يفيد اتصافه ﵇ بما ينسب إليهما، والمناسب في حقه نسبة الدخول لمكان قوله ﵇: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لا الإدخال المفيد لسلب الاختيار، ولو عبر بادخل لأفاد ذلك نسبة الإدخال إليه فلم يكن بدّ من التعبير بالدخول ترجيحا لجانبه ﵇، والظاهر أن- مع- تدل على الصحبة والمقارنة لفاعل الفعل في ابتداء تلبسه بالفعل، فتفيد أن دخولهما مصاحبين له وأنهم سجنوا الثلاثة في ساعة واحدة، وتعقب أن هذا منتقض بقوله سبحانه: أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ
Zira bu, [Yûsuf] aleyhisselâmın o ikisine nispet edilen fiille nitelenmesini gerektirir. Onun hakkına uygun olan ise, aleyhisselâmın { رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } [Yûsuf: 33] sözünden ötürü 'giriş'in nispet edilmesidir, iradeyi ortadan kaldıran 'girdirilme'nin değil. Şayet «أُدْخِلَ» (girdirildi) denseydi, bu durum ona girdirilmeyi nispet ederdi; dolayısıyla onun aleyhisselâm yönünü tercih etmek maksadıyla 'girme' lafzıyla ifade edilmesi kaçınılmaz olmuştur. Zahir olan şudur ki { مَعَ } (ile/birlikte) edatı, fiile ilk başlama anında fiilin failiyle beraberliği ve eşzamanlılığı gösterir. Dolayısıyla bu, onların ona eşlik ederek girdiklerini ve üçünün aynı saatte hapsedildiğini ifade eder. Buna karşılık, bu kuralın Yüce Allah'ın şu kavliyle nakzedildiği ileri sürülmüştür: { أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ }
[النمل: ٤٤] حكاية عن بلقيس إذ ليس إسلامها مقارنا لابتداء إسلام سليمان ﵇، وأجيب بأن الحمل على المجاز هنالك للصارف ولا صارف فيما نحن فيه، فيحمل على الحقيقة، ويشهد لذلك ما ذكره الزمخشري في قوله سبحانه: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ [الصافات: ١٠٢] من أنه بيان متعلق بمحذوف لتعذر التعلق- ببلغ- أو السَّعْيَ معنى أو لفظا.
[en-Neml: 44] [ayetinde] Belkıs'tan nakledilmektedir; zira onun Müslüman oluşu Süleyman aleyhisselâmın ilk Müslüman oluşuyla eşzamanlı değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Orada mecaza hamledilmesini gerektiren bir engel (karine) vardır; bizim konumuzda ise böyle bir engel bulunmamaktadır, bu sebeple hakikate hamledilir. Zemahşerî'nin, Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } [es-Sâffât: 102] kavli hakkında zikrettiği husus da buna şahittir; o, manen veya lafzen «بَلَغَ» fiiline yahut «السَّعْيَ» kelimesine taalluk etmesi imkânsız olduğu için bunun mahzuf bir unsura taalluk eden bir beyan olduğunu belirtmiştir.
وقال صاحب الكشف: إنه لا يتعين المحكي عنها لمعية الفاعل فجاز أن يراد أسلمت لله ولرسوله مثلا، وتقديم مع للإشعار بأنها كانت تظن أنها على دين قبل وأنها كانت مسلمة فيما كانت تعبد من الشمس فدل على أنه إسلام يعتدّ به من أثر متابعة نبيه لا إسلام كالأول فاسد، وهذا معنى صحيح حمل الآية عليه أولى، وإن حمل على معية الفاعل لم يكن بدّ من محذوف نحو مع بلوغ دعوته وإظهار معجزته لأن فرق ما بين المعية ومطلق الجمع معلوم بالضرورة اهـ.
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kendisinden nakledilen sözün failin beraberliğine tahsisi şart değildir; mesela 'Allah'a ve Resûlüne teslim oldum' manasının kastedilmiş olması caizdir. { مَعَ } edatının öne alınması, kadının daha önce de bir din üzere olduğunu zannettiğine ve güneşe taparken de Müslüman olduğunu düşündüğüne işaret etmek içindir; böylece bunun, önceki batıl teslimiyet gibi değil, peygambere uymanın eseri olarak muteber bir teslimiyet olduğu gösterilmiştir. Bu sahih bir manadır ve ayetin buna hamledilmesi daha evladır. Şayet failin beraberliğine hamledilirse, 'onun davetinin ulaşması ve mucizesinin ortaya çıkmasıyla birlikte' gibi mahzuf bir takdir kaçınılmaz olur; çünkü beraberlik ile mutlak toplanma arasındaki fark zorunlu olarak bilinmektedir.
وفرق بعضهم بي الفعل الممتدّ كالإسلام وغيره كالدخول بأن الأول لا يقتضي مقارنتهما في ابتدائه بخلاف الثاني، وهو على ما قيل: راجع إلى الجمع وليس من المعية في شيء على أنه حينئذ يحتاج إلى تأويل في آية فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ واختير أن المقارنة هي الأصل ولا يعدل عنها ما أمكنت فتأمل. وتأخير الفاعل عن المفعول لما مر غير مرة من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر ليتمكن عند النفس حين وروده فضل تكمن، ولعل تقديم الظرف على السجن لأن الاهتمام بأمر المعية أشدّ من الاهتمام بأمره لما أنها المنشأ لما كان، وقيل: إنما قدم لأن تأخيره، يوهم أن يكون خبرا مقدما على المبتدأ، وتكون الجملة حالا من فاعل- دخل- وتعقب بأن حاصل التركيب الأول مصاحبة الفتيين له عند دخولهما، وحاصل الثاني مصاحبة الفتيين له عند دخوله، ويؤول الأمران إلى دخولهما ودخوله متصاحبين فإنهم.
Bazıları ise İslâm gibi süreklilik arz eden fiil ile girmek gibi diğer fiiller arasında fark gözeterek, birincisinin başlangıçta eşzamanlılığı gerektirmediğini, ikincisinin ise aksine gerektirdiğini söylemiştir. Denildiğine göre bu yaklaşım 'toplanma' (cem) kavramına racidir ve beraberlik (maiyyet) ile bir ilgisi yoktur; ayrıca bu durumda { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } ayetinde de tevil yapılması gerekir. Tercih edilen görüş ise, aslolanın eşzamanlılık olduğu ve imkân dahilinde bundan vazgeçilmeyeceğidir; iyi düşün. Failin mef'ûlden sonraya bırakılması, daha önce defalarca geçtiği üzere, öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak içindir; ta ki zihne ulaştığında tam anlamıyla yerleşsin. Zarfın zindandan öne alınması ise muhtemelen beraberlik işine verilen önemin zindan işine verilen önemden daha fazla olmasındandır; çünkü vuku bulan şeylerin kaynağı bu beraberliktir. Şöyle de denilmiştir: Zarfın öne alınma sebebi, sonraya bırakılmasının mübtedadan öne geçmiş haber zannettirmesi ve cümlenin «دَخَلَ» fiilinin failinden hâl olması vehmini doğurmasıdır. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Birinci terkibin neticesi iki gencin girişleri esnasında ona refakat etmesidir, ikinci terkibin neticesi ise gencin onun girişi esnasında ona refakat etmesidir; her iki durum da onların ve kendisinin birbirine refakat ederek girmelerine varır.
والجملة على ما قيل: معطوفة على محذوف ينساق إليه الذهن كأنه قيل: فلما بدا لهم ذلك سجنوه وَدَخَلَ مَعَهُ إلخ، وقرأ السِّجْنَ بفتح السين على معنى موضع السجن قالَ استئناف مبني على سؤال من يقول: ما صنعا بعد ما دخلا؟ فأجيب بأنه قالَ أَحَدُهُما وهو الشرابي واسمه بنو إِنِّي أَرانِي أي رأيتني في المنام والتعبير بالمضارع لاستحضار الصور الماضية أَعْصِرُ خَمْراً أي عنبا، روي أنه قال: رأيت حبلة من كرم حسنة لها ثلاثة أغصان فيها عناقيد عنب فكنت أعصرها وأسقي الملك، وسماه بما يؤول إليه لأن الخمر مما لا يعصر إذ عصر الشيء إخراج ما فيه من المائع بقوة، وكون العنب يؤول إلى الخمر وكون الذي يؤول إليه ماؤه لا جرمه لا يضر لأنه المقصود منه فما عداه غير منظور إليه فليس فيه تجوزان بالنظر إلى المتعارف فيه، وقيل: الخمر بلغة غسان اسم للعنب، وقيل: في لغة أذرعان ، وقرأ أبيّ وعبد الله- «أعصر عنبا» - قال في البحر: وينبغي أن يحمل ذلك على التفسير لمخالفته لسواد المصحف، والثابت عنهما بالتواتر قراءتهما أَعْصِرُ خَمْراً انتهى، وقد أخرج القراءة كذلك عن
Denildiğine göre bu cümle, zihnin hemen intikal ettiği mahzuf bir ifadeye matuftur; sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Bu durum onlara aşikâr olunca onu hapsettiler { وَدَخَلَ مَعَهُ } “ve onunla birlikte girdi...” ilah.' [Bir kıraatte] { السِّجْنَ } kelimesi, hapis mahalli manasında sîn harfinin fethasıyla [es-Secn şeklinde] okunmuştur. { قَالَ } “[Onlardan biri] dedi” ifadesi, 'İkisi [zindana] girdikten sonra ne yaptılar?' diye soran bir kimsenin sorusuna bina edilmiş bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). Buna cevap olarak { قَالَ أَحَدُهُما } “İkisinden biri dedi” buyrulmuştur; bu kişi sâkî (şarap sunucusu) olup adı Benvâ'dır (Benu). { إِنِّي أَرَانِي } “Gerçekten ben kendimi görüyorum [gördüm]” yani kendimi rüyada gördüm. [Geçmiş zaman yerine] muzâri fiil ile ifade edilmesi, geçmişteki manzaraları zihinde canlandırmak içindir. { أَعْصِرُ خَمْراً } “şarap sıkarken [gördüm]” yani üzüm [sıkarken]. Rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Üzerinde üzüm salkımları bulunan üç dallı güzel bir asma kütüğü gördüm; onları sıkıyor ve hükümdara içiriyordum.' [Üzümü], neticede dönüşeceği şeyin (şarabın) ismiyle adlandırmıştır; zira şarabın kendisi sıkılmaz, çünkü bir şeyi sıkmak (asır), onun içindeki sıvıyı kuvvetle çıkarmaktır. Üzümün şaraba dönüşmesi ve dönüşen şeyin de üzümün posası değil suyu olması [bu mecaza] zarar vermez; çünkü asıl kastedilen odur, onun dışındakine ise itibar edilmez. Dolayısıyla örfte bilinen durum dikkate alındığında burada iki ayrı mecaz söz konusu değildir. Bir görüşe göre hamr (خَمْر), Gassân kabilesinin lügatinde üzümün adıdır. Bir görüşe göre de Ezriât (Ezrî‘ân) lügatinde böyledir. Übey [b. Kâ'b] ve Abdullah [b. Mes'ûd] ise { أَعْصِرُ عِنَبًا } «Üzüm sıkıyorum» şeklinde okumuşlardır. el-Bahr [sahibi Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Mushafın resm-i hattına muhalif olması sebebiyle bu [kıraati] tefsire hamletmek gerekir. Nitekim her ikisinden tevatürle sabit olan kıraat { أَعْصِرُ خَمْراً } şeklindedir.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Nitekim bu kıraat aynı şekilde...
الثاني البخاري في تاريخه وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ وابن مردويه من طرق، وذكروا أنه قال:
ikincisinden (Abdullah b. Mes'ûd'dan) Buhârî tarafından Târîh'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye tarafından muhtelif yollarla rivayet edilmiş ve onun şöyle dediği zikredilmiştir:
والله لقد أخذتها من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم هكذا فافهم.
'Vallahi ben bunu Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den aynen böyle aldım.' İyi anla!
وقال ابن عطية: يجوز أن يكون وصف الخمر بأنها معصورة لأن العصر من أجلها فليس ذلك من مجاز الأول، والمشهور أنه منه كما قال الفراء: مؤنثة وربما ذكرت، وعن السجستاني أنه سمع التذكير ممن يوثق به من الفصحاء، ورأي الحلمية جرت مجرى أفعال القلوب في جواز كون فاعلها ومفعولها ضميرين متحدي المعنى، ولا يجوز ذلك في غير ما ذكر، فلا يقال: أضربني ولا أكرمني، وحاصله أرى نفسي أعصر خمرا وَقالَ الْآخَرُ وهو الخباز واسمه مجلث (١) إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً، وفي مصحف ابن مسعود- ثريدا..
İbn Atıyye şöyle demiştir: Şarabın sıkılmış olarak nitelenmesi, sıkma fiilinin onun için yapılmasından ötürü olması caizdir; dolayısıyla bu, ilk mecaz türünden değildir. Meşhur olan ise bunun o türden olduğudur. Nitekim Ferrâ, 'hamr' kelimesinin müennes olduğunu, bazen müzekker de kullanıldığını söylemiştir; Secistânî'den de fasih kimselerden güvenilir birinden müzekker kullanımını işittiği nakledilmiştir. Rüya görme fiili (reâ), fail ve mef'ûlünün aynı manaya gelen iki zamir olabilmesi hususunda kalb fiilleri gibi değerlendirilmiştir; zikredilen durum haricinde bu caiz değildir, nitekim 'beni dövdüm' veya 'bana ikram ettim' denilmez. Neticesi: 'Kendimi şarap sıkarken görüyorum' demektir. { وَقالَ الْآخَرُ } “Diğeri de dedi ki” ki o fırıncıdır ve adı Mecles'tir: { إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً } “Ben de kendimi başımın üstünde ekmek taşırken görüyorum”. İbn Mes'ûd'un mushafında ise «ثَرِيدًا» (tirit) şeklindedir.
تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ وهذا كما قيل أيضا: تفسير لا قراءة، روي أنه قال: رأيت أني أخرج من مطبخة الملك وعلى رأسي ثلاث سلال فيها خبز والطير تأكل من أعلاه، والخبز معروف، وجمعه أخباز وهو مفعول أَحْمِلُ والظرف متعلق- بأحمل- وتأخيره عنه لما مرّ، وقيل: متعلق بمحذوف وقع حالا منه، وجملة تَأْكُلُ إلخ صفة له أو استئناف مبني على السؤال نَبِّئْنا أي أخبرنا بِتَأْوِيلِهِ بتعبيره وما يؤول إليه أمره، والضمير للرؤيتين بتأويل ما ذكر أو ما رؤي وقد أجري الضمير مجرى ذلك بطريق الاستعارة فإن اسم الإشارة يشار به إلى متعدد كما مرت الإشارة إليه غير مرة هذا إذا قالاه معا أو قاله أحدهما من جهتهما معا، وأما إذا قاله كل منهما إثر ما قص ما رآه فالمرجع غير متعدد ولا يمنع من هذا الاحتمال صيغة المتكلم مع الغير لاحتمال أن تكون واقعة في الحكاية دون المحكي على طريقة قوله تعالى: يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ [المؤمنون: ٥١] فإنهم لم يخاطبوا دفعة بل خوطب كل منهم في زمان بصيغة مفردة خاصة به إِنَّا نَراكَ تعليل لعرض رؤياهما عليه واستفسارهما منه ﵇ أي إنا نعتقدك مِنَ الْمُحْسِنِينَ أي من الذين يحسنون تأويل الرؤيا لما رأياه يقص عليه بعض أهل السجن رؤياه فيؤوّلها لهم تأويلا حسنا، وكان ﵇ حين دخل السجن قد قال: إني أعبر الرؤيا وأجيد أو من العلماء كما في
{ تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ } “kuşlar ondan yiyor.” Bu da yine denildiği gibi kıraat değil tefsirdir. Rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Kralın mutfağından çıktığımı, başımın üstünde içinde ekmek bulunan üç sepet olduğunu ve kuşların en üsttekinden yediğini gördüm.' Ekmek malumdur, çoğulu 'ahbâz'dır; { أَحْمِلُ } fiilinin mef'ûlüdür. Zarf ise «أَحْمِلُ» fiiline taalluk etmektedir ve sonraya bırakılması daha önce geçen sebeptendir. Şöyle de denilmiştir: Ondan hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. { تَأْكُلُ } cümlesi ise onun sıfatıdır veya soruya dayalı bir istinaftır. { نَبِّئْنا } “Bize haber ver” yani bize bildir; { بِتَأْوِيلِهِ } “bunun yorumunu” yani tabirini ve varacağı neticeyi. Zamir, zikredilen şey veya görülen şey teviliyle iki rüyaya râcidir; nitekim daha önce defalarca işaret edildiği üzere işaret ismiyle çoğula işaret edilebildiği gibi burada da zamir istiare yoluyla o şekilde kullanılmıştır. Bu, ikisinin birlikte söylemesi veya birinin ikisi adına söylemesi durumundadır. Şayet her biri gördüğünü anlattıktan hemen sonra bunu söylemişse, merci tekildir; mütekellim ma'a'l-gayr (çoğul) sığası da Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } [el-Mü'minûn: 51] kavlindeki üslup üzere aktarılan sözde değil aktarma sığasında bulunması ihtimalinden ötürü bu ihtimale engel teşkil etmez; zira peygamberlere toptan hitap edilmemiş, her birine kendi zamanında kendine has tekil sığayla hitap edilmiştir. { إِنَّا نَراكَ } “Şüphesiz biz seni görüyoruz”, rüyalarını ona arz etmelerinin ve ondan [aleyhisselâm] açıklama istemelerinin gerekçesidir; yani biz senin { مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlerden [olduğuna inanıyoruz]”, yani rüyayı güzelce yorumlayanlardan olduğuna inanıyoruz; çünkü zindandakilerden bazılarının rüyalarını ona anlattıklarını ve onun da kendilerine güzel bir şekilde tabir ettiğini görmüşlerdi. Zira o aleyhisselâm zindana girdiğinde: 'Ben rüyaları tabir ederim ve bunu iyi yaparım' demişti. Yahut
قول علي كرم الله تعالى وجهه: قيمة كل امرئ ما يحسنه
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in: 'Her kişinin değeri, iyi bildiği (ihsan ettiği) şeydir' sözünde olduğu gibi, âlimlerden olduğuna inanıyoruz demektir.
وذلك لما سمعاه يذكر للناس ما يدل على علمه وفضله، أخرج ابن أبي حاتم وغيره عن قتادة قال: لما انتهى يوسف إلى السجن وجد فيه قوما قد انقطع رجاؤهم واشتد بلاؤهم وطال حزنهم فجعل يقول: ابشروا واصبروا تؤجروا إن لهذا لأجرا فقالوا: يا فتى بارك الله تعالى فيك ما أحسن وجهك وأحسن خلقك وخلقك لقد بورك لنا في جوارك ما نحب أنا كنا في غير هذا منذ جئتنا لما تخبرنا من الأجر والكفارة والطهارة، فمن أنت يا فتى؟ قال: أنا يوسف بن صفي الله تعالى يعقوب بن ذبيح الله تعالى إسحاق بن خليل الله تعالى إبراهيم فقال له عامل السجن: يا فتى لو استطعت خليت سبيلك ولكن سأحسن جوارك فكن في أي بيوت السجن شئت، أو مِنَ الْمُحْسِنِينَ إلى أهل السجن أي فأحسن إلينا بكشف غمتنا إن كنت قادرا على ذلك، وإلى هذا ذهب الضحاك، أخرج سعيد بن منصور والبيهقي، وغيرهما عنه أنه سئل ما كان إحسان يوسف؟ فقال: كان إذا مرض إنسان في السجن قام عليه، وإذا ضاق عليه مكان أوسع له، وإذا احتاج جمع له قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ في
Bu da, onun insanlara ilim ve faziletine delalet eden şeyleri anlattığını işittikleri içindir. İbn Ebî Hâtim ve başkaları Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Yûsuf zindana vardığında, orada umutları kesilmiş, belaları şiddetlenmiş ve hüzünleri uzamış bir topluluk buldu. Bunun üzerine şöyle demeye başladı: «Müjdelenin ve sabredin ki mükâfatlandırılasınız; muhakkak ki bunun bir mükâfatı vardır.» Onlar da dediler ki: 'Ey genç! Allah Teâlâ seni mübarek kılsın; yüzün ne kadar güzel, ahlakın ve yaratılışın ne kadar güzel! Senin komşuluğunda bize bereket ihsan edildi. Bize haber verdiğin mükâfat, kefaret ve arınma sayesinde, aramıza geldiğinden beri başka bir halde olmayı arzu etmeyiz. Peki, sen kimsin ey genç?' O da şöyle dedi: «Ben, Allah Teâlâ'nın seçkin kulu (safiyyullah) Ya'kûb'un, [o da] Allah Teâlâ'nın kurbanlığı (zebîhullah) İshak'ın, [o da] Allah Teâlâ'nın dostu (halîlullah) İbrâhim'in oğlu Yûsuf'um.» Bunun üzerine zindanın görevlisi ona dedi ki: 'Ey genç! Gücüm yetseydi seni serbest bırakırdım; fakat sana güzel davranıp iyi komşuluk edeceğim, artık zindanın dilediğin koğuşunda kal.' Yahut { مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [ifadesi], zindan ehline iyilik edenlerden [görüyoruz] demektir; yani 'Şayet buna gücün yetiyorsa, kederimizi gidererek bize iyilikte bulun' [anlamındadır]. Dahhâk da bu görüşe gitmiştir. Saîd b. Mansûr, el-Beyhakî ve başkalarının kendisinden rivayet ettiğine göre, ona: 'Yûsuf'un ihsanı (iyiliği) ne idi?' diye soruldu; o da şöyle dedi: 'Zindanda bir insan hastalandığında onun bakımını üstlenir, yeri daraldığında ona yer açar, muhtaç olduğunda da onun için [yardım] toplardı.' [Yûsuf] { قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki...'”
الحبس حسب عادتكما المطردة إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي لا يأتيكما طعام في حال من الأحوال إلّا حال ما نبأتكما به بأن بينت لكما ماهيته وكيفيته وسائر أحواله قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما، وحاصله لا يأتيكما طعام إلّا أخبرتكما قبل إتيانه إياكما بأنه يأتيكما طعام من صفته كيت وكيت، وإطلاق التأويل على ذلك مع أن حقيقته في المشهور تفسير الألفاظ المراد منها خلاف الظاهر ببيان المراد بطريق الاستعارة فإن ذلك يشبه تفسير المشكل، أو أنه بالنسبة إلى الطعام المبهم بمنزلة التأويل بالنسبة إلى ما رؤي في المنام وشبيه له.
süregelen âdetinize göre; { إِلَّا نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ } “mutlaka onun yorumunu size bildirmiş olurum”. Bu, en genel durumlardan yapılan müferrağ bir istisnadır; yani 'hiçbir hal ve şartta size bir yemek gelmez ki, mahiyetini, keyfiyetini ve diğer bütün vasıflarını size açıklayarak onu haber vermiş olmayayım', { قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما } “daha o size gelmeden önce.” Neticesi şudur: Size gelmesinden önce, sıfatı şöyle şöyle olan bir yemeğin geleceğini bildirmeksizin size hiçbir yemek gelmez. Tevil kelimesinin meşhur hakikati zahirin hilafına kastedilen lafızların muradını açıklamak suretiyle tefsir edilmesi olduğu halde bu duruma tevil denilmesi, istiare yoluyladır; zira bu durum kapalı bir şeyi tefsir etmeye benzemektedir. Yahut kapalı yemek hakkındaki bu haber verme, rüyada görülen şeye nispetle tevil konumundadır ve ona benzemektedir.
ويحسن هذه الاستعارة ما في ذلك من المشاكلة لما وقع في عبارتهما من قولهما: نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ وكون المراد بالتأويل الأمر الآيل لا المآل بناء على أنه في الأصل جعل شيء آئلا إلى شيء آخر وكما يجوز أن يراد به الثاني يجوز أن يراد به الأول، ويكون المعنى- إلّا نبأتكما بما يؤول إليه من الكلام- والخبر المطابق للواقع في غاية البعد بل لا يكاد يلتفت إليه كما لا يخفى على المنصف، وكأنه ﵇ أراد أن يعرض عليهما التوحيد ويزينه لهما ويقبح لهما الشرك الله تعالى قبل أن يجيبهما عما سألاه من تعبير رؤياهم ثم يجيبهما عن ذلك.
Bu istiareyi güzelleştiren husus, onların sözlerinde geçen { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } ifadesiyle arasındaki müşakeledir. Tevil ile kastedilenin, 'akıbet' (el-meâl) değil, 'akıbete varan iş' (el-emru'l-âil) olması, onun aslen bir şeyi başka bir şeye ulaştırmak manasında olmasına dayanır; nitekim ikincisinin kastedilmesi caiz olduğu gibi birincisinin kastedilmesi de caizdir. Bu takdirde mana: 'Vakıaya uygun söz ve haberden varacağı neticeyi size bildirmeksizin...' şeklinde olur ki bu gayet uzaktır, hatta insaf sahibine gizli kalmayacağı üzere neredeyse hiç itibar edilmez. Sanki o aleyhisselâm, rüyalarının tabiri hakkında sordukları soruya cevap vermeden önce onlara tevhidi arz edip sevdirmeyi ve Allah Teâlâ'ya şirk koşmanın çirkinliğini göstermeyi, ardından da sorularına cevap vermeyi murat etmiştir.
وهذه طريقة على كل ذي عقل أن يسلكها مع الجهلة والفسقة إذا استفتاه واحد منهم أن يقدم الإرشاد والنصيحة أولا ويدعوه إلى ما هو أولى به وأوجبه عليه مما استفتى فيه ثم يفتيه، ولعل ذلك كان مفترضا عليه ﵇ فوصف نفسه أولا بما هو فوق علم العلماء وهو الإخبار بالمغيبات وجعله تخلصا لما أراد كالتخلصات المعروفة عندهم فإن الإخبار بالغيب يناسب ما سألاه من تأويل رؤياهما وأن من كان هكذا لا محالة يكون بغيره صادقا، ويقوي أمر المناسبة تخصيص الطعام بالذكر من بين سائر المغيبات كما لا يخفى، ويناسب ما أراده من الدعوة إلى التوحيد لأنه ثبت صدقه ونبوته وكونه من المرتضين عند الله تعالى الصادقين في أقوالهم وأفعالهم، وفي حكاية الله تعالى ذلك إرشاد لمن كان له قلب، وقد أدمج فيه أن وصف العالم نفسه لينتفع به لا يحرم ولا يعد ذلك من التزكية المحظورة، وإلى ما ذكرنا من حمل الإتيان على الإتيان في اليقظة ذهب غير واحد من الأجلة، وروي عن ابن جريج، وحمله بعضهم على الإتيان مناما، قال السدي وابن إسحاق: إنه ﵇ لما علم من رؤية الخباز أنه يقتل أخذ في حديث آخر تنسية لهما أمر المنام وطماعية في إيمانهما ليأخذ المقتول بحظه من الإيمان وتسلم له آخرته فقال بعظيم علمه بالتعبير:- إنه لا يجيئكما طعام في نومكما تريان أنكما ترزقانه إلّا أعلمتكما بما يؤول إليه أمره في اليقظة قبل أن يظهر ذلك- ولا يخفى أن حديث الطماعية المذكورة مما لا بأس إلّا أن حديث التنسية لا يخلو عن منع، وجاء في رواية أخرى عن ابن جريج أخرجها ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عنه ما يقرب من هذا الحديث من وجه فإنه قال: إنه ﵇ كره العبارة لهما فأجابهما بأن له علما بما يأتيهما من الطعام ولم يصرح بما تدل عليه رؤياهما شفقة على الهالك منهما، وكان الملك إذا أراد قتل إنسان صنع له طعاما معلوما فأرسل به إليه فلما لم يكتفيا بذلك وطلبا منه التعبير أيضا دعاهما إلى التوحيد كراهة للعبارة أيضا، فلما لم يكتفيا عبر لهما وأوضح ما تدل عليه رؤياهما وهو كما ترى، وأيا ما كان فالضمير في تأويله يعود على الطعام، وجوز عوده على ما قصاه عليه من الرؤيتين على معنى لا يأتيكما طعام ترزقانه حسب عادتكما إلّا أخبرتكما بتأويل ما قصصتما عليّ قبل أن يأتيكما ذلك الطعام الموقت، والمراد الأخبار بالاستعجال بالتنبئة، وفيه أنه خلاف الظاهر مع أن الأخبار بالاستعجال مما ليس فيه كثير مناسبة لما هو
Bu, akıl sahibi her kişinin cahiller ve fasıklar hakkında -içlerinden biri kendisine fetva sorduğunda- izlemesi gereken bir yoldur; yani önce irşat ve nasihati öne alıp onu hakkında fetva istediği şeyden daha evla ve üzerine daha vacip olan şeye davet etmeli, sonra ona fetva vermelidir. Belki de bu durum ona [Yûsuf'a] aleyhisselâm farz kılınmıştı; bu sebeple ilk olarak kendisini âlimlerin ilminin fevkinde olan bir vasıfla, yani gaybları haber vermekle nitelendirdi ve bunu onların katında bilinen hüsn-i tehalluslar (amaca geçişler) gibi asıl kastettiği şeye bir geçiş vesilesi kıldı. Zira gaybı haber vermek, onların rüyalarının tabirine dair sordukları soruyla münasebet arz etmektedir; nitekim böyle olan bir kimse diğer konularda da şüphesiz doğru sözlü olacaktır. Bütün gaybî hususlar arasından özellikle yemeğin zikredilmesi de -gizli kalmayacağı üzere- bu münasebeti pekiştirmektedir. Yine bu durum, onun tevhîde davet etme gayesine de uygundur; zira onun doğruluğu, peygamberliği ve Allah Teâlâ katında sözlerinde ve fiillerinde sadık olan razı olunmuş kullardan olduğu [böylece] sabit olmuştur. Allah Teâlâ’nın bunu hikâye etmesinde kalbi olan kimseler için bir irşat vardır. Ayrıca bunda, âlimin kendisinden istifade edilmesi amacıyla nefsini vasfetmesinin haram olmadığı ve bunun yasaklanmış tezkiye (kendini övme) sayılmayacağı manası da zımnen yer almaktadır. Gelme fiilini (ityân) uyanıklık hâlindeki gelmeye hamletmeye dair zikrettiğimiz bu görüşe seçkin âlimlerden birçoğu meyletmiştir ve bu İbn Cüreyc’den de rivayet edilmiştir. Bazıları ise bunu rüyada gelmeye hamletmiştir. Süddî ve İbn İshâk şöyle demişlerdir: 'O aleyhisselâm ekmekçinin rüyasından onun öldürüleceğini anlayınca, onlara rüya meselesini unutturmak ve öldürülecek olanın imandan nasibini alıp ahiretinin kurtulması için onların iman etmelerine dair beslediği ümitten ötürü başka bir söze girişti; böylece tabir konusundaki büyük ilmini kastederek şöyle dedi: —Uykunuzda size rızıklandırıldığınızı gördüğünüz hiçbir yemek gelmez ki, bu [rüyada görülen şey] uyanıklıkta zuhur etmeden önce onun akıbetinin neye varacağını size bildirmiş olmayayım—.' Zikredilen bu ümit besleme gerekçesinde bir beis olmadığı aşikâr olmakla birlikte, unutturma gerekçesi itiraza açık olmaktan uzak değildir. İbn Cüreyc’den İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının tahriç ettiği diğer bir rivayette bu söze bir yönden yaklaşan bir rivayet gelmiştir; nitekim o şöyle demiştir: 'O aleyhisselâm onlara rüyayı tabir etmeyi kerih gördü de helak olacak kimseye duyduğu şefkatten ötürü kendilerine gelecek yemek hakkında ilim sahibi olduğunu söyleyerek cevap verdi, rüyalarının neye delalet ettiğini açıkça söylemedi. Kral bir kimseyi öldürmek istediğinde ona belirli bir yemek hazırlatır ve bunu ona gönderirdi. Onlar bununla yetinmeyip kendisinden yine tabir talep edince, yine tabir etmekten hoşlanmadığı için onları tevhîde davet etti. Onlar bununla da yetinmeyince onlar için rüyayı tabir etti ve rüyalarının neye delalet ettiğini açıkladı.' Bu da gördüğün gibi bir izahtır. Her ne olursa olsun, { بِتَأْوِيلِهِ } lafzındaki zamir yemeğe racidir. 'Size mutat olduğu üzere rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki, o vakitli yemek size gelmeden önce bana anlattığınız rüyaların tevilini haber vermiş olmayayım' manasında, zamirin kendisine anlattıkları iki rüyaya râci olması da caiz görülmüştür. Buradaki maksat, haber vermede acele davranıldığını bildirmektir. Ancak bunun zahire aykırı olduğu açıktır; üstelik acele edildiğini haber vermenin, üzerinde durulan konuyla pek bir münasebeti de yoktur.
بصدده، وقد يقال: يجوز عود الضمير إلى ما قصاه ويكون المراد من الطعام المرزوق ما رأياه في النوم، ولا يخفى ما فيه أيضا لكن التأويل على هذين الوجهين لا يحتاج إلى التأويل بل يراد منه ما أريد من تأويله في كلامهما، وكذا الضمير المستتر في يَأْتِيكُما يعود على الطعام وعوده على التأويل وإن كان أقرب بعيد، ثم إنه ﵇ أخبرهما بأن علمه ذلك ليس من علوم الكهنة والمنجمين بل هو فضل إلهي يؤتيه من يشاء فقال: ذلِكُما ويروى أنهما قالا له: من أين لك ما تدعيه من العلم وأنك لست بكاهن ولا منجم؟! وقيل: قالا إن هذا كهانة أو تنجيم، فقال:
Zamirin anlattıkları şeye râci olması ve rızık olarak verilen yemekten kastın rüyada gördükleri şey olması da caizdir denilebilir; bunun da ne durumda olduğu ortadadır. Ancak bu iki veche göre 'tevil' lafzı tevil edilmeye muhtaç olmaz, bilakis onların sözlerindeki tevil ile kastedilen mana kastedilmiş olur. Aynı şekilde { يَأْتِيكُما } fiilindeki müstetir zamir yemeğe râcidir; tevile râci olması daha yakın olsa da uzaktır. Sonra o aleyhisselâm, bu ilminin kâhinlerin ve müneccimlerin ilimlerinden olmadığını, bilakis dilediğine verdiği ilahî bir lütuf olduğunu onlara haber vererek şöyle dedi: { ذلِكُما } “Bu ikinize [bildirdiğim]”. Rivayet edildiğine göre onlar kendisine: 'Kâhin ve müneccim olmadığın halde iddia ettiğin bu ilim sana nereden geldi?!' demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar 'Bu kehânettir veya astrolojidir' deyince o şöyle demiştir:
أي ذلك التأويل، والكشف عن المغيبات، ومعنى البعد في ذلك للإشارة إلى بعد منزلته وعلو درجته مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي بالوحي أو بنحو ذلك مما يحصل به العلم كما يكون للأولياء أهل الكشف رضي الله تعالى عنهم، واقتصر بعضهم على الأول وادعى أن الآية دليل على أنه ﵇ كان إذ ذاك نبيا، وأيا ما كان فالمراد أن ذلك بعض مما علمنيه الله تعالى أو من ذلك الجنس الذي لا يناله إلّا الأصفياء، ولقد دلهما بذلك على أن له علوما جمة ما سمعاه قطرة من تيارها وزهرة من أزهارها وقوله: إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ مما تقدم وتعليلا له كأنه قيل: لماذا علمك ربك تلك العلوم الجليلة الشأن؟ فقال: لأني تركت دين الكفر الذي اجتمعوا عليه من الشرك وعبادة الأوثان.
Yani bu tevil ve gaybları keşfetme, -ki { ذلِكُما } lafzındaki uzaklık manası onun mertebesinin uzaklığına ve derecesinin yüceliğine işaret eder- { مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } “Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir.” Vahiy ile yahut keşif ehli evliyanın radıyallâhu teâlâ anhüm nail olduğu gibi ilmin hâsıl olduğu benzer yollarla [öğretmiştir]. Bazıları bunu birinciyle sınırlandırmış ve ayetin o aleyhisselâmın o sırada peygamber olduğuna delil olduğunu ileri sürmüştür. Her nasıl olursa olsun maksat, bunun Allah Teâlâ'nın kendisine öğrettiği şeylerin bir kısmı olduğu veya ancak seçkin kulların ulaşabileceği cinsten bir ilim olduğudur. Bununla onlara, kendisinde nice ilimler bulunduğunu, işittiklerinin ise bu ilim deryasından bir damla ve gülistanından bir çiçek olduğunu göstermiştir. { إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Doğrusu ben, Allah'a inanmayan bir kavmin dinini terk ettim” kavli, önceki ifadeden doğan bir soruya cevap olarak gelen ve onun gerekçesini açıklayan bir istinaftır; sanki şöyle denilmiştir: 'Rabbin şanı yüce olan bu ilimleri sana niçin öğretti?' O da şöyle demiştir: 'Çünkü ben onların şirk ve putlara tapma hususunda birleştikleri küfür dinini terk ettim.'
وقيل: تعليل للتعليم الواقع صلة وهو يؤدي إلى معنى أنه مما علمني ربي لهذا السبب دون غيره وليس بمراد.
Şöyle de denilmiştir: Sıla konumundaki öğretme fiilinin gerekçesidir; bu da Rabbimin bana bunu başkası sebebiyle değil yalnızca bu sebeple öğrettiği manasına çıkar ki murat edilen bu değildir.
وقيل: لمضمون الجملة الخبرية، وفيه أن ما ذكر ليس بعلة لكون التأويل المذكور بعضا مما علمه ربه- أو لكونه من جنسه- بل لنفس التعليم، والمراد بالترك الامتناع فإنه لم يتلوث بتلك قط كما يفصح عنه ما يأتي من كلامه ﵇ قريبا إن شاء الله تعالى لكن عبر به عن ذلك استجلابا لهما لأن يتركا تلك الملة التي هم عليها على أحسن وجه والتعبير عن كفرهم بالله تعالى بسلب الإيمان به سبحانه للتنصيص على أن عبادتهم له تعالى مع عبادة الأوثان ليس بإيمان به تعالى كما يزعمونه، وأراد بأولئك القوم المتصفين بعنوان الصلة حيث كانوا، وقيل: أهل مصر فإنهم كانوا عبدة إذ ذاك وَهُمْ بِالْآخِرَةِ وما فيها من الجزاء هُمْ كافِرُونَ أي على الخصوص دون غيرهم من الكنعانيين الذين هم ملة إبراهيم ﵇ على ما يفيده توسيط ضمير الفصل هنا عند البعض، وذكر أن تقديم الضمير للتخصيص وتكريره للتأكيد، ولعله إنما أكد إنكارهم للمعاد لأنه كان أشد من إنكارهم للمبدأ فتأمل.
Haber cümlesinin muhtevasının gerekçesi olduğu da söylenmiştir; ancak burada zikredilen husus, söz konusu tevilin Rabbinin öğrettiği şeylerin bir kısmı -veya onun cinsinden- olmasının gerekçesi değil, bizzat öğretmenin gerekçesidir. Terk etmekten kasıt uzak durmaktır; zira o dinlere hiçbir zaman bulaşmamıştır, nitekim birazdan inşâallahu teâlâ gelecek olan [aleyhisselâm] sözü de bunu açıkça ifade etmektedir. Ancak onların üzerinde bulundukları o dini en güzel şekilde terk etmelerini sağlamak maksadıyla bu şekilde ifade edilmiştir. Onların Allah Teâlâ'yı inkâr etmelerinin O'na imanın nefyi şeklinde ifade edilmesi, putlara tapmakla birlikte Allah Teâlâ'ya ibadet etmelerinin iddia ettikleri gibi O'na iman olmadığını açıkça belirtmek içindir. O kavim ile, nerede olurlarsa olsunlar sıla sıfatıyla nitelenenleri murat etmiştir; Mısır halkı olduğu da söylenmiştir, zira onlar o vakit [puta] tapan kimselerdi. { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ } “ve onlar ahireti” ve oradaki cezayı, { هُمْ كافِرُونَ } “onlar inkâr edenlerin ta kendileridir.” Yani İbrâhîm aleyhisselâmın dini üzere olan diğer Kenanlılar değil, bilhassa onlar inkâr etmektedir; nitekim buradaki fasıl zamirinin araya girmesi bazılarına göre bu manayı ifade eder. Zamirin öne alınmasının tahsis, tekrar edilmesinin ise tekit için olduğu zikredilmiştir. Ahireti inkârlarını tekit etmesi ise muhtemelen onların ahireti inkârlarının yaratıcıyı inkârlarından daha şiddetli olmasındandır; iyi düşün.
وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ داخل في حيز التعليل كأنه قال: إنما فزت بما فزت بسبب أني لم أتبع ملة قوم كفروا بالمبدأ والمعاد واتبعت ملة آبائي الكرام المؤمنين بذلك، وإنما قاله ﵇ ترغيبا لصاحبيه في الإيمان والتوحيد وتنفيرا لهما عما كانا عليه من الشرك والضلال، وقدم ذكر تركه لملتهم على ذكر اتباعه لملة آبائه ﵈ لأن التخلية مقدمة على التحلية.
{ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya'kûb'un dinine uydum.” Bu da gerekçe dairesine dahildir; sanki şöyle demiştir: 'Benim bu lütuflara nail oluşum, başlangıcı ve ahireti inkâr eden bir kavmin dinine uymayıp buna inanan kerim atalarımın dinine uymam sebebiyledir.' Bunu aleyhisselâm, iki arkadaşını imana ve tevhide teşvik etmek ve bulundukları şirk ve sapıklıktan nefret ettirmek için söylemiştir. Onların dinini terk ettiğini ataları aleyhimüsselâmın dinine uyduğundan önce zikretmiştir; çünkü arınma (tahliye), süslenmeden (tahliye) öncedir.
وجوز بعضهم أن لا يكون هناك تعليل وإنما الجملة الأولى مستأنفة ذكرت تمهيدا للدعوة والثانية إظهارا لأنه من بيت النبوة لتقوى الرغبة فيه، وفي كلام أبي حيان ما يقتضي أنه الظاهر وليس بذاك، وقرأ الأشهب العقيلي والكوفيون «آبائي» بإسكان الياء وهي مروية عن أبي عمرو ما كانَ ما صح وما استقام فضلا عن الوقوع لَنا معاشر الأنبياء لقوة نفوسنا، وقيل: أي أهل هذا البيت لوفور عناية الله تعالى بنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أي شيئا أي شيء كان من ملك أو جني أو إنسي فضلا عن الصنم الذي لا يسمع ولا يبصر- فمن- زائدة في المفعول به لتأكيد
Bazıları ise burada bir gerekçelendirme olmadığını, bilakis birinci cümlenin davete bir zemin hazırlamak, ikinci cümlenin de kendisine duyulacak rağbetin artması için peygamberlik hanedanından olduğunu göstermek üzere getirilmiş yeni bir başlangıç cümlesi olduğunu caiz görmüştür. Ebû Hayyân'ın ifadelerinde bunun zâhir (tercihe şayan) olduğunu hissettiren bir yön varsa da durum pek öyle değildir. el-Eşheb el-Ukaylî ve Kûfeliler «آبائي» lafzını [sonundaki] yâ harfinin sükûnuyla okumuşlardır; bu kıraat Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. { ما كانَ } [böyle bir şeyin] meydana gelmesi şöyle dursun; nefislerimizin metaneti sebebiyle biz peygamberler topluluğuna -bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın bize olan inayetinin enginliği sebebiyle: bu hane halkına- { لَنا } { أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız” yani işitip görmeyen putlar bir yana melek, cin veya insan cinsinden olsun herhangi bir şeyi şirk koşmamız doğru ve sahih olmazdı / bize yakışmazdı. Buradaki «مِنْ» harf-i ceri, mef'ûlün bihte...
العموم، ويجوز أن يكون المعنى شيئا من الإشراك قليلا كان أو كثيرا فيراد من شَيْءٍ المصدر وأمر العموم بحاله، ويلزم من عموم ذلك عموم المتعلقات ذلِكَ أي التوحيد المدلول عليه بنفي صحة الشرك مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا أي ناشىء من تأييده لنا بالنبوة والوحي بأقسامه، والمراد أنه فضل علينا بالذات وَعَلَى النَّاسِ بواسطتنا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ أي لا يوحدون، وحيث عبر عن ذلك بذلك العنوان عبر التوحيد الذي يوجبه بالشكر لأنه مع كونه من آثار ما ذكر من التأييد شكر لله ﷿، ووضع الظاهر موضع الضمير الراجع الى الناس لزيادة التوضيح والبيان ولقطع توهم رجوعه إلى مجموع الناس وما كنى عنه- بنا- الموهم لعدم اختصاص غير الشاكر بالناس، وفيه من الفساد ما فيه، وجوز أن يكون المعنى ذلك التوحيد ناشىء من فضل الله تعالى علينا حيث نصب لنا أدلة ننظر فيها ونستدل بها على الحق، وقد نصب مثل تلك الأدلة لسائر الناس أيضا من غير تفاوت ولكن أكثرهم لا ينظرون ولا يستدلون بها اتباعا لأهوائهم فيبقون كافرين غير شاكرين، والفضل على هذا عقلي وعلى الأول سمعي، وجوز المولى أبو السعود أن يقال: المعنى ذلك التوحيد من فضل الله تعالى علينا حيث أعطانا عقولا ومشاعر نستعملها في دلائل التوحيد التي مهدها في الأنفس والآفاق، وقد أعطى سائر الناس أيضا مثلها ولكن أكثرهم لا يشكرون أي لا يصرفون تلك القوى والمشاعر الى ما خلقت هي له ولا يستعملونها فيما ذكر من أدلة التوحيد الآفاقية والأنفسية والعقلية والنقلية انتهى، ولك أن تقول: يجوز أن تكون الإشارة إلى ما أشير إليه- بذلكما- ويراد منه ما يفهم مما قبل من علمه بتأويل الرؤيا، مِنْ في قوله مِنْ فَضْلِ اللَّهِ تبعيضية، ويكون قد أخبر عنه أولا بأنه مما علمه إياه ربه وثانيا بأنه بعض فضل الله تعالى عليه وعلى آبائه بالذات وعلى الناس بواسطتهم لأنهم يعبرون لهم رؤياهم فيكشفون لهم ما أبهم عليهم ويزيلون عنهم ما أشغل أذهانهم مع ما في ذلك من النفع الذي لا ينكره إلّا نائم أو متناوم، ومن وقف على ما ترتب على تعبير رؤيا الملك من النفع الخاص والعام لم يشك في أن علم التعبير من فضل الله تعالى على الناس ولكن أكثرهم لا يشكرون فضل الله تعالى مطلقا أو فضله عليهم بوجود من يرجعون إليه في تعبير رؤياهم، ويكون ذلك نظير قولك لمن سألك عن زيد: ذلك أخي ذلك حبيبي، ولكنه وسط هاهنا ما وسط وتفنن في التعبير فأتى باسم الإشارة أولا مقرونا بخطابهما ولم يأت به ثانيا كذلك وأتى بالرب مضافا إلى ضميره أولا وبالاسم الجليل ثانيا، ويجوز أن يكون المشار إليه في الموضعين الإخبار بالمغيبات مطلقا، والكلام في سائر الآية عليه لا أظنه مشكلا، وعلى الوجهين لا ينافي تعليل نيل تلك الكرامة- بتركه ملة الكفرة واتباعه ملة آبائه الكرام- الإخبار بأن ذلك من فضل الله تعالى عليه وعلى من معه كما لا يخفى، نعم إن حمل الإشارة على ما ذكر وتوجيه الآية عليه بما وجهت لا يخلو عن بعد.
genelliği tekit etmek için mef'ûlün bih içinde zâittir. Mananın az olsun çok olsun hiçbir şekilde şirk koşmamak olması da caizdir; bu durumda «شَيْءٍ» kelimesinden masdar kastedilmiş olur ve genellik hükmü aynı kalır. Bunun umumiliğinden taalluk edenlerin de umumi olması lazım gelir. { ذلِكَ } “Bu”, yani şirkin sıhhatinin nefyi ile delalet edilen tevhid, { مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا } “Allah'ın bize lütfundandır”, yani peygamberlik ve vahiy çeşitleriyle bizi desteklemesinden neşet etmektedir; murat edilen, bunun bizzat bize bir lütuf olmasıdır, { وَعَلَى النَّاسِ } “ve insanlara da [lütfundandır]” bizim vasıtamızla; { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ } “fakat insanların çoğu şükretmezler.” Yani tevhid etmezler. Bu durum o unvanla ifade edildiğinde, onu gerektiren tevhid de şükür olarak ifade edilmiştir; zira zikredilen desteğin eseri olmakla birlikte Allah azze ve celle'ye bir şükürdür. Açık ismin insanlara râci zamir yerine konması, tevzih ve beyanı artırmak ve 'bize' ifadesiyle kinaye edilen toplulukla insanların bütününe râci olacağı vehmini kesmek içindir; zira bu vehim, şükretmeyenlerin sadece insanlara has olmadığı zannını doğururdu ve bunda açık bir fesat vardır. Şu mananın verilmesi de caiz görülmüştür: Bu tevhid, Allah Teâlâ'nın bize akıl yürütüp hakka delil getireceğimiz deliller koymuş olması lütfundandır; nitekim aynı delilleri hiçbir fark olmaksızın diğer insanlara da koymuştur, fakat onların çoğu hevalarına uyarak bakmaz ve delil getirmezler, böylece kâfir ve nankör olarak kalırlar. Bu durumda lütuf aklîdir, birinciye göre ise sem'îdir. Mevlâ Ebussuûd şöyle denilmesini caiz görmüştür: Mana şudur: Bu tevhid, Allah Teâlâ'nın bize nefislerde ve ufuklarda serdiği tevhid delillerinde kullanacağımız akıllar ve idrakler bahşetmiş olması lütfundandır; diğer insanlara da benzerlerini vermiştir, fakat onların çoğu şükretmezler, yani bu güç ve idrakleri yaratılış gayelerine sarf etmezler ve zikredilen âfâkî, enfüsî, aklî ve naklî tevhid delillerinde kullanmazlar. Sen de şöyle diyebilirsin: İşaretin { ذلِكُما } ile işaret edilen şeye olması ve bundan, rüya tabiri ilmine dair önceki ifadeden anlaşılan mananın kastedilmesi caizdir; { مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } kavlindeki «مِنْ» ise teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir). Böylece o, bu ilmi ilk olarak Rabbinin kendisine öğrettiği şeylerden biri olarak, ikinci olarak da Allah Teâlâ'nın bizzat kendisine ve atalarına, onların vasıtasıyla da insanlara olan bir fazlı olarak haber vermiş olur; zira onlar insanların rüyalarını tabir eder, kapalı kalan şeyleri açığa çıkarır ve zihinlerini meşgul eden hususları giderirler ki bunda ancak uyuyan veya uyur gibi yapanın inkâr edebileceği büyük bir menfaat vardır. Kralın rüyasının tabirine terettüp eden hususi ve umumi menfaatlere vakıf olan kimse, tabir ilminin insanlara Allah Teâlâ'nın bir lütfu olduğunda şüphe etmez; fakat insanların çoğu Allah Teâlâ'nın lütfuna mutlak olarak veya rüyalarının tabirinde müracaat edecekleri bir kimsenin varlığı lütfuna şükretmezler. Bu durum, sana Zeyd'i soran birine: 'O benim kardeşimdir, o benim sevgilimdir' demene benzer. Ancak burada araya bazı sözler sokmuş ve üslupta letafet göstererek işaret ismini önce onların hitabıyla bitişik getirmiş, ikincisinde ise öyle getirmemiştir; birinci yerde Rabbi kendi zamirine muzaf kılmış, ikincisinde ise lafza-i celâli zikretmiştir. Her iki yerde de işaret edilenin mutlak anlamda gaybları haber vermek olması da caizdir; ayetin geri kalanındaki kelamın buna göre anlaşılması da zannımca müşkül değildir. Her iki veche göre de bu keramete nail oluşun gerekçesini 'kâfirlerin dinini terk edip kerim atalarının dinine uymakla' açıklamak, bunun Allah Teâlâ'nın kendisine ve yanındakilere bir lütfu olduğunu bildirmeye mani değildir; bu açıktır. Evet, işaretin zikredilen hususa hamledilmesi ve ayetin bu şekilde tevil edilmesi bir miktar uzaklıktan hâli değildir.
ومن الناس من جعل الإشارة إلى النبوة وفيه ما فيه أيضا، هذا وأوجب الإمام كون المراد في قوله: لا يَشْكُرُونَ لا يشكرون الله تعالى على نعمة الإيمان، ثم قال: وحكي أن واحدا من أهل السنة دخل على بشر بن المعتمر فقال: هل تشكر الله تعالى على الإيمان أم لا؟ فإن قلت: لا فقد خالفت الإجماع، وإن شكرته فكيف تشكره على ما ليس فعلا له؟! فقال بشر: إنا نشكره على أن أعطانا القدرة والعقل والآلة، وأما أن نشكره على الإيمان مع أنه ليس فعلا له فذلك باطل، وصعب الكلام على بشر فدخل عليهم ثمامة بن الأشرس، فقال: إنا لا نشكر الله تعالى على الإيمان بل الله تعالى يشكره علينا كما قال سبحانه: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الإسراء: ١٩] فقال بشر: لما صعب الكلام سهل، وتعقب ذلك عليه الرحمة بأن الذي التزمه ثمامة باطل وهو على طرف الثمام بنص هذه الآية لأنه سبحانه بين فيها أن عدم الإشراك من فضل الله تعالى، ثم بين أن أكثر الناس لا يشكرون هذه النعمة، وقد ذكر سبحانه ذلك على سبيل الذم فدل على أنه يجب على مؤمن أن يشكر الله تعالى على الإيمان لئلا يدخل في الذم وحينئذ تقوى الحجة وتكمل الدلالة اه.
İnsanlardan bazıları işareti peygamberliğe hamletmiştir ki bunda da tartışılacak yönler vardır. İmam [Râzî], { لا يَشْكُرُونَ } kavlindeki muradın, iman nimetine karşı Allah Teâlâ'ya şükretmemeleri olduğunu vacip görmüş ve şöyle demiştir: 'Ehl-i Sünnet'ten birinin Bişr b. el-Mu'temir'in yanına girip: «İmandan ötürü Allah Teâlâ'ya şükreder misin, etmez misin? Şayet 'hayır' dersen icmaya muhalefet etmiş olursun; şayet O'na şükredersen O'nun fiili olmayan bir şeyden dolayı O'na nasıl şükredersin?!» dediği rivayet edilir. Bişr: «Bize kudret, akıl ve alet verdiği için O'na şükrederiz; fakat O'nun fiili olmadığı halde iman üzerine O'na şükretmemize gelince bu batıldır» dedi. Söz Bişr'e ağır gelince yanlarına Sümâme b. el-Eşres girdi ve: «Biz imandan ötürü Allah Teâlâ'ya şükretmeyiz, bilakis Allah Teâlâ bizim adımıza ona şükreder; nitekim Yüce Allah: { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } [el-İsrâ: 19] buyurmuştur» dedi. Bunun üzerine Bişr: «Söz zorlaşınca kolaylaştı» dedi.' Ona rahmetullahi aleyh şöyle itiraz edilmiştir: Sümâme'nin benimsediği bu görüş batıldır ve bu ayetin nassıyla çürümeye mahkûmdur; çünkü Allah Teâlâ bu ayette şirk koşmamanın Allah'ın lütfundan olduğunu beyan etmiş, ardından insanların çoğunun bu nimete şükretmediğini açıklamıştır. Yüce Allah bunu kınama makamında zikretmiştir; bu da müminin bu kınamaya dahil olmaması için iman nimetinden ötürü Allah Teâlâ'ya şükretmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu durumda hüccet kuvvetlenir ve delalet tamamlanır.
ولعل الوجه في الآية ما تقدم فليفهم يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أي يا صاحبي فيه إلّا أنه أضيف إلى الظرف توسعا كما في قولهم: يا سارق الليلة أهل الدار ولعله إنما ناداهما بعنوان الصحبة في مدار الأشجان ودار الأحزان التي تصفو فيها المودة وتتمحض النصيحة ليقبلا عليه ويقبلا مقالته، ويجوز أن يراد بالصحبة السكنى كما يقال: أَصْحابُ النَّارِ وأَصْحابُ الْجَنَّةِ [الحشر: ٢٠] لملازمتهم لهما، والإضافة من باب إضافة الشيء إلى شبه المفعول عند أبي حيان وإلى المفعول عند غيره ولا اتساع في ذلك، وقيل: بل هناك اتساع أيضا، وأنه أضافهما إلى السجن دونه لكونهما كافرين وفيه نظر، ولعل في ندائهما بذلك على هذا الوجه حثا لهما على الإقرار بالحق كأنه قال لهما: يا ساكني هذا المكان الشاق والمحل الضنك إني ذاكر لكم أمرا فقولوا. الحق فيه ولا تزيغوا عن ذلك فأنتم تحت شدة ولا ينبغي لمن كان كذلك أن يزيغ عن الحق، وإنما حمل الصاحب على ما سمعت لأن صاحب السجن في الاستعمال المشهور السجان أو الملك، والنداء- بيا- بناء على الشائع من أنها للبعيد للإشارة إلى غفلتهما وهيمانهما في أودية الضلال، وقد تلطف ﵇ بهما في ردهما إلى الحق وإرشادهما إلى الهدى حيث أبرز لهما ما يدل على بطلان ما هما عليه بصورة الاستفهام حتى لا تنفر طباعهما من المفاجأة بإبطال ما ألفاه دهرا طويلا ومضت عليه أسلافهما جيلا فجيلا فقال: أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ متعددون متكثرون يستعبدكما منهم هذا وهذا، والكلام على ما صرح به أبو حيان على حذف مضاف أي أعبادة أرباب متفرقين خَيْرٌ لكما أَمِ اللَّهُ أي أم عبادة الله سبحانه الْواحِدُ المنفرد بالألوهية الْقَهَّارُ الغالب الذي لا يغالبه أحد جلّ وعلا، وهو أولى مما قاله الخطابي من أنه الذي قهر الجبابرة بالعقوبة والخلق بالموت.
Ayetteki en uygun vecih muhtemelen daha önce geçendir, böylece anlaşılsın. { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşlarım!” Yani ey oradaki iki arkadaşım; ancak onların: 'Ey bu gecenin ev halkını soyanı!' sözünde olduğu gibi genişletme (tevessü) yoluyla zarfa muzaf kılınmıştır. Onlara hüzünlerin ve kederlerin yurdunda, sevginin saflaştığı ve nasihatin sırf hâle geldiği o yerde arkadaşlık unvanıyla nida etmesi, muhtemelen kendisine yönelmeleri ve sözünü kabul etmeleri içindir. { أَصْحابُ النَّارِ } ve { أَصْحابُ الْجَنَّةِ } [el-Haşr: 20] ifadelerinde oradan ayrılmadıkları için kullanıldığı gibi, arkadaşlıktan kastın ikamet olması da caizdir. İzafet Ebû Hayyân'a göre şeyin şibh-i mef'ûle izafeti, diğerlerine göre ise mef'ûle izafeti kabilindendir ve bunda bir tevessü (genişletme) yoktur. Şöyle de denilmiştir: Bilakis orada da bir tevessü vardır ve kâfir oldukları için onları kendisine değil zindana muzaf kılmıştır; fakat bu görüşte tutarsızlık vardır. Onlara bu şekilde nida edilmesinde muhtemelen hakkı ikrara bir teşvik vardır; sanki onlara şöyle demiştir: 'Ey bu meşakkatli mekânın ve daracık yerin sakinleri! Size bir mesele zikredeceğim, onun hakkında hakkı söyleyin ve haktan sapmayın; zira siz bir sıkıntı altındasınız ve bu halde olan kimseye haktan sapmak yakışmaz.' 'Arkadaş' kelimesinin duyduğun manaya hamledilme sebebi, meşhur kullanımda 'zindanın arkadaşı' ifadesinin zindancı veya kral manasına gelmesidir. «يا» ile nida edilmesi ise yaygın kabule göre uzağa nida için kullanıldığından onların gafletine ve sapıklık vadilerindeki şaşkınlıklarına işaret etmek içindir. O aleyhisselâm onları hakka döndürme ve hidayete ulaştırma hususunda kendilerine çok latif davranmış; uzun zamandır alıştıkları ve nesilden nesile atalarının sürdürdüğü inançların bir anda iptaliyle tabiatları ürkmesin diye üzerlerinde bulundukları şeyin batıllığını gösteren delilleri istifham (soru) suretinde ortaya koyarak şöyle demiştir: { أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ } “Ayrı ayrı rabler mi”, yani bundan ve şundan size kulluk ettiren müteaddit, çok sayıda rabler mi; -Ebû Hayyân'ın açıkça belirttiğine göre kelam mahzuf bir muzaf üzeredir; yani 'ayrı ayrı rablere tapmak mı'- { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” sizin için, { أَمِ اللَّهُ } “yoksa Allah mı?” yani tek başına ilah olan Allah'a ibadet etmek mi? { الْواحِدُ } “Bir olan”, uluhiyette tek olan, { الْقَهَّارُ } “Kahhâr olan”, mutlak galip gelen ve şanı yüce olan, hiç kimsenin kendisine üstün gelemediği [Allah mı?]. Bu [izah], Hattâbî'nin 'zorbaları cezayla, mahlukatı da ölümle kahreden' şeklindeki izahından daha evladır.
وذكر الزمخشري أن هذا مثل ضرب لعبادة الله تعالى وحده ولعبادة الأصنام، واعترضه القطب بأن ذلك إنما يصح لو نسبا تارة إلى أرباب شتى وأخرى إلى رب واحد كما في قوله تعالى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ [الزمر:
Zemahşerî, bunun tek olan Allah Teâlâ'ya ibadet ile putlara ibadet için getirilmiş bir mesel olduğunu zikretmiştir. Kutub ise buna karşı çıkarak, bu meselin ancak Yüce Allah'ın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ } [ez-Zümer:
٢٩] الآية لكنهما نسبا إلى أرباب وإلى الله تعالى، فكيف يكون مثلا؟! وأجاب بأن يفسر الله تعالى برب واحد لأنه في مقابلة أرباب، وإنما عبر عن رب واحد بالله تعالى لانحصاره فيه ﷻ.
29] ayetinde olduğu gibi bir defasında çeşitli rablere, diğer defasında ise tek bir rabbe nispet edildikleri takdirde sahih olacağını; oysa burada rablere ve Allah Teâlâ'ya nispet edildiklerini, dolayısıyla nasıl mesel olabileceğini ileri sürmüştür. Buna şöyle cevap vermiştir: 'Allah Teâlâ' ifadesi tek bir rab olarak tefsir edilir; çünkü 'rabler' kelimesinin mukabilindedir. Tek rabden 'Allah' diye bahsedilmesi ise O'nun celâlinde celle celâlühû munhasır olmasındandır.
وقال الطيبي أيضا: إن في ذلك إشكالا لأن الظاهر من الآية نفي استواء الأصنام وعبادتها بالله تعالى وعبادته فأين المثل؟ ثم قال: لكن التقدير أسادات شتى تستعبد مملوكا واحدا خير من سيد واحد قهار فوضع موضع الرب، والسيد الله لكونه مقابلا لقوله: أَأَرْبابٌ فيكون كقوله تعالى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ الآية.
Tîbî de şöyle demiştir: 'Bunda bir müşkül vardır; zira ayetin zahirinden anlaşılan, putlar ve onlara ibadet ile Allah Teâlâ ve O'na ibadetin denkliğinin nefyidir; o halde mesel nerededir?' Sonra şöyle devam etmiştir: 'Fakat takdir şöyledir: Tek bir köleye kulluk ettiren çeşitli efendiler mi daha hayırlıdır, yoksa tek ve kahhâr olan bir efendi mi? Burada Rab ve Efendi yerine «أَأَرْبابٌ» sözünün mukabili olduğu için «الله» konulmuştur; böylece Yüce Allah'ın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ } ayeti gibi olur.'
وقرر في الكشف ما ادعى معه ظهور كونه مثلا طهورا لا إشكال فيه، والحق أنه ظاهر في نفي الاستواء وإن جعله مثلا يحتاج إلى تأويل حسبما سمعت عن الطيبي إلّا أنه لا يخلو عن لطف ولعله الأولى وإن أحوج إلى ما أحوج، وحمل التفرق على التفرق في العدد والتكاثر مما ذهب إليه غير واحد، وحمله بعضهم على الاختلاف في الكبر والصغر والشكل ونحو ذلك مما يحصل لها بواسطة تأثير الغير فيها، وجعله إشارة الى كونها مقهورة عاجزة.
el-Keşf'te bunun apaçık, hiçbir işkâli olmayan bir mesel olduğunu iddia eden bir tahlil yapılmıştır. Doğrusu şudur ki ayet, denkliğin nefyinde zahirdir; onu bir mesel kılmak ise Tîbî'den işittiğin üzere tevil gerektirir. Ne var ki bu tevil bir letafetten de hâli değildir; her ne kadar tevillere muhtaç kılsa da muhtemelen en evla olanıdır. Ayrılığı (teferruk) sayıca ayrılığa ve çokluğa hamletmek birçok âlimin benimsediği görüştür. Bazıları ise bunu büyüklük, küçüklük, şekil ve başkasının onlara tesir etmesiyle hâsıl olan benzeri farklılıklara hamletmiş ve bunu onların kahredilmiş ve aciz varlıklar olduğuna bir işaret kılmıştır.
وأما التعدد فيشير إليه جمع أرباب باعتبار أنه جمع فيكون ذكر الْواحِدُ على هذا في مقابلة ما أشير إليه من التعدد، والْقَهَّارُ في مقابلة ما أشير إليه من المقهورية والعجز، والمعنى أمتعددون سميتموهم أربابا عجز مقهورون متأثرون من غيرهم خير أَمِ اللَّهُ أي صاحب هذا الاسم الجليل الْواحِدُ الذي يستحيل عليه التكثر بوجه من الوجوه الْقَهَّارُ الذي لا موجود إلّا وهو مسخر تحت قهره وقدرته عاجز في قبضته.
Çokluğa gelince; çoğul olması itibarıyla «أرباب / rabler» lafzı buna işaret etmektedir. Bu durumda { الْواحِدُ } zikri, işaret edilen bu çokluğun; { الْقَهَّارُ } zikri ise işaret edilen boyun eğmişlik ve acziyetin mukabilinde yer alır. Mana şöyledir: Sizin rabler olarak isimlendirdiğiniz, aciz, boyun eğdirilmiş ve başkalarının tesiri altında kalan çok sayıdaki varlıklar mı hayırlıdır, yoksa bu celil ismin sahibi olan, hakkında hiçbir şekilde çoğalma tasavvur olunamayan { الْواحِدُ } [ve] var olan her şeyin kahrı ve kudreti altında boyun eğdiği, kabzasında aciz kaldığı { الْقَهَّارُ } olan { اللَّهُ } mu hayırlıdır?
وقيل: المراد من مُتَفَرِّقُونَ مختلفو الأجناس والطبائع كالملك والجن والجماد مثلا، ويجوز أن يراد منه من لا ارتباط بينهم ولا اتفاق، وكثيرا ما يكنى بذلك عن العجز واختلال الحال، وقد استنبط الإمام من الآية غير ما حجة على بطلان عبادة الأصنام، وظاهر كلامه أنه لم يعتبرها مثلا فليتأمل، ثم إنه ﵇ زاد في الإرشاد ببيان سقوط آلهتهما عن درجة الاعتبار رأسا فضلا عن الألوهية، واخرج ذلك على أتم وجه فقال معمما للخطاب لهما ولمن على دينهما من أهل مصر كما هو الظاهر، وقيل: مطلقا، وقيل: من معهما من أهل السجن: ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ أي من دون الله تعالى شيئا إِلَّا أَسْماءً أي ألفاظا فارغة لا مطابق لها في الخارج لأن ما ليس فيه مصداق إطلاق الاسم عليه لا وجود له أصلا فكانت عبادتهم لتلك الألفاظ فقط سَمَّيْتُمُوها جعلوها أسماء أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ بمحض الجهل والضلالة ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها أي بتلك التسمية المستتبعة للعبادة مِنْ سُلْطانٍ أي حجة تدل على صحتها، قيل: كانوا يطلقون على معبوداتهم الباطلة اسم الآلهة ويزعمون الدليل على ذلك فردوا بأنكم سميتم ما لم يدل على استحقاقه هذا الاسم عقل ولا نقل ثم أخذتم تعبدون ذلك باعتبار ما تطلقونه عليه، وإنما لم يذكر المسميات تربية لما يقتضيه المقام من إسقاطها عن مرتبة الوجود وإيذانا بأن تسميتهم في البطلان حيث كانت بلا مسمى كعبادتهم حيث كانت بلا معبود، ويلحق بهؤلاء الذين يزعمون أنهم يعبدون الله تعالى وهم يتخيلونه جسما عظيما جالسا فوق العرش أو نحو ذلك مما ينزهه العقل والنقل عنه تعالى تعالى الله عما يقول الظالمون علوا كبيرا لأن ما وضع له الاسم الجليل في نفس الأمر ليس هو الذي تخيلوه بل هو أمر وراء ذلك وهو المستحق للعبادة وما وضعوه هم له ليس بآله في نفس الأمر ولا مستحق للعبادة وهو الذي عبدوه فما عبدوا في الحقيقة إلّا اسما لا مطابق له في الخارج لأن ما في الخارج أمر وما وضعوا الاسم له أمر آخر إِنِ الْحُكْمُ أي ما الحكم في شأن العبادة المتفرعة على تلك التسمية وفي صحتها إِلَّا لِلَّهِ عز سلطانه لأنه المستحق لها بالذات- إذ هو الواجب بالذات الموجد للكل والمالك لأمره- أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا أي بأن لا تعبدوا أحدا إِلَّا إِيَّاهُ حسبما يقتضي به قضية العقل أيضا، والجملة استئناف مبني على سؤال ناشىء من الجملة السابقة كأنه قيل: فماذا حكم الله سبحانه في هذا الشأن؟ فقيل:
{ مُتَفَرِّقُونَ } kelimesinden muradın melek, cin ve cemadat gibi cinsleri ve tabiatları farklı varlıklar olduğu da söylenmiştir. Aralarında hiçbir bağ ve ittifak bulunmayan varlıkların kastedilmiş olması da caizdir; nitekim bu ifade acziyet ve halin bozukluğundan kinaye olarak çokça kullanılır. İmam [Râzî] ayetten putlara tapmanın batıllığına dair birçok delil çıkarmıştır; sözünün zahirinden bunu bir mesel saymadığı anlaşılmaktadır, üzerinde düşünülsün. Sonra o aleyhisselâm irşadı artırarak onların ilahlarının uluhiyet bir yana, itibar derecesinden bile tamamen düştüğünü beyan etti ve bunu en mükemmel surette ortaya koydu; hitabı zahir olduğu üzere hem o ikisine hem de onların dini üzere olan Mısır halkına teşmil ederek -mutlak olduğu veya zindandaki diğer kimseler olduğu da söylenmiştir- şöyle dedi: { ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ } “Sizin O'ndan başka taptıklarınız”, yani Allah Teâlâ'dan başka taptığınız hiçbir şey, { إِلَّا أَسْماءً } “ancak birtakım isimlerden ibarettir”, yani dış dünyada karşılığı bulunmayan kuru lafızlardan ibarettir; zira üzerinde ismin tahakkuk edeceği bir hakikati olmayan şeyin aslında hiçbir varlığı yoktur, dolayısıyla onların ibadeti sırf bu lafızlaradır; { سَمَّيْتُمُوها } “onları adlandırdığınız”, yani isim kıldığınız, { أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “siz ve atalarınız” sırf cehalet ve sapıklıkla; { ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها } “kendisi hakkında Allah'ın indirmediği”, yani ibadeti gerektiren o isimlendirme hakkında, { مِنْ سُلْطانٍ } “hiçbir delil”, yani sıhhatine delalet eden hiçbir hüccet [indirmemiştir]. Denildiğine göre onlar batıl ilahlarına 'ilahlar' adını verir ve buna dair delilleri olduğunu iddia ederlerdi; bunun üzerine onlara: 'Siz bu isme layık olduğuna dair ne aklın ne de naklin delil getirmediği şeyleri isimlendirdiniz, sonra da onlara verdiğiniz bu isimler hasebiyle onlara tapmaya başladınız' denilerek reddedildiler. Müsemmâları (isimlendirilen varlıkları) zikretmemesi, makamın onları varlık mertebesinden düşürmeyi gerektirmesinden ve isimlendirilmelerinin bir karşılığı olmaması hasebiyle batıl oluşunun, ibadetlerinin bir mabudu olmaması hasebiyle batıl oluşu gibi olduğuna dikkat çekmek içindir. Allah Teâlâ'ya ibadet ettiğini zannettiği halde O'nu arşın üzerine oturmuş büyük bir cisim veya aklın ve naklin Allah Teâlâ'yı tenzih ettiği benzeri şekillerde hayal edenler de bunlara ilhak edilir; zalimlerin söylediklerinden Allah Teâlâ çok yücedir. Çünkü Yüce İsm'in hakikatte konulduğu zat onların hayal ettiği şey değildir, bilakis onun ötesinde bir varlıktır ve ibadete layık olan da O'dur. Onların vazettiği şey ise hakikatte ilah değildir ve ibadete layık da değildir; oysa onlar buna tapmışlardır. Dolayısıyla hakikatte dış dünyada karşılığı olmayan bir isme tapmışlardır; zira dış dünyadaki varlık başka bir şeydir, onların isim verdikleri şey ise bambaşka bir şeydir. { إِنِ الْحُكْمُ } “Hüküm ancak...”, yani bu isimlendirmeden doğan ibadet hususundaki ve onun sıhhatindeki hüküm, { إِلَّا لِلَّهِ } “yalnızca Allah'ındır” saltanatı yüce olan; zira bizzat ibadete layık olan O'dur -çünkü O bizzat zorunlu varlıktır (vâcibü'l-vücûd), her şeyi var eden ve her şeyin malikidir-. { أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا } “O emretmiştir ki ibadet etmeyesiniz”, yani hiç kimseye kulluk etmeyesiniz, { إِلَّا إِيَّاهُ } “yalnız O'ndan başkasına.” Aklın gereği de bunu iktiza eder. Bu cümle, önceki cümleden doğan bir soruya dayalı bir istinaftır; sanki şöyle denilmiştir: 'Peki, Allah Teâlâ bu hususta ne hükmetti?' Şöyle cevap verilmiştir:
أَمَرَ إلخ، وقيل: في موضع التعليل لمحذوف كأنه قيل: حيث لم يكن الحكم في أمر العبادة إلّا له فلا تكون العبادة إلا له سبحانه أو لمن يأمر بعبادته وهو لا يأمر بذلك ولا يجعله لغيره لأنه سبحانه أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ، وهو خلاف الظاهر.
{ أَمَرَ } “O emretmiştir...” ilâ âhir. Mahzuf bir kelamın gerekçesi konumunda olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'İbadet hususundaki hüküm yalnız O'na ait olduğuna göre ibadet ancak O'na veya O'nun ibadet edilmesini emrettiği kimseye yapılır; O ise böyle bir şeyi emretmez ve ibadeti başkasına kılmaz, zira O: { أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } buyurmuştur.' Fakat bu zahire muhaliftir.
وجوز أن يكون سرد هذه الجمل على هذا الطرز لسدّ الطرق في توجيه صحة عبادة الأصنام عليهم أحكم سدّ فإنهم إن قالوا: إن الله تعالى قد أنزل حجة في ذلك ردوا بقوله: ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ وإن قالوا: حكم لنا بذلك كبراؤنا ردوا بقوله: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ وإن قالوا: حيث لم ينزل حجة في ذلك ولم يكن حكم لغيره بقي الأمر موقوفا إذ عدم إنزال حجة تدل على الصحة لا يستلزم إنزال حجة على البطلان ردوا بقوله: أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذلِكَ أي تخصيصه تعالى بالعبادة الدِّينُ الْقَيِّمُ الثابت الذي دلت عليه البراهين العقلية والنقلية وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ أن ذلك هو الدين القيم لجهلهم تلك البراهين أو لا يعلمون شيئا أصلا فيعبدون أسماء سموها من عند أنفسهم معرضين عما يقتضيه العقل ويسوق إليه سائق النقل، ومنشأ هذا الإعراض الوقوف عند المألوفات والتقيد بالحسيات وهو مركوز في أكثر الطباع ومن ذلك جاء التشبيه، والتجسيم، ونسبه الحوادث الكونية الى الشمس والقمر وسائر الكواكب. ونحو ذلك، ثم إنه ﵇ بعد تحقيق الحق وبيانه لهما مقدار علمه الواسع شرع في إنبائهما عما استنبآه عنه، ولكونه بحثا مغايرا لما سبق فصله عنه بتكرير الخطاب فقال: يا صاحِبَيِ السِّجْنِ
Bu cümlelerin bu tarzda sıralanmasının, putlara tapmanın sıhhatini savunacakları yolları en muhkem şekilde kapatmak için olması da caizdir: Şayet 'Allah Teâlâ bu hususta bir delil indirmiştir' derlerse, { ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } sözüyle reddedilirler; şayet 'Büyüklerimiz bizim için böyle hükmetti' derlerse, { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } sözüyle reddedilirler; şayet 'Bu hususta bir delil indirmediğine ve başkasının da hükmü olmadığına göre mesele askıda kalmıştır; zira sıhhate delalet eden bir delilin inmemiş olması batıllığa delil inmesini gerektirmez' derlerse, { أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } sözüyle reddedilirler. { ذلِكَ } “İşte bu”, yani ibadetin yalnızca O'na tahsis edilmesi, { الدِّينُ الْقَيِّمُ } “dosdoğru dindir”, aklî ve naklî delillerin gösterdiği sabit dindir; { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “fakat insanların çoğu bilmezler” bunun dosdoğru din olduğunu, çünkü o delillerden habersizdirler; yahut hiçbir şey bilmezler de aklın iktiza ettiği ve naklin sevk ettiği şeyden yüz çevirerek kendi kafalarından uydurdukları isimlere taparlar. Bu yüz çevirmenin kaynağı ise alışılmış şeylere takılıp kalmak ve hissiyatla sınırlı olmaktır ki bu çoğu tabiatta yerleşmiştir; teşbih, tecsim ve kevnî hadiseleri güneşe, aya ve diğer yıldızlara isnat etmek gibi şeyler hep bundan çıkmıştır. Sonra o aleyhisselâm hakkı tahkik edip geniş ilminin miktarını onlara beyan ettikten sonra kendisinden tabirini istedikleri şeyi haber vermeye başladı; bu önceki konudan farklı bir bahis olduğu için hitabı tekrarlayarak onu öncekinden ayırdı ve şöyle dedi: { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşlarım!”
أَمَّا أَحَدُكُما
{ أَمَّا أَحَدُكُما } “Biriniz ise”
أراد به الشرابي، وإنما لم يعينه ﵇ ثقة بدلالة التعبير مع ما فيه من رعاية حسن الصحبة فَيَسْقِي رَبَّهُ أي سيده خَمْراً روي أنه ﵇ قال له: ما رأيت من الكرمة وحسنها هو الملك وحسن حالك عنده، وأما القضبان الثلاثة فإنها ثلاثة أيام تمضي في السجن ثم تخرج وتعود إلى ما كنت عليه، وقرىء «فيسقي» بضم الياء والبناء للفاعل من أسقى، قال صاحب اللوامح: يقال: سقى، وأسقى بمعنى، وقرىء في السبعة «نسقيكم» و «نسقيكم» بالفتح والضم، والمعروف أن سقاه ناوله ليشرب. وأسقاه جعل له سقيا، ونسب ضم الياء لعكرمة، والجحدري، وذكر بعضهم أن عكرمة قرأ «فيسقى» بالبناء للمفعول، وريه- بالياء المثناة والراء المكسورة، والمراد به ما يروى به وهو مفعول ثان- ليسقى- والمفعول الأول الضمير النائب عن الفاعل العائد على أحد، ونصب خَمْراً حينئذ على التمييز وَأَمَّا الْآخَرُ وهو الخباز فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ روي أنه ﵇ قال له: ما رأيت السلال الآخرة الثلاث ثلاثة أيام تمر ثم تخرج فتصلب قُضِيَ أتم وأحكم الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ وهو ما يؤول إليه حالكما وتدل عليه رؤياكما من نجاة أحدكما وهلاك الآخر، ومعنى استفتائهما فيه سؤالهما عنه، أخرج جماعة منهم الحاكم وصححه عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: ما رأى صاحبا يوسف شيئا إنما تحالما ليجربا علمه فلما أول رؤياهما قالا: إنما كنا نلعب ولم نر شيئا، فقال ﵇: قُضِيَ الْأَمْرُ إلخ يقول: وقعت العبارة اهـ، وقيل: المراد بالأمر ما اتهما به، والكلام حينئذ على حذف مضاف أي عاقبة ذلك.
bununla sakiyi kastetmiştir; tabirin delaletine güvenerek ve arkadaşlık hukukuna riayet ederek onu bizzat tayin etmemiştir; { فَيَسْقِي رَبَّهُ } “efendisine içirecek”, yani efendisine { خَمْراً } “şarap [sunacak]”. Rivayet edildiğine göre [aleyhisselâm] ona şöyle demiştir: 'Gördüğün asma ve onun güzelliği kraldır ve senin onun yanındaki güzel mevkiindir. Üç dal ise zindanda geçireceğin üç gündür; sonra çıkacak ve önceki vazifene döneceksin.' «أَسْقَى» fiilinden malum sığa ile yâ harfinin zammesiyle «فَيُسْقِي» şeklinde de okunmuştur. el-Levâmih sahibi şöyle der: «سَقَى» ve «أَسْقَى» aynı manada kullanılır; yedi kıraatte hem fetha hem zamme ile «نَسْقِيكُمْ» ve «نُسْقِيكُمْ» okunmuştur. Meşhur olan ise 'sekâhu'nun içmesi için uzattığı, 'eskâhu'nun ise ona içecek sağladığıdır. Yâ harfinin zammesi İkrime ve Cahderî'ye nispet edilmiştir. Bazıları ise İkrime'nin meçhul sığa ile «فَيُسْقَى» şeklinde okuduğunu, 've riyyuhu' [şeklinde tefsir edildiğini], kastedilenin ise kandırılacağı şey olduğunu, bunun da «يُسْقَى» fiilinin ikinci mef'ûlü olduğunu, birinci mef'ûlün ise 'biri' kelimesine râci nâib-i fail zamiri olduğunu; { خَمْراً } kelimesinin ise bu durumda temyiz olarak mansub olduğunu zikretmiştir. { وَأَمَّا الْآخَرُ } “Diğeri ise” ki o fırıncıdır; { فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ } “asılacak da başından kuşlar yiyecek.” Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm ona şöyle demiştir: 'Gördüğün son üç sepet geçecek olan üç gündür; sonra çıkacaksın ve asılacaksın.' { قُضِيَ } “Kesinleşmiştir”, yani tamamlanmış ve hükme bağlanmıştır, { الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ } “hakkında fetva istediğiniz iş.” O da birinizin kurtulması, diğerinizin helak olması şeklinde durumunuzun varacağı ve rüyalarınızın gösterdiği akıbettir. Onların fetva istemesi ise onu sormaları manasındadır. Hâkim'in de aralarında bulunduğu bir grup muhaddis İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan sahih kabul ederek rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Yûsuf'un iki arkadaşı hiçbir şey görmemişlerdi; sadece onun ilmini denemek için rüya görmüş gibi davrandılar. Yûsuf onların rüyasını tabir edince: «Biz sadece oyun oynuyorduk, bir şey görmedik» dediler. Bunun üzerine [aleyhisselâm]: «İş hükme bağlanmıştır...» dedi; yani tabir gerçekleşti demiştir.' Şöyle de denilmiştir: 'İş'ten kasıt itham edildikleri şeydir; bu takdirde kelamda mahzuf bir muzaf vardır, yani 'bunun akıbeti' demektir.
وذهب بعض المحققين إلى أن المراد به ما رأياه من الرؤيتين، ونفى أن يكون المراد ما يؤول إليه أمرهما، قال:
Bazı muhakkikler ise bundan kastın gördükleri iki rüya olduğunu savunmuş ve muradın durumlarının varacağı netice olduğunu reddederek şöyle demiştir:
لأن الاستفتاء إنما يكون في الحادثة لا في حكمها يقال: استفتى الفقيه في الحادثة أي طلب منه بيان حكمها ولا يقال: استفتاه في حكمها وكذا الإفتاء، يقال: أفتى في الواقعة الفلانية بكذا ولا يقال: أفتى في حكمها بكذا ومما هو علم في ذلك قوله تعالى: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ ومعنى استفتائهما فيه طلبهما لتأويله بقولهما نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ وعبر عن ذلك بالأمر وعن طلب تأويله بالاستفتاء تهويلا لأمره وتفخيما لشأنه إذ الاستفتاء إنما يكون في النوازل المشكلة الحكم المبهمة الجواب، وإيثار صيغة المضارع لما أنهما بصدد الاستفتاء إلى أن يقضي ﵇ من الجواب وطره وإسناد القضاء إليه مع أنه من أحوال مآله لأنه في الحقيقة عين ذلك المآل، وقد ظهر في عالم المثال بتلك الصورة، وأما توحيده مع تعدد رؤياهما فوارد على حسب ما وحداه في قولهما: نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ لا لأن الأمر ما اتهما به وسجنا لأجله من سمّ الملك فإنهما لم يستفتيا فيه ولا فيما هو صورته بل فيما هو صورة لمآله وعاقبته فتأمل اهـ.
Çünkü fetva istemek hükmün kendisinde değil ancak hadisenin kendisinde olur; nitekim 'Fakihten hadise hakkında fetva istedi', yani hükmünü açıklamasını talep etti denir, 'hükmü hakkında fetva istedi' denmez. Fetva vermek de böyledir; 'Falan hadisede şöyle fetva verdi' denir, 'onun hükmünde şöyle fetva verdi' denmez. Bunun alameti olan delillerden biri de Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ } [Yûsuf: 43] kavlidir. Onların bu hususta fetva istemesinin manası, { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } sözleriyle onun tabirini talep etmeleridir. Bu durumun 'emir' (iş) diye, tabir talebinin de 'istiftâ' (fetva isteme) diye adlandırılması, işin büyüklüğünü ve şanının azametini göstermek içindir; zira fetva istemek ancak hükmü müşkül olan ve cevabı kapalı bulunan çetin meselelerde olur. Muzari sığasının tercih edilmesi, o aleyhisselâm cevaptan muradını tamamlayıncaya kadar onların fetva isteme halinde olmalarındandır. 'Hükme bağlama' (kaza) fiilinin neticenin hallerinden olmasına rağmen emre (işe) isnat edilmesi ise, hakikatte onun bizzat o akıbet olmasından ve misal aleminde o surette tecelli etmesindendir. Rüyaları müteaddit olduğu halde tekil getirilmesi ise, { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } sözlerinde tekil getirdikleri şekle göredir; yoksa o işin itham edildikleri ve hapsedilmelerine sebep olan kralı zehirleme hadisesi olmasından ötürü değildir; çünkü onlar o hadise hakkında veya onun sureti hakkında fetva istemediler, bilakis onun akıbetinin ve neticesinin sureti hakkında fetva istediler, iyi düşün.
وتعقب بأنه لا مانع من أن يراد بالأمر المآل كما يقتضيه ظاهر إسناد إليه وإليه ذهب الكثير، وتجعل- في- للسببية مثلها في
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ona isnat edilmesinin zahirinin iktiza ettiği gibi, 'emir' ile akıbetin kastedilmesine hiçbir engel yoktur ve pek çok âlim de bu görüşe meyletmiştir. { فِي } edatı ise sebebiyye kılınır; nitekim
قوله ﵊: «إن امرأة دخلت النار في هرة»
onun aleyhisselâm: 'Bir kadın bir kedi yüzünden (fî hirretin) cehenneme girdi' kavlinde de böyledir.
ويكون معنى الاستفتاء فيه الاستفتاء بسببه أي طلب بيان حكم الرؤيتين لأجله، وهما إنما طلبا ذلك لتعرف حالهما ومآل أمرهما.
Bu durumda onun hakkında fetva istemenin manası, onun sebebiyle fetva istemek, yani onun yüzünden iki rüyanın hükmünün açıklanmasını talep etmek olur. Zaten onlar bunu ancak kendi hallerini ve işlerinin akıbetini öğrenmek için talep etmişlerdi.
وإن أبيت ذلك فأي مانع من أن يكون الاستفتاء في الأمر مع أن الاستفتاء إنما يكون في الحادثة، وهي هنا الرؤيتان لما أن بين الأمر وتلك الحادثة اتحادا كما ادعاه هو، ووجه به إسناد القضاء إلى الأمر بالمعنى الذي حمله عليه مع أنه من أحوال مآله، وليس له أن يقول بصحة اعتبار العينية في إسناد القضاء وعدم صحة اعتبارها في تعلق الاستفتاء إذ بعد اعتبار العينية بين شيئين يكون صحة نسبة ما هو من أحوال أحدهما إلى الآخر دون صحة نسبة ما هو من أحوال ذلك الآخر إليه ترجيحا بلا مرجح، ومنع ذلك مكابرة، ويرجح ما ذهب إليه الكثير أن فيه سلامة من نزع الخف قبل الوصول إلى الماء كما لا يخفى على من تيمم كعبة الإنصاف، وبأن ما ذكره في تعليل عدم صحة تفسير الأمر بما اتهما به وسجنا لأجله لا يخلو عن دغدغة على أن ذلك كان تعريضا بصاحب الكشاف وهو على ما قال الطيبي: ما
Bunu kabul etmesen bile, fetva istemek ancak hadisede -ki buradaki hadise iki rüyadır- vaki olduğu halde, bizzat kendisinin iddia ettiği ve kaza fiilinin akıbetin hallerinden olmasına rağmen yüklediği mana ile emre isnadını gerekçelendirdiği gibi, emir ile o hadise arasındaki özdeşlik sebebiyle fetva istemenin 'emir'de vaki olmasına ne engel vardır? Kaza fiilinin isnadında ayniyet (özdeşlik) itibarını sahih görüp, istiftânın taallukunda bunu sahih görmemesi tutarlı değildir; zira iki şey arasında ayniyet kabul edildikten sonra, birinin hallerinden olan bir şeyin diğerine nispetini sahih görüp diğerinin hallerinden olan şeyin ona nispetini sahih görmemek müreccihsiz bir tercihtir ve bunu inkâr etmek inatlaşmaktır. Pek çok âlimin benimsediği görüşü tercih ettiren husus, insaf kıblesine yönelen kimseye gizli kalmayacağı üzere, suya ulaşmadan mesti çıkarmaktan kurtarmış olmasıdır. Ayrıca itham edildikleri ve hapsedilmelerine sebep olan hadise ile emrin tefsir edilmesinin sıhhatsizliğine dair zikrettiği gerekçenin de bazı kusurlardan uzak olmadığı açıktır; üstelik bu Keşşâf sahibine yapılmış bir tarizdir, oysa Tîbî'nin dediği gibi o
عني بالأمر إلّا العاقبة، نعم صدر كلامه ظاهر فيما ذكر والأمر فيه سهل، ولعل وجه الأمر بالتأمل في كلام هذا المحقق مجموع ما ذكرناه فتأمل، ثم إن هذا الإخبار كما يحتمل أن يكون للرد عليهما حسبما ورد في الأثر يحتمل أن يكون تحقيقا لتعبيره وتأكيدا له، ولا يشكل على الأول أنه لا داعي لجحود الشرابي لأنا نقول على تقدير كذبهما في ذلك:
emir ile akıbetten başka bir şeyi kastetmemiştir. Evet, kelamının başı zikredilen hususta zahirdir ve mesele basittir. Bu muhakkikin sözü üzerinde düşünmeyi emretmemizin sebebi muhtemelen zikrettiğimiz hususların toplamıdır; iyi düşün. Ayrıca bu haber vermenin, rivayette geçtiği üzere onlara bir reddiye olması muhtemel olduğu gibi, onun tabirini kesinleştirmek ve pekiştirmek için olması da muhtemeldir. Birinci ihtimale göre sakinin bunu inkâr etmesi için bir sebep bulunmadığı şeklinde bir itiraz ileri sürülemez; zira onların bu hususta yalan söyledikleri takdirde şöyle deriz:
يحتمل أن يكون لمراعاة جانب صاحبه الخباز.
Arkadaşı olan fırıncının hatırını gözetmiş olması muhtemeldir.
وجاء
Ayrıca gelmiştir ki:
في بعض الآثار «إن الذي جحد هو الخباز»
Bazı rivayetlerde 'İnkâr edenin fırıncı olduğu' bildirilmiştir.
فحينئذ الأمر واضح. واستدل بذلك على ما هو المشهور من أن الرؤيا تقع كما تعبر، ولذا قيل: المنام على جناح طائر إذا قص وقع وَقالَ أي يوسف ﵇.
Bu durumda mesele gayet açıktır. Bununla, meşhur olduğu üzere rüyanın nasıl tabir edilirse öyle çıkacağına delil getirilmiştir; nitekim 'Rüya bir kuşun ayağı üzerindedir, tabir edilince düşer (gerçekleşir)' denilmiştir. { وَقالَ } “Ve dedi ki”, yani Yûsuf aleyhisselâm.
لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ أوثر على صيغة المضارع مبالغة في الدلالة على تحقيق النجاة حسبما يفيده قوله:
{ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ } “O ikisinden kurtulacağını bildiği kimseye”. Kurtuluşun kesinleştiğine delalette mübalağa için muzari sığasına tercih edilmiştir; nitekim şu kavli de bunu ifade etmektedir:
قُضِيَ الْأَمْرُ إلخ، وهو السر في إيثار ما عليه النظم الكريم على أن يقال: للذي ظنه ناجيا مِنْهُمَا أي من صاحبيه، وإنما ذكر بوصف النجاة تمهيدا لمناط التوصية بالذكر بما يدور عليه الامتياز بينه وبين صاحبه المذكور بوصف الهلاك، والظانّ هو يوسف ﵇ لا صاحبه، وإن ذهب إليه بعض السلف لأن التوصية لا تدور على ظنّ الناجي بل على ظنّ يوسف ﵇ وهو بمعنى اليقين كما في قوله تعالى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [البقرة: ٤٦] ونظائره.
{ قُضِيَ الْأَمْرُ } ilâ âhir. 'Kurtulacağını bildiği kimseye' denilmeyip yüce nazmın bulunduğu halin tercih edilmesindeki sır budur. { مِنْهُمَا } “o ikisinden”, yani iki arkadaşından. Kurtuluş vasfıyla zikredilmesi, helak vasfıyla zikredilen arkadaşıyla arasındaki temyizin kendisine dayandığı hatırlatmayı tavsiye etmenin menatına zemin hazırlamak içindir. Zanda bulunan (zannı olan) kimse -her ne kadar selef âlimlerinden bazıları diğer görüşe meyletmiş olsa da- arkadaşı değil bizzat Yûsuf aleyhisselâmdır; çünkü bu tavsiye kurtulanın zannına değil Yûsuf aleyhisselâmın zannına dayanmaktadır ve buradaki zan, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 46] ayetinde ve benzerlerinde olduğu gibi yakîn (kesin bilgi) manasındadır.
ولعل التعبير به من باب إرخاء العنان والتأدب مع الله تعالى، فالتعبير على هذا بالوحي كما ينبىء عنه قوله:
Bu kelimeyle ifade edilmesi, muhtemelen tevazu göstermek ve Allah Teâlâ'ya karşı edebini takınmak kabilindendir. Dolayısıyla bu tabir, şu kavlinin de bildirdiği gibi vahiy iledir:
قُضِيَ الْأَمْرُ إلخ، وقيل: هو بمعناه، والتعبير بالاجتهاد والحكم بقضاء الأمر أيضا اجتهادي، واستدل به من قال: إن تعبير الرؤيا ظني لا قطعي، والجار والمجرور إما في موضع الصفة- لناج- أو الحال من الموصول ولا يجوز أن يكون متعلقا- بناج- لأنه ليس المعنى عليه اذْكُرْنِي بما أنا عليه من الحال والصفة.
{ قُضِيَ الْأَمْرُ } ilâ âhir. Kendi manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde tabir içtihadidir ve işin kesinleştiğine hükmetmek de içtihada dayalıdır. Rüya tabirinin kesin değil zannî olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Câr ve mecrûr ya { ناجٍ } kelimesinin sıfatı konumundadır veya mevsûlden hâldir; { ناجٍ } kelimesine taalluk etmesi caiz değildir, zira mana buna uygun değildir. { اذْكُرْنِي } “Beni an”, içinde bulunduğum halimle ve vasfımla,
عِنْدَ رَبِّكَ سيدك، وروي أنه لما انتهى بالناجي في اليوم الثالث إلى باب السجن قال له: أوصني بحاجتك، فقال ﵇: حاجتي أن تذكرني عند ربك وتصفني بصفتي التي شاهدتها فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ أي أنسى ذلك الناجي بوسوسته وإلقائه في قلبه أشغالا حتى يذهل عن الذكر، وإلّا فالإنساء حقيقة لله تعالى، والفاء للسببية فإن توصيته ﵇ المتضمنة للاستعانة بغيره ﷾ كانت باعثة لما ذكر من إنسائه ذِكْرَ رَبِّهِ أي ذكر يوسف ﵇ عند الملك، والإضافة لأدنى ملابسة، ويجوز أن تكون من إضافة المصدر إلى المفعول بتقدير مضاف أي ذكر إخبار ربه فَلَبِثَ أي فمكث يوسف ﵇ بسبب ذلك القول أو الإنساء فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ البضع ما بين الثلاث إلى التسع كما روي عن قتادة وعن مجاهد أنه من الثلاث إلى السبع، وقال أبو عبيدة: من الواحد إلى العشرة، ولا يذكر على ما قال الفراء: إلّا مع العشرات دون المائة والألف، وهو مأخوذ من البضع بمعنى القطع والمراد به هنا في أكثر الأقاويل سبع سنين وهي مدة لبثه كلها فيما صححه البعض، وسنتان منها كانت مدة لبثه بعد ذلك القول، ولا يأبى ذلك فاء السببية لأن لبث هذا المجموع مسبب عما ذكر، وقيل: إن هذه السبع مدة لبثه بعد ذلك القول، وقد لبث قبلها خمسا فجميع المدة اثنتا عشرة سنة، ويدل عليه
{ عِنْدَ رَبِّكَ } “efendinin yanında.” Rivayet edildiğine göre kurtulacak olan üçüncü gün zindanın kapısına ulaştığında ona: 'Bana ihtiyacını vasiyet et' dedi; o aleyhisselâm da: 'İhtiyacım, beni efendinin yanında anman ve beni bizzat şahit olduğun sıfatımla tarif etmendir' dedi. { فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ } “Fakat şeytan ona unutturdu”, yani şeytan vesvesesiyle ve kalbine meşgaleler atarak o kurtulan kimseye bunu unutturdu, ta ki [Yûsuf'u] anmaktan gafil oldu; aksi halde unutturmak hakikatte Allah Teâlâ'ya aittir. Fâ harfi sebebiyye içindir; zira onun aleyhisselâm O'ndan celle celâlühû başkasından yardım istemeyi içeren bu tavsiyesi, zikredilen unutturmaya bir sebep olmuştur; { ذِكْرَ رَبِّهِ } “efendisine anmayı”, yani Yûsuf aleyhisselâmı kralın yanında anmayı. İzafet en küçük bir münasebetten ötürüdür; mahzuf bir muzaf takdiriyle masdarın mef'ûle izafeti olması da caizdir, yani 'efendisine haber vermeyi anmayı' demektir. { فَلَبِثَ } “Böylece kaldı”, yani bu sözü yahut bu unutturma sebebiyle Yûsuf aleyhisselâm kaldı, { فِي السِّجْنِ } “zindanda”, { بِضْعَ سِنِينَ } “birkaç yıl.” Bid' (birkaç), Katâde'den rivayet edildiğine göre üç ile dokuz arasıdır; Mücâhid'den ise üç ile yedi arası olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyde birden ona kadar olduğunu söylemiştir; Ferrâ'nın dediğine göre ise yüz ve bin ile değil ancak onlar basamağı ile birlikte zikredilir. Kesmek manasındaki 'el-bad'' kökünden türetilmiştir; görüşlerin çoğuna göre buradaki murat yedi yıldır. Bazılarının sahih gördüğüne göre bu yedi yıl onun zindanda kaldığı toplam süredir; bunun iki yılı söz konusu sözden sonra kaldığı süredir. Sebebiyye bildiren fâ harfi buna engel değildir; çünkü bu toplam kalış zikredilen şeyden müsebbeptir. Bu yedi yılın o sözden sonra kaldığı süre olduğu, bundan önce de beş yıl kaldığı ve dolayısıyla toplam sürenin on iki yıl olduğu da söylenmiştir; buna delalet eden husus şudur:
خبر «رحم الله تعالى أخي يوسف لو لم يقل: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ لما لبث في السجن سبعا بعد خمس» ،
Şu haberdir: “Allah Teâlâ kardeşim Yûsuf'a rahmet etsin; şayet { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Beni efendinin yanında an” demeseydi, zindanda beş yıldan sonra yedi yıl kalmazdı.”
وتعقب بأن الخبر لم يثبت بهذا اللفظ وإنما
[Buna], haberin bu lafızla sabit olmadığı, bilakis...
الثابت في عدة روايات ما لبث في السجن طول ما لبث وهو لا يدل على المدعى، وروي ابن حاتم عن طاوس والضحاك تفسير البضع هاهنا بأربع عشرة سنة وهو خلاف المعروف في تفسيره، والأولى أن لا يجوز بمقدار معين كما قدمنا، وكون هذا اللبث مسببا عن القول هو الذي تظافرت عليه الأخبار كالخبر السابق والخبر الذي
birçok rivayette sabit olan lafzın “kaldığı süre kadar zindanda kalmazdı” şeklinde olduğu ve bunun da iddia edilen şeye delalet etmediği söylenerek itiraz edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Tâvûs ve Dahhâk'tan buradaki “bid'” kelimesinin tefsirini on dört yıl olarak rivayet etmiştir ki bu, onun tefsirinde bilinenin aksinedir. Evla olan, daha önce belirttiğimiz üzere belirli bir miktarla sınırlandırılmamasıdır. Zindanda kalışın bu söze dayalı bir sebep olması ise önceki haber ve şu rivayet edilen haber gibi
روي عن أنس قال: «أوحى الله تعالى إلى يوسف ﵇ من استنقذك من القتل حين هم إخوتك أن يقتلوك، قال: أنت يا رب، قال: فمن استنقذك من الجب إذ ألقوك فيه، قال: أنت يا رب، قال: فمن استنقذك من المرأة إذ همت بك، أنت يا رب، قال: فما بالك نسيتني وذكرت آدميا، قال: يا رب كلمة تكلم بها لساني، قال: وعزتي لأدخلنك في السجن بصع سنين»
pek çok haberin birleştiği husustur; Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ Yûsuf'a aleyhisselâm şöyle vahyetti: 'Kardeşlerin seni öldürmeye kalkıştığında seni ölümden kim kurtardı?' O: 'Sen, ey Rabbim' dedi. 'Seni kuyuya attıklarında oradan kim kurtardı?' buyurdu. 'Sen, ey Rabbim' dedi. 'O kadın sana niyetlendiğinde seni ondan kim kurtardı?' buyurdu; 'Sen, ey Rabbim' dedi. 'Peki o halde beni unutup bir âdemoğlunu anmanın sebebi nedir?' buyurdu. 'Ey Rabbim, dilimin söylediği bir sözdü' dedi. Bunun üzerine: 'İzzetime andolsun ki seni birkaç yıl zindana koyacağım' buyurdu.”
وغير ذلك من الأخبار، ولا يشكل على هذا أن الاستعانة بالعباد في كشف الشدائد مما لا بأس به، فقد قال سبحانه: وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى [المائدة: ٢] فكيف عوتب ﵇ في ذلك لأن ذلك ما يختلف باختلاف الأشخاص، واللائق بمناصب الأنبياء ﵈ ترك ذلك والأخذ بالعزائم، واختار أبو حيان أن يوسف ﵇ إنما قال للشرابي ما قال ليتوصل بذلك إلى هداية الملك وإيمانه بالله تعالى كما توصل إلى إيضاح الحق لصاحبيه، وإن ذلك ليس من باب الاستعانة بغير الله تعالى في تفريج كربه وخلاصه من السجن، ولا يخفى أن ذلك خلاف الظاهر، وموجب للطعن في غير ما خبر، نعم إنه اللائق بمنصبه ﵊.
Ve bundan başka haberler de vardır. Sıkıntıların giderilmesinde kullardan yardım istemenin bir sakıncası olmadığı -nitekim Allah Sübhânehû: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın” buyurmuştur- dolayısıyla onun aleyhisselâm bundan ötürü nasıl azarlandığı hususu bir müşkillik teşkil etmez; zira bu durum kişilere göre farklılık gösterir. Peygamberlerin aleyhimüsselâm makamlarına layık olan ise bunu terk edip azimetlere sarılmaktır. Ebû Hayyân, Yûsuf'un aleyhisselâm sâkîye bu sözü yalnızca, iki zindan arkadaşına hakkı açıkladığı gibi kralın hidayetine ve Allah Teâlâ'ya iman etmesine vesile kılmak amacıyla söylediğini; bunun sıkıntısını gidermek ve zindandan kurtulmak için Allah Teâlâ'dan başkasından yardım isteme kabilinden olmadığını tercih etmiştir. Ancak bunun zahire aykırı olduğu ve birden çok habere itirazı gerektirdiği gizli değildir; evet, onun aleyhisselâm makamına layık olan da budur.
وجوز بعضهم كون ضمير- أنساه- ورَبِّهِ عائدين على يوسف ﵇، وإنساء الشيطان ليس من الإغواء في شيء بل هو ترك الأولى بالنسبة لمقام الخواص الرافعين للأسباب من البين، وأنت تعلم أن الأول هو المناسب لمكان الفاء، ولقوله تعالى الآتي: واذكر بعد أمة وَقالَ الْمَلِكُ وهو الريان وكان كافرا، ففي إطلاق ذلك عليه دلالة على ما قيل: على جواز تسمية الكافر ملكا، ومنعه بعضهم، وكذا منع أن يقال: له أمير احتجاجا بأنه صلى الله تعالى عليه وسلم كتب إلى هرقل «عظيم الروم» ولم يكتب ملك الروم، أو أميرهم لما فيه من إيهام كونه على الحق، وجعل هذا حكاية اسم مضى حكمه وتصرم وقته، ومثله لا يضر أي قال لمن عنده: إِنِّي أَرى أي رأيت، وإيثار صيغة المضارع لحكاية الحال الماضية سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ ممتلئات لحما وشحما من سمن كسمع سمانة بالفتح وسمنا كعنبا فهو سامن، وسمين، وذكر أن سمينا وسمينة تجمع على سمان، فهو ككرام جمع كريم وكريمة، يقال: رجال كرام ونسوة كرام يَأْكُلُهُنَّ أي أكلهن، والعدول إلى المضارع لاستحضار الصورة تعجيبا، والجملة حال من البقرات أو صفة لها سَبْعٌ عِجافٌ أي سبع بقرات مهزولة جدا من قولهم: نصل أعجف أي دقيق وهو جمع عجفاء على خلاف القياس، والقياس عجف كحمراء، وحمر فإن فعلاء وأفعل لا يجمع على فعال لكنهم بنوه على سِمانٍ وهم قد يبنون الشيء على ضده كقولهم: عدوة بالهاء لمكان صديقة، وفعول بمعنى فاعل لا تدخله الهاء، وأجرى سِمانٍ على المميز فجر على أنه وصف له، ولم ينصب على أن يكون صفة للعدد المميز لأن وصف تمييزه وصف له معنى، وقد ذكروا أنه إذا وصف التمييز كان التمييز بالنوع وإذا وصف التمييز كان التمييز بالجنس، ولا شك أن الأول أولى وأبلغ لاشتمال النوع على الجنس فهو أزيد في رفع الإبهام المقصود من التمييز، فلهذا رجح ما في النظم الكريم على غيره ولم يقل: سَبْعٌ عِجافٌ بالإضافة، وجعله صفة للتمييز المقدر على قياس ما قبله- لأن التمييز لبيان الجنس والحقيقة والوصف- لا يدل عليه بل على شيء ما له حال وصفة، فلذا ذكروا أن التمييز يكون باسم الجنس الجامد ولا يكون بالوصف المشتق في فصيح الكلام، فتقول: عندي ثلاثة قرشيون ولا تقول قرشيين بالإضافة، وأما قولك: ثلاثة فرسان وخمسة ركبان فلجريان الفارس والراكب مجرى الأسماء لاستعمالها في الأغلب من غير موصوف.
Bazıları { أَنْساهُ } ve { رَبِّهِ } lafızlarındaki zamirlerin Yûsuf'a aleyhisselâm raci olmasını caiz görmüşlerdir; şeytanın unutturması ise hiçbir şekilde saptırma kabilinden olmayıp sebepleri aradan çıkaran havas makamına nispetle evla olanı terk etmekten ibarettir. Sen bilirsin ki birinci görüş, fâ harfinin konumuna ve Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } kavline daha uygundur. { وَقالَ الْمَلِكُ } “Kral dedi ki”; o er-Reyyân idi ve kâfirdi. Dolayısıyla bu ifadenin ona ıtlak edilmesinde -söylendiğine göre- kâfire kral denilmesinin caiz olduğuna delalet vardır. Bazıları bunu men etmiş, aynı şekilde onun hak üzere olduğu vehmini vermesinden ötürü Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in Herakleios'a 'Bizans'ın kralı' veya 'onların emiri' diye değil de 'Bizans'ın büyüğü' diye yazmasını delil getirerek ona emir denilmesini de men etmiştir. Buradaki durum ise hükmü geçmiş ve vakti tükenmiş bir ismin nakledilmesi olarak değerlendirilmiştir ki böylesi bir durum zarar vermez. Yani yanındakilere dedi ki: { إِنِّي أَرى } “Ben [rüyada] görüyorum”, yani gördüm. Muzari sîgasının tercih edilmesi geçmiş halin hikâye edilmesi içindir. { سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } “yedi semiz inek”; et ve yağla dolgun inekler demektir; s-m-n kökünden (Semine-yesmeu gibi) masdarı fetha ile Semâne (سَمَانَة) ve İneb gibi Sımen (سِمَن) şeklinde gelir; dolayısıyla o Sâmin (سامن) ve Semîn (سمين)dir. Belirtildiğine göre Semîn ve Semîne kelimelerinin çoğulu Simân (سِمان) olarak gelir; tıpkı Kerîm ve Kerîme'nin çoğulu olan Kirâm (كرام) gibidir; nitekim 'kerim adamlar' (رجال كرام) ve 'kerim kadınlar' (نسوة كرام) denir. { يَأْكُلُهُنَّ } “onları yiyor”, yani onları yedi. Muzariye yöneliş, hayret uyandırmak amacıyla sahneyi göz önüne getirmek içindir; cümle ineklerin hâli yahut sıfatıdır. { سَبْعٌ عِجافٌ } “yedi zayıf [inek]”, yani son derece zayıf yedi inek; 'ince ok ucu' anlamındaki Naslun A'cef (نَصْلٌ أَعْجَف) sözünden gelir. Bu, kıyasa aykırı olarak A'cfâ (عجفاء) kelimesinin çoğuludur; kıyasa uygun olanı ise Hamrâ-Humr (حَمْرَاء - حُمْر) gibi 'Ucuf' (عُجْف) olmasıdır; zira Fe'lâ (فَعْلَاء) ve Ef'al (أَفْعَل) vezinleri Fi'âl (فِعَال) şeklinde çoğul yapılmaz. Fakat bunu { سِمانٍ } veznine uydurmuşlardır; nitekim onlar bazen bir kelimeyi zıddına benzeterek kurarlar; örneğin 'sadîka' (صديقة) kelimesine binaen 'aduvve' (عدوة) demeleri gibi, zira Fâil manasındaki Faûl veznine normalde hâ (dişilik tâ'sı) bitişmez. { سِمانٍ } kelimesi mümeyyeze tâbi kılınarak onun sıfatı olduğu için mecrûr olmuştur; temyiz edilen sayıya sıfat kılınarak mansûb yapılmamıştır, zira temyizinin vasfı manen sayının da vasfıdır. Belirtmişlerdir ki temyiz sıfatlandırıldığında temyiz nevi ile olur; temyiz sıfatlandırılmadığında ise temyiz cins ile olur. Şüphe yok ki birincisi daha evla ve daha beliğdir; çünkü nevi cinsi de içerir ve dolayısıyla temyizden amaçlanan kapalılığın giderilmesinde daha etkilidir. İşte bu yüzden nazm-ı kerîmdeki kullanım diğerine tercih edilmiştir; izafetle { سَبْعٌ عِجافٌ } denilmeyip -öncekinin kıyasına göre- takdir edilen temyizin sıfatı kılınmıştır; zira temyiz cinsi ve hakikati beyan etmek içindir, sıfat ise buna delalet etmez, bilakis bir hali ve vasfı olan bir şeye delalet eder. Bu yüzden beliğ kelamda temyizin müştak sıfatla değil câmid cins ismiyle olacağını zikretmişlerdir; nitekim 'yanımda Kureyşli üç kişi var' derken 'ındî selâsetün Kureyşiyyûne' (عندي ثلاثة قرشيون) dersin, izafetle 'Kureyşiyyîne' (قرشيين) demezsin. 'Üç süvari' (ثلاثة فرسان) ve 'beş binekli' (خمسة ركبان) sözüne gelince, Fâris ve Râkib kelimeleri çoğunlukla mevsufları olmaksızın kullanıldıkları için isim hükmünde cereyan etmiştir.
واعترض صاحب الفرائد بأن الأصل في العدد التمييز بالإضافة فإذا وصف السبع بالعجاف فلا بد من تقدير المضاف إليه، وكل واحد من الوصف- وتقدير المضاف إليه- خلاف الأصل أما إذا أضيف كانت الصفة قائمة مقام الموصوف فقولنا: سَبْعٌ عِجافٌ في قوة قولنا: سبع بقرات عجاف، فالتمييز المطلوب بالإضافة حاصل بالإضافة إلى الصفة لقيامها مقام الموصوف، فكما يجوز سبع بقرات عجاف يجوز سبع عجاف، وإنما لم يضف لأنه قائم مقام البقرات وهي موصوفة بعجاف فكانت من قبيل إضافة الموصوف إلى الصفة وهي غير جائزة إلّا بتأويل، وتعقب ذلك القطب بأنه هب أن الأصل في العدد التمييز بالإضافة لكن لما سبق ذكر سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ تبين أن السبع العجاف بقرات فهذا السبع مميز بما تقدم فقد حصل التمييز بالإضافة فلو أضيف إلى العجاف لكان العجاف قائما مقام البقرات في التمييز فيكون التمييز بالوصف وهو خلاف الأصل، وأما إن السبع قائم مقام البقرات فإنما يكون إذا وصف بالعجاف أما إذا أضيف بكون العجاف قائمة مقام البقرات فلا يلزم إضافة الموصوف إلى الصفة اهـ، وفيه تأمل.
el-Ferâid sahibi, sayıda aslolanın izafetle temyiz olduğunu, dolayısıyla 'seb' (yedi)' kelimesi 'ıcâf (zayıflar)' ile sıfatlandığında bir muzafun ileyhin takdir edilmesinin zorunlu olduğunu, sıfatlandırmanın da muzafun ileyh takdir etmenin de asla aykırı olduğunu belirterek itiraz etmiştir. İzafe edildiğinde ise sıfat mevsufun yerine geçmiş olur; dolayısıyla { سَبْعٌ عِجافٌ } sözümüz 'seb'u bakarâtin ıcâfin' (سبع بقرات عجاف) sözümüzün kuvvetindedir. Böylece izafetle istenen temyiz, mevsufun yerine geçmesinden ötürü sıfata izafe edilmesiyle hâsıl olur; nitekim 'seb'u bakarâtin ıcâfin' caiz olduğu gibi 'seb'u ıcâfin' de caizdir. İzafe edilmemesinin sebebi ise, onun mevsuf olan 'bakarât' yerine geçmesi ve onun da 'ıcâf' ile sıfatlanmış olmasıdır; bu da mevsufun sıfata izafesi kabilinden olur ki bu tevil olmaksızın caiz değildir. Kutub ise buna şöyle itiraz etmiştir: Sayıda aslolanın izafetle temyiz olduğunu farz etsek bile, daha önce { سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } zikri geçtiğinde zayıf yedinin de inek olduğu anlaşılmıştır; dolayısıyla bu yedi öncekiyle temyiz edilmiştir ve izafetle temyiz gerçekleşmiştir. Şayet 'el-Icâf'a izafe edilseydi, 'el-Icâf' temyiz hususunda 'el-Bakarât'ın yerine geçerdi ve böylece temyiz vasıfla yapılmış olurdu ki bu asla aykırıdır. 'Yedi' lafzının 'el-Bakarât' yerine geçmesi ise ancak 'el-Icâf' ile sıfatlandığı zaman olur; 'el-Icâf'ın 'el-Bakarât' yerine geçmesiyle izafe edildiğinde ise mevsufun sıfata izafe edilmesi gerekmez. [Kutub'un sözü burada bitti.] Fakat bunda düşünecek yön vardır.
وذكر العلامة الطيبي في هذا المقام أنه يمكن أن يقال: إن المميز إذا وصف ثم رفع به الإبهام والإجمال من العدد آذن بأنهما مقصودان في الذكر بخلافه إذا ميز ثم وصف بل الوصف ادعى لأن المميز إنما استجلب للوصف، ومن ثمّ ترك التمييز في القرائن الثلاث والمقام يقتضي ذلك لأن المقصود بيان الابتلاء بالشدة بعد الرخاء، وبيان الكمية بالعدد والكيفية بالبقرات تابع فليفهم، ويعلم من ذلك وجه العدول إلى ما في النظم الكريم عن أن يقال: إني أرى سبع بقرات عجاف يأكلن سبعا سمانا الأخصر منه.
Allâme et-Tîbî bu makamda şöyle denilebileceğini zikretmiştir: Temyiz sıfatlandırılıp ardından sayının kapalılığı ve icmâli onunla giderildiğinde, bu durum her ikisinin de zikredilmesinin kastedildiğini bildirir; temyiz edilip ardından sıfatlandırılması ise böyle değildir, bilakis sıfat daha belirgindir çünkü temyiz ancak sıfat için getirilmiştir. Bu sebeptendir ki üç karinede temyiz terk edilmiştir ve makam da bunu gerektirmektedir; çünkü maksat refahtan sonra darlıkla imtihan olunmayı beyan etmektir; sayı ile kemiyetin, inekler ile keyfiyetin beyanı ise tâbidir, iyi anlaşılsın! Bundan, daha muhtasar olan 'ben yedi semiz ineği yiyen yedi zayıf inek görüyorum' (إني أرى سبع بقرات عجاف يأكلن سبعا سمانا) denilmeyip nazm-ı kerîmdeki ifadeye yönelmenin gerekçesi de anlaşılmış olur.
وقيل: إن التعبير بذلك بأنه ما رأى السمان، فقد روي أنه رأى سبع بقرات سمان خرجن من نهر يابس ثم خرج عقيبهنّ سبع بقرات عجاف فابتلعت السمان ولم يتبين عليها منهن شيء.
Bu şekilde tabir edilmesinin sebebinin semiz olanları görmemiş olması olduğu da söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre o, kurumuş bir nehirden çıkan yedi semiz inek görmüş, ardından arkalarından yedi zayıf inek çıkıp semiz olanları yutmuş ve zayıf olanların üzerinde semizlerden hiçbir iz belli olmamıştır.
وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ قد انعقد حبها وَأُخَرَ أي وسبعا أخر يابِساتٍ قد أدركت والتوت على الخضر حتى غلبتها ولم يبق من خضرتها شيء على ما روي، ولعل عدم التعرض لذكر العدد للاكتفاء بما ذكر من حال البقرات، ولا يجوز عطف أخر على سنبلات لأن العطف على المميز يقتضي أن يكون المعطوف والمعطوف عليه بيانا للمعدود سواء قيل: بالانسحاب أو بتكرير العامل لأن المعنى على القولين لا يختلف وإنما الاختلاف في التقدير اللفظي وحينئذ يلزم التدافع في الآية لأن العطف يقتضي أن تكون السنبلات خضرها ويابسها سبعا، ولفظ أُخَرَ يقتضي أن يكون غير السبع وذلك لأن تباينها في الوصف أعني الخضرة واليبس منطوق، واشتراكهما في السنبلية فيكون مقتضى لفظ أُخَرَ تغايرهما في العدد ولزم التدافع، وعلى هذا يصح أن تقول: عندي سبعة رجال قيام وقعود بالجر لأنك ميزت سبعة رجال موصوفين بالقيام والقعود على أن بعضهم كذا وبعضهم كذا، ولا يصح سبعة رجال قيام وآخرين قعود لما علمت، فالآية والمثال في هذا المبحث على وزان واحد كما يقتضيه كلام الكشاف، ونظر في ذلك صاحب الفرائد فقال: إن الصحيح أن العطف في حكم تكرير العامل لا الانسحاب فلو عطف آخرين على رجال قيام لكان سبعة مكررة في المعطوف أي وسبعة آخرين أي رجال آخرين قعود، ويفسد المعنى لأن المفروض أن الرجال سبعة، وأما الآية فلو كرّر فيها وقيل: وسبع أخر أي وسبع سنبلات أخر استقام لأن الخضر سبع واليابسات سع، نعم لو خرج ذلك على المرجوح وهو الانسحاب أدّى إلى أن السبع المذكورة مميزة بسنبلات خضر وسنبلات أخر يابسات، وفسد إذ المراد أن كلا منهما سبعة، لا أنها سبعة، فالمثال والآية ليسا على وزان إذ هو على تكرير العامل يفسد وعلى الانسحاب يصح، والآية بالعكس، ثم بنى على ما زعمه من أن الصحيح قول التكرير جواز العطف.
{ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ } “ve yedi yeşil başak”; taneleri oluşmuş [başaklar], { وَأُخَرَ } “ve diğer bir [yedi]”, { يابِساتٍ } “kuru [başak].” Olgunlaşıp yeşillere sarılmış, nihayet rivayet edildiğine göre onlara galip gelmiş ve yeşilliklerinden hiçbir şey bırakmamıştır. Sayının zikrinin ele alınmaması, ineklerin durumuna dair zikredilenle yetinilmesinden ötürü olsa gerektir. { أُخَرَ } kelimesinin { سُنْبُلاتٍ } üzerine atfedilmesi caiz değildir; zira mümeyyeze atıf, gerek inhâb (hükmün sirayeti) gerek âmilin tekrarı görüşüne göre matuf ile matufun aleyhin sayılan şeyin beyanı olmasını gerektirir; çünkü mana iki görüşte de değişmez, ihtilaf yalnızca lafzî takdirdedir. Bu durumda ayette bir tezat (çelişki) doğar; çünkü atıf, yeşiliyle kurusuyla başakların toplamının yedi olmasını gerektirir, { أُخَرَ } lafzı ise yedi haricinde olmasını gerektirir. Zira vasıftaki zıtlıkları -yani yeşillik ve kuruluk- mantûktur (açıktır), başak olma vasfındaki ortaklıkları da öyle; dolayısıyla { أُخَرَ } lafzının gereği sayıca başkaca olmalarıdır ve böylece çelişki doğar. Buna binaen cerr ile 'yanımda ayakta ve oturmakta olan yedi adam var' (عندي سبعة رجال قيام وقعود) demen sahih olur; çünkü bazısı şöyle bazısı böyle olmak üzere kıyam ve kuûd ile sıfatlanmış yedi adamı temyiz etmiş olursun; fakat bildiğin sebepten ötürü 'seb'atü ricâlin kıyâmin ve âharîne kuûden' (سبعة رجال قيام وآخرين قعود) denmesi sahih olmaz. el-Keşşâf'ın kelamının gerektirdiği üzere bu bahiste ayet ile misal aynı vezindedir. el-Ferâid sahibi buna itiraz ederek şöyle demiştir: Sahih olan, atfın inhâb değil âmilin tekrarı hükmünde olmasıdır; şayet 'âharîn' 'ricâl kıyâm' üzerine atfedilseydi matufta 'yedi' tekrarlanmış olurdu, yani 've diğer yedi oturan adam' anlamına gelirdi ve mana bozulurdu; çünkü farz edilen, adamların toplamının yedi olduğudur. Ayette ise şayet tekrarlansa ve 've diğer yedi yani diğer yedi başak' denilseydi mana düzgün olurdu; çünkü yeşiller de yedidir, kurular da yedidir. Evet, bu durum mercuh olan inhâba göre tevil edilirse zikredilen yedinin yeşil başaklar ve diğer kuru başaklar ile temyiz edilmesine yol açar ve mana bozulur; zira murat her birinin yedişer tane olmasıdır, toplamının yedi olması değildir. Dolayısıyla misal ile ayet aynı vezinde değildir; zira misal âmilin tekrarında bozulur, inhâbda sahih olur; ayette ise tam tersidir. Sonra o, sahih olduğunu iddia ettiği âmilin tekrarı görüşüne dayanarak atfın caiz olduğunu hükme bağlamıştır.
وادعى أن الأولى أن يكون العطف على خُضْرٍ لا على يابِساتٍ ليدل على موصوف آخر، وهو
Ve o, başka bir mevsufa delalet etmesi için atfın { يابِساتٍ } üzerine değil { خُضْرٍ } üzerine olmasının daha evla olduğunu iddia etmiştir ki bu mevsuf da
سنبلات ولا يقدر موصوفها بقرينة السياق، ولا يخفى أن الكلام إنما هو على تقدير أن يكون مميز السبع ما علمت، وعلى ذلك يلزم التدافع، ولا يبنى على فرض أنهم سبعة أو أربعة عشر فيصح في الآية ولا يصح في المثال فإنه وهم.
'başaklar'dır ve siyakın karinesiyle mevsufu takdir edilmez. Gizli değildir ki söz, ancak yedinin temyizinin bildiğin şey olması takdirine göredir; buna göre ise çelişki zorunlu olur. Yoksa onların yedi yahut on dört olduğu faraziyesi üzerine bina edilip de ayette sahih olup misalde sahih olmadığı söylenemez; zira bu bir vehimdir.
ومن ذلك يظهر أنه لا مدخل للتكرير والانسحاب في هذا الفرض، ثم إن المختار قول الانسحاب على ما نص عليه الشيخ ابن الحاجب وحققه في غير موضع، وأما الاستدلال بالآية على الانسحاب لا التقدير وإلّا لكان لفظ أُخَرَ تطويلا يصان كلام الله تعالى المعجز عنه فغير سديد على ما في الكشف لأن القائل بالتقدير يدّعي الظهور في الاستقلال، وكذلك القائل بالانسحاب يدعي الظهور في المقابل على ما نص عليه أئمة العربية فلا يكون التأكيد- بأخر- لإرادة النصوص تطويلا بل إطنابا يكون واقعا في حاق موقعه هذا يا أَيُّهَا الْمَلَأُ خطاب للاشراف ممن يظن به العلم، يروى أنه جمع السحرة والكهنة والمعبرين فقال لهم: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ.
Buradan anlaşılmaktadır ki bu faraziyede tekrarın ve inhâbın bir yeri yoktur. Ayrıca muhtar olan, Şeyh İbnü'l-Hâcib'in nass olarak belirttiği ve birden fazla yerde tahkik ettiği üzere inhâb kavlidir. Ayetin, takdire değil de inhâba delil getirilmesine -aksi takdirde { أُخَرَ } lafzının Allah Teâlâ'nın muciz kelamının tenzih edileceği bir tatvil olacağı gerekçesine- gelince, el-Keşf'te belirtildiği üzere bu isabetli değildir; çünkü takdir taraftarı bağımsızlıkta zuhuru iddia eder, aynı şekilde inhâb taraftarı da Arap dili imamlarının belirttiği üzere karşıt görüşte zuhuru iddia eder. Dolayısıyla nassları irade etmek için { أُخَرَ } ile pekiştirme yapmak bir tatvil (gereksiz uzatma) değil, bilakis tam yerinde cereyan eden bir ıtnâb olur. { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ } “Ey ileri gelenler!” Kendilerinde ilim bulunduğu zannedilen eşrafa bir hitaptır; rivayet edildiğine göre o, büyücüleri, kâhinleri ve rüya tabircilerini toplamış ve onlara şöyle demiştir: “Ey ileri gelenler!”
أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ هذه أي عبروها وبينوا حكمها وما تؤول إليه من العاقبة. وقيل: هو خطاب لجلسائه وأهل مشورته، والتعبير عن التعبير بالإفتاء لتشريفهم وتفخيم أمر رؤياه إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ أي تعلمون عبارة جنس الرؤيا (١) علما مستمرا وهي الانتقال من الصورة المشاهدة في المنام إلى ما هي صورة ومثال لها من الأمور الآفاقية والأنفسية الواقعة في الخارج من العبور وهو المجاوزة، تقول: عبرت النهر إذا قطعته وجاوزته، ونحوه أولتها أي ذكرت ما تؤول إليه وعبرت الرؤيا بالتخفيف عبارة أقوى وأعرف عند أهل اللغة من عبرت بالتشديد تعبيرا حتى إن بعضهم أنكر التشديد، ويرد عليه ما أنشده المرد في الكامل لبعض الأعراب وهو:
{ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ } “Rüyam hakkında bana fetva verin”; yani onu tabir edip hükmünü ve varacağı akıbeti bana açıklayın. Bunun meclis arkadaşlarına ve danışma heyetine bir hitap olduğu da söylenmiştir. Tabir etme fiilinin fetva verme olarak ifade edilmesi onları şereflendirmek ve rüyasının şanını yüceltmek içindir. { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Eğer rüya tabir ediyorsanız.” Yani rüya cinsinin tabirini sürekli bir ilimle biliyorsanız. Bu [tabir], rüyada müşahede edilen suretten dış dünyada vuku bulan afakî ve enfüsî işlerden onun sureti ve timsali olan şeye geçmektir; kelime geçmek anlamındaki 'el-ubûr' (العبور) kökünden gelir; nehri kesip geçtiğinde 'abertü'n-nehra' (عبرت النهر) dersin. 'Onu tevil ettim' (أولتها) sözü de böyledir; yani varacağı şeyi zikrettim demektir. Dil ehli nezdinde tahfif ile 'abertü'r-ru'yâ' (عبرت الرؤيا) demek, şeddeli olarak 'abbertü te'bîran' (عبرت تعبيرا) demekten daha kuvvetli ve daha meşhurdur; hatta bazısı şeddeli kullanımı inkâr etmiştir. el-Müberred'in el-Kâmil'de bazı bedevilerden naklettiği şu beyit buna reddiye oluşturur:
رأيت رؤيا ثم عبرتها ... وكنت للأحلام عبارا
“Bir rüya gördüm sonra onu tabir ettim (abbertühâ) ... Ve ben rüyaları çokça tabir eden biriydim.”
والجمع بين الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار كما أشير إليه، واللام قيل: متعلقة بمحذوف والمقصود بذاك البيان كأنه لما قيل: تَعْبُرُونَ قيل: لأي شيء؟ فقيل: للرؤيا فهي للبيان كما في سقيا له إلّا أن تقديم البيان على المبين لا يخلو عن شيء، وقيل- واختاره أبو حيان- إنها لتقوية الفعل المذكور لأنه ضعف بالتأخير، ويقال لها:
Geçmiş ve gelecek zamanın bir arada kullanılması, işaret edildiği üzere sürekliliğe delalet etmek içindir. Lâm harfinin mahzuf bir kelimeye müteallik olduğu ve bununla maksadın beyan olduğu söylenmiştir; sanki { تَعْبُرُونَ } denilince 'ne için?' denilmiş, 'rüya için' denilmiştir; dolayısıyla o, 'sukyen lehû' (سقيا له) terkibinde olduğu gibi beyan içindir; ancak mübeyyenin önüne beyanın geçirilmesi tenkitten uzak değildir. Denildiğine göre -ki Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir- bu lâm, zikredilen fiilin sonraya kalması sebebiyle zayıflamasından ötürü onu takviye etmek içindir. Buna:
لام التقوية وتدخل في الفصيح على المعمول إذا تقدم على عامله مطلقا وعلى معمول غير الفعل إذا تأخر كزيد ضارب لعمرو، وفي كونها زائدة أو لا خلاف، وقيل: إنه جيء بها لتضمين الفعل المتعدي معنى فعل قاصر يتعدى باللام أي إن كنتم تنتدبون لعبارتها، وجوز أن يكون لِلرُّءْيا خبر كان كما تقول: كان فلان لهذا الأمر إذا كان مستقبلا به متمكنا منه، وجملة تَعْبُرُونَ خبر آخر أو حال، ولا يخفى ما في ذلك من التكلف، وكذا فيما قبله.
lâm-ı takviye denir; fasih kelamda mutlak olarak âmilinin önüne geçen mamûle ve fiil dışındaki âmillerin sonraya kalan mamûlüne dahil olur; nitekim 'Zeydün dâribun li-Amrin' (زيد ضارب لعمرو) böyledir. Zâid olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır. Müteaddi fiile, lâm ile müteaddi olan lâzım bir fiilin manasını tazmin etmek için getirildiği de söylenmiştir; yani 'şayet onun tabirine ehil iseniz/girişiyorsanız' demektir. { لِلرُّءْيا } ifadesinin Kâne'nin haberi olması da caiz görülmüştür; nitekim bir kimse o işe ehil ve muktedir olduğunda 'falan kimse bu iş içindi' (كان فلان لهذا الأمر) denir. { تَعْبُرُونَ } cümlesi ise ikinci bir haber veya hâldir. Bunda ve bundan öncekinde ne derece tekellüf bulunduğu gizli değildir.
وقرأ أبو جعفر بالإدغام في الرؤيا وبابه بعد قلب الهمزة واوا ثم قلب الواو ياء لسبقها إياها ساكنة، ونصوا على شذوذ ذلك لأن الواو بدل غير لازم قالُوا استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال الملأ للملك إذ قال لهم ذلك؟
Ebû Ca'fer, { الرُّءْيا } ve benzeri kelimelerde hemzeyi vâva çevirip ardından sakin olarak yâ'dan önce gelmesi sebebiyle vâvı yâ'ya çevirdikten sonra idgam ile okumuştur; âlimler bunun şâz olduğunu belirtmişlerdir çünkü vâv gayr-ı lâzım bir bedeldir. { قالُوا } “Dediler ki”; istînâf-ı beyânîdir; sanki 'Kral onlara böyle dediğinde ileri gelenler ona ne dedi?' denilmiştir,
فقيل: هي أَضْغاثُ أَحْلامٍ أي هي أَضْغاثُ إلخ، وهي جمع ضغث وهو أقل من الحزمة وأكثر من القبضة من أخلاط النبات، وقد يطلق على ما كان من جنس واحد كما في قوله:
buna karşılık: “Onlar { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } 'karmakarışık hayallerdir'” denilmiştir. Yani bunlar 'edgâs'tır ilâ âhir. Bu kelime, bitki karışımlarından bir demetten az ve bir kabzadan (tutamdan) fazla olan dıgs (ضِغْث) kelimesinin çoğuludur; bazen şu beyitte olduğu gibi tek bir cinsten olan şeyler için de kullanılır:
خود كأن فراشها وضعت به ... أضغاث ريحان غداة شمال
“Nazlı bir güzel ki sanki yatağına, poyraz rüzgârı esen bir sabah vakti reyhan demetleri konulmuştur.”
وجعل من ذلك ما في قوله تعالى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ [ص: ٤٤] فقد روي أن أيوب ﵇ أخذ عثكالا من النخل فضرب به، وفي الكشاف أن «أضغاث الأحلام» تخاليطها وأباطيلها وما يكون منها من
Yüce Allah'ın { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ } “Eline bir demet sap al da onunla vur” [Sâd 44] ayetindeki ifade de bundan (tek bir cinsten olan şeyler kabilinden) sayılmıştır. Nitekim Eyyûb aleyhisselâm'ın hurma ağacından bir salkım çöpü alıp onunla vurduğu rivayet edilmiştir. el-Keşşâf'ta ise «أضغاث الأحلام» (karmakarışık düşler) ifadesinin; düşlerin karmaşaları, asılsız olanları ve bunlardan
حديث نفس أو وسوسة شيطان، وقد استعيرت لذلك، وأصلها ما جمع من أخلاط النبات وحزمه وإضافتها على معنى من أي أضغاث من أحلام، وأورد عليه أن الأضغاث إذا استعيرت للأحلام الباطلة والأحلام مذكورة، ولفظ هي المقدر عبارة عن رؤيا مخصوصة فقد ذكر المستعار والمستعار له، وذلك مانع من الاستعارة على الصحيح عندهم، وقد أجاب الكثير عن ذلك بما لا يخلو عن بحث، وذكر بعض المحققين في تقرير ذاك وجهين.
nefsin kuruntusu yahut şeytanın vesvesesinden ibaret olanlarıdır; kelime bunlar için istiare edilmiştir. Aslı ise toplanıp demet yapılan bitki karışımlarıdır; izafeti ise 'min' manasındadır, yani 'düşlerden demetler' demektir. Ona şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: 'Edgâs' kelimesi bâtıl düşler için istiare edildiğinde ve 'ahlâm' da açıkça zikredildiğinde, mukadder olan 'o' (هي) lafzı da belirli bir rüyadan ibaret olunca müsteâr da müsteârun leh de zikredilmiş olur; bu ise usulcülere göre sahih olan görüşe göre istiarenin oluşmasına engeldir. Birçok âlim buna itirazdan uzak olmayan cevaplar vermiştir; muhakkiklerden bazıları ise bu hususun izahında iki vecih zikretmiştir:
الأول أنه يريد أن حقيقة الأضغاث أخلاط النبات فشبه به التخاليط والأباطيل مطلقا سواء كانت أحلاما أم غيرها، ويشهد له قول الصحاح والأساس: ضغث الحديث خلطه، ثم أريد هنا بواسطة الإضافة أباطيل مخصوصة فطرفا الاستعارة أخلاط النبات والأباطيل الملفقات، فالأحلام ورؤيا الملك خارجان عنهما فلا يضر ذكرهما كما إذا قلت:
Birincisi: O, edgâsın hakikatinin bitki karışımları olduğunu kastetmektedir; dolayısıyla ister düş ister başka bir şey olsun, karmaşalar ve bâtıllar mutlak olarak buna benzetilmiştir. es-Sıhâh ve el-Esâs'taki 'hadisi karmaşıklaştırdı/karıştırdı' (ضغث الحديث: خلطه) sözü buna şahittir. Sonra burada izafet vasıtasıyla belirli bâtıllar kastedilmiştir; dolayısıyla istiarenin iki tarafı bitki karışımları ile uydurma bâtıllardır. Düşler ve kralın rüyası ise bu ikisinin dışındadır, dolayısıyla bunların zikredilmesi zarar vermez; tıpkı:
رأيت أسد قريش فهو قرينة أو تجريد، وقوله: تخاليطها تفسير له بعد التخصيص، وقوله: وقد استعيرت لذلك إشارة إلى التخاليط. الثاني أن الأضغاث استعيرت للتخاليط الواقعة في الرؤيا الواحدة فهي أجزاؤها لا عينها فالمستعار منه حزم النبات والمستعار له أجزاء الرؤيا، وهذا كما إذا استعرت الورد للخد، ثم قلت: شممت ورد هند مثلا فإنه لا يقال: إنه ذكر فيه الطرفان اهـ، ولا يخفى ما فيه من التكلف وارتكاب غير الظاهر.
'Kureyş'in aslanını gördüm' (رأيت أسد قريش) dediğinde bunun karine veya tecrid olması gibi. Onun 'onun karmaşaları' sözü tahsisten sonraki bir tefsiridir; 'bunun için istiare edilmiştir' sözü ise karmaşalara işarettir. İkincisi: Edgâs tek bir rüyada meydana gelen karmaşalar için istiare edilmiştir; dolayısıyla onlar rüyanın bizzat kendisi değil cüzleridir; müsteârun minh bitki demetleri, müsteârun leh ise rüyanın parçalarıdır. Bu, tıpkı gülü yanak için istiare edip sonra örneğin 'Hind'in gülünü kokladım' dediğinde iki tarafın birden zikredildiğinin söylenemeyeceği gibidir. [Muhakkiklerin sözü bitti.] Bunda ne derece tekellüf ve zahir olmayana yöneliş bulunduğu gizli değildir.
واستظهر بعضهم كون أَضْغاثُ أَحْلامٍ من قبيل لجين الماء، ولا يخفى أنه سالم عما أورد على الزمخشري (١) إلّا أن صاحب الأساس قد صرح بأن ذلك من المجاز، والمتبادر منه المجاز المتعارف الذي لا يطلق على ما ذكر، ولعل الأمر في ذلك سهل، والأحلام جمع حلم بضمة وبضمتين المنامات الباطلة على ما نص عليه جمع، وقال بعضهم: الرؤيا والحلم عبارة عما يراه النائم مطلقا لكن غلبت الرؤيا على ما يراه من الخير والشيء الحسن، وغلب الحلم على خلافه،
Bazıları { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } tamlamasının 'lüceynü'l-mâ' (suyun gümüşü) kabilinden olmasını zahire daha uygun bulmuşlardır; Zemahşerî'ye yöneltilen itirazlardan bunun salim olduğu gizli değildir. Ancak el-Esâs sahibi bunun mecaz olduğunu açıkça ifade etmiştir; bundan ilk akla gelen ise zikredilene ıtlak olunmayan örfî mecazdır. Belki de bu husustaki mesele basittir. el-Ahlâm (الْأَحْلامِ), bir veya iki zammeyle 'hılm/hulum' (حُلْم / حُلُم) kelimesinin çoğuludur ve bir topluluğun nass olarak belirttiğine göre bâtıl rüyalar demektir. Bazıları şöyle demiştir: Rüya ve hulum, uyuyan kimsenin gördüğü şeylerin mutlak ifadesidir; ancak 'rüya' kelimesi hayır ve güzel olan şeylerde, 'hulum' kelimesi ise bunun zıddında galip gelmiştir.
وفي الحديث «الرؤيا من الله تعالى والحلم من الشيطان»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Rüya Allah Teâlâ'dandır, hulum ise şeytandandır.”
وقال التوربشتي: الحلم عند العرب يستعمل استعمال الرؤيا والتفريق من الاصطلاحات التي سنها الشارع صلى الله تعالى عليه وسلّم للفصل بين الحق والباطل كأنه كره أن يسمي ما كان من الله تعالى وما كان من الشيطان باسم واحد فجعل الرؤيا عبارة عن القسم الصالح لما فيها من الدلالة على مشاهدة الشيء بالبصر والبصيرة، وجعل الحلم عبارة عما كان من الشيطان لأن أصل الكلمة لم تستعمل إلّا فيما يخيل للحالم في منامه من قضاء الشهوة بما لا حقيقة له اهـ وهو كلام حسن، ومما يشهد له في دعوى كون الحلم يستعمل عند العرب استعمال الرؤيا البيت السابق الذي أنشده المبرد كما لا يخفى، وإنما قالوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ بالجمع مع أن الرؤيا ما كانت إلّا واحدة للمبالغة في وصف ذلك بالبطلان، وهذا كما يقال: فلان يركب الخيل ويلبس عمائم الخز لمن لا يركب إلّا فرسا واحدا وما له إلّا عمامة فردة.
et-Tûribiştî şöyle demiştir: “Hulum Arapların nezdinde rüya gibi kullanılır; aralarındaki ayrım ise Şâri'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem hak ile bâtılı ayırmak için koyduğu ıstılahlardandır. Sanki o, Allah Teâlâ'dan olan ile şeytandan olan şeyi tek bir isimle isimlendirmeyi hoş görmemiş; göz ve basiretle bir şeyi müşahede etmeye delalet etmesinden ötürü rüyayı salih kısım için bir ifade kılmış, hulmu ise şeytandan olan için ifade kılmıştır; zira kelimenin aslı rüya görenin uykusunda hakikati olmayan bir şehvet tatmini hayal etmesinden başkasında kullanılmamıştır.” [Tûribiştî'nin sözü bitti.] Bu güzel bir kelamdır. Hulum kelimesinin Araplar nezdinde rüya manasında kullanıldığı iddiasına el-Müberred'in naklettiği önceki beyit şahittir, nitekim bu gizli değildir. Rüyaları tek bir rüya olduğu halde { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } diye çoğul sîgasıyla söylemeleri ise onun bâtıllık vasfını mübalağalandırmak içindir. Bu, tek bir ata binen ve tek bir sarığı olan kimse hakkında 'falan kimse atlara biner ve ipek sarıklar sarınır' denilmesi gibidir.
وفي الفرائد لما كانت أَضْغاثُ أَحْلامٍ مستعارة لما ذكر وهي تخاليطها وأباطيلها وهي متحققة في رؤيا واحدة بحسب أنها متركبة من أشياء كل منها حلم فكانت أحلاما، قال الشهاب: وهو واه وإن استحسنه العلامة الطيبي، نعم ليس هذا من إطلاق الجمع على الواحد لوجود ذلك في هذا الجنس إذ الإضافة على معنى في، ثم نقل عن الرضي أنه قال في شرح الشافية إن جمع القلة ليس بأصل في الجمع لأنه لا يذكر إلّا حيث يراد بيان القلة فلا يستعمل لمجرد الجمعية والجنسية كما يستعمل له جمع الكثرة، يقال: فلان حسن الثياب في معنى حسن الثوب ولا يحسن حسن الثوب، وكم عندك من الثوب أو من الثياب ولا يحسن من الأثواب اهـ، ثم قال: وقد ذكره الشريف في
el-Ferâid’de [şöyle denilmiştir]: { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } ifadesi zikredilen manaya -ki o da [rüyaların] karışıklıkları ve bâtıllarıdır- eğreti kılındığında (istiâre edildiğinde) ve bu da her biri birer hulum (düş) olan şeylerden mürekkep olması cihetiyle tek bir rüyada tahakkuk ettiğinde, [bunlar] أحلام (düşler) olmuştur. Şihâb şöyle demiştir: Allâme et-Tîbî bunu güzel bulmuş olsa da bu [izah] zayıftır. Evet, bu durum çoğulun tekile ıtlak edilmesi (tekil yerine çoğul kullanılması) kabilinden değildir; zira bu durum bu cinste mevcuttur, çünkü izâfet [zarfiyet bildiren] 'fî' manasındadır. Ardından er-Radî’den naklen onun Şerhu’ş-Şâfiye’de şöyle dediğini aktarmıştır: Cemi-i kıllet (azlık çoğulu), çoğullukta asıl değildir; zira o ancak kılletin (azlığın) beyan edilmesi murad edildiğinde zikredilir; dolayısıyla cemi-i kesretin (çokluk çoğulunun) kullanıldığı gibi sırf çoğulluk ve cinsiyet için kullanılmaz. Nitekim 'hasenu's-sevb' (elbisesi güzel) manasında 'fulânun hasenu's-siyâb' denir, 'hasenu'l-esvâb' denmesi ise güzel görülmez; yine 'kem indeke mine's-sevbi ev mine's-siyâb' (yanında elbiseden ne kadar var?) denir de 'mine'l-esvâb' denmesi güzel görülmez [demiştir]. Sonra [Şihâb] şöyle demiştir: Bunu eş-Şerîf de zikretmiştir...
شرح المفتاح وهو مخالف لما ذكروه هنا فتأمله، ولعل ما ذكر بعد تسليمه إنما هو في جمع القلة الذي معه جمع كثرة كما ذكره في المثال لا في ذلك وجمع القلة الذي ليس معه جمع كثرة كما هنا، فإنا لم نجد في كتب اللغة جمعا لمفرد هذا الجمع غير هذا الجمع، وقد ذكر غير واحد أن جمع القلة إذا لم يوجد معه جمع كثرة يستعمل استعمال جمع الكثرة، ثم لا يخفى حسن موقع الأضغاث مع السنابل، فيا لله در شأن التنزيل ما أبدع رياض بلاغته.
Şerhu'l-Miftâh'ta zikretmiştir ki bu, burada zikrettiklerine muhaliftir; iyi düşün! Belki de zikredilen husus -kabul edildiği takdirde- buradaki gibi kendisiyle birlikte cemi-i kesret bulunmayan cemi-i kıllette değil, misalde zikrettiği üzere beraberinde cemi-i kesret bulunan cemi-i kıllettedir; zira biz lügat kitaplarında bu çoğulun tekili için bu çoğuldan başka bir çoğul bulamadık. Birden çok âlim cemi-i kılletin, beraberinde cemi-i kesret bulunmadığı zaman cemi-i kesret gibi kullanılacağını belirtmiştir. Sonra, başaklar ile birlikte 'edgâs' lafzının ne kadar güzel bir konumda bulunduğu gizli değildir; Allah Teâlâ Tenzîl'in şanını ne yüce kılmıştır, belâgat bahçeleri ne kadar da eşsizdir!
وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ أي المنامات الباطلة بِعالِمِينَ لأنها لا تأويل لها وإنما التأويل للمنامات الصادقة، وهذا إما لشيوع الأحلام في أباطيلها وإما لكون اللام للعهد والمعهود الأضغاث منها، والكلام وارد على أسلوب. () على لاحب لا يهتدي بمناره () وهو إشارة إلى كبرى قياس ساقوه للعذر عن جهلهم كأنهم قالوا هذه رؤيا باطلة وكل رؤيا كذلك لا نعلم تأويلها أي لا تأويل لها حتى نعلمه ينتج هذه رؤيا لا تأويل لها.
{ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ } “Ve biz [böyle] düşlerin tabirini” -yani bâtıl rüyaların tabirini- { بِعالِمِينَ } “bilenler değiliz.” Çünkü onların bir tabiri yoktur; tabir ancak sadık rüyalar içindir. Bu durum ya hulum kelimesinin bâtıl rüyalarda yaygın olmasından veya lâm takısının ahd için olup ahdolunanın da o düşlerin karmaşaları olmasından ötürüdür. Kelam, şu beyit üslubu üzere vârit olmuştur: “İşaret kuleleriyle yol bulunamayan açık bir yol üzere...” Bu ise cehaletlerine mazeret olarak getirdikleri bir kıyasın kübrâsına (büyük önermesine) işarettir; sanki şöyle demişlerdir: “Bu bâtıl bir rüyadır; böyle olan her rüyanın tevilini biz bilmeyiz -yani bileceğimiz bir tevili yoktur- netice olarak bu, tevili olmayan bir rüyadır.”
وجوز أن يكون المراد من الأحلام الرؤى (١) مطلقا، وأل فيه للجنس، والكلام اعتراف منهم بقصور علمهم وأنهم ليسوا بنحارير في تأويل الرؤى مع أن لها تأويلا، واختاره ابن المنير وادعى أنه الظاهر (٢) ، وأن قول الملك لهم أولا إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ دليل على أنهم لم يكونوا في علمه عالمين بها لأنه أتى بكلمة الشك فجاء اعترافهم بالقصور مطابقا لشك الملك الذي أخرجه مخرج استفهامهم عن كونهم عالمين، وأن قول الفتى: أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ إلى قوله: لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ دليل على ذلك أيضا.
Ahlâm ile mutlak manada rüyaların murat edilmiş olması, başındaki elif-lâmın cins için olması ve bu sözün onların -tevili bulunmakla birlikte- rüyaları tabir etmede mahir olmadıklarına ve ilimlerinin yetersizliğine dair bir itirafları olması da caiz görülmüştür. İbnü'l-Müneyyir bunu tercih etmiş ve zahir olanın bu olduğunu iddia etmiştir. Kralın başlangıçta onlara { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Eğer rüya tabir ediyorsanız” demesinin, onların bu ilmi bilmediklerinin kralın ilminde yer ettiğine bir delil olduğunu ileri sürmüştür; zira kral şek bildiren kelime getirmiş, onların yetersizlik itirafı da kralın onların bilip bilmediklerine dair istifham şeklinde ortaya koyduğu şekkine mutabık düşmüştür. Delikanlının { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ } “Ben size onun tevilini haber veririm” sözünden { لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “umulur ki insanlara dönerim de onlar da bilirler” sözüne kadar olan ifadeleri de buna delildir.
وذكر بعض المحققين أنه يشعر به عدولهم عما وقع في كلام الملك من العبارة المعبرة عن مجرد الانتقال من الدال إلى المدلول حيث لم يقولوا بتعبير الأحلام، أو عبارتها إلى التأويل المنبئ عن التصرف، والتكلف في ذلك لما بين الآيل والمآل من البعد، واعترض بأنه على هذا يبقى قولهم: أَضْغاثُ أَحْلامٍ ضائعا إذ لا دخل له في العذر، وأجيب بأنه يمكن أن يكون المقصود منه إزالة خوف الملك من تلك الرؤيا فلا يبقى ضائعا.
Muhakkiklerden bazıları, kralın sözünde geçen ve yalnızca delalet edenden delalet olunana intikali ifade eden 'ibâre' kelimesinden dönmelerinin de bunu hissettirdiğini zikretmiştir; zira onlar 'düşleri tabir etmeyi' (بتعبير الأحلام veya عبارتها) dememiş, varan ile varılan arasındaki mesafeden ötürü tasarrufu ve tekellüfü bildiren 'tevil' (التأويل) kelimesine yönelmişlerdir. Buna karşı, bu takdirde onların { أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “karmakarışık hayaller” sözünün boşa çıkacağı, çünkü özürde bir dahlinin kalmayacağı itirazı getirilmiştir. Buna da maksadın kralın bu rüyadan duyduğu korkuyu gidermek olabileceği ve dolayısıyla boşa çıkmayacağı cevabı verilmiştir.
وقال صاحب الكشف: إن وجه ذلك أن يجعل الأول جوابا مستقلا، والثاني كذلك أي هاهنا أمران: أحدهما من جانب الرائي، والثاني من جانب المعبر، ووجه تقديم الظرف على عامله إنا أصحاب الآراء والتدابير وعلمنا بذلك رصين لا بتأويل الرؤى، ووجهه على الأول ظاهر، وادعى أن المقام يطابقه، ووروده على ذلك الأسلوب مقوله لا موهن خلافا لما في الانتصاب، ويقوى عند اختيار الوجه الثاني إذا كان الخطاب لجلسائه وأهل مشورته من أهل الحل والعقد لأن الأغلب على أمثالهم الجهل بمثل هذا العلم الذي لا يعلمه إلّا أفراد من الناس وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما أي صاحبي يوسف ﵇ وهو الشرابي وَادَّكَرَ بالدال غير المعجمة عند الجمهور، وأصله اذتكر أبدلت التاء دالا وأدغمت الدال فيها.
el-Keşf sahibi şöyle demiştir: Bunun izah tarzı, birincisinin müstakil bir cevap, ikincisinin de aynı şekilde müstakil bir cevap kılınmasıdır; yani burada iki husus vardır: Biri rüyayı gören cihetinden, diğeri ise tabirci cihetindendir. Zarfın âmilinin önüne geçirilmesinin gerekçesi şudur: Biz görüş ve tedbir sahipleriyiz, bizim bu konudaki ilmimiz sağlamdır; rüya tabirinde ise sağlam değildir. Birinci veche göre izahı açıktır; makamın da buna uygun düştüğünü ve bu üslup üzere gelmesinin el-İntisâf'takinin aksine onu pekiştirici olup zayıflatıcı olmadığını iddia etmiştir. Bu hitap, meclis arkadaşlarına ve ehl-i hal ve akd olan danışma heyetine yönelik olduğunda ikinci vechin tercih edilmesi durumunda daha da kuvvet kazanır; zira onlar gibilerin ekseriyeti, insanların ancak münferit şahıslarının bildiği böyle bir ilimden habersizdir. { وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما } “O ikisinden kurtulmuş olan dedi ki”, yani Yûsuf'un aleyhisselâm iki arkadaşından biri olan sâkî [dedi], { وَادَّكَرَ } “ve hatırladı”; cumhura göre noktasız dâl iledir; aslı 'iztekere' (اذتكر) olup tâ harfi dâla tebdil edilmiş ve dâl dâla idgam edilmiştir.
وقرأ الحسن- اذكر- بابدال التاء ذالا معجمة وإدغام الذال المعجمة فيها، والقراءة الأولى أفصح، والمعنى على كليهما تذكر ما سبق له مع يوسف ﵇ بَعْدَ أُمَّةٍ أي طائفة من الزمان ومدة طويلة.
Hasan [el-Basrî], [iftiâl babındaki] 'tâ' harfini noktalı 'zâl' harfine dönüştürüp [aslî] 'zâl' harfini de onda idgam ederek iz-zekera (اذّكر) şeklinde okumuştur. Birinci kıraat daha fasihtir. Her iki kıraate göre de mana; Yûsuf aleyhisselâm ile geçmişte geçen hadiseyi { بَعْدَ أُمَّةٍ } “bir ümmetten sonra” yani bir zaman dilimi ve uzun bir müddet geçtikten sonra hatırladı [demektir].
وقرأ الأشهب العقيلي «إمة» بكسر الهمزة وتشديد الميم أي نعمة عليه بعد نعمة، والمراد بذلك خلاصه من القتل والسجن وإنعام ملكه عليه، وعلى هذا جاء قوله (١) :
el-Eşheb el-Ukaylî, hemzenin kesresi ve mîmin şeddesiyle 'immetin' (إِمَّةٍ) şeklinde okumuştur; yani nimet üstüne nimetten sonra [hatırladı]. Bununla murat, öldürülmekten ve zindandan kurtulması ve kralının ona ihsanda bulunmasıdır. Şu beyit bu manada gelmiştir:
ألا لا أرى إمة أصبحت به ... فتتركه الأيام وهي كما هي
“Bilin ki, onunla sabahlayan hiçbir nimet (immet) görmedim ki günler onu olduğu gibi bıraksın.”
وقال ابن عطية: المراد به نعمة أنعم الله تعالى بها على يوسف ﵇ وهي تقريب إطلاقه ولا يخفى بعده، وقرأ ابن عباس وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهم- وأمة (٢) - وأمه بفتح الهمزة والميم المخففة وهاء منونة من أمه يأمه أمها إذا نسي، وجاء في المصدر- أمه- بسكون الميم أيضا فقد روي عن مجاهد وعكرمة وشبيل بن عزرة الضبعي أنهم قرؤوا بذلك ولا عبرة بمن أنكر، والجملة اعتراض بين القول والمقول، وجوز أن تكون حالا من الموصول أو من ضميره في الصلة، ويحتاج ذلك إلى تقدير قد على المشهور، وقيل: معطوفة على نجا وليس بشيء- كما قال بعض المحققين- لأن حق كل من الصلة والصفة أن تكون معلومة الانتساب إلى الموصول والموصوف عند المخاطب كما عند المتكلم، ومن هنا قيل: الأوصاف قبل العلم بها أخبار والأخبار بعد العلم بها أوصاف، وأنت تعلم أن تذكره بعد أمة إنما علم بهذه الجملة فلا معنى لنظمه مع نجاته المعلومة من قبل في سلك الصلة أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ أي أخبركم بتأويل ذلك الذي خفي أمره بالتلقي ممن عنده علمه لا من تلقاء نفسي ولذلك لم يقل أفتيكم في ذلك، وعقبه بقوله:
İbn Atiyye: 'Bununla murat Allah Teâlâ'nın Yûsuf'a aleyhisselâm bahşettiği nimettir ki o da serbest kalışının yaklaşmasıdır' demiştir; bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. İbn Abbâs ve Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhüm hemzenin fethası, şeddesiz mîm ve tenvinli he ile 'emehin' (أَمَهٍ) şeklinde okumuşlardır; bu, unuttuğunda kullanılan 'emehe-ye'mehu-emehen' (أمه يأمه أمها) fiilindendir. Masdarda mîmin sükûnu ile 'emh' (أَمْهٍ) şeklinde de gelmiştir; nitekim Mücâhid, İkrime ve Şubeyl b. Azre ed-Dubaî'den bu şekilde okudukları rivayet edilmiştir; bunu inkâr edene itibar edilmez. Bu cümle, kavil ile makûl (söz ile söylenen) arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Mevsûlden veya sıladaki zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür ki bu meşhur kurala göre 'kad' (قَدْ) takdirini gerektirir. { نَجا } üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; ancak muhakkiklerden bazılarının belirttiği üzere bu bir hiçtir; çünkü gerek sıla gerek sıfatın, mütekellim nezdinde olduğu gibi muhatap nezdinde de mevsûle ve mevsufa nispetinin bilinir olması haktır. Nitekim bundan ötürü 'Vasıflar bilinmeden önce haberdir, bilindikten sonra vasıftır' denilmiştir. Sen bilirsin ki onun bir süre sonra hatırlaması ancak bu cümleyle bilinmiştir; dolayısıyla daha önceden bilinen kurtuluşu ile birlikte sıla zincirine dizilmesinin bir anlamı yoktur. { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ } “Ben size onun tabirini haber veririm”, yani durumu gizli kalan bu rüyanın tabirini kendi kafamdan değil, bilgisi yanında olan kimseden öğrenerek size haber veririm; bu yüzdendir ki 'size bu konuda fetva veririm' dememiş ve peşinden şöyle buyurmuştur:
فَأَرْسِلُونِ إلى من عنده علمه، وأراد به يوسف ﵇ وإنما لم يصرح به حرصا على أن يكون هو المرسل إليه فإنه لو ذكره فلربما أرسلوا غيره وضمير الجمع إما لأنه أراد الملك وحده لكن خاطبه بذلك على سبيل التعظيم كما هو المعروف في خطاب الملوك، ويؤيده ما روي أنه لما سمع مقالة القوم جثى بين يدي الملك وقال: إن في السجن رجلا عالما يعبر الرؤيا فابعثوني إليه فبعثوه وكان السجن- على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- في غير مدينة الملك، وقيل: كان فيها، قال أبو حيان ويرسم الناس اليوم سجن يوسف ﵇ في موضع على النيل بينه وبين الفسطاط ثمانية أميال، والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
{ فَأَرْسِلُونِ } “Beni hemen gönderin”, bilgisi yanında olan kimseye. Bununla Yûsuf'u aleyhisselâm kastetmiştir; ona gönderilen kimsenin bizzat kendisi olması hırsından ötürü onu açıkça zikretmemiştir; zira onu zikretseydi belki başkasını gönderirlerdi. Çoğul zamiri ise ya sadece kralı kastettiği halde krallara hitapta bilindiği üzere tazim kabilinden ona bu şekilde hitap etmesindendir -nitekim kavmin sözünü işittiğinde kralın huzurunda diz çöküp: 'Zindanda rüyayı tabir eden âlim bir adam var, beni ona gönderin' dediği ve bunun üzerine onu gönderdikleri rivayeti de bunu teyit eder; zindan ise İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre kralın şehrinin dışındaydı, şehirde olduğu da söylenmiştir; Ebû Hayyân: 'İnsanlar bugün Yûsuf'un aleyhisselâm zindanını Nil üzerinde, Fustat ile arasında sekiz mil mesafe bulunan bir yerde tasvir etmektedirler' demiştir, işin hakikatini Allah Teâlâ en iyi bilendir-.
وأخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن الحسن أنه كان يقرأ- أنا آتيكم- مضارع أتى من الإتيان فقيل له: إنما هو أَنَا أُنَبِّئُكُمْ فقال: أهو كان ينبئهم؟! ، وأخرج ابن المنذر وغيره عن أبيّ أنه قرأ أيضا كذلك. وفي البحر أنه كذا في الأمام أيضا يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ في الكلام حذف أي فأرسلوه فأتاه فقال: يا يوسف، ووصفه بالمبالغة في الصدق حسبما علمه وجرب أحواله في مدة إقامته معه في السجن لكونه بصدد اغتنام آثاره واقتباس أنواره، فهو من باب براعة الاستهلال، وفيه إشارة إلّا أنه ينبغي للمستفتي أن يعظم المفتي، واستدل بذلك على أنهما لم يكذبا على يوسف في منامهما وأنهما كذبا في قولهما: كذبنا إن ثبت. أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ أي في رؤيا ذلك، وإنما لم يصرح به لوضوح مرامه بقرينة ما سبق من معاملتهما ولدلالة مضمون الحادثة عليه حيث إن مثله لا يقع في عالم الشهادة، والمعنى بين لنا مآل ذلك وحكمه، وعبر عن ذلك بالإفتاء، ولم يقل كما قال هو وصاحبه أولا نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ- تفخيما لشأنه ﵇ حيث عاين رتبته في الفضل- ولم يقل: أفتني مع أنه المستفتي وحده إشعارا بأن الرؤيا ليست له بل لغيره ممن له ملابسة بأمور العامة وأنه في ذلك
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o, 'gelmek' (el-ityân) kökünden 'etâ' fiilinin muzarisi olarak [أنا آتيكم - 'Ben size getiririm'] şeklinde okurdu. Kendisine: 'O [ayet] ancak { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ } “Ben size haber veririm” şeklindedir' denilince; 'O [şerbetçi] onlara haber mi verecekti sanki?!' demiştir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Übeyy'den de bu şekilde okuduğunu rivayet etmiştir. el-Bahr'da, [İmam Mushafı'nda] da böyle olduğu zikredilmektedir. { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “Ey Yûsuf, ey dosdoğru kimse!” [ifadesinde] sözde bir hazif vardır; yani 'Bunun üzerine onu gönderdiler, o da [Yûsuf'un] yanına vardı ve: Ey Yûsuf! dedi.' Onun eserlerinden istifade etmek ve nurlarından iktibas etmek gayesinde olduğu için, zindanda onunla birlikte kaldığı süre zarfında bildiği ve hallerini tecrübe ettiği üzere onu doğrulukta mübalağa (es-sıddîk) vasfıyla nitelemiştir. Dolayısıyla bu, berâat-i istihlâl (amaca uygun güzel bir başlangıç) kabilindendir. Bunda, fetva isteyen kimsenin fetva verene tazim göstermesi gerektiğine de bir işaret vardır. Bununla, o iki gencin rüyaları hususunda Yûsuf'a yalan söylemediklerine ve -şayet sabitse- 'Biz yalan söyledik' sözlerinde yalancı olduklarına delil getirilmiştir. { أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ } “Bize yedi semiz ineği yiyen yedi zayıf [inek] ile yedi yeşil ve diğerleri kuru [yedi] başak hakkında fetva ver”, yani bu rüya hakkında [bize fetva ver]. Rüyayı açıkça zikretmemesi ise, aralarındaki geçmiş muamelenin karinesiyle ve hadisenin içeriğinin buna delalet etmesi sebebiyle maksadının açık olmasındandır; zira böyle bir durum şehâdet âleminde vuku bulmaz. Manası: 'Bunun akıbetini ve hükmünü bize açıkla' demektir. [Yûsuf'un] aleyhisselâm faziletteki mertebesini bizzat gördüğü için onun şanını yüceltmek maksadıyla bunu 'iftâ' (fetva isteme) lafzıyla ifade etmiş; kendisinin ve arkadaşının daha önce dediği gibi { نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } “Bize bunun yorumunu haber ver” dememiştir. Fetva isteyen yalnızca kendisi olduğu halde rüyanın kendisine değil, ammenin (halkın) işleriyle ilgisi bulunan bir başkasına ait olduğunu ve kendisinin bu hususta...
معبر وسفير، ولذا لم يغير (١) لفظ الملك، ويؤذن بهذا قوله: لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ أي إلى الملك ومن عنده، أو إلى أهل البلد فأنبئهم بما أفتيت لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذلك ويعلمون بمقتضاه، أو يعلمون فضلك ومكانك مع ما أنت فيه من الحال فتتخلص منه، والجملة عند أبي حيان على الأول كالتعليل للرجوع، وعلى الثاني كالتعليل- لأفتنا- وإنما لم بيت القول بل قال: لَعَلِّي ولَعَلَّهُمْ مجاراة معه ﵇ على نهج الأدب واحترازا عن المجازفة إذ لم يكن على يقين من الرجوع:
bir aracı ve elçi olduğunu hissettirmek içindir; bundan ötürü kralın lafzını değiştirmemiştir. { لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ } “Umulur ki ben insanlara dönerim” -yani krala ve yanındakilere veya şehir halkına dönerim de verdiğin fetvayı onlara haber veririm-, { لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “umulur ki onlar da bilirler” -bunu bilir ve gereğiyle amel ederler yahut içinde bulunduğun bu hale rağmen senin faziletini ve makamını bilirler de böylece sen kurtulursun- sözü de buna işaret eder. Ebû Hayyân nezdinde cümle birinci manaya göre dönüşün gerekçesi gibi, ikinci manaya göre ise { أَفْتِنا } “bize fetva ver” talebinin gerekçesi gibidir. Sözü kesinleştirmeyip { لَعَلِّي } “umulur ki ben” ve { لَعَلَّهُمْ } “umulur ki onlar” demesi ise onunla aleyhisselâm edeb yolu üzere konuşmak ve dönüşten kesin emin olamadığı için gelişigüzel konuşmaktan sakınmak içindir:
فبينما المرء في الأحياء مغتبط ... إذا هو الرمس تعفوه الأعاصير
“Kişi yaşayanlar arasında gıpta edilir bir haldeyken, birdenbire kasırgaların izlerini sildiği bir kabir oluverir.”
ولا من علمهم بذلك فربما لم يعلموه إما لعدم فهمهم أو لعدم اعتمادهم قالَ مستأنف على قياس ما مرّ غير مرة تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً قرأ حفص بفتح الهمزة، والجمهور بإسكانها، وقرىء- دابا- بألف من غير همز على التخفيف، وهو في كل ذلك مصدر- لدأب- وأصل معناه التعب، ويكنى به عن العادة المستمرة لأنها تنشأ من مداومة العمل اللازم له التعب، وانتصابه على الحال من ضمير تَزْرَعُونَ أي دائبين أو ذوي دأب، وأفرد لأن المصدر الأصل فيه الإفراد، أو على أنه مفعول مطلق لفعل محذوف أي تدأبون دأبا.
Ne de onların bunu bileceğinden emindi; zira ya anlayamadıkları için yahut itimat etmedikleri için bilmeyebilirlerdi. { قالَ } “Dedi ki”; defalarca geçtiği üzere müstâniftir. { تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً } “Âdetiniz üzere aralıksız yedi yıl ekin ekersiniz.” Hafs hemzenin fethasıyla { دَأَبًا }, cumhur ise sükûnuyla okumuştur; tahfif ile hemzesiz elifle 'dâben' (دابا) şeklinde de okunmuştur. Bütün bunlarda kelime 'deebe' (دأب) fiilinin masdarıdır ve asıl manası yorulmaktır; sürekli âdetten kinaye olarak kullanılır, çünkü bu âdet, yorulmayı gerektiren amele devam etmekten doğar. Mensub oluşu { تَزْرَعُونَ } lafzındaki zamirden hâl olmasındandır; yani 'sürekli çalışanlar veya gayret sahipleri olarak' demektir; masdarda aslolan müfredlik olduğu için müfred gelmiştir. Yahut mahzuf bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olarak mansûbdur; yani 'ted'ebûne de'ben' (تدأبون دأبا) takdirindedir.
والجملة حالية أيضا، وعند المبرد مفعول مطلق- لتزرعون- وذلك عنده نظير قعد القرفصاء وليس بشيء، وقد أول ﵇ البقرات السمان والسنبلات الخضر بسنين مخاصيب، والعجاف واليابسات بسنين مجدبة، فأخبرهم بأنهم يواظبون على الزراعة سبع سنين ويبالغون فيها إذ بذلك يتحقق الخصب الذي هو مصداق البقرات السمان وتأويلها، وقيل: المراد الأمر بالزراعة كذلك، فالجملة خبر لفظا أمر معنى، وأخرج على صورة الخبر مبالغة في إيجاب إيجاده حتى كأنه وقع وأخبر عنه، وأيد بأن قوله تعالى: فَما حَصَدْتُمْ أي في كل سنة.
Cümle de hâliyedir; el-Müberred nezdinde ise { تَزْرَعُونَ } fiilinin mef'ûl-i mutlakıdır ve bu onun nezdinde 'kaade'l-kurfusâ' (قعد القرفصاء) terkibinin benzeridir; ancak bu bir hiçtir. O aleyhisselâm semiz inekleri ve yeşil başakları bereketli yıllarla, zayıf inekleri ve kuru başakları ise kıtlık yıllarıyla tevil etmiştir. Böylece onlara yedi yıl boyunca aralıksız ziraate devam edeceklerini ve bunda gayret göstereceklerini haber vermiştir; zira semiz ineklerin masadakı ve tevili olan bolluk ancak bununla gerçekleşir. Bununla bu şekilde ziraat yapmanın emredilmesinin murat edildiği de söylenmiştir; dolayısıyla cümle lafzan haber, manen emirdir; vücuda getirilmesini kesin kılmada mübalağa maksadıyla haber suretinde çıkarılmıştır, öyle ki sanki vuku bulmuş da haber verilmektedir. Allah Teâlâ'nın { فَما حَصَدْتُمْ } “Biçtiğiniz şeyleri...” yani her yılda biçtiğinizi buyurması da bunu teyit eder.
فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ ولا تذروه كيلا يأكله السوس كما هو شأن غلال مصر ونواحيها إذا مضى عليها نحو عامين، ولعله استدل على ذلك بالسنبلات الخضر يناسب كونه أمرا مثله، قيل: لأنه لو لم يؤول ذلك بالأمر لزم عطف الإنشاء على الخبر لأن- ما- إما شرطية أو موصولة متضمنة لمعنى الشرط، وعلى كل حال فلكون الجزء إنشاء تكون إنشائية معطوفة على خبرية.
{ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “başaklarında bırakın”, onu harmanlayıp ayırmayın ki Mısır ve civarının mahsullerinde yaklaşık iki yıl geçtiğinde olduğu gibi güve yemesin. Belki de buna yeşil başaklardan delil çıkarmıştır ki bu da kendisi gibi emir olmasına uygundur. Denildi ki: Şayet bu emir olarak tevil edilmeseydi, inşânın habere atfedilmesi gerekirdi; çünkü { ما } ya şartiyedir yahut şart manasını içeren mevsûledir; her iki durumda da cüz inşâ olduğu için haberiyye üzerine matuf bir inşâiyye cümle olurdu.
وأجيب بأنا لا نسلم أن الجملة الشرطية التي جوابها إنشائي إنشائية، ولو سلم فلا نسلم العطف بل الجملة مستأنفة لنصحهم وإرشادهم إلى ما ينبغي أن يفعلوه حيث لم يكن معتادا لهم كما كان الزرع كذلك، أو هي جواب شرط مقدر أي إن زرعتم فَما حَصَدْتُمْ إلخ، وأيضا يحتمل الأمر عكس ما ذكروه بأن يكون ذروه بمعنى تذروه، وأبرز في صورة الأمر لأنه بإرشاده فكأنهم أمرهم به، والتحقيق ما في الكشف من أن الأظهر أن تَزْرَعُونَ على أصله لأنه تأويل المنام بدليل قوله الآتي: ثُمَّ يَأْتِي وقوله: فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ اعتراض اهتماما منه ﵇ بشأنهم قبل تتميم التأويل، وفيه ما يؤكد أمر السابق واللاحق كأنه قد كان فهو يأمرهم بما فيه صلاحهم وهذا هو النظم المعجز انتهى.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Cevabı inşâî olan şart cümlesinin inşâiyye olduğunu kabul etmeyiz; kabul edilse bile atfı kabul etmeyiz, bilakis cümle, ekim işi gibi alışılagelmiş bir şey olmadığı için yapmaları gereken şeye onları nasihat etmek ve yönlendirmek üzere getirilmiş müstânif bir cümledir; yahut mukadder bir şartın cevabıdır, yani 'şayet ekerseniz { فَما حَصَدْتُمْ } biçtiğinizi...' ilâ âhir demektir. Ayrıca durumun zikrettiklerinin aksine olması da muhtemeldir; şöyle ki { فَذَرُوهُ } 'bırakırsınız' (تذروه) manasında olup onun irşadı ile olduğu için sanki onlara emretmiş gibi emir suretinde ortaya konmuştur. Tahkik el-Keşf'te olandır: En zahir olan, { تَزْرَعُونَ } fiilinin aslı üzere kalmasıdır; çünkü ileride gelecek olan { ثُمَّ يَأْتِي } kavlinin delaletiyle bu, rüyanın tevilidir; { فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ } kavli ise tevili tamamlamadan önce onların durumuna onun aleyhisselâm verdiği önemden ötürü bir itiraziyedir (ara cümledir). Bunda önceki ve sonraki işi teyit eden bir husus vardır; sanki vuku bulmuştur da o kendilerine maslahatlarına olan şeyi emretmektedir; işte muciz nazım budur. [el-Keşf'in sözü bitti.]
وذكر بعضهم أن- ما حصدتم- إلخ على تقدير كون تَزْرَعُونَ بمعنى ازرعوا داخل في العبارة فإن أكل السبع العجاف السبع السمان وغلبة السنبلات اليابسات الخضر دال على أنهم يأكلون في السنين المجدبة ما حصل في السنين المخصبة، وطريق بقائه تعلموه من يوسف ﵇ فبقي لهم في تلك المدة، وقيل: إن تزرعون
Bazıları da şöyle demiştir: { تَزْرَعُونَ } [ifadesinin] 'ekiniz' (ازرعوا) anlamında olması takdirine göre { ما حَصَدْتُمْ } “biçtiğiniz” vb. kısım rüya tabirinin kapsamına dahildir. Zira yedi zayıf [ineğin] yedi semiz [ineği] yemesi ve kuru başakların yeşillere baskın gelmesi; kurak yıllarda, verimli yıllarda elde edilen mahsulü yiyeceklerine delalet etmektedir. Mahsulün [bozulmadan] kalma yolunu ise Yûsuf'tan aleyhisselâm öğrenmişler ve böylece o müddet boyunca [mahsul] onlar için korunmuştur. Denildi ki: Şüphesiz { تَزْرَعُونَ }
على هذا التقدير وكذا ما بعده خارج عن العبارة، والكل كما ترى إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ أي اتركوا ذلك في السنبل إلّا ما لا غنى عنه من القليل الذي تأكلونه في تلك السنين، وفيه إرشاد إلى التقليل في الأكل.
bu takdire göre ve aynı şekilde sonrasındaki kısım tabirin dışındadır. Hepsi gördüğün gibidir. { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ } “Yiyeceğiniz az bir miktar müstesna”; yani o yıllarda yiyeceğiniz ve vazgeçilmesi mümkün olmayan az bir miktar hariç onu başağında bırakın. Bunda yemeyi azaltmaya dair bir irşad vardır.
وقرأ السلمي مما- يأكلون- بالياء على الغيبة أي يأكل الناس، والاقتصار على استثناء المأكول دون البذر لكون ذلك معلوما من قوله ﵇: تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد السنين السبع المذكورات، وإنما لم يقل من بعدهن قصدا (١) إلى تفخيم شأنهن سَبْعٌ شِدادٌ أي سبع سنين صعاب على الناس، وحذف التمييز لدلالة الأول عليه يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ أي ما ادخرتم في تلك السنين من الحبوب المتروكة في سنابلها لأجلهن، وإسناد الأكل إليهن مع أنه حال الناس فيهن مجازي كما في قوله تعالى: وَالنَّهارَ مُبْصِراً [يونس:
es-Sülemî gâyib sîgası olarak yâ ile 'ye'külûne' (يأكلون) şeklinde okumuştur; yani 'insanların yediği' demektir. Tohum hariç tutulmaksızın sadece yenilecek olanın istisnasıyla yetinilmesi, bunun onun aleyhisselâm { تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ } “yedi yıl ekin ekersiniz” sözünden bilinmesinden ötürüdür. { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından gelecek”, yani zikredilen yedi yılın ardından; şanlarını yüceltme kastından ötürü 'onların ardından' (من بعدهن) dememiştir; { سَبْعٌ شِدادٌ } “yedi çetin [yıl].” Yani insanlar üzerine son derece zorlu yedi yıl; birincinin delalet etmesinden ötürü temyiz hazfedilmiştir. { يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ } “Onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyecekler”; yani o [kıtlık] yılları için o [bolluk] yıllarında başaklarında bırakılan tanelerden biriktirdiğiniz şeyleri. Yeme fiilinin, o yıllardaki insanların hali olmasına rağmen yıllara isnat edilmesi Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi mecazidir: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “gündüzü de aydınlatıcı [kıldı]”
٦٧، النمل: ٨٦، غافر: ٦١] واللام في لَهُنَّ ترشيح لذلك، وكان الداعي إليه التطبيق بين المعبر والمعبر به، ويجوز أن يكون التعبير بذلك للمشاكلة لما وقع في الواقعة.
{ لَهُنَّ } kelimesindeki lâm ise bunun için bir terşîhtir (mecazı kuvvetlendirmedir); buna sevk eden sebep tabir olunan ile tabir vasıtası olanın birbirine mutabakatını sağlamaktır; bu şekilde ifade edilmesi rüyada vuku bulan şeye müşâkele (uygunluk) sağlamak için olması da caizdir.
وفسر بعضهم الأكل بالإفناء كما في قولهم: أكل السير لحم الناقة أي أفناه وذهب به إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ أي تحرزونه وتخبئونه لبزور الزراعة (٢) مأخوذ من الحصن وهو الحرز والملجأ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي السنين الموصوفة بما ذكر الشدة وأكل المدخر من الحبوب عامٌ هو كالسنة لكن كثيرا ما يستعلم فيما فيه الراء والخصب، والسنة فيما فيه الشدة والجدب ولهذا يعبر عن الجدب بالسنة، وكأنه تحاشيا عن ذلك وتنبيها من أول الأمر على اختلاف الحال بينه وبين السوابق عبر به دون السنة فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ أي يصيبهم غيث أي مطر كما قال ابن عباس ومجاهد والجمهور فهو من غاث الثلاثي اليائي، ومنه قول الأعرابية: غثنا ماشيتنا وقول بعضهم أذى البراغيث إذا البراغيث، وقيل: هو من الغوث أي الفرج، يقال: أغاثنا الله تعالى إذا أمدّنا برفع المكاره حين أظلتنا فهو رباعي واوي وَفِيهِ يَعْصِرُونَ من العصر المعروف أي يعصرون ما من شأنه أن يعصر من العنب والقصب والزيتون والسمسم ونحوها من الفواكه لكثرتها، والتعرض لذكره كما قال بعض المحققين مع جواز الاكتفاء عنه بذكر الغيث المستلزم له عادة كما اكتفي به عن ذكر تصرفهم في الحبوب: إما لأن استلزام الغيث له ليس كاستلزامه للحبوب إذ المذكورات يتوقف صلاحها على أمور أخرى غير المطر، وإما لمراعاة جانب المستفتي باعتبار حالته الخاصة به بشارة له، وهي التي يدور عليها حسن موقع تغليبه على الناس في قراءة حمزة والكسائي بالفوقانية.
Bazıları yemeyi yok etmek olarak tefsir etmiştir; nitekim 'yolculuk devenin etini yedi' (أكل السير لحم الناقة) yani onu bitirdi ve yok etti sözünde olduğu gibi. { إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ } “saklayacağınız az bir miktar müstesna.” Yani korunaklı kıldığınız ve ziraat tohumu için sakladığınız miktar. Korunak ve sığınak manasındaki 'el-hısn' (الحصن) kelimesinden türetilmiştir. { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından gelecek”; yani şiddet ve biriktirilen tanelerin yenmesi şeklinde zikredilen vasıflarla nitelenen yılların ardından, { عامٌ } “bir yıl”; sene gibidir fakat çoğunlukla refah ve bolluk bulunan durumlar için kullanılır; sene ise şiddet ve kıtlık bulunan durumlarda kullanılır, bu yüzden kıtlık 'sene' ile ifade edilir. Sanki bundan sakınmak ve durumun öncekilerden farklı olduğuna baştan itibaren dikkat çekmek için 'sene' yerine bu lafızla ifade edilmiştir. { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ } “Onda insanlara yağmur verilecek”; yani İbn Abbâs, Mücâhid ve cumhurun dediği gibi onlara yağmur (gays) isabet edecektir; bu sülâsî-yâî olan 'gâse' (غاث) fiilindendir. Bedevi kadının 'hayvanlarımıza yağmur yağdırdık' (غثنا ماشيتنا) sözü ve bazılarının 'eza pireleri pirelendiğinde' sözü bundandır. 'el-Gavs' yani ferahlık kökünden olduğu da söylenmiştir; nitekim 'sıkıntılar bizi sardığında Allah Teâlâ onları kaldırarak bize yardım etti' manasında 'egâsenallâhü Teâlâ' (أغاثنا الله تعالى) denir; dolayısıyla rubâî-vâvîdir. { وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “ve onda [meyve suları] sıkacaklar.” Bildiğimiz sıkma (el-asr) kökündendir; yani çokluğundan ötürü üzüm, şeker kamışı, zeytin, susam ve benzeri meyvelerden sıkılması âdet olan şeyleri sıkacaklardır. Muhakkiklerden bazılarının belirttiği üzere, tıpkı tanelerdeki tasarruflarının zikrinden müstağni kalındığı gibi âdeten onu gerektiren yağmurun zikriyle yetinilmesi caiz olduğu halde bunun zikrine yer verilmesi: Ya yağmurun bunu gerektirmesi taneleri gerektirmesi gibi olmadığından -çünkü zikredilenlerin salahı yağmur dışındaki diğer hususlara da bağlıdır-, ya da fetva isteyenin kendisine bir müjde olmak üzere onun özel durumuna riayet edilmesindendir; Hamza ve el-Kisâî'nin üstteki tâ harfi ile [ta'sırûne] okuyuşunda insanların önüne onun geçirilmesinin güzelliği de işte buna dayanmaktadır.
وعن ابن عباس تفسير ذلك بيحلبون وكأنه مأخوذ من العصر المعروف لأن في الحلب عصر الضرع ليخرج الدر وتكرير فيه إما كما قيل: للإشعار باختلاف ما يقع فيه زمانا وعنوانا، وإما لأن المقام مقام تعداد منافع ذلك العام، ولأجله قدم في الموضعين على العامل فإن المقام بيان أنه يقع في ذلك العام هذا وذاك لا بيان أنهما يقعان في ذلك العام كما يفيده التأخير، وجوز أن يكون التقديم للقصر على معنى أن غيثهم في تلك السنين كالعدم بالنسبة إلى عامهم ذلك وأن يكون ذلك في الأخير لمراعاة الفواصل، وفي الأول لرعاية حاله.
İbn Abbâs'tan bunun 'sağarlar' şeklinde tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Bu, sanki bilinen sıkıp sıkıştırma (el-asr) kökünden alınmış gibidir; zira süt sağmada sütün çıkması için memeyi sıkmak vardır. { فِيهِ } kelimesinin tekrar edilmesi ise ya denildiği gibi, onun içinde vuku bulan şeylerin gerek zaman gerekse mahiyet (unvan) bakımından farklılığına dikkat çekmek içindir ya da makam o senenin faydalarını tek tek sayma makamı olduğu içindir. İşte bu sebeple her iki yerde de âmilin önüne geçirilmiştir (takdîm edilmiştir); zira makam, geciktirmenin (te'hîrin) ifade edeceği üzere o iki şeyin o senede meydana geldiğini beyan etmek değil, bilakis o senede hem bunun hem de şunun vuku bulacağını beyan etme makamıdır. Takdîmin, o [kıtlık] yıllarındaki yağmurlarının bu senelerine nispetle yok hükmünde olduğu manasında bir kasr (hasr) için olması ve bunun sonuncuda fâsıla uyumu, birincide ise kendi halini gözetmek için olması da caiz görülmüştür.