceği söylenerek cevap verilmiştir; ancak bu cevapta da tartışılacak yönler vardır. Yedi imamın çoğu «hıfzan» şeklinde okumuştur ve Ebu'l-Bekâ'nın belirttiğine göre bunun mansub oluşu sadece temyiz iledir. el-A'meş muzaf yaparak ve tekil olarak «hayru hâfızin» şeklinde; Ebû Hureyre ise muzaf ve cemi olarak «hayru'l-hâfızîn» şeklinde okumuştur. İbn Atıyye, İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh onun «fe'llâhu hayrun hâfizan ve huve hayru'r-râhimîn» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. İbn Hayyân: "'ve huve hayru...' cümlesini önceki cümlenin tefsiri saymak gerekir, Kur'an'dan olduğu anlamına gelmez" demiştir; bunun gerekçesi daha önce geçmişti. { وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ } “Yüklerini açtıkları zaman,” Râgıb şöyle demiştir: Metâ, herhangi bir şekilde kendisinden faydalanılan her şeydir; ayette ise yiyecektir. Kap olduğu da söylenmiştir; her ikisi de metadır ve birbirini gerektirir, zira yiyecek kabın içindeydi. Manaya göre; onlar yiyecek kaplarını açtıklarında, { وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ } “sermayelerini buldular,” yiyeceğin bedeli olarak vermiş oldukları sermayelerini, { رُدَّتْ إِلَيْهِمْ } “kendilerine geri verilmiş [olarak].” Yani bir lütuf olarak; onlar bunu durumun delaletinden daha önce geçtiği üzere anlamışlardı. Alkame, Yahyâ b. Vessâb ve el-A'meş 'râ' harfinin kesresiyle «riddet» şeklinde okumuşlardır. Bu da idgamlı dâl harfinin harekesinin, zammeden arındığı zannıyla râ harfine nakledilmesidir ki bu Benî Dabba kabilesinin lügatidir; tıpkı Arapların 'kîle' ve 'bî'a' kelimelerinde nakil yapmaları gibi. Kutrub, sahih ve idgamsız harfte de 'duribe Zeydün' misalinde olduğu gibi nakli rivayet etmiştir.
قالُوا استئناف بياني كأنه قيل: ماذا قالوا حينئذ؟ فقيل: قالوا لأبيهم ولعله كان حاضرا عند الفتح يا أَبانا ما نَبْغِي إذا فسر البغي بمعنى الطلب كما ذهب إليه جماعة- فما- يحتمل أن تكون استفهامية منصوبة المحل على أنها مفعول مقدم- لنبغي- فالمعنى ماذا نطلب وراء ما وصفنا لك من إحسان الملك إلينا وكرمه الداعي إلى امتثال أمره والمراجعة إليه في الحوائج وقد كانوا أخبروه بذلك على ما روي أنهم قالوا له ﵇: إنا قدمنا على خير رجل وأنزلنا وأكرمنا كرامة لو كان رجلا من آل يعقوب ما أكرمنا كرامته، وقوله تعالى: هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا جملة مستأنفة موضحة لما دل عليه الإنكار من بلوغ اللطف غايته كأنهم قالوا: كيف لا وهذه بضاعتنا ردها إلينا تفضلا من حيث لا ندري بعد ما من علينا بما يثقل الكواهل من المنن العظام وهل من مزيد على هذا فنطلبه، ومرادهم به أن ذلك كاف في استيجاب الامتثال لأمره والالتجاء إليه في استجلاب المزيد، ولم يريدوا أنه كاف مطلقا فينبغي التقاعد عن طلب نظائره وهو ظاهر.
{ قالُوا } “Dediler:” Bu bir istînâf-ı beyânîdir; sanki: "O anda ne dediler?" denilmiş, buna karşılık: "Babalarına dediler ki -belki de o açma esnasında hazır bulunuyordu-: { يا أَبانا ما نَبْغِي } “Ey babamız! Daha ne isteriz?" denilmiştir. Şayet 'bağy' bir topluluğun benimsediği gibi 'talep etmek/istemek' manasıyla tefsir edilirse, 'mâ' lafzının istifhâmiyye olup 'nebgî' fiilinin öne geçmiş mefulü olarak mahallen mansub olması muhtemeldir. Bu durumda anlam: "Hükümdarın bize yaptığı ve emrine uymayı, ihtiyaçlarda ona başvurmayı gerektiren, sana anlattığımız ihsanının ötesinde daha ne isteriz?" şeklinde olur. Nitekim rivayet edildiğine göre onlar bunu babalarına haber vermiş ve ona aleyhisselâm şöyle demişlerdi: "Biz insanların en hayırlısının huzuruna vardık; bizi öyle bir ağırladı ve ikram etti ki Yâkūb ailesinden bir adam olsaydı bize onun yaptığı ikramı yapamazdı." Allah Teâlâ'nın: { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } “İşte sermayemiz, bize geri verilmiş!” kavli; inkârın lütfun zirveye ulaştığına delaletini açıklayan müstakil (istînâf) bir cümledir. Sanki şöyle demişlerdir: "Nasıl istemeyelim ki! İşte sırtlarımızı büken o muazzam lütuflarla bize iyilikte bulunduktan sonra, farkında olmadığımız bir şekilde lütuf olarak bu sermayemizi de bize geri vermiş; bundan ötesi var mıdır ki isteyelim?" Bununla muratları; bu durumun onun emrine itaati zorunlu kılmaya ve daha fazlasını elde etmek için ona sığınmaya kafi geldiğidir; yoksa bunun mutlak olarak kafi geldiğini ve dolayısıyla benzerlerini talep etmekten geri durulması gerektiğini kastetmemişlerdir ki bu gayet açıktır.
وجملة رُدَّتْ في موضع الحال من بِضاعَتُنا بتقدير قد عند من يرى وجوبها في أمثال ذلك والعامل معنى الإشارة، وجعلها خبر هذِهِ وبضاعتنا- بيانا له ليس بشيء، وإيثار صيغة البناء للمفعول قيل: للإيذان بكمال الإحسان الناشئ عن كمال الإخفاء المفهوم من كمال غفلتهم عنه بحيث لم يشعروا به ولا بفاعله، وقيل: للإيذان بتعين الفاعل وفيه من مدحه أيضا ما فيه، وقوله تعالى: وَنَمِيرُ أَهْلَنا أي نجلب لهم الميرة، وهي بكسر الميم وسكون الياء طعام يمتاره الإنسان أي يجلبه من بلد إلى بلد، وحاصله نجلب لهم الطعام من عند الملك معطوف على مقدر ينسحب عليه البضاعة أي فنستظهر بها ونمير أهلنا وَنَحْفَظُ أَخانا من المكاره حسبما وعدنا، وتفرعه على ما تقدم باعتبار دلالته على إحسان الملك فإنه مما يعين على الحفظ وَنَزْدادُ أي بواسطته ولذلك وسط الاخبار به بين الأصل والمزيد كَيْلَ بَعِيرٍ أي وسق بعير زائدا على أوساق أباعرنا على قضية التقسيط المعهود من الملك، والبعير في المشهور مقابل الناقة، وقد يطلق عليها وتكسر في لغة باؤه ويجمع على أبعرة وبعران وأباعر، وعن مجاهد تفسيره هنا بالحمار وذكر أن بعض العرب يقول للحمار بعير وهو شاذ.
{ رُدَّتْ } cümlesi, bu tür yerlerde 'kad' takdirini gerekli görenlere göre takdiri bir 'kad' ile { بِضاعَتُنا } kelimesinden hal konumundadır; âmil ise işaret manasıdır. Bu cümlenin { هذِهِ } kelimesinin haberi, { بِضاعَتُنا } kelimesinin ise onun beyanı yapılması bir şey değildir. Fiilin meçhul sîgada getirilmesi; kimsenin hissetmediği ve yapanı bilmediği tam bir gizlilikten doğan kemal derecesindeki ihsanı bildirmek içindir; bir görüşe göre ise failin muayyen olduğunu bildirmek içindir ve bunda onu methetme manası da vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } “ve ailemize erzak getiririz,” kavli; yani onlara yiyecek getiririz demektir. Mîre; mîm'in kesresi ve yâ'nın sükûnu ile kişinin bir beldeden diğerine getirdiği erzak/yiyecektir. Neticesi: Sermayenin kendisine taalluk ettiği takdir edilen bir kelimeye matuf olarak "Hükümdarın yanından ailemize yiyecek getiririz, yani sermayeden güç alır ve ailemize erzak getiririz" demektir. { وَنَحْفَظُ أَخانا } “ve kardeşimizi koruruz,” vadettiğimiz üzere hoşlanılmayacak şeylerden; bu cümlenin öncekine terettüp etmesi, hükümdarın ihsanına delalet etmesi bakımındandır, zira bu durum korumaya yardımcı olan hususlardandır. { وَنَزْدادُ } “ve artırırız,” yani onun sayesinde; işte bundan ötürü onunla ilgili haber asıl ile fazlalık arasında getirilmiştir, { كَيْلَ بَعِيرٍ } “bir deve yükü [ölçek],” yani hükümdardan mutat olan taksim kuralı gereğince develerimizin yüklerine ilave olarak bir deve yükü. Meşhur olan kullanıma göre baîr (deve), nâka (dişi deve) kelimesinin karşılığıdır; bazen ona da ıtlak edilir ve bir lügatte bâ harfi kesreli okunur; çoğulu eb'ıre, bu'rân ve ebâ'îr şeklinde gelir. Mücâhid'den burada merkep olarak tefsir edildiği nakledilmiş ve bazı Arapların merkebe baîr dedikleri zikredilmiştir ki bu şâzz bir kullanımdır.
وقوله تعالى ذلِكَ كَيْلٌ أي مكيل يَسِيرٌ أي قليل لا يقوم بأودنا يحتمل أن يكون اشارة إلى ما كيل لهم أولا، والجملة استئناف جيء بها للجواب عما عسى أن يقال لهم: قد صدقتم فيما قلتم ولكن ما الحاجة إلى التزام ذلك وقد جئتم بالطعام؟ فكأنهم قالوا: إن ما جئنا به غير كاف لنا فلا بد من الرجوع مرة أخرى وأخذ مثل ذلك مع زيادة ولا يكون ذلك بدون استصحاب أخينا، ويحتمل أن يكون إشارة إلى ما تحمله أباعرهم، والجملة استئناف وقع تعليلا لما سبق من الازدياد كأنه قيل: أي حاجة إلى الازدياد؟ فقيل: إن ما تحمله أباعرنا قليل لا يكفينا، وقيل: المعنى أن ذلك الكيل الزائد قليل لا يضايقنا فيه الملك أو سهل عليه لا يتعاظمه، وكأن الجملة على هذا استئناف جيء به لدفع ما يقال: لعل الملك لا يعطيكم فوق العشرة شيئا ويرى ذلك كثيرا أو صعبا عليه وهو كما ترى، وجوز أن يكون ذلك إشارة إلى الكيل الذي هم بصدده وتضمنه كلامهم وهو المنضم إليه كيل البعير الحاصل بسبب أخيهم المتعهد بحفظه كأنهم لما ذكروا ما ذكروا صرحوا بما يفهم منه مبالغة في استنزال أبيهم فقالوا: ذلك الذي نحن بصدده كيل سهل لا مشقة فيه ولا محنة تتبعه، وقد يبقى الكيل على معناه المصدري والكلام على هذا الطراز إلا يسيرا.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ كَيْلٌ } “Bu bir ölçektir,” yani ölçülen bir şeydir, { يَسِيرٌ } “az [bir ölçektir],” yani ihtiyacımızı karşılamayacak kadar azdır kavlinin, ilk önce kendilerine ölçülen miktara işaret olması muhtemeldir. Bu durumda cümle; kendilerine söylenmesi muhtemel olan: "Söylediklerinizde doğru söylüyorsunuz, fakat yiyeceği getirmiş olduğunuz halde buna katlanmaya ne ihtiyaç var?" sözüne cevap olmak üzere getirilmiş bir istînâftır. Sanki şöyle demişlerdir: "Getirdiğimiz miktar bize yetmez; dolayısıyla bir daha dönmek ve kardeşimiz yanımızda olmaksızın mümkün olamayacak şekilde bunun bir mislini fazlasıyla almak kaçınılmazdır." Develerinin taşıdığı miktara işaret olması da muhtemeldir; bu durumda cümle, daha önce geçen artırma talebinin gerekçesi olan bir istînâf olur; sanki: "Artırmaya ne ihtiyaç var?" denilmiş, buna karşılık: "Develerimizin taşıdığı şey azdır, bize yetmez" denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; o fazla ölçek hükümdarın bizi onda sıkmayacağı kadar azdır veya gözünde büyütmeyeceği kadar ona kolaydır, şeklindedir. Sanki bu takdire göre cümle: "Belki de hükümdar on taneden fazlasını size vermez ve bunu çok yahut kendisine zor görür" denilmesini defetmek üzere getirilmiş bir istînâftır; ancak gördüğün gibi bu zayıftır. 'Zâlike' lafzının, üzerinde durdukları ve kelamlarının kapsadığı, yani korunması taahhüt edilen kardeşleri sayesinde elde edilecek deve yükünün eklendiği ölçeğe işaret olması da caiz görülmüştür. Sanki onlar zikrettiklerini zikrettikten sonra, babalarını razı etmede mübalağa olarak bundan anlaşılanı açıkça ifade etmiş ve: "Bizim talip olduğumuz o şey kolay bir ölçektir; onda ne bir meşakkat ne de arkasından gelecek bir sıkıntı vardır" demişlerdir. Keyl lafzı mastar manasında da kalabilir ve kelam bu tarz üzere az bir farkla devam eder.
وجوز بعضهم كون ذلك من كلام يعقوب ﵇ والإشارة إلى كيل البعير أن كيل بعير واحد شيء قليل لا يخاطر لمثله بالولد، وكان الظاهر على هذا ذكره مع كلامه السابق أو اللاحق، وقيل: معنى ما نَبْغِي أي مطلب نطلب من مهماتنا، والجمل الواقعة بعده توضيح وبيان لما يشعر به الإنكار من كونهم فائزين ببعض المطالب أو
Bazıları bunun Yâkūb'un aleyhisselâm sözü olmasını ve bir deve yüküne işaretle "Bir deve yükü az bir şeydir, onun misli için evlat tehlikeye atılmaz" manasında olmasını caiz görmüşlerdir. Bu takdire göre zahir olan, bunun onun önceki veya sonraki sözüyle birlikte zikredilmesidir. Şöyle de denilmiştir: { ما نَبْغِي } ifadesinin manası: "Mühim işlerimizden hangi talebi arıyoruz?" demektir; arkasından gelen cümleler ise inkârın hissettirdiği, birtakım taleplere nail oldukları yahut
متمكنين من تحصيله فكأنهم قالوا: هذه بضاعتنا حاضرة فنستظهر بها ونمير أهلنا ونحفظ أخانا من المكروه ونزداد بسببه غير ما نكتاله لأنفسنا كيل بعير فأي شيء نبغي وراء هذه المباغي، وما ذكرنا من العطف على المقدر هو المشهور. وفي الكشف لك أن تقول: إن نَمِيرُ وما تلاه معطوف على مجموع ما نَبْغِي والمعنى اجتماع هذين القولين منهم في الوجود ولا يحتاج إلى جامع وراء ذلك لكونهما محكيين قولا لهم على أنه حاصل لاشتراك الكل في كونه لاستنزال يعقوب ﵇ عن رأيه وأن الملك إذا كان محسنا كان الحفظ أهون شيء، والاستفهام لرجوعه إلى النفي لا يمنع العطف ووافقه في ذلك بعضهم.
onu elde etmeye muktedir bulundukları hususunun beyanı ve açıklamasıdır. Sanki şöyle demişlerdir: "İşte sermayemiz hazır; ondan güç alır, ailemize yiyecek getirir, kardeşimizi kötülükten korur ve onun sayesinde kendimize ölçeceğimizden başka bir deve yükü daha artırırız; o halde bu taleplerin ötesinde daha ne ararız?" Mukadder bir kelimeye atıf olarak zikrettiğimiz görüş meşhur olandır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: { نَمِيرُ } ve sonrasının { ما نَبْغِي } ifadesinin bütününe matuf olduğunu söyleyebilirsin; mana, onlardan sâdır olan bu iki sözün vücutta bir araya gelmesidir ve bundan başka bir bağlayıcıya ihtiyaç yoktur; çünkü her ikisi de onlara ait bir söz olarak nakledilmiştir. Bununla birlikte, hepsinin Yâkūb'u aleyhisselâm fikrinden döndürmek için olmasında ve hükümdar ihsan sahibi olduğunda korumanın en kolay şey olmasında ortak bulunması sebebiyle bu bağlayıcı zaten mevcuttur. İstifhamın nefiy manasına dönmesi atfa engel değildir; bazısı da bu görüşte ona muvafakat etmiştir.
وقرأ ابن مسعود وأبو حيوة
İbn Mes'ûd ve Ebû Hayve
«ما تبغي» بتاء الخطاب وروت عائشة رضي الله تعالى عنها ذلك عن النبي ﷺ،
hitap tâ'sı ile «mâ tebgî» şeklinde okumuşlardır; Âişe radıyallâhu anhâ da bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir.
والخطاب ليعقوب ﵇، والمعنى أي شيء وراء هذه المباغي المشتملة على سلامة أخينا وسعة ذات أيدينا أو وراء ما فعل معنا الملك من الإحسان داعيا إلى التوجه إليه، والجملة المستأنفة موضحة أيضا لذلك أو أي شيء تبغي شاهدا على صدقنا فيما وصفنا لك من إحسانه، والجملة المذكورة عبارة عن الشاهد المدلول عليه بفحوى الإنكار، ويحتمل أن تكون ما نافية ومفعول نَبْغِي محذوف أن ما نبغي شيئا غير ما رأيناه من احسان الملك في وجوب المراجعة إليه أو ما نبغي غير هذه المباغي، والقول بأن المعنى ما نبغي منك بضاعة أخرى نشتري بها ضعيف، والجملة المستأنفة على كل تقدير تعليل للنفي، وأما إذا فسر البغي بمجاوزة الحد- فما- نافية فقط، والمعنى ما نبغي في القول ولا نكذب فيما وصفنا لك من إحسان الملك إلينا وكرمه الموجب لما ذكر، والجملة المستأنفة لبيان ما ادعوا من عدم البغي، وقوله: وَنَمِيرُ إلخ عطف على ما نَبْغِي أي لا نبغي فيما نقول ونمير ونفعل كيت وكيت فاجتمع أسباب الإذن في الإرسال، والأول كالتمهيد والمقدمة للبواقي والتناسب من هذا الوجه لأن الكل متشاركة في أن المطلوب يتوقف عليها بوجه ما، على أنه لو لم يكن غير الاجتماع في المقولية لكفى على ما مر آنفا عن الكشف.
Hitap Yâkūb'adır aleyhisselâm; mana ise: "Kardeşimizin selameti ve elimizin genişliğini içeren bu taleplerin ötesinde veya hükümdarın bize yaptığı ve ona yönelmeyi gerektiren ihsanın ötesinde daha ne ararsın?" şeklindedir. Müstakil cümle de bunu açıklamaktadır; yahut "Onun sana anlattığımız ihsanı hususunda doğru söylediğimize dair şahit olarak daha ne istersin?" demektir ve zikredilen cümle inkârın delalet ettiği şahitten ibarettir. 'Mâ' lafzının nâfiye (olumsuzluk eki) olması ve 'nebgî' fiilinin mefulünün mahzuf bulunması da muhtemeldir; yani: "Ona başvurmanın gerekliliği konusunda hükümdarın ihsanından gördüğümüz şeyin dışında bir şey aramıyoruz" ya da "Bu taleplerden başkasını aramıyoruz" demektir. Mananın "Kendisiyle satın alacağımız başka bir sermayeyi senden istemiyoruz" şeklinde olduğu sözü ise zayıftır. Müstakil cümle her takdire göre olumsuzluğun gerekçesidir. 'Bağy' haddi aşmakla tefsir edildiğinde ise 'mâ' sadece nâfiyedir; mana ise: "Sözde haddi aşmıyoruz ve hükümdarın bize yaptığı, zikredilen hususları gerektiren ihsanı ve keremi hakkında sana anlattıklarımızda yalan söylemiyoruz" şeklindedir. Müstakil cümle ise haddi aşmadıklarına dair iddialarını beyan içindir. { وَنَمِيرُ } kavli ilh. { ما نَبْغِي } ifadesine matuftur; yani: "Söylediklerimizde haddi aşmıyoruz; hem erzak getiririz hem de şöyle şöyle yaparız" demektir; böylece göndermeye izin vermenin sebepleri bir araya gelmiştir. Birincisi, diğerleri için bir zemin ve mukaddime gibidir ve münasebet bu yöndendir; zira hepsi de talep edilen şeyin bir veçhile kendisine bağlı olmasında ortaktır. Kaldı ki Keşşâf'tan az önce nakledildiği üzere, sözde (makuliyette) bir araya gelmekten başka bir şey olmasa bile bu kafi gelirdi.
وجوز كونه كلاما مبتدأ أي جملة تذييلية اعتراضية كقولك: فلان ينطبق بالحق والحق أبلج كأنه قيل:
Tıpkı senin: "Filanca hakkı konuşur, hak ise apaçıktır" demen gibi, bunun müstakil bir kelam, yani fezleke niteliğinde bir ara cümle (i'tirâzî) olması caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir:
وينبغي أن نمير، ووجه التأكيد الذي يقتضيه التذييل أن المعنى إن الملك محسن ونحن محتاجون ففيم التوقف في الإرسال وقد تأكد موجباه؟، وقال العلامة الطيبي: إنما صح التأكيد والتذييل لأن الكلام في الامتيار وكل من الجمل بمعناه أو المعنى ما نَبْغِي في الرأي وما نعدل عن الصواب فيما نشير به عليك من إرسال أخينا معنا، والجمل كلها للبيان أيضا إلا أن ثم محذوفا ينساق إليه الكلام أي بضاعتنا حاضرة نستظهر بها ونمير أهلنا ونصنع كيت وذيت وهو على ما قيل: وجه واضح حسن يلائم ما كانوا فيه مع أبيهم فتأمل هذا. وقرأت عائشة وأبو عبد الرحمن السلمي «ونمير» بضم النون، وقد جاء مار عياله وأمارهم بمعنى كما في القاموس.
"Ve erzak getirmemiz gerekir." Fezlekenin gerektirdiği tekit yönü şudur: Mana; "Hükümdar ihsan sahibidir ve biz de muhtacız; o halde her iki gerekçesi de pekişmişken göndermekte duraksamak niye?" şeklindedir. Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: "Tekit ve fezleke ancak sözün erzak getirme hakkında olması ve cümlelerin her birinin onun anlamında bulunması sebebiyle sahih olmuştur; yahut mana: 'Görüşte haddi aşmıyoruz ve kardeşimizin bizimle gönderilmesi hususunda sana işaret ettiğimiz şeyde doğrudan sapmıyoruz' demektir." Cümlelerin hepsi yine beyan içindir; ancak orada sözün kendisine sevk edildiği mahzuf bir ifade vardır, yani: "Sermayemiz hazırdır, ondan güç alırız, ailemize erzak getiririz ve şöyle şöyle yaparız" demektir; denildiğine göre bu, babalarıyla içinde bulundukları duruma uygun, açık ve güzel bir vecihtir; bunu iyi düşün. Âişe ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî nûn harfinin dammesiyle «ve nümîru» şeklinde okumuşlardır; Kāmus'ta geçtiği üzere 'mâre 'ıyâlehû' ve 'emârahüm' aynı anlamda kullanılmıştır.
قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ بعد أن عاينت منكم ما أجرى المدامع حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ أي حتى تعطوني ما أتوثق به من جهته، فالموثق مصدر ميمي بمعنى المفعول، وأراد ﵇ أن يحلفوا له بالله تعالى وإنما جعل الحلف به سبحانه موثقا منه لأنه مما تؤكد العهود به وتشدد وقد أذن الله تعالى بذلك فهو إذن منه تعالى شأنه لَتَأْتُنَّنِي بِهِ جواب قسم مضمر إذ المعنى حتى تحلفوا بالله وتقولوا والله لنأتينك به.
{ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ } “[Yâkūb:] Gözyaşlarını akıtan şeyleri sizden gördükten sonra onu asla sizinle göndermem, dedi;” { حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } “tâ ki bana Allah'tan sağlam bir söz verinceye kadar.” Yani O'nun tarafından güven duyacağım bir şeyi bana verinceye kadar. Mîsâk, meful anlamında mîm'li mastardır. O aleyhisselâm kendisine Allah Teâlâ adına yemin etmelerini murad etmiştir. Allah Teâlâ adına yemin etmenin O'ndan bir teminat kılınması; ahitlerin onunla pekiştirilip kuvvetlendirilmesi ve Allah Teâlâ'nın buna izin vermiş olmasındandır; dolayısıyla bu, şânı yüce olan Allah'tan bir izindir. { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } “Onu bana mutlaka getireceğinize dair;” bu, gizli bir yeminin cevabıdır; zira mana: "Allah'a yemin edip 'Vallahi onu sana mutlaka getireceğiz' deyinceye kadar" şeklindedir.
وفي مجمع البيان نقلا عن ابن عباس أنه ﵇ طلب منهم أن يحلفوا بمحمد ﷺ خاتم النبيين وسيد المرسلين،
Mecme'u'l-Beyân'da İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o aleyhisselâm, peygamberlerin sonuncusu ve elçilerin efendisi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkı için yemin etmelerini istemiştir;
والظاهر عدم صحة الخبر. وذكر العمادي أنه ﵇ قال لهم: قولوا بالله رب محمد ﷺ لنأتينك به
Zahir olan, bu haberin sahih olmadığıdır. el-İmâdî ise o aleyhisselâm'ın onlara: «Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbi olan Allah'a yemin olsun ki onu sana mutlaka getireceğiz, deyin» dediğini nakletmiştir.
إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ أي إلا أن تغلبوا فلا تطيقوا ذلك أو إلا أن تهلكوا جميعا وكلاهما مروي عن مجاهد، وأصله من احاطة العدو واستعماله في الهلاك لأن من أحاط به العدو فقد هلك غالبا، والاستثناء قيل مفرغ من أعم الأحوال والتقدير لتأتنني به على كل حال إلا حال الإحاطة بكم. ورد بأن المصدر من أَنْ والفعل لا يقع موقع الحال كالمصدر الصريح فيجوز جئتك ركضا أي راكضا دون جئتك أن تركض وإن كان في تأويله لما أن الحال عندهم نكرة وأَنْ مع ما في حيزها معرفة في رتبة الضمير. وأجيب بأنه ليس المراد بالحال الحال المصطلح عليها بل الحال اللغوية، ويؤول ذلك إلى نصب المصدر المؤول على الظرفية وفيه نظر. وفي البحر أنه لو قدر كون أَنْ والفعل في موقع المصدر الواقع ظرف زمان أي لتأتنني به في كل وقت إلا إحاطة بكم أي إلا وقت إحاطة بكم لم يجز عند ابن الأنباري لأنه يمنع وقوع المصدر المؤول ظرفا ويشترط المصدر الصريح فيجوز خرجنا صياح الديك دون خرجنا أن يصيح الديك أو ما يصيح الديك، وجاز عند ابن جني المجوز لذاك كما في قول أبي ذؤيب الهذلي:
{ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna.” Yani mağlup edilip buna güç yetirememeniz veya hepinizin helak olması müstesnadır; bu iki görüş de Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Aslı düşmanın kuşatmasından gelmektedir; helak manasında kullanılması ise düşmanın kendisini kuşattığı kimsenin çoğunlukla helak olmasından ötürüdür. İstisnanın en genel durumlardan (hâl) yapılmış bir istisna-i müferrağ olduğu ve takdirin: “Kuşatılma hâliniz hariç, her hâlükârda onu bana mutlaka getireceksiniz” şeklinde olduğu söylenmiştir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: “En” (أَنْ) edatı ve fiilden oluşan masdar-ı müevvel, sarih masdar gibi hâl konumuna düşemez; zira [Arapçada] “Koşarak sana geldim” anlamında “Cئtüke rakdan” (جئتك ركضا) denilmesi caizken, tevilinde olsa dahi “Cئtüke en terkuda” (جئتك أن تركض) denilemez. Çünkü onlara göre hâl nekredir; “en” ile sılası ise zamir derecesinde marifedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Burada hâl ile kastedilen ıstılahi hâl değil, lügat anlamındaki hâldir ve bu durum, masdar-ı müevvelin zarfiyyet üzere mansub olmasına raci olur; fakat bu cevapta da tenkit edilecek yön vardır. el-Bahr'da belirtildiğine göre; eğer “en” ve fiilin, zaman zarfı konumundaki masdar makamında olduğu takdir edilirse, yani: “Kuşatılma vaktiniz hariç, her vakitte onu bana mutlaka getireceksiniz” manası verilirse, İbnü'l-Enbârî'ye göre bu caiz olmaz. Çünkü o, masdar-ı müevvelin zarf olmasını meneder ve sarih masdar olmasını şart koşar; nitekim “Horozun ötüş vaktinde çıktık” anlamında “Haracnâ sıyâha'd-dîk” (خرجنا صياح الديك) denilmesini caiz görürken, “Haracnâ en yesîha'd-dîk” (خرجنا أن يصيح الديك) veya “mâ yesîha'd-dîk” (ما يصيح الديك) denilmesini caiz görmez. Buna cevaz veren İbn Cinnî'ye göre ise caizdir; nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözünde olduğu gibi: