غير صادر منهن مجازفة بل عن علم ورأي مع التلويح بأنهن متنزهات عن أمثال ما هي عليه، وصح اللوم على الشغف قيل: لأنه اختياري باعتبار مباديه كما يشير إليه قوله:
kendilerinden rastgele değil, bilakis bir ilim ve basiret üzere sadır olduğunu hissettirmek ve kendilerinin onun içinde bulunduğu benzer durumlardan uzak olduklarını ima etmek içindir. Şegaf (tutkulu sevgi) üzerine kınamanın caiz oluşuna gelince, denildiğine göre bunun sebebi, başlangıçları itibarıyla ihtiyarî (iradî) olmasıdır; nitekim şu beyit buna işaret etmektedir:
مازحته فعشقته ... والعشق أوله مزاح
«Onunla şakalaştım ve ona âşık oldum... Aşkın başı ise şakadır.»
وإلّا فما ليس باختياري لا ينبغي اللوم عليه كما أشار إليه البوصيري بقوله:
Aksi takdirde, ihtiyarî olmayan bir şeyden ötürü kınanmak gerekmez; nitekim Bûsîrî şu sözüyle buna işaret etmiştir:
يا لائمي في الهوى العذري معذرة ... مني إليك ولو أنصفت لم تلم
«Ey beni Udrî aşktan ötürü kınayan! Benden sana bir mazeret olsun... Eğer insaflı davransaydın beni kınamazdın.»
وقيل: اللوم عليه باعتبار الاسترسال معه وترك علاجه فإنهم صرحوا بأن ذلك من جملة الأدواء، وذكروا له من المعالجة ما ذكروا، ومن أحسن ما ذكر له من ذلك تذكر مساوئ المحبوب والتفكر في عواقبه فقد قيل:
Şöyle de denilmiştir: Kınama, aşka kendini kaptırmak ve tedavisini terk etmek bakımındandır; zira âlimler bunun da hastalıklardan biri olduğunu açıkça belirtmiş ve bunun için zikrettikleri tedavileri zikretmişlerdir. Bu konuda zikredilen şeylerin en güzellerinden biri, sevgilinin kusurlarını hatırlamak ve onun akıbetleri üzerinde düşünmektir; nitekim şöyle denilmiştir:
لو فكر العاشق في منتهى ... حسن الذي يسبيه لم يسبه
«Âşık, kendisini büyüleyip esir alanın güzelliğinin sonunu düşünseydi, o güzellik onu esir alamazdı.»
وتمام الكلام في هذا المقام يطلب في محله فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أي باغتيابهن وسوء مقالتهن، وتسمية ذلك مكرا لشبهه له في الإخفاء، وقيل: كانت استكتمتهن سرها فأفشينه وأطلعن على أمرها، وقيل: إنهن قصدن بتلك المقالة إغضابها حتى تعرض عليهن يوسف لتبدي عذرها فيفزن بمشاهدته والمكر على هذين القولين حقيقة أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ تدعوهن، قيل: دعت أربعين امرأة منهن الخمس أو الأربع المذكورات، وروي ذلك عن وهب، والظاهر عود الضمير على تلك النسوة القائلة ما قلن عنها وَأَعْتَدَتْ أي هيأت لَهُنَّ مُتَّكَأً أي ما يتكئن عليه من النمارق والوسائد كما روي عن ابن عباس، وهو من الاتكاء الميل إلى أحد الشقين، وأصله موتكأ لأنه من توكأت فأبدلت الواو تاء وأدغمت في مثلها، وروي عن الحبر أيضا أن المتكأ مجلس الطعام لأنهم كانوا يتكؤون له كعادة المترفين المتكبرين، ولذلك نهي عنه،
Bu makamdaki sözün tamamı kendi yerinde aranmalıdır. «Onların dedikodularını / tuzaklarını işitince», yani gıybetlerini ve çirkin sözlerini [işitince]. Bunun 'mekr' (tuzak) olarak isimlendirilmesi, gizli kalması yönüyle ona benzemesindendir. Şöyle de denilmiştir: Kadın onlardan sırrını gizli tutmalarını istemişti, onlar ise bunu ifşa edip durumunu açığa vurdular. Yine şöyle denilmiştir: Onlar bu sözle kadını öfkelendirmeyi amaçladılar ki kadın mazeretini ortaya koymak için Yûsuf'u onların karşısına çıkarsın, onlar da onu görmekle muratlarına ersinler. Bu iki görüşe göre mekr hakikattir. «Onlara haber gönderdi», yani onları davet etti. Denildiğine göre, aralarında adı geçen beş veya dört kadının da bulunduğu kırk kadını davet etmiştir; bu Vehb'den rivayet edilmiştir. Zahir olan ise zamirin, onun hakkında bu sözleri söyleyen o kadınlara dönmesidir. «Ve onlar için mükellef bir sofra / dayanacak yer hazırladı», yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere, yaslanacakları minderler ve yastıklar hazırladı. Bu kelime, yan taraflardan birine meyletmek olan «ittikâ» kökündendir. Aslı «موتكأ» şeklindedir; zira «توكأت» fiilinden türemiştir, vâv harfi tâ'ya dönüştürülmüş ve hemcinsi olan tâ'ya idğam edilmiştir. İbn Abbâs'tan (el-Habr) «el-mütteke'» kelimesinin yemek meclisi olduğu da rivayet edilmiştir; çünkü onlar, şımarık ve kibirli kimselerin âdeti olduğu üzere yemek için yaslanırlardı; bu sebeple de bundan nehyedilmiştir.
فقد أخرج ابن أبي شيبة عن جابر رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ أنه نهى أن يأكل الرجل بشماله وأن يأكل متكئا،
Nitekim İbn Ebî Şeybe'nin Câbir radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ kişinin sol eliyle yemek yemesini ve yaslanarak yemek yemesini nehyetmiştir.
وقيل: أريد به نفس الطعام قال العتبي: يقال: اتكأنا عند فلان أي أكلنا ومن ذلك قول جميل:
Şöyle de denilmiştir: Bununla yemeğin bizzat kendisi kastedilmiştir. Utbî şöyle der: «Filanın yanında yaslandık» denir, yani yemek yedik demektir. Cemîl'in şu sözü de bu kabildendir:
فظللنا بنعمة واتكأنا ... وشربنا الحلال من قلله
«Nimet içinde kaldık, yaslandık (yemek yedik) ... ve onun testilerinden helal olanı içtik.»
وهو على هذا اسم مفعول أي متكئا له أو مصدر أي اتكاء، وعبر بالهيئة التي يكون عليها الآكل المترف عن ذلك مجازا، وقيل: هو من باب الكناية، وعن مجاهد أنه الطعام يحز حزا بالسكين واختلفوا في تعيينه، فقيل: كان لحما وكانوا لا ينهشون اللحم وإنما يأكلونه حزا بالسكاكين، وقيل: كان أترجا، وموزا، وبطيخا، وقيل: الزماورد وهو الرقاق الملفوف باللحم وغيره أو شيء شبيه بالأترج، وأنه إنما سمي ما يقطع بالسكين بذلك لأن عادة من يقطع شيئا أن يعتمد عليه فيكون متكأ عليه، وقرأ الزهري، وأبو جعفر، وشيبة- متكي- مشدد التاء من غير همز بوزن متقي وهو حينئذ إما أن يكون من الاتكاء وفيه تخفيف الهمزة كما قالوا في توضأت: توضيت، أو يكون مفتعلا من أو كيت السقاء إذا شددته بالوكاء والمعنى اعتدت لهن ما يشتد عليه بالاتكاء أو بالقطع بالسكين، وقرأ الأعرج متكئا على وزن مفعلا من تكأ يتكأ إذ اتكأ، وقرأ الحسن، وابن هرمز متكئا بالمد والهمز وهو مفتعل من الاتكاء إلّا أنه أشبع الفتحة فتولدت منها الألف وهو كثير في كلامهم، ومنه قوله:
Buna göre kelime meful ismi olup 'kendisine yaslanılan' manasındadır veya mastar olup 'yaslanmak' demektir. Şımarık yiyicinin üzerinde bulunduğu heyet, mecaz yoluyla yemeğin kendisi için ifade edilmiştir. Bunun kinaye kabilinden olduğu da söylenmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre o, bıçakla kesilerek yenen yemektir. Bunun ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Et olduğu söylenmiştir; zira onlar eti dişleriyle koparmaz, sadece bıçaklarla keserek yerlerdi. Ağaç kavunu (turunç), muz ve karpuz olduğu söylenmiştir. Zemâverd olduğu da söylenmiştir ki o, et ve benzeri şeylerin sarıldığı yufkadır yahut ağaç kavununa benzer bir şeydir. Bıçakla kesilen şeye bu ismin verilmesi şundandır: Bir şeyi kesen kimsenin âdeti, ona dayanmaktır; böylece üzerine dayanılan şey (mütteke') olur. Zührî, Ebû Ca'fer ve Şeybe, tâ harfi şeddeli ve hemzesiz olarak «متقي» vezninde «مُتَّكِي» şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde ya «ittikâ» kökünden olup, tıpkı «تَوَضَّأْتُ» yerine «تَوَضَّيْتُ» dedikleri gibi hemzenin teshili (tahsifi) vardır; yahut da tulumu bağıyla sıkıca bağladığında söylenen «أَوْكَيْتُ السِّقَاءَ» ifadesinden türeyen «müfteal» veznindedir. Mana da: Onlar için üzerine yaslanılarak yahut bıçakla kesilerek kuvvet uygulanan şeyi hazırladı, demektir. A'rac, «تَكَأَ يَتْكَأُ إِذَا اتَّكَأَ» fiilinden «mef'alen» vezninde «مَتْكَأً» şeklinde okumuştur. Hasen ve İbn Hürmüz ise med ve hemze ile «مُتَّكَاءً» şeklinde okumuşlardır; bu da «ittikâ» kökünden «müfteal»dir, ancak fethayı uzatmış (işbâ yapmış) ve ondan elif doğmuştur; bu da Arapların kelamında çokça bulunur. Şairin şu sözü bundandır:
وأنت من الغوائل حين ترمي ... وعن ذم الرجال بمنتزاح
«Sen [ok] attığın zaman felaketlerden uzaksın, insanların yermesinden de tamamen uzaktasın.»
وقوله:
Ve yine şairin şu sözü:
ينباع من ذفرى عضوب حسرة ... زيافة مثل الفنيق المكرم
«Kıymetli [ve heybetli] bir aygır deve gibi çalımlı yürüyen, yorulmak bilmez, kızgın [dişi bir devenin] kulak arkasından [ter] fışkırır.»
وقرأ ابن عباس، وابن عمر، ومجاهد، وقتادة، وآخرون (١) بضم الميم وسكون التاء وتنوين الكاف، وجاء ذلك عن ابن هرمز أيضا، وهو الأترج- عند الأصمعي، وجماعة- والواحد متكة، وأنشد:
İbn Abbâs, İbn Ömer, Mücâhid, Katâde ve başkaları mîm'in zammesi, tâ'nın sükûnu ve kâf'ın tenvini ile (١) [مُتْكاً] şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat İbn Hürmüz'den de rivayet edilmiştir. Asmaî ve bir topluluğa göre bu, ağaç kavunudur (turunçtur); tekili «مُتْكَة» şeklindedir. Şair şöyle demiştir:
فأهدت متكة لبني أبيها ... تخب بها العثمثمة الوقاح
«Babasının oğullarına bir turunç hediye etti; güçlü, sert bir dişi deve onunla hızla koşar.»
وقيل: هو اسم يعم جميع ما يقطع بالسكين- كالأترج، وغيره- من الفواكه، وأنشد:
Şöyle de denilmiştir: O, meyvelerden turunç ve benzeri gibi bıçakla kesilen her şeyi kapsayan genel bir isimdir. Şair şöyle demiştir:
نشرب الإثم بالصواع جهارا ... ونرى المتك بيننا مستعارا
«Günahı (şarabı) ölçeklerle açıktan açığa içeriz, meyveyi (veya kesilen yiyeceği) de aramızda elden ele dolaşır görürüz.»
وهو من متك الشيء بمعنى بتكه أي قطعه، وعن الخليل تفسير المتك مضموم الميم بالعسل، وعن أبي عمرو تفسيره بالشراب الخالص، وحكى الكسائي تثليث ميمه، وفسره بالفالوذج، وكذا حكى التثليث المفضل لكن فسره بالزماورد، وذكر أنه بالضم المائدة أو الخمر في لغة كندة، وبالفتح قرأ عبد الله، ومعاذ رضي الله تعالى عنهما، وفي الآية على سائر القراءات حذف أي فجئن وجلسن وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً.
Bu kelime, bir şeyi kesmek manasına gelen «مَتَكَ الشَّيْءَ» kökünden olup «بَتَكَهُ» yani onu kesti demektir. Halîl'den mîm harfi ötreli «مُتْك» kelimesinin bal olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; Ebû Amr'dan ise halis içecek olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Kisâî mîm harfinin üç harekesini de (damme, fetha, kesre) nakletmiş ve bunu fâlûzec olarak açıklamıştır. Mufaddal da üç harekeyi nakletmiş fakat zemâverd olarak açıklamıştır; Kinde kabilesinin lügatinde damme ile sofra veya şarap olduğunu zikretmiştir. Abdullah [İbn Mes'ûd] ve Muâz radıyallâhu teâlâ anhümâ ise fetha ile okumuşlardır. Ayette diğer tüm kıraatlere göre bir hazif vardır; yani kadınlar geldiler, oturdular «ve her birine birer bıçak verdi».
وقال بعض المحققين: لا يبعد أن تسمى هذه الواو فصيحة، وإنما أعطت كل واحدة ذلك لتستعمله في قطع ما يعهد قطعه مما قدم بين أيديهن وقرب إليهن، وغرضها من ذلك ما سيقع من تقطيع أيديهن لتبكتهنّ بالحجة.
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu vâv harfinin 'fasîha vâvı' olarak adlandırılması uzak bir ihtimal değildir. Her birine bıçağı, önlerine konan ve kendilerine sunulan şeylerden kesilmesi âdet olanı kesmekte kullansınlar diye vermiştir. Kadının bundan maksadı ise, delille onları susturmak (ilzam etmek) için biraz sonra ellerini kesecek olmalarıdır.
وقيل: غرضها ذاك والتهويل على يوسف ﵇ من مكرها إذا أخرج على أربعين نسوة مجتمعات في أيديهن الخناجر توهمه أنهن يثبن عليه فيكون خائفا من مكرها دائما فلعله يجيبها إلى مرادها، والسكين مذكر عند السجستاني قال: وسألت أبا زيد الأنصاري، والأصمعي، وغيرهم ممن أدركناه فكلهم يذكره وينكر التأنيث فيه، وعن الفراء أنه يذكر ويؤنث، وذلك حكي عن اللحياني، ويعقوب، ومنع بعضهم أن يقال: سكينة، وأنشد عن الكسائي ما يخالف ذلك وهو قوله:
Şöyle de denilmiştir: Kadının maksadı hem budur hem de ellerinde hançerler olan kırk kadının toplandığı bir meclise çıkarıldığında, onların üzerine atılacağı vehmini vererek Yûsuf aleyhisselâm'ı kendi tuzağının büyüklüğüyle korkutmaktır; böylece Yûsuf sürekli onun tuzağından korkacak ve belki de kadının muradına icabet edecektir. Sicistânî'ye göre «bıçak» (سِكِّين) müzekkerdir (erildir); o şöyle der: Ebû Zeyd el-Ensârî'ye, Asmaî'ye ve yetiştiğimiz diğer âlimlere sordum, hepsi de onu müzekker sayıyor ve müennesliğini reddediyordu. Ferrâ'dan ise hem müzekker hem müennes yapıldığı nakledilmiştir; bu durum Lihyânî ve Ya'kûb'dan da rivayet edilmiştir. Bazıları ise «سِكِّينَة» (müennes olarak) denilmesini yasaklamışlardır. Kisâî'den buna aykırı olarak şu beyit nakledilmiştir:
الذئب سكينته في شدقه ... ثم قرابا نصلها في حلقه
«Kurdun bıçağı avurdunun içindedir... sonra namlusunun kını ise boğazındadır.»
وَقالَتِ ليوسف ﵇ وهن مشغولات بمعالجة السكاكين وإعمالها فيما بأيديهن، والعطف بالواو ربما يشير إلى أن قوله: اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ أي ابرز لهن لم يكن عقيب ترتيب أمورهنّ ليتم غرضها بهن.
«Ve dedi ki:» Yani kadınlar bıçaklarla ve ellerindeki yiyeceklerle meşgul iken Yûsuf aleyhisselâm'a dedi. Vâv ile atıf yapılması, onun «Onların karşısına çık», yani onlara görün sözünün, kadınlarla ilgili maksadının tamamlanması için onların durumlarının düzenlenmesinin hemen akabinde olmadığını hissettirebilir.
والظاهر أنها لم تأمره بالخروج إلّا لمجرد أن يرينه فيحصل مرامها، وقيل: أمرته بالخروج عليهن للخدمة أو للسلام، وقد أضمرت مع ذلك ما أضمرت يحكى أنها ألبسته ثيابا بيضا في ذلك اليوم لأن الجميل أحسن ما يكون في البياض فَلَمَّا رَأَيْنَهُ عطف على مقدر يستدعيه الأمر بالخروج وينسحب عليه الكلام أي فخرج عليهن فرأينه، وإنما حذف على ما قيل: تحقيقا لمفاجأة رؤيتهن كأنها تفوت عند ذكر خروجه عليهن (٢) ، وفيه إيذان بسرعة امتثاله ﵇ بأمرها فيما لا يشاهد مضرته من الأفاعيل، ونظير هذا آت كما مر آنفا أَكْبَرْنَهُ أي أعظمنه ودهشن برؤية جماله الفائق الرائع الرائق، فإن فضل جماله على جمال كل جميل كان كفضل القمر ليلة البدر على سائر الكواكب.
Zahir olan, kadının ona çıkmayı sırf kadınlar kendisini görsün ve böylece muradı hasıl olsun diye emretmiş olduğudur. Şöyle de denilmiştir: Ona kadınların karşısına hizmet etmek veya selam vermek için çıkmasını emretmiş, bununla birlikte içinden geçirdiğini de gizlemiştir. Anlatıldığına göre o gün Yûsuf'a beyaz elbiseler giydirmiştir; çünkü güzel olan kimse en çok beyaz içinde güzel görünür. «Kadınlar onu görünce», çıkma emrinin gerektirdiği ve sözün akışının dayandığı takdirî bir ifadeye matuftur; yani Yûsuf onların karşısına çıktı, onlar da onu gördüler. Denildiğine göre bunun hazfedilmesi, kadınların görmesindeki ansızlığı (sürprizi) gerçekleştirmek içindir; sanki Yûsuf'un onların karşısına çıkışı zikredilseydi bu ansızlık kaçırılacaktı (٢). Bunda, Yûsuf aleyhisselâm'ın, yapılmasında bir zarar görülmeyen fiiller hususunda kadının emrine süratle itaat ettiğine bir işaret vardır. Bunun benzeri az önce geçtiği üzere gelecektir. «Onu pek büyük gördüler / gözlerinde büyüttüler», yani onu yücelttiler ve onun eşsiz, göz kamaştırıcı, saf güzelliğini görünce dehşete düştüler. Zira onun güzelliğinin diğer her güzelin güzelliğine olan üstünlüğü, dolunay gecesindeki ayın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibiydi.
وأخرج ابن جرير، وغيره عن أبي سعيد الخدري عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: رأيت يوسف ليلة المعراج كالقمر ليلة البدر،
İbn Cerîr ve başkaları Ebû Saîd el-Hudrî'den, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Miraç gecesinde Yûsuf'u dolunay gecesindeki ay gibi gördüm.»
وحكي أنه ﵇ كان إذا سار في أزقة مصر تلألأ وجهه على الجدران كما يرى نور الشمس،
Yûsuf aleyhisselâm'ın Mısır sokaklarında yürüdüğü vakit, güneş ışığının görülmesi gibi yüzünün nurunun duvarlara vurduğu ve parıldadığı rivayet edilmiştir.
وجاء عن الحسن أنه أعطي ثلث الحسن،
Hasen'den, ona güzelliğin üçte birinin verildiği nakledilmiştir.
وفي رواية عن أنس مرفوعا أنه ﵇ أعطي هو وأمه شطر
Enes'ten [gelen] merfû bir rivayette ise, ona aleyhisselâm ve annesine [bütün güzelliğin] bir yarısının
الحسن (١)
güzelliğin yarısının verildiği zikredilmiştir (١).
وتقدم خبر أنه ﵇ كان يشبه آدم ﵇ يوم خلقه ربه، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن معنى أكبرن حضن، ومن ذلك قوله:
Yûsuf aleyhisselâm'ın, Rabbi tarafından yaratıldığı gündeki Âdem aleyhisselâm'a benzediğine dair haber daha önce geçmişti. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise «أَكْبَرْنَهُ» ifadesinin manasının «hayız oldular» şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Şairin şu sözü bundandır:
يأتي النساء على أطهارهن ولا ... يأتي النساء إذا أكبرن إكبارا
«Kadınlara temizlik vakitlerinde yaklaşır, hayız gördüklerinde ise kadınlara asla yaklaşmaz.»
وكأنه إنما سمي الحيض إكبارا لكون البلوغ يعرف به فكأنه يدخل الصغار سن الكبر فيكون في الأصل كناية مجازا، والهاء على هذا إما ضمير المصدر فكأنه قيل: أكبرن إكبارا، وإما ضمير يوسف ﵇ على إسقاط الجار أي حضن لأجله من شدّة شبقهن، والمرأة كما زعم الواحدي إذا اشتدّ شبقها حاضت ومن هنا أخذ المتنبي قوله:
Hayza 'ikbâr' denilmesi sanki bülûğun onunla bilinmesinden ötürüdür; zira hayız küçükleri büyüklük (kiber) yaşına sokar; dolayısıyla aslen mecazî bir kinaye olur. Hâ zamiri buna göre ya mastarın zamiridir, sanki «أَكْبَرْنَ إِكْبَاراً» (büyük bir hayız gördüler) denilmiştir; yahut da harf-i cer düşürülerek Yûsuf aleyhisselâm'ın zamiridir, yani aşırı şehvetlerinden ötürü onun yüzünden hayız gördüler demektir. Vâhidî'nin iddia ettiğine göre kadın, şehveti aşırı derecede kabardığında hayız görür. Mütenebbî şu sözünü buradan almıştır:
خف الله واستر ذا الجمال ببرقع ... إذا لحت حاضت في الخدور العوائق
«Allah'tan kork da bu güzelliği bir peçe ile ört... Sen göründüğün vakit perdeler arkasındaki genç kızlar hayız görür.»
وقيل: إن الهاء للسكت، ورد بأنها لا تحرك ولا تثبت في الوصل، وإجراء الوصل مجرى الوقف وتحريكها تشبيها لها بالضمير كما في قوله:
Hâ harfinin sekt (durak) için olduğu da söylenmiştir; ancak buna, hâ'nın harekelenemeyeceği ve vasl (geçiş) halinde sabit kalmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Geçiş halinin vakıf gibi kabul edilmesi ve şu beyitte olduğu gibi zamire benzetilerek harekelenmesi ise:
وأحر قلباه ممن قلبه شبم على تسليم صحته ضعيف في العربية واعترض في الكشف التخريجين الأولين فقال: إن نزع الخافض ضعيف لأنه إنما يجري في الظروف والصفات والصلات، وذلك لدلالة الفعل على مكان الحذف، وأما في مثل هذا فلا، والمصدر ليس من مجازه إذ ليس المقام للتأكيد، وزعم أن الوجه هو الأخير، وكل ما ذكره في حيز المنع كما يخفى.
«Ah, kalbi soğuk olandan ötürü yüreğim ne kadar da yanık!» sıhhati kabul edilse dahi Arapçada zayıftır. Keşşâf müellifi ilk iki tahrice itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Harf-i cerin hazfedilmesi (nez'u'l-hâfız) zayıftır; çünkü bu durum ancak zarflarda, sıfatlarda ve sıla cümlelerinde cereyan eder; zira fiil, hazif yerine delalet eder. Bunun gibi bir yerde ise delalet etmez. Mastar olması da onun mecazlarından değildir; çünkü makam tekit makamı değildir. O, doğru vechinin son vecih olduğunu iddia etmiştir. Ancak onun zikrettiği her şey, gizli olmadığı üzere reddedilmeye açıktır.
وأنكر أبو عبيدة مجيء أكبرن بمعنى حضن، وقال: لا نعرف ذلك في اللغة، والبيت مصنوع مختلق لا يعرفه العلماء بالشعر، ونقل مثل ذلك عن الطبري، وابن عطية، وغير واحد من المحققين، ورواية ذلك عن ابن عباس إنما أخرجها ابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم من طريق عبد الصمد، وهو- وإن روى ذلك عن أبيه علي عن أبيه ابن عباس- لا يعول عليه فقد قالوا: إنه عليه الرحمة ليس من رواة العلم.
Ebû Ubeyde, «أَكْبَرْنَ» fiilinin «hayız oldular» manasına gelmesini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: Biz dilde bunu bilmiyoruz; o beyit uydurmadır, şiir âlimleri onu tanımaz. Taberî, İbn Atıyye ve birçok muhakkikten de benzeri nakledilmiştir. Bunun İbn Abbâs'tan rivayetini ise sadece İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdüssamed yoluyla tahriç etmişlerdir. O da -bunu babası Ali'den, o da babası İbn Abbâs'tan rivayet etmiş olsa bile- kendisine güvenilecek biri değildir; nitekim âlimler onun -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- ilim râvilerinden olmadığını söylemişlerdir.
وعن الكميت الشاعر تفسير أكبرن بأمنين، ولعل الكلام في ذلك كالكلام فيما تقدم تخريجا وقبولا، وأنا لا أرى الكميت من خيل هذا الميدان وفرسان ذلك الشان وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ أي جرحنها بما في أيديهن من السكاكين لفرط دهشتهن وخروج حركات جوارحهن عن منهاج الاختيار حتى لم يعلمن بما عملن ولم يشعرن بمألم ما نالهن، وهذا كما تقول: كنت أقطع اللحم فقطعت يدي، وهو معنى حقيقي للتقطيع عند بعض.
Şair Kümeyt'ten «أَكْبَرْنَ» fiilinin «boşaldılar / meni akıttılar» şeklinde tefsiri rivayet edilmiştir. Bu konudaki söz de tahrîç ve kabul bakımından önceki gibidir. Ben Kümeyt'i bu meydanın atlarından ve bu işin süvarilerinden görmüyorum. «Ve ellerini kestiler», yani aşırı şaşkınlıklarından ve uzuvlarının hareketlerinin irade dairesinden çıkmasından ötürü, ellerindeki bıçaklarla ellerini yaraladılar; öyle ki ne yaptıklarını bilemediler ve kendilerine isabet eden şeyin acısını hissetmediler. Bu tıpkı senin «Eti kesiyordum, elimi kestim» demen gibidir. Bu, bazılarına göre takti' (kesme) kelimesinin hakiki manasıdır.
وفي الكشف إنه معنى مجازي على الأصح، والتضعيف للتكثير إما بالنسبة لكثرة القاطعات، وإما بالنسبة لكثرة القطع في يد كل واحدة منهن.
el-Keşf'te bunun en sahih görüşe göre mecazi bir mana olduğu belirtilmiştir. Şedde (taz'îf) ise teksîr (çokluk) içindir; ya kesenlerin çokluğu bakımından ya da her birinin elindeki kesiklerin çokluğu bakımındandır.
وأخرج ابن المنذر، وغيره عن مجاهد أنه فسر التقطيع بالإبانة، والمعنى الأول أسرع تبادرا إلى الذهن، وحمل الأيدي على الجوارح المعلومة مما لا يكاد يفهم خلافه، ومن العجيب ما روي عن عكرمة من أن المراد بها الأكمام، وأظن أن منشأ هذا محض استبعاد وقوع التقطيع على الأيدي بالمعنى المتبادر، ولعمري لو عرض ما قاله على أدنى الأفهام لاستبعدته وَقُلْنَ تنزيها لله سبحانه عن صفات التقصير والعجز وتعجبا من قدرته جلّ وعلا على مثل ذلك الصنع البديع حاشَ لِلَّهِ أصله حاشا الله بالألف كما قرأ أبو عمرو في الدرج فحذفت ألفه الأخيرة تخفيفا، وهو
İbnü’l-Münzir ve başkaları Mücâhid’den, onun kesme fiilini (taktî') büsbütün koparıp ayırma (ibâne) şeklinde tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Fakat birinci mana zihne daha çabuk gelmektedir. [Âyette geçen] «eller» (el-eydî) kelimesini bilinen uzuvlara hamletmek ise aksinin anlaşılması neredeyse imkânsız olan hususlardandır. İkrime’den rivayet edilen, bununla elbise kollarının (yenlerin) kastedildiği şeklindeki görüş ise şaşılacak bir şeydir. Zannımca bunun kaynağı, kesme fiilinin ilk akla gelen manasıyla eller üzerinde gerçekleşmesini sırf uzak görmekten ibarettir. Ömrüme yemin olsun ki, onun söylediği bu görüş en basit anlayışlara dahi sunulsaydı, onu akıldan uzak bulurlardı. { وَقُلْنَ } “Ve dediler ki” —Allah Teâlâ’yı noksanlık ve acizlik sıfatlarından tenzih etmek ve O celle ve a‘lâ’nın böylesine eşsiz bir yaratıştaki kudretine hayranlık duymak üzere— { حَاشَ لِلَّهِ } “Hâşâ! Allah için!” Bunun aslı, Ebû Amr’ın geçiş halinde okuduğu gibi elif ile «حاشا الله» şeklindedir; sonundaki elif hafifletme (tahfif) amacıyla hazfedilmiştir. Bu [lafız]...
على ما قيل: حرف وضع للاستثناء والتنزيه معا ثم نقل وجعل اسما بمعنى التنزيه وتجرد عن معنى الاستثناء ولم ينون مراعاة لأصله المنقول عنه، وكثيرا ما يراعون ذلك ألا تراهم قالوا: جلست من عن يمينه؟ فجعلوا- عن- اسما ولم يعربوه، وقالوا: غدت من عليه فلم يثبتوا ألف على مع المضمر كما أثبتوا ألف فتى في فتاة كل ذلك مراعاة للأصل، واللام للبيان فهي متعلقة بمحذوف، ورد في البحر دعوى إفادته التنزيه في الاستثناء بأن ذلك غير معروف عند النحاة، ولا فرق بين قام القوم إلّا زيدا، وحاشا زيدا، وتعقب بأن عدم ذكر النحاة ذلك لا يضر لأنه وظيفة اللغويين لا وظيفتهم، واعترض بعضهم حديث النقل بأن الحرف لا يكون اسما إلّا إذا نقل وسمي به وجعل علما، وحينئذ يجوز فيه الحكاية والإعراب، ولذا جعله ابن الحاجب اسم فعل بمعنى برىء الله تعالى من السوء، ولعل دخول اللام كدخولها في هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ، وكون المعنى على المصدرية لا يرد عليه لأنه قيل: إن أسماء الأفعال موضوعة لمعاني المصادر وهو المنقول عن الزجاج، نعم ذهب المبرد، وأبو علي، وابن عطية، وجماعة إلى أنه فعل ماض بمعنى جانب، وأصله من حاشية الشيء وحشيه أي جانبه وناحيته، وفيه ضمير يوسف واللام للتعليل متعلقة به أي جانب يوسف ما قرف به لله تعالى أي لأجل خوفه ومراقبته، والمراد تنزيهه وبعده كأنه صار في جانب عما اتهم به لما رؤي فيه من آثار العصمة وأبهة النبوة ﵊، ولا يخفى أنه على هذا يفوت معنى التعجب، واستدل على اسميتها بقراءة أبي السمال «حاشا لله» بالتنوين، وهو في ذلك على حد: سقيا لك، وجوز أن يكون اسم فعل والتنوين كما في صه، وكذا بقراءة أبي، وعبد الله (١) رضي الله تعالى عنهما- حاشا الله- بالإضافة كسبحان الله، وزعم الفارسي أن حاشَ في ذلك حرف جر مرادا به الاستثناء كما في قوله:
denildiğine göre hem istisna hem tenzih için birlikte vazolunmuş bir harftir; sonra nakledilip tenzih manasında bir isim kılınmış ve istisna manasından soyutlanmıştır; kendisinden nakledildiği aslına riayet edilerek de tenvin almamıştır. Onlar buna çokça riayet ederler; görmez misin ki onlar «جلست من عن يمينه» demişler, «عن» kelimesini isim kılmış ama irap vermemişlerdir. Yine «غدت من عليه» demişler, zamirle birlikte «على» kelimesinin elifini, «فتاة» içindeki «فتى» elifini sabit kıldıkları gibi sabit kılmamışlardır; bütün bunlar asla riayet etmek içindir. Buradaki lâm beyan içindir ve mahzuf bir kelimeye taalluk eder. el-Bahr'da, istisnada tenzih ifade ettiği iddiası, bunun nahivciler nezdinde bilinmediği ve «قام القوم إلّا زيدا» ile «حاشا زيدا» arasında bir fark bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Buna ise nahivcilerin bunu zikretmemesinin bir zarar vermeyeceği, çünkü bunun onların değil lügat âlimlerinin vazifesi olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Bazıları ise nakil meselesine itiraz ederek, harfin ancak nakledilip isim yapılması ve özel isim (âlem) kılınması durumunda isim olabileceğini, bu takdirde de onda hikâye ve irabın caiz olacağını söylemişlerdir. Bu sebeple İbnü'l-Hâcib onu, «Allah Teâlâ kötülükten beridir» manasında bir fiil ismi kılmıştır. Lâm'ın gelişi de belki «هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ» ayetindeki geliş gibidir. Mananın mastarlık üzere olması da buna engel değildir; çünkü fiil isimlerinin mastar manaları için vazolunduğu söylenmiştir ki Zeccâc'dan nakledilen de budur. Evet, Müberred, Ebû Ali, İbn Atıyye ve bir topluluk onun 'uzak durdu' manasında mazi bir fiil olduğu görüşüne varmışlardır. Aslı, bir şeyin kenarı ve yanı manasına gelen «حاشية الشيء» ve «حشيه» kökündendir. İçinde Yûsuf'a ait bir zamir vardır; lâm ise taalluk ettiği bu fiil için illet (gerekçe) bildirir; yani Yûsuf, Allah Teâlâ için, yani O'nun korkusu ve murakabesi sebebiyle kendisine isnat edilen çirkinlikten uzak durdu, demektir. Murad ise Yûsuf aleyhisselâm'da görülen ismet eserleri ve nübüvvet heybetinden ötürü, onun itham edildiği şeyden tenzih edilmesi ve uzak tutulmasıdır. Gizli değildir ki bu takdirde taaccüp (hayret) manası kaybolmaktadır. Kelimenin isim oluşuna Ebû's-Semmâl'in tenvin ile «حاشا لله» kıraati delil getirilmiştir ki bu, «سقيا لك» ifadesi gibidir. Fiil ismi olması ve tenvinin «صه» kelimesindeki gibi bulunması da caiz görülmüştür. Aynı şekilde Übey ve Abdullah radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın (١) «سبحان الله» gibi izafetle «حاشا الله» şeklindeki kıraati de delil getirilmiştir. Fârisî ise buradaki «حاشَ» kelimesinin, şairin şu sözünde olduğu gibi istisna murat edilen bir cer harfi olduğunu iddia etmiştir:
حاشا أبي ثوبان إن أبا ... ثوبان ليس ببكمة فدم
«Ebû Sevbân müstesna; şüphesiz Ebû Sevbân dilsiz ve ahmak biri değildir.»
ورد بأنه يتقدمه هنا ما يستثنى منه، وجاء في رواية عن الحسن أنه قرأ- حاش لله- بسكون الشين وصلا ووقفا مع لام الجر في الاسم الجليل على أن الفتحة اتبعت الألف في الإسقاط لأنها كالعرض اللاحق لها، وضعفت هذه القراءة بأن فيها التقاء الساكنين على غيره حده، وفي رواية أخرى عنه أنه قرأ- حاش الإله- وقرأ الأعمش- حشا لله- بحذف الألف الأولى، هذا واستدل المبرد، وابن جني، والكوفيون على أن- حاش- قد تكون فعلا بالتصرف فيها بالحذف كما علمت في هذه القراءات، وبأنه قد جاء المضارع منها كما في قول النابغة:
Buna, burada kendisinden istisna yapılan bir şeyin (müstesnâ minh) öne geçmediği gerekçesiyle karşı çıkılmıştır. Hasen'den gelen bir rivayette, Lafza-i Celâl'deki cer lâm'ı ile birlikte vasl ve vakıf halinde şîn'in sükûnu ile «حاشْ لله» şeklinde okuduğu zikredilmiştir; bu da fethanın, elifi düşürmede ona tabi kılınması esasına dayanır, çünkü fetha elife bitişen bir araz gibidir. Bu kıraat, kural dışı bir şekilde iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) bulunduğu gerekçesiyle zayıf görülmüştür. Ondan gelen diğer bir rivayette ise «حاش الإله» şeklinde okuduğu nakledilmiştir. A'meş ise ilk elifi hazfederek «حشا لله» şeklinde okumuştur. Bununla birlikte Müberred, İbn Cinnî ve Kûfeliler; bu kıraatlerde gördüğün üzere hazif yoluyla onda tasarruf edilmesiyle ve Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi muzâriinin gelmiş olmasıyla «حاش» kelimesinin bazen fiil olabileceğine delil getirmişlerdir:
ولا أرى فاعلا في الناس يشبهه ... ولا- أحاشى- من الأقوام من أحد
«İnsanlar içinde ona benzeyen bir fail görmüyorum, insanlardan hiçbir kimseyi de [ondan] hariç tutmuyorum.»
ومقصودهم الرد على- س- وأكثر البصرية حيث أنكروا فعليتها، وقالوا: إنها حرف دائما بمنزلة إلّا لكنها تجر المستثنى، وكأنه لم يبلغهم النصب بها كما في قوله
Onların maksadı, Sîbeveyh'e ve Basralıların çoğuna reddiyede bulunmaktır; zira onlar bunun fiil olduğunu inkâr etmiş ve onun her zaman «إلّا» konumunda bir harf olduğunu, ancak müstesnayı cer ettiğini söylemişlerdir. Sanki şu beyitte olduğu gibi onunla nasb yapıldığı kendilerine ulaşmamıştır:
حاشا قريشا فإن الله فضلهم
«Kureyş müstesna; çünkü Allah onları üstün kılmıştır.»
وربما يجيبون عن التصرف بالحذف بأن الحذف قد يدخل الحرف كقولهم: أما والله، وأم والله، نعم ردّ عليهم أيضا بأنها تقع قبل حرف الجر، ويقابل هذا القول ما ذهب إليه الفراء من أنها لا تكون حرفا أصلا بل هي فعل دائما ولا فاعل لها، والجر الوارد بعدها كما في
Onlar bazen hazif yoluyla yapılan tasarrufa, Arapların «أما والله» ve «أم والله» sözlerinde olduğu gibi harflere de hazfin dahil olabileceğini söyleyerek cevap verirler. Evet, bunun cer harfinden önce gelmesiyle de onlara itiraz edilmiştir. Bu görüşün karşısında ise Ferrâ'nın vardığı şu görüş yer alır: O kesinlikle harf olmaz, bilakis daima fâili olmayan bir fiildir; nitekim şu beyitte:
حاشاي إني مسلم معذور
«Hâşâ bana, şüphesiz ben mazeretli bir Müslümanım.»
والبيت المار آنفا بلام مقدرة، والحق أنها تكون فعلا تارة فينصب ما بعدها ولها فاعل وهو ضمير مستكن فيها وجوبا يعود إما على البعض المفهوم من الكلام، أو المصدر المفهوم من الفعل، ولذا لم يثن، ولم يجمع، ولم يؤنث، وحرفا أخرى ويجر ما بعدها، ولا تتعلق بشيء كالحروف الزائدة عند ابن هشام، أو تتعلق بما قبلها من فعل أو شبهه عند بعض، ولا تدخل عليها إلّا كما إذا كانت فعلا خلافا للكسائي في زعمه جواز ذلك إذا
ve az önce geçen beyitte [yer alan cer hali] ise takdir edilen bir lâm harf-i cerri iledir. Doğru olan şudur ki o; bazen fiil olur, bu durumda kendisinden sonraki lafız mensûb kılınır ve onun, ya sözden anlaşılan bir kısma ya da fiilden anlaşılan mastara dönen ve içinde zorunlu olarak gizli bulunan bir fâili vardır; bu sebeple de tesniye ve cemi yapılmamış, müennes kılınmamıştır. Bazen de harf olur ve kendisinden sonraki lafız mecrûr kılınır; İbn Hişâm'a göre zâid harfler gibi hiçbir şeye müteallık olmaz veya bazı [âlimlere] göre kendisinden önceki bir fiile yahut fiil benzeri [bir lafza] müteallıktır. Fiil olduğu zamanki durumun aksine üzerine «illâ» dahil olmaz; Kisâî'nin cer ettiği zaman bunun caiz olduğu
جرت، وأنها إذا وقعت قبل لام الجر كانت اسم مصدر مرادفا للتنزيه، وتمام الكلام في محله ما هذا بَشَراً نفين عنه البشرية لما شاهدن من جماله الذي لم يعهد مثاله في النوع الإنساني، وقصرهن على الملكية بقولهن: إِنْ هذا أي ما هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ أي شريف كثير المحاسن بناء على ما ركز في الطباع من أنه لا حي أحسن من الملك كما ركز فيها أن لا أقبح من الشيطان ولذا لا يزال يشبه بهما كل متناه في الحسن والقبح وإن لم يرهما أحد، وأنشدوا لبعض العرب:
caiz olduğu iddiasının aksine, üzerine «إلّا» girmez. Cer lâm'ından önce geldiğinde ise tenzih ile eş anlamlı bir mastar ismidir. Sözün tamamı kendi yerindedir. «Bu bir insan değildir» diyerek, insan nevinde eşi benzeri görülmemiş güzelliğini gördüklerinde ondan beşeriyeti nefyettiler. «Bu ancak çok şerefli / değerli bir melektir» sözleriyle onu melek olmaya hasretmişlerdir; bu da, fıtratta şeytandan daha çirkini olmadığı yerleştiği gibi melekten daha güzel bir canlının bulunmadığının yerleşmiş olmasına dayanmaktadır. Bu sebeple hiç kimse onları görmemiş olsa bile, güzellikte ve çirkinlikte son noktaya varan her şey daima onlara benzetilir. Nitekim Araplardan birine ait şu beyti okumuşlardır:
فلست لأنسى ولكن لملأك ... تنزل من جو السماء يصوب
«Sen bir insan değilsin, ancak göğün boşluğundan süzülüp inen bir meleksin.»
وكثر في شعر المحدثين ما هو من هذا الباب، ومنه قوله:
Muhdes (son dönem) şairlerin şiirlerinde bu kabilden olanlar çoktur; şu şairin sözü de bundandır:
ترك إذا قوبلوا كانوا ملائكة ... حسنا وإن قوتلوا كانوا عفاريتا
«Karşılaşıldıklarında güzellikte melek idiler, savaşıldığında ise ifrit kesilirlerdi.»
وغرضهن من هذا وصفه بأنه في أقصى مراتب الحسن والكمال الملائم لطباعهن، ويعلم مما قرر ان الآية لا تقوم دليلا على أن الملك أفضل من بني آدم كما ظن أبو علي الجبائي، واتباعه، وأيده الفخر- ولا فجر له- بما أيده، وذهب غير واحد إلى أن الغرض تنزيهه ﵇ عما رمي به على أكمل وجه، وافتتحوا ذلك- بحاشا لله- على ما هو الشائع في مثل ذلك، ففي شرح التسهيل الاستعمال على أنهم إذا أرادوا تبرئة أحد من سوء ابتدؤوا تبرئة الله سبحانه من السوء ثم يبرئون من أرادوا تبرئته على معنى أن الله تعالى منزه عن أن لا يطهره مما يضيمه فيكون آكد وأبلغ، والمنصور ما أشير إليه أولا وهو الذي يقتضيه السياق والسباق، نعم هذا الاستعمال ظاهر فيما يأتي إن شاء الله تعالى من قوله تعالى عن النسوة: حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ [يوسف: ٥١] وما عاملة عمل ليس وهي لغة للحجازيين لمشابهتها لها في نفي الحال على ما هو المشهور في ليس من أنها لذلك أو في مطلق النفي بناء على ما قال الرضي من أنها ترد لنفي الماضي، والمستقبل، والغالب على لغتهم جر الخبر بالباء حتى إن النحويين لم يجدوا شاهدا على النصب في أشعارهم غير قوله:
Kadınların bundan maksadı, onu kendi tabiatlarına uygun düşen güzellik ve kemalin en üst mertebelerinde nitelemekti. Kararlaştırılan hususlardan anlaşılmaktadır ki, Ebû Ali el-Cübbâî ve ona tabi olanların zannettiği, Fahreddîn er-Râzî'nin de -ona hiçbir aydınlık doğmayasıca- kendi delilleriyle desteklediği üzere bu ayet, meleğin âdemoğlundan daha faziletli olduğuna bir delil teşkil etmez. Birden fazla âlim ise maksadın, aleyhinde atılan iftiralardan aleyhisselâmı en mükemmel şekilde tenzih etmek olduğu görüşüne varmış ve bu tür durumlarda yaygın olduğu üzere söze «حاشا لله» ile başlamışlardır. Nitekim Şerhu't-Teshîl'de şöyle denilmektedir: Arapların kullanımında, birini bir kötülükten aklamak istediklerinde önce Allah Sübhânehû'yu kötülükten tenzih ederek başlarlar, sonra da aklamak istedikleri kimseyi temize çıkarırlar; bu da Allah Teâlâ'nın, o kişiyi kendisine leke sürecek şeylerden arındırmamış olmaktan münezzeh olduğu manasına gelir ki böylesi daha pekiştirici ve daha beliğdir. Ancak tercih edilen görüş, ilk olarak işaret edilen görüştür ve bağlam ile sözün akışının gerektirdiği de budur. Evet, bu kullanım, kadınların dilinden nakledilen ve inşâallahu teâlâ ileride gelecek olan Allah Teâlâ'nın: { حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Hâşâ, Allah için biz onun üzerinde hiçbir kötülük bilmedik” [Yûsuf: 51] ayetinde açıktır. «ما» edatı «ليس» gibi amel eder; bu da «ليس» kelimesinin meşhur olduğu üzere şimdiki zamanı nefyetmede ona benzemesinden dolayı Hicazlıların lehçesidir; yahut er-Radî'nin «ما» edatının geçmişi ve geleceği nefyetmek için de geldiğini söylemesine binaen mutlak nefyetmede benzemesindendir. Onların lehçesinde haberin bâ ile cer edilmesi galiptir; hatta nahivciler, şairlerinin şiirlerinde nasb halinde gelmesine şu beyitten başkasını şahit bulamamışlardır:
وأنا النذير بحرة مسودة ... تصل الجيوش إليكم قوادها
«Ben, öncüleri orduları size ulaştıracak olan kara taşlıklı bir arazinin uyarıcısıyım;»
أبناؤها متكنفون أباهم ... حنقوا الصدور وما هم أولادها
«Onun oğulları babalarını kuşatmışlardır, göğüsleri öfkeyle doludur, oysa onlar onun evlatları değillerdir.»
والزمخشري يسمي هذه اللغة: اللغة القدمى الحجازية، ولغة بني تميم في مثل ذلك الرفع، وعلى هذا جاء قوله:
Zemahşerî bu lehçeyi 'eski Hicaz lehçesi' diye adlandırır. Benî Temîm'in lehçesinde ise böylesi yerlerde ref' gelir; nitekim şu beyit de buna göre gelmiştir:
ومهفهف الأعطاف قلت له انتسب ... فأجاب ما قتل المحب حرام
«Beli ince bir güzele 'Soyunu söyle' dedim; 'Seveni öldürmek haram değildir' diye cevap verdi.»
وبلغتهم قرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، وزعم ابن عطية أنه لم يقرأ بها أحد هنا، وقرأ الحسن وأبو الحويرث الحنفي ما هذا بشرى- بالباء الجارة، وكسر الشين على أن شرى- كما قال صاحب اللوائح- مصدر أقيم مقام المفعول به (١) أي ما هذا بمشرى أي ليس ممن يشترى بمعنى أنه أعز من أن يجري عليه ذلك.
İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh da onların lehçesiyle okumuştur. İbn Atıyye ise burada hiç kimsenin bu lehçeyle okumadığını iddia etmiştir. Hasan ve Ebü'l-Huveyris el-Hanefî ise, cer eden bâ ve şîn harfinin kesresiyle «ما هذا بشرى» şeklinde okumuşlardır; bu da Sâhibu'l-Levâih'in belirttiği gibi «شرى» kelimesinin mef'ûlun bih makamına kaim kılınmış bir mastar olması (1) yani «ما هذا بمشرى» (Bu satın alınmış biri değildir) takdirindedir; yani o, böyle bir muamelenin kendisine uygulanmasından çok daha aziz ve üstündür demektir.
وروى هذه القراءة عبد الوارث عن أبي عمرو أيضا إلا أنه روي عنه أنه مع ذلك كسر اللام من ملك، وروى الكسر بن عطية عن الحسن، وأبي الحويرث أيضا، والمراد إدخاله في حيز الملوك بعد، ففي كونه مما يصلح للملوكية فبين الجملتين تناسب ظاهر، وكأن بعضهم لم ير أن من قرأ بذلك قرأ أيضا «ملك» بكسر اللام فقال:
Bu kıraati Abdülvâris de Ebû Amr'dan rivayet etmiştir; ancak ondan, bununla birlikte «ملك» kelimesinin lâm'ını da kesreli okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Atıyye de bu kesreli okuyuşu Hasan'dan ve Ebü'l-Huveyris'ten nakletmiştir. Buradaki maksat, onu daha sonra krallar zümresine dahil etmektir. Zira onun krallığa elverişli oluşu sebebiyle iki cümle arasında açık bir münasebet bulunmaktadır. Sanki bazıları, bunu böyle okuyan kimsenin aynı zamanda lâm'ın kesresiyle «مَلِك» şeklinde okuduğunu görmemiş de şöyle demiştir:
لتحصيل التناسب بينهما في تفسير ذلك أي ما هذا بعبد مشترى لئيم ، وعلى التقديرين لا يقال: إن هذه القراءة
iki [cümle] arasında münasebeti sağlamak maksadıyla bunun tefsirinde: «Yani bu, satın alınmış değersiz bir köle değildir» [demiştir]. Her iki takdire göre de bu kıraatin
مخالفة لمقتضى المقام، نعم إنها مخالفة لرسم المصحف لأنه لم يكتب ذلك بالياء فيه.
makamın gereğine aykırı olduğu söylenemez. Evet, Mushaf'ın resmine aykırıdır; zira bu kelime Mushaf'ta yâ ile yazılmamıştır.
قالَتْ فَذلِكُنَّ الفاء فصيحة والخطاب للنسوة والإشارة- حسبما يقتضيه الظاهر- إلى يوسف ﵇ بالعنوان الذي وصفته به الآن من الخروج في الحسن والكمال عن المراتب البشرية، والاقتصار على الملكية أو بعنوان ما ذكر مع الأخبار وتقطيع الأيدي بسببه أيضا، فاسم الإشارة مبتدأ والموصول خبره، والمعنى إن كان الأمر كما قلتن فذلكن الملك الكريم الخارج في الحسن عن المراتب البشرية، أو الذي قطعتن أيديكن بسببه وأكبرتنه ووصفتنه بما وصفتنه هو الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ أي عيرتنني في الافتنان فيه أو بالعنوان الذي وصفنه به فيما سبق بقولهن: امرأة العزيز عشقت عبدها الكنعاني، فاسم الإشارة خبر لمبتدأ محذوف دخلت الفاء عليه بعد حذفه، والموصول صفة اسم الإشارة أي فهو ذلكن العبد الكنعاني الذي صورتن في أنفسكن وقلتن فيه وفيّ ما قلتن، فالآن قد علمتن من هو وما قولكن فينا، وقيل (١) : أرادت هذا ذلك العبد الكنعاني الذي صورتن في أنفسكن ثم لمتنني فيه على معنى أنكن لم تصورنه بحق صورته ولو صورتنه بما عاينتن لعذرتنني في الافتتان به، والإشارة بما يشار به إلى البعيد مع قرب المشار إليه وحضوره قيل: رفعا لمنزلته في الحسن واستبعادا لمحله فيه، وإشارة إلى أنه لغرابته بعيد أن يوجد مثله.
{ قالَتْ فَذلِكُنَّ } “[Kadın] dedi ki: «İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur!»” [ifadesindeki] fâ, fasîhadır; hitap kadınlaradır ve işaret -zâhirin gerektirdiğine göre- Yûsuf aleyhisselâma, az önce onu beşerî mertebelerin dışına çıkaran güzellik ve kemal ile niteledikleri ve sadece meleklik vasfıyla sınırlandırdıkları vasıfla yapılmıştır; yahut zikredilen vasfın yanı sıra haberdar olmaları ve onun yüzünden ellerini kesmeleri vasfıyla yapılmıştır. Dolayısıyla işaret ismi mübteda, ism-i mevsûl ise onun haberidir. Mana şudur: 'Eğer durum dediğiniz gibiyse, işte güzellikte beşerî mertebelerin dışına çıkan o pek şerefli melek yahut onun yüzünden ellerinizi kestiğiniz, kendisini pek büyüttüğünüz ve onu nitelediğiniz vasıflarla nitelediğiniz kişi, { الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ } yani [kendisine] tutulup meftun olmam sebebiyle beni ayıpladığınız kişidir.' Veya daha önce kadınların: 'Aziz'in karısı Kenanlı kölesine âşık olmuş' sözleriyle onu niteledikleri vasıfla yapılmıştır; bu takdirde işaret ismi, fâ'nın dahil olduğu hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir, ism-i mevsûl ise işaret isminin sıfatıdır; yani 'İşte o, zihninizde canlandırdığınız, hakkında ve hakkımda o sözleri söylediğiniz o Kenanlı köledir; şimdi onun kim olduğunu anladınız, artık bizim hakkımızda ne dersiniz!' denilmektedir. Şöyle de denilmiştir (1): 'İşte bu, zihninizde canlandırdığınız ve ardından beni kendisi hakkında kınadığınız o köledir' demek istemiştir; yani 'Siz onu layıkıyla tasavvur edemediniz, eğer bizzat gözlerinizle gördüğünüz gibi tasavvur etseydiniz ona meftun olmam konusunda bana hak verirdiniz.' İşaret edilenin yakın ve hazır bulunmasına rağmen uzağa işaret edilen lafızla işaret edilmesi hakkında şöyle denilmiştir: Güzellikteki mertebesinin yüceliğini belirtmek, bu konudaki makamının erişilmezliğini göstermek ve onun bu benzersizliğinden ötürü bir benzerinin bulunmasının uzak olduğuna işaret etmek içindir.
وقيل: إن يوسف ﵇ كان في وقت اللوم غير حاضر وهو عند هذا الكلام كان حاضرا فإن جعلت الإشارة إليه باعتبار الزمان الأول كانت على أصلها، وإن لوحظ الثاني كان قريبا، وكانت الإشارة بما ذكر لتنزيله لعلو منزلته منزلة البعيد، واحتمال أنه ﵇ أبعد عنهن وقت هذا الكلام لئلا يزددن دهشة وفتنة ولذا أشير إليه بذلك بعيد.
Şöyle de denilmiştir: Yûsuf aleyhisselâm kınama vaktinde hazır değildi, bu söz söylenirken ise hazır bulunmaktaydı. Eğer ona yapılan işaret ilk vakit dikkate alınarak yapıldıysa aslı üzeredir; şayet ikinci vakit dikkate alındıysa yakındır ve zikredilen lafızla işaret edilmesi, mertebesinin yüceliğinden ötürü uzağın yerine konulmasından dolayıdır. Şaşkınlıkları ve fitneleri daha da artmasın diye bu söz esnasında aleyhisselâmın onlardan uzaklaştırılmış olması ve bu sebeple kendisine böyle işaret edilmiş olması ihtimali ise uzaktır.
وجوز ابن عطية كون الإشارة إلى حب يوسف ﵇، وضمير فِيهِ عائد إليه، وجعل الإشارة على هذا إلى غائب على بابها ويبعده على ما فيه وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وهو إباحة منها ببقية سرها بعد أن أقامت عليهن الحجة وأوضحت لديهن عذرها وقد أصابهن من قبله ما أصابها (٢) أي والله لقد راودته حسبما قلتن وسمعتن فَاسْتَعْصَمَ قال ابن عطية: أي طلب العصمة وتمسك بها وعصاني.
İbn Atıyye, işaretin Yûsuf aleyhisselâmın sevgisine olmasını ve { فِيهِ } zamirinin de ona dönmesini caiz görmüş, buna göre işareti asıl manası üzere gayba yapılmış saymıştır. Ancak içerdiği mana ile birlikte { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ } “Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim” ayeti bunu uzak kılmaktadır; zira bu, onlara karşı hüccetini ortaya koyup özrünü açıkladıktan ve onun yüzünden kendi başına gelenler kadınların da başına geldikten sonra (2) sırrının kalan kısmını açıkça ifade etmesidir; yani 'Vallahi söylediğiniz ve duyduğunuz gibi ben onun nefsinden murat almak istedim.' { فَاسْتَعْصَمَ } “fakat o iffetini korudu / direndi”. İbn Atıyye şöyle demiştir: Yani iffet ve korunma istedi, ona sımsıkı tutundu ve bana karşı geldi.
وفي الكشاف أن الاستعصام بناء مبالغة يدل على الامتناع البليغ والتحفظ الشديد كأنه في عصمة وهو مجتهد في الاستزادة منها، ونحوه استمسك واستوسع الفتق واستجمع الرأي واستفحل الخطب اهـ.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'İsti'sâm (استعصام), son derece kaçınmayı ve şiddetle korunmayı gösteren bir mübalağa kalıbıdır; sanki o bir korunma içindedir ve bunu daha da artırmak için gayret sarf etmektedir. «استمسك» (sımsıkı tutundu), «استوسع الفتق» (yırtık iyice genişledi), «استجمع الرأي» (görüşü derleyip toparladı) ve «استفحل الخطب» (mesele iyice ciddileşti) lafızları da bunun gibidir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
وفي البحر والذي ذكره الصرفيون في «استعصم» أنه موافق لاعتصم، وأما استمسك واستوسع واستجمع فاستغفل فيه أيضا موافقة لافتعل، والمعنى امتسك واتسع واجتمع، وأما استفحل فاستفعل فيه موافقة لتفعل أي تفحل نحو استكبر وتكبر، فالمعنى فامتنع عما أرادت منه وبالامتناع فسرت العصمة على إرادة الطلب لأنه هو معناها لغة، قيل: وعنت بذلك فراره ﵇ منها فإنه امتنع منها أولا بالمقال ثم لما لم يفده طلب ما يمنعه منها بالفرار، وليس المراد بالعصمة ما أودعه الله تعالى في بعض أنبيائه ﵈ مما يمنع عن الميل للمعاصي فإنه معنى عرفي لم يكن قبل بل لو كان لم يكن مرادا كما لا يخفى، وتأكيد الجملة بالقسم مع أن مضمونها من مراودتها له عن نفسه مما تحدث به النسوة لإظهار ابتهاجها بذلك.
el-Bahr'da [şöyle denilmiştir]: Sarf âlimlerinin «iste'same» (استعصم) kelimesi hakkında belirttikleri husus, bu fiilin «i'tesame» (اعتصم) ile aynı anlamda (muvâfık) olduğudur. «İstemseke» (استمسك), «istevse'a» (استوسع) ve «istecme'a» (استجمع) fiillerine gelince; bunlardaki istif'âl kalıbı da iftiâl babına muvafakat içindir; manaları ise sırasıyla «imteseke» (tutundu), «ittesa'a» (genişledi) ve «ictema'a» (toplandı) demektir. «İstefhale» (استفحل) kelimesine gelince; buradaki istif'âl ise «istekbera» ve «tekabbera» örneklerinde olduğu gibi tefa''ul kalıbına muvafakat içindir; yani «tefehhale» (azgınlaştı/şiddetlendi) manasındadır. Buna göre mana: "[Yûsuf] kadının kendisinden istediği şeyden kaçındı" demektir. İsmet (عصمة) lafzı, talep kastıyla imtina (kaçınma) olarak tefsir edilmiştir; çünkü kelimenin lügat anlamı budur. Şöyle de denilmiştir: [Kadın] bununla [Yûsuf] aleyhisselâmın kendisinden kaçmasını kastetmiştir; zira o, kadından önce sözle kaçınmış, bunun fayda vermediğini görünce de kaçarak kendisini ondan alıkoyacak şeyi talep etmiştir. Burada ismetten maksat, Allah Teâlâ'nın peygamberlerinden aleyhimüsselâm bazılarına günahlara meyletmekten koruyucu bir haslet olarak bahşettiği şey değildir; zira bu, daha önce bulunmayan örfî (terimleşmiş) bir anlamdır. Kaldı ki [daha önce mevcut] olmuş olsaydı bile, gizli olmadığı üzere burada kastedilen mana bu olamazdı. Cümlenin içeriği olan kadının onun nefsinden murat alması kadınların zaten aralarında konuştukları bir husus olmasına rağmen cümlenin yeminle tekit edilmesi ise, kadının bununla iftiharını ve sevincini ortaya koymak istemesindendir.
وقيل: إنه باعتبار المعطوف وهو الاستعصام كأنها نظمته لقوة الداعي إلى خلافه من كونه ﵇ في عنفوان الشباب ومزيد اختلاطه معها ومرادوتها إياه مع ارتفاع الموانع فيما تظن في سلك ما ينكر ويكذب المخبر به فأكدته لذلك وهو كما ترى، وفي الآية دليل على أنه ﵇ لم يصدر منه ما سود به القصاص وجوه الطروس، وليت السدي لو كان قد سد فاه عن قوله: فَاسْتَعْصَمَ بعد حل سراويله، ثم إنها بعد أن اعترفت لهن بما سمعنه وتحدثهن به وأظهرت من إعراضه عنها واستعصامه ما أظهرت ذكرت أنها مستمرة على ما كانت عليه لا يلويها عنها لوم ولا إعراض فقالت: وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ أي الذي آمر به فيما سيأتي كما لم يفعل فيما مضى- فما- موصولة والجملة بعدها صلة والعائد الهاء، وقد حذف حرف الجر منه فاتصل بالفعل وهذا أمر شائع مع- أمر- كقوله:
Şöyle de denilmiştir: Bu tekit, matuf olan isti'sâm (kaçınma) itibariyledir; sanki kadın, aleyhisselâmın gençliğinin baharında olması, kendisiyle aşırı derecede bir arada bulunması ve zannınca engeller kalkmışken kendisinin ondan murat almak istemesi gibi aksine yönelik güçlü sevk edici amiller sebebiyle bunu inkâr edilecek ve haber vereninin yalanlanacağı bir durum saymış, bu yüzden de tekitle ifade etmiştir; durum ise gördüğün gibidir. Ayette, aleyhisselâmdan, kıssacıların sayfaları kararttığı türden hiçbir şeyin sâdır olmadığına delil vardır. Keşke es-Süddî, pantolonunu çözdükten sonra { فَاسْتَعْصَمَ } dediği o sözden ağzını tıkamış olsaydı! Sonra kadın, onların duyduğu ve aralarında konuştukları şeyi onlara itiraf edip Yûsuf'un kendisinden yüz çevirmesini ve iffetini korumasını bu şekilde ortaya koyduktan sonra, hiçbir kınamanın ve yüz çevirmenin kendisini bundan vazgeçiremeyeceğini, bulunduğu hal üzere devam edeceğini belirterek şöyle dedi: { وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ } “Eğer emrettiğim şeyi yapmazsa”; yani geçmişte yapmadığı gibi bundan sonra emredeceğim şeyi de yapmazsa demektir. Buradaki «ما» mevsûledir, ardındaki cümle sıladır ve aid zamiri hâ'dır. Ondan cer harfi hazfedilerek fiile bitişmiştir; bu da şu beyitte olduğu gibi «أمر» fiiliyle birlikte pek yaygın bir durumdur:
أمرتك الخير فافعل ما أمرت به ومفعول- أمر- الأول إما متروك لأن مقصودها لزوم امتثال ما أمرت به مطلقا كما قيل، وإما محذوف لدلالة يَفْعَلْ عليه وهو ضمير يعود على يوسف أي ما آمره به.
«Sana hayrı emrettim, artık emrolunduğun şeyi yap.» «أمر» fiilinin birinci mef'ûlü, denildiği gibi ya kadının maksadı mutlak olarak emrettiği şeye uyulması olduğu için terk edilmiştir; ya da { يَفْعَلْ } fiilinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir ki bu da Yûsuf'a dönen zamirdir, yani «ما آمره به» (kendisine emrettiğim şeyi) takdirindedir.
وجوز أن يكون الضمير الموجود هو العائد على يوسف والعائد على الموصول محذوف أي به، ويعتبر الحذف تدريجا لاشتراطهم في حذف العائد المجرور بالحرف كونه مجرورا بمثل ما جرّ به الموصول لفظا ومعنى ومتعلقا، وإذا اعتبر التدريج في الحذف يكون المحذوف منصوبا، وكذا يقال في أمثال ذلك.
Mevcut zamirin Yûsuf'a dönmesi, mevsûle dönen aid zamirinin ise hazfedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani «به» takdirindedir. Harf ile mecrur olan aid zamirinin hazfinde, mevsûlün lafız, mana ve taalluk bakımından kendisiyle cer edildiği harfin benzeriyle cer edilmiş olmasını şart koştukları için bu hazif tedricî sayılır. Hazifte tedricîlik dikkate alındığında hazfedilen zamir mansub olur; bu kabilden olan benzerlerinde de böyle denilir.
وقال ابن المنير في تفسيره: إن هذا الجار مما أنس حذفه فلا يقدر العائد إلّا منصوبا مفصولا كأنه قيل: أمر يوسف إياه لتعذر اتصال ضميرين من جنس واحد، ويجوز أن تكون ما مصدرية فالضمير المذكور ليوسف أي لئن لم يفعل أمري إياه، ومعنى فعل الأمر فعل موجبه ومقتضاه فهو إما على الإسناد المجازي أو تقدير المضاف، وعبرت عن مراودتها بالأمر إظهارا لجريان حكومتها عليه واقتضاء للامتثال لأمرها لَيُسْجَنَنَّ بالنون الثقيلة آثرت بناء الفعل للمفعول جريا على رسم الملوك.
İbnü'l-Müneyyir tefsirinde şöyle demiştir: Bu cer harfi, hazfedilmesine alışılmış olanlardandır; dolayısıyla aid zamiri ancak munfasıl bir mansub olarak takdir edilir; aynı cinsten iki zamirin bitişmesinin imkânsızlığından ötürü sanki «أمر يوسف إياه» (Yûsuf'a onu emretti) denilmiş gibidir. «ما» edatının masdariyye olması da caizdir; bu durumda zikredilen zamir Yûsuf'a aittir, yani 'ona olan emrimi yapmazsa' takdirindedir. Emri yapmanın manası ise onun gereğini ve muktezasını yapmaktır; bu da ya mecazî isnad veya muzâf takdiri üzeredir. Kadın, onun üzerindeki hükmünün geçerliliğini göstermek ve emrine itaat edilmesini gerektirmek için murat alma talebini 'emir' olarak ifade etmiştir. Şeddeli nûn ile { لَيُسْجَنَنَّ } “mutlaka zindana atılacaktır” diyerek kralların üslubuna uyarak fiili meçhûl bina etmeyi tercih etmiştir.
وجوز أن يكون إيهاما لسرعة ترتب ذلك على عدم امتثاله لأمرها كأنه لا يدخل بينهما فعل فاعل.
Bunun, kadının emrine uymamasının peşinden bunun hızla gerçekleşeceği hissini vermek için olduğu da caiz görülmüştür; sanki ikisi arasına hiçbir fâilin fiili girmeyecektir.
وَلَيَكُوناً بالمخففة مِنَ الصَّاغِرِينَ أي الأذلاء المهانين، وهو من صغر كفرح، ومصدر صغر بفتحتين، وصغرا بضم فسكون، وصغار بالفتح، وهذا في القدر، وأما في الجثة والجرم فالفعل صغر ككرم، ومصدره صغر كعنب، وجعل بعضهم الصغار مصدرا لهذا أيضا، وكذا الصغر بالتحريك، والمشهور الأول، وأكدت السجن بالنون الثقيلة قيل: لتحققه، وما بعده بالنون الخفيفة لأنه غير متحقق.
Hafifletilmiş nûn ile { وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } “ve elbette alçalanlardan olacaktır”; yani zelil ve hakir düşenlerden olacaktır. Bu, «فَرِحَ» gibi «صَغِرَ» fiilindendir; mastarı iki fetha ile «صَغَر», zamm ve sükûn ile «صُغْر» ve fetha ile «صَغَار» gelir. Bu, kadir ve kıymetteki küçüklüktedir. Cüsse ve cisimdeki küçüklüğe gelince, fiili «كَرُمَ» gibi «صَغُرَ», mastarı ise «عِنَب» gibi «صِغَر» gelir. Bazıları «صَغَار» kelimesini bunun için de mastar kılmışlardır; harekeli olarak «صَغَر» kelimesini de öyle yapmışlardır, ancak meşhur olan birincisidir. Zindana atılmayı şeddeli nûn ile tekit etmiştir; denildiğine göre bunun sebebi gerçekleşmesinin kesin olmasıdır; sonrakini ise kesinleşmediği için hafif nûn ile tekit etmiştir.
وقيل: لأن ذلك الكون من توابع السجن ولوازمه، فاكتفت في تأكيده بالنون الخفيفة بعد أن أكدت الأول بالثقيلة، وقرأت فرقة بالتثقيل فيهما وهو مخالف لرسم المصحف لأن النون رسمت فيه بالألف- كنسفعا- على حكم الوقف وهي يوقف عليها بالألف كما في قول الأعشى
Şöyle de denilmiştir: Çünkü o duruma düşmek hapsin sonuçlarından ve gereklerindendir; bu yüzden ilkini şeddeli nûn ile tekit ettikten sonra, ikincisinin tekitinde hafif nûn ile yetinmiştir. Bir topluluk her ikisini de şeddeli olarak okumuştur; bu ise Mushaf'ın resmine aykırıdır, zira nûn harfi Mushaf'ta vakıf hükmü üzere -«نسفعا» gibi- elif ile yazılmıştır ve el-A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi elif ile üzerinde durulur:
ولا تعبد الشيطان والله فاعبدا ... وذلك في الحقيقة لشبهها
«Şeytana tapma, yalnız Allah'a kulluk et.» Bu da gerçekte lafız bakımından
بالتنوين لفظا لكونها نونا ساكنة مفردة تلحق الآخر، واللام الداخلة على حرف الشرط موطئة للقسم وجوابه سادّ مسدّ الجوابين، ولا يخفى شدة ما توعدت به كيف وأن للذل تأثيرا عظيما في نفوس الأحرار وقد يقدمون الموت عليه وعلى ما يجرّ إليه، قيل: ولم تذكر العذاب الأليم الذي ذكرته في ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً [يوسف: ٢٥] إلخ لأنها إذ ذاك كانت في طراوة غيظها ومتنصلة من أنها هي التي راودته فناسب هناك التغليظ بالعقوبة، وأما هنا فإنها في طماعية ورجاء، وإقامة عذرها عند النسوة فرقت عليه فتوعدته بالسجن وما هو من فروعه ومستتبعاته، وقيل: إن قولها: لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ إنما أتت به بدل قولها هناك: عَذابٌ أَلِيمٌ ذله بالقيد أو بالضرب أو بغير ذلك،
tenvine benzemesinden dolayıdır; zira o, sonuna bitişen tek bir sakin nûndur. Şart harfinin başına gelen lâm yemine hazırlık (muvatta') içindir, cevabı ise iki cevabın yerine geçmiştir. Tehdit ettiği şeyin şiddeti gizli değildir; zira zilletin hür insanların nefislerinde büyük bir tesiri vardır; öyle ki ölümü zillete ve ona sürükleyecek şeylere tercih edebilirler. Şöyle denilmiştir: Kadın, { ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir?” [Yûsuf: 25] ayetinde zikrettiği o can yakıcı azabı burada anmamıştır; çünkü o zaman öfkesinin tazeliği içindeydi ve ondan murat alanın kendisi olduğu suçlamasından sıyrılmaya çalışıyordu, dolayısıyla orada cezanın ağırlaştırılması uygun düşmüştü. Burada ise bir tamah ve umut içindedir, kadınlar nezdinde de mazeretini ortaya koymuştu, bu sebeple ona karşı yumuşadı ve onu sadece zindanla ve onun uzantıları ile gerekleriyle tehdit etti. Şöyle de denilmiştir: Kadının { لَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } sözü, oradaki { عَذابٌ أَلِيمٌ } sözünün yerine getirilmiştir; yani pranga, dayak veya başka bir yolla onu zelil kılmaktır.
لكن يحتمل أنها أرادت بالذل والعذاب الأليم ما يكون بالضرب بالسياط فقط، أو ما يكون به أو بغيره، أو أرادت بالذل ما يكون بالضرب، وبالعذاب الأليم ما يكون به، أو بغيره أو العكس وكيفما كان الأمر فما طلبته هنا أعظم مما لوحت بطلبه هناك لمكان الواو هنا وأو هناك، ولعلها إنما بالغت في ذلك بمحضر عن تلك النسوة لمزيد غيظها بظهور كذبها وصدقه وإصراره على عدم بلّ غليلها، ولتعلم يوسف ﵇ أنها ليست في أمرها على خيفة ولا خفية من أحد، فيضيق عليه الحيل ويعيي به العلل وينصحن له ويرشدنه إلى موافقتها فتدبر قالَ استئناف بياني كأن سائلا يقول:
Fakat kadının zillet ve can yakıcı azap ile sadece kamçıyla dövmeyi kastetmiş olması yahut onunla veya başka bir yolla olmayı kastetmiş olması, ya da zillet ile dayakla olanı, can yakıcı azap ile de onunla veya başka bir şeyle olanı kastetmiş olması veya bunun tam tersi olması muhtemeldir. Durum her nasıl olursa olsun, burada talep ettiği şey, orada üstü kapalı olarak talep ettiğinden daha büyüktür; çünkü burada vâv, orada ise ev (veya) lafzı kullanılmıştır. Kadının bunu söz konusu kadınların huzurunda bu derece ileri götürmesi, yalanının ve Yûsuf'un doğruluğunun ortaya çıkması ve onun kendi arzusunu tatmin etmeme konusundaki ısrarı sebebiyle öfkesinin artmasından ileri gelmiş olabilir; bir de Yûsuf aleyhisselâma bu konuda hiç kimseden çekinmediğini ve gizlisi saklısı olmadığını bildirmek istemiştir ki böylece onun çareleri tükensin, bahaneleri boşa çıksın ve kadınlar da ona nasihat edip kadına uymasını tavsiye etsinler; artık iyi düşün! { قالَ } “[Yûsuf] dedi ki”; sanki bir soran şöyle demektedir:
فماذا صنع يوسف حينئذ؟ فقيل: قالَ مناجيا لربه ﷿ رَبِّ السِّجْنُ الذي وعدتني بالإلقاء فيه، وهو اسم للمحبس، وقرأ عثمان مولاه طارق وزيد بن علي والزهري وابن أبي إسحاق وابن هرمز ويعقوب «السّجن» بفتح السين على أنه مصدر سجنه أي حبسه، وهو في القراءتين مبتدأ خبره ما بعده، وقرأ «ربّ» بالضم، و «السّجن» بكسر السين والجر على الإضافة- فرب- حينئذ مبتدأ والخبر هو الخبر، والمعنى على ما قيل: لقاء صاحب السجن أو مقاساة أمره أَحَبُّ إِلَيَّ أي آثر عندي لأن فيه مشقة قليلة نافذة إثرها راحات كثيرة أبدية مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ من مواتاتها التي تؤدي إلى الشقاوة والعذاب الأليم، وصيغة التفضيل ليست على بابها إذ ليس له ﵇ شائبة محبة لما يدعونه إليه وإنما هو والسجن شران أهونهما وأقربهما إلى الإيثار السجن، والتعبير عن الإيثار بالمحبة لحسم مادة طمعها عن المساعدة لها على مطلوبها خوفا من الحبس، والاقتصار على السجن لكون الصغار من مستتبعاته على ما قيل، وقيل: اكتفى ﵇ بذكر السجن عن ذكره لوفائه بالغرض وهو قطع طمعها عن المساعدة خوفا مما توعدته به لأنها تظن أن السجن أشد عليه من الصغار بناء على زعمها أنه فتاها حقيقة وأن الفتيان لا يشق عليهم ذلك مشقة السجن، ومتى كان الأشد أحب إليه مما يدعونه إليه كان غير الأشد أحب إليه من باب أولى، وفيه منع ظاهر، وإسناد الدعوة إليهن لأنهن خوفنه عن مخالفتها وزيّن له مطاوعتها، فقد روي أنهنّ قلن له: أطع مولاتك واقض حاجتها لتأمن من عقوبتها فإنها المظلومة وأنت الظالم، وروي أن كلّا منهنّ طلبت الخلوة لنصيحته فلما خلت به دعته إلى نفسها،
'Peki o esnada Yûsuf ne yaptı?' Buna cevaben şöyle denildi: Yûsuf Rabbine azze ve celle münacatta bulunarak: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ } “Rabbim! Zindan...” yani beni içine atmakla tehdit ettikleri yer demiştir ki bu hapis yerinin adıdır. Osman'ın azatlısı Târık, Zeyd b. Ali, ez-Zührî, İbn Ebî İshâk, İbn Hürmüz ve Ya'kûb «السّجن» kelimesini sîn'in fethasıyla mastar olarak okumuşlardır; yani onu hapsetmek manasındadır. Her iki kıraatte de bu kelime mübtedadır, haberi ise sonrasıdır. «ربّ» kelimesini damme ile, «السّجن» kelimesini ise sîn'in kesresi ve izâfetle cer ederek okumuştur; bu durumda «ربّ» mübteda, haber ise aynı haberdir. Söylendiğine göre mana: Zindan sahibine kavuşmak yahut onun işine katlanmak, { أَحَبُّ إِلَيَّ } “bana daha sevimlidir”; yani katımda daha çok tercih edilendir; çünkü onda peşinden ebedî pek çok rahatlıklar getiren az ve geçici bir meşakkat vardır; { مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “beni kendisine çağırdıkları şeyden”; yani bedbahtlığa ve can yakıcı azaba götüren kadına uyma teklifinden [daha sevimlidir]. İsm-i tafdîl kalıbı asıl manasında değildir; zira kadınların kendisini çağırdığı şeye karşı aleyhisselâmda zerre kadar sevgi şaibesi yoktur. Bilakis o da zindan da iki şerdir ki bunların en hafifi ve tercihe en yakın olanı zindandır. Tercih etmenin muhabbet ile ifade edilmesi, hapis korkusuyla kadının isteğine yardım etme hususundaki tamahının kökünü kazımak içindir. Zillet de hapsin gereklerinden olduğu için zindanla yetinilmiştir, denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Aleyhisselâm, kadının tehdit ettiği şeyden korkarak yardım etme tamahını kesmek olan maksadı yerine getirdiği için zindanı anmakla diğerini anmaktan müstağni kalmıştır; çünkü kadın, zindanın ona zillete düşmekten daha ağır geleceğini zannetmektedir; zira onun gerçekte kendi kölesi olduğunu ve kölelere zindanın meşakkati gibi bunun ağır gelmeyeceğini düşünmektedir. Daha ağır olan şey, kendisini çağırdıkları şeyden daha sevimli olunca, daha ağır olmayanın öncelikle daha sevimli olacağı anlaşılır. Bunda ise açık bir tutarsızlık vardır. Davetin kadınlara isnad edilmesi, onların Yûsuf'u kadına muhalefet etmekten korkutmaları ve ona uymayı süslü göstermelerinden ötürüdür; nitekim rivayet edildiğine göre kadınlar ona: 'Hanımına itaat et ve onun ihtiyacını gider ki cezasından emin olasın; zira mazlum olan o, zalim olan sensin' demişlerdir. Her birinin ona nasihat etmek için baş başa kalmayı talep ettiği, onunla baş başa kalınca da onu kendisine çağırdığı rivayet edilmiştir.
وعن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما أن كل واحدة منهن أرسلت إليه سرا تسأله الزيارة،
Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, o kadınların her biri kendisini ziyaret etmesini istemek üzere Yûsuf'a gizlice haber göndermiştir.
فإسناد ذلك إليهنّ لأنهن أيضا دعونه إلى أنفسهن صريحا أو إشارة.
Dolayısıyla bunun onlara isnad edilmesi, onların da açıkça yahut ima yoluyla onu kendilerine çağırmış olmalarındandır.
وفي أثر ذكره القرطبي أنه ﵇ لما قال: رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ إلخ أوحى الله تعالى إليه: يا يوسف أنت جنيت على نفسك ولو قلت: العافية أحب إلي عوفيت، ولذلك رد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على من كان يسأل الصبر،
Kurtubî'nin zikrettiği bir eserde rivayet edildiğine göre, aleyhisselâm: { رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ } “Rabbim! Zindan bana daha sevimlidir...” deyince Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey Yûsuf! Sen kendi aleyhine hükmettin; eğer «Âfiyet bana daha sevimlidir» deseydin sana âfiyet verilirdi.' Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, sabır isteyen kimseyi bundan men etmiştir.
فقد روى الترمذي عن معاذ بن جبل عنه ﵊ أنه سمع رجلا وهو يقول:
Nitekim Tirmizî, Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir ki aleyhissalâtü vesselâm bir adamın şöyle dediğini işitti:
«اللهم إني أسألك الصبر فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: سألت الله تعالى فاسأله العافية» .
«'Allahım, senden sabır dilerim!' Bunun üzerine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Sen Allah Teâlâ'dan bela istedin; O'ndan âfiyet iste' buyurdu.»
وَإِلَّا تَصْرِفْ أي وإن لم تدفع عَنِّي كَيْدَهُنَّ في تحبيب ذلك إلي وتحسينه لدي بأن تثبتني على ما أنا عليه من العصمة والعفة أَصْبُ إِلَيْهِنَّ أي أمل على قضية الطبيعة وحكم القوة الشهوية إلى إجابتهن بمواتاتها أو إلى أنفسهن وهو كناية عن مواتاتهن، وهذا فزع منه ﵇ إلى ألطاف الله تعالى جريا على سنن الأنبياء ﵈ والصالحين في قصر نيل الخيرات والنجاة عن الشرور على جناب الله تعالى وسلب القوى والقدر عن أنفسهم ومبالغة في استدعاء لطفه سبحانه في صرف كيدهن بإظهار أنه لا طاقة له بالمدافعة كقول المستغيث: أدركني وإلّا هلكت، لا أنه ﵇ يطلب الإجبار الإلجاء إلى العصمة والعفة وفي نفسه داعية تدعوه إلى السوء كذا قرّره المولى أبو السعود وهو معنى لطيف وقد أخذه من كلام الزمخشري لكن قال القطب، وغيره: إنه فرار إلى الاعتزال وإشارة إلى جواب استدلال الأشاعرة بهذه الآية على أن العبد لا ينصرف عن المعصية إلّا إذا صرفه الله تعالى وقد قرّر
{ وَإِلَّا تَصْرِفْ } “Eğer savmazsan”; yani savıp defetmezsen { عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “benden onların tuzaklarını”; bunu bana sevdirmelerini ve nezdimde süslü göstermelerini, beni üzerinde bulunduğum ismet ve iffet üzere sabit kılarak defetmezsen { أَصْبُ إِلَيْهِنَّ } “onlara meylederim”; yani tabiatın gereği ve şehvet kuvvetinin hükmüyle kadına uyarak onların davetine yahut bizzat kendilerine meylederim ki bu da onlara uymaktan kinayedir. Bu, peygamberlerin aleyhimüsselâm ve salihlerin hayırlara kavuşmayı ve şerlerden kurtulmayı yalnızca Allah Teâlâ'nın yüce katına has kılma ve kendilerinden her türlü güç ve kuvveti nefyetme konusundaki yollarına uyarak aleyhisselâmın Allah Teâlâ'nın lütuflarına sığınmasıdır; ayrıca yardım isteyen birinin 'Bana yetiş, yoksa helak olurum' demesi gibi kendisinde buna karşı koyacak bir takat bulunmadığını ortaya koyarak O Sübhânehu'nun bu tuzakları savmasındaki lütfunu talep etmede bir mübalağadır; yoksa aleyhisselâmın, içinde kötülüğe çağıran bir arzu varken ismet ve iffete zorlanmayı (ilcâ) talep ettiği anlamına gelmez. Mevlâ Ebüssuûd bunu böyle açıklamıştır ki bu latif bir manadır ve bunu Zemahşerî'nin kelamından almıştır. Ancak Kutub ve başkaları şöyle demiştir: Bu, İ'tizâl'e bir kaçıştır ve Eş'arîlerin bu ayetle kulun ancak Allah Teâlâ kendisini vazgeçirdiği takdirde günahtan vazgeçeceğine dair getirdikleri delilin cevabına bir işarettir; nitekim
ذلك الإمام بما قرّره فليراجع وليتأمل، وأصل إِلَّا إن لا فهي مركبة من إن الشرطية ولا النافية كما أشرنا إليه، وقد أدغمت فيه النون باللام وأَصْبُ من صبا يصبو صبوا وصبوة إذا مال إلى الهوى، ومنه الصبا للريح المخصوصة لأن النفوس تميل إليها لطيب نسيمها وروحها مضارع مجزوم على أنه جواب الشرط، والجملة الشرطية عطف على قوله: السِّجْنُ أَحَبُّ وجيء بالأولى اسمية دون الثانية لأن أحبيته السجن مما يدعونه إليه كانت ثابتة مستمرة ولا كذلك الصرف المطلوب، وقرىء «أصب» من صبيت صبابة إذا عشقت، وفي البحر الصبابة إفراط الشوق كأن صاحبها ينصب فيما يهوى، والفعل مضمن معنى الميل أيضا ولذا عدي بإلى أي أصب مائلا إليهن وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ
İmam [Râzî] bunu kendi açıkladığı şekilde açıklamıştır, oraya müracaat edilip üzerinde düşünülmelidir. «إِلَّا» edatının aslı «إن لا» şeklindedir; işaret ettiğimiz gibi şart edatı olan «إن» ile nâfiye olan «لا» edatından mürekkeptir ve nûn harfi lâm harfine idğam edilmiştir. «أَصْبُ» fiili ise hevâya meylettiğinde kullanılan «صبا يصبو صبوا وصبوة» kökünden gelmektedir; nefisler tatlı ve ferahlatıcı esintisinden ötürü ona meylettiği için özel bir rüzgâra «es-Sabâ» denilmesi de bundandır; şartın cevabı olarak meczûm bir muzâri fiildir. Şart cümlesi, { السِّجْنُ أَحَبُّ } sözüne matuftur; ilk cümlenin ikincisinin aksine isim cümlesi olarak getirilmesi, zindanın kendisine onların çağırdığı şeyden daha sevimli oluşunun sabit ve sürekli olmasındandır, oysa talep edilen savma böyle değildir. Âşık olduğunda kullanılan «صبيت صبابة» kökünden «أَصَبّ» şeklinde de okunmuştur. el-Bahr'da «sabâbe», sanki sahibi arzuladığı şeye dökülüp akıyormuşçasına aşırı özlem ve şevk olarak açıklanmıştır; bu fiil meyil manasını da tazammun etmektedir, bu sebeple «إلى» ile geçişli kılınmıştır; yani 'onlara meylederek dökülürüm' demektir. { وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden olurum”.
أي الذين لا يعملون بما يعلمون لأن من لا جدوى لعلمه فهو ومن لا يعلم سواء، أو من السفهاء بارتكاب ما يدعونني إليه من القبائح لأن الحكيم لا يفعل القبيح، فالجهل بمعنى السفاهة ضد الحكمة لا بمعنى عدم العلم، ومن ذلك قوله:
Yani bildikleriyle amel etmeyenlerden olurum; çünkü bilgisinin bir faydası olmayanın durumu bilmeyenle birdir; yahut beni çağırdıkları o çirkin şeyleri işleyerek sefihlerden olurum, zira hakîm olan kimse çirkin iş yapmaz. Buradaki cehalet, ilimsizlik manasında değil, hikmetin zıddı olan sefeh (akılsızlık) manasındadır. Nitekim şu beyitte de bu manadadır:
ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا
«Sakın ha, kimse bize karşı cahillik (saygısızlık) etmesin; yoksa biz cahillerin cehaletinin de üstünde bir karşılık veririz!»
فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ [يوسف: ٣٤- ٥٢] أي أجاب له على أبلغ وجه دعاءه الذي تضمنه قوله: وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ إلخ فإنه في قوة قوله: اصرفه عني بل أقوى منه في استدعاء الصرف على ما علمت، وفي إسناد الاستجابة إلى الرب مضافا إلى ضميره ﵇ ما لا يخفى من إظهار اللطف، وزاد حسن موقع ذلك افتتاح كلامه ﵇ بندائه تعالى بعنوان الربوبية فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ حسب دعائه بأن ثبته على العصمة والعفة وحال بينه وبين المعصية إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لدعاء المتضرعين إليه الْعَلِيمُ بأحوالهم وما انطوت عليه نياتهم وبما يصلحهم لا غيره سبحانه ثُمَّ بَدا لَهُمْ أي ظهر للعزيز وأصحابه المتصدين للحل والعقد ربما اكتفوا بأمر يوسف ﵇ بالكتمان والإعراض عن ذلك مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ الصارفة لهم عن ذلك البدا وهي الشواهد الدالة على براءته ﵇ وطهارته من قد القميص وقطع النساء أيديهن، وعليهما اقتصر قتادة فيما أخرجه عنه ابن جرير، وفيه إطلاق الجمع على اثنين والأمر فيه هين، وعن مجاهد الاقتصار على القد فقط لأن القطع ليس من الشواهد الدالة على البراءة في شيء حينئذ للتعظيم، ويحمل الجمع حينئذ على التعظيم أو أل على الجنسية وهي تبطل معنى الجمعية كذا قيل، وهو كما ترى، ووجه بعضهم عدّ القطع من الشواهد بأن حسنه ﵊ الفاتن للنساء في مجلس واحد، وفي أول نظرة يدل على فتنتها بالطريق الأولى وأن الطلب منها لا منه، وعدّ بعضهم استعصامه ﵇ عن النسوة إذ دعونه إلى أنفسهن فإن العزيز وأصحابه قد سمعوه وتيقنوا به حتى صار كالمشاهد لهم، ودلالة ذلك على البراءة ظاهرة.
{ فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ } [Yûsuf: 34] “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti”; yani { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan...” sözünün içerdiği duasını en beliğ şekilde kabul buyurdu; zira bildiğin üzere bu, 'benden onu sav' sözünün kuvvetindedir, hatta savmayı talep etmede ondan daha da güçlüdür. İcabetin aleyhisselâmın zamirine muzâf kılınarak Rabbe isnad edilmesinde lütfun açığa vurulması gizli değildir; aleyhisselâmın sözüne rubûbiyet unvanıyla Allah Teâlâ'ya nida ederek başlaması da bu konumun güzelliğini artırmıştır. { فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ } “ve onların tuzaklarını ondan savdı”; onu ismet ve iffet üzere sabit kılarak ve onunla günah arasına engel koyarak duası gereğince [tuzaklarını savdı]. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”; O'na yalvaranların duasını işitendir, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; O Sübhânehû'dan başkası değil, yalnızca O onların durumlarını, niyetlerinin gizlediklerini ve kendilerine neyin iyi geleceğini bilendir. { ثُمَّ بَدا لَهُمْ } “Sonra onların aklına yattı / onlar için belirdi”; yani Yûsuf aleyhisselâma meseleyi gizli tutmasını ve bundan yüz çevirmesini emretmekle yetinmiş olmaları muhtemel olan Aziz ve onun emir-komuta sahibi adamlarına zahir oldu { مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ } “o delilleri gördükten sonra”; yani onları bu yeni karardan alıkoyacak olan delilleri, aleyhisselâmın beraatini ve pâklığını gösteren şahitleri -gömleğin yırtılmasını ve kadınların ellerini kesmelerini- gördükten sonra [böyle bir fikir belirdi]. İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, bu iki delille yetinmiştir; burada iki şeye cemi lafzı ıtlak edilmiştir ki bu meselede bir zorluk yoktur. Mücâhid'den ise yalnızca gömleğin yırtılmasıyla yetindiği rivayet edilmiştir; zira ellerin kesilmesi o vakit beraate delalet eden şahitlerden sayılmaz. Bu durumda cemi lafzı tazim manasına hamledilir yahut cins için olan elif-lâm'a hamledilir ki bu da çoğulluk manasını iptal eder; nitekim böyle denilmiştir, durum ise gördüğün gibidir. Bazıları ellerin kesilmesini şahitlerden saymayı şöyle gerekçelendirmiştir: Aleyhissalâtü vesselâmın kadınları tek bir mecliste ve ilk bakışta büyüleyen güzelliği, evleviyet yoluyla Aziz'in karısının da meftun olduğunu ve talebin ondan değil kadından geldiğini gösterir. Bazıları ise aleyhisselâmın kadınlar kendisini nefislerine çağırdıklarında iffetini korumasını [bu delillerden] saymışlardır; zira Aziz ve adamları bunu duymuşlar ve bizzat görmüş gibi kesin olarak bilmişlerdir; bunun beraate delaleti ise açıktır.
وأخرج ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن عكرمة قال: سألت ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن الآيات فقال: ما سألني عنها أحد قبلك من الآيات: قد القميص وأثرها في جسده وأثر السكين فعدّ رضي الله تعالى عنه الأثر من الآيات ولم يذكر فيما سبق، ومن هنا قيل: يجوز أن يكون هناك آيات غير ما ذكر ترك ذكرها كما ترك ذكر كثير من معجزات الأنبياء ﵈، وفاعل بَدا ضمير يعود إما للبداء مصدر الفعل المذكور أو بمعنى الرأي كما في قوله:
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya bu delilleri sordum; şöyle dedi: 'Senden önce bana bu delilleri kimse sormadı: Gömleğin yırtılması, kadının onun bedenindeki izi ve bıçak izi.' Böylece radıyallâhu teâlâ anh [bedendeki] izi de ayetlerden (delillerden) saymıştır ki bu daha önce zikredilmemiştir. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Peygamberlerin aleyhimüsselâm pek çok mucizesinin zikrinin terk edildiği gibi, zikredilenlerin dışında zikri terk edilmiş başka delillerin bulunması da caizdir. { بَدا } fiilinin fâili, ya mezkûr fiilin mastarı olan «bedâ» (fikir/görüş belirme) kelimesine yahut şu beyitte olduğu gibi 're'y' (görüş) manasına dönen bir zamirdir:
لعلك والموعود حق لقاؤه ... بدا لك في تلك القلوص بداء
«Belki de -kavuşulacağı vaat edilen şey haktır- o genç dişi deve hakkında senin için yeni bir görüş belirdi.»
وإما للسجن بالفتح المفهوم من قوله سبحانه: لَيَسْجُنُنَّهُ وجملة القسم وجوابه إما مفعول لقول مضمر وقع حالا من ضميرهم وإلى ذلك ذهب المبرد، وإما مفسرة للضمير المستتر في بَدا فلا موضع لها.
Yahut Cenâb-ı Hakk'ın: { لَيَسْجُنُنَّهُ } sözünden anlaşılan fetha ile 'sekn' (hapsetme) mastarına dönen bir zamirdir. Yemin ve cevabından oluşan cümle ise, ya onların zamirinden hal olan gizli bir kavil cümlesinin mef'ûlüdür -el-Muberred bu görüşe gitmiştir-, yahut { بَدا } fiilindeki müstetir zamiri tefsir eden cümledir ki bu durumda iraptan mahalli yoktur.
وقيل: إن جملة لَيَسْجُنُنَّهُ جواب- لبدا- لأنه من أفعال القلوب، والعرب تجريها مجرى القسم وتتلقاها بما يتلقى به، وزعم بعضهم أن مضمون الجملة هو فاعل بَدا كما قالوا في قوله سبحانه: أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ [طه: ١٢٨]
{ لَيَسْجُنُنَّهُ } cümlesinin { بَدا } fiilinin cevabı olduğu da söylenmiştir; çünkü o kalb fiillerindendir ve Araplar bunları yemin menzilesinde tutarak yeminin karşılandığı şeylerle karşılarlar. Bazıları ise, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi?” [Tâhâ: 128] ayetinde söyledikleri gibi cümlenin mazmununun { بَدا } fiilinin fâili olduğunu iddia etmişlerdir.
وقوله تعالى: وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ [إبراهيم: ٤٥] أن الفاعل مضمون الجملة أي كثرة إهلاكنا وكيفية فعلنا، وظاهر كلام ابن مالك في شرح التسهيل أن الفاعل في ذلك الجملة لتأويلها بالمفرد حيث قال: وجاز الإسناد في هذا الباب باعتبار التأويل كما جاز في باب المبتدأ نحو سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ [البقرة: ٦، يس: ١٠] وجمهور النحاة لا يجوزون ذلك كما حقق في موضعه.
Allah Teâlâ'nın: { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “Onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu” [İbrâhîm: 45] ayetinde de fâilin cümlenin mazmunu yani helak edişimizin çokluğu ve fiilimizin keyfiyeti olduğunu söylemişlerdir. İbn Mâlik'in Şerhu't-Teshîl'deki sözünün zâhiri, cümlenin müfrede tevili sebebiyle bu gibi yerlerde fâilin cümle olduğu yönündedir; nitekim şöyle demiştir: 'Mübteda babında { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” [el-Bakara: 6, Yâsîn: 10] örneğinde tevil itibariyle isnad caiz olduğu gibi bu babda da caiz olmuştur.' Ancak nahivcilerin cumhuru kendi yerinde tahkik edildiği üzere buna cevaz vermezler.
واختار المازني في الفاعل الوجه الأول، قيل: وحسن- بدا لهم- بداء- وإن لم يحسن ظهر لهم ظهور لأن البداء قد استعمل في غير المصدرية كما علمت، واختار أبو حيان الوجه الأخير وكونه ضمير السجن السابق على قراءة من فتح السين، باستنزال المرأة لزوجها ومطاوعته لها وحبه إياها وجعله زمام أمره بيدها.
el-Mâzinî fâil konusunda birinci vechi tercih etmiştir. Şöyle denilmiştir: «ظهر لهم ظهور» (onlara bir beliriş belirdi) denmesi güzel olmasa da «بدا لهم بداء» denmesi güzeldir; çünkü 'bədâ' kelimesi bildiğin gibi mastar dışındaki manalarda da kullanılmıştır. Ebû Hayyân ise son vechi, yani sîn'in fethasıyla okuyanın kıraatine göre önceki 'habsetme' mastarının zamiri olmasını tercih etmiştir; bu da kadının kocasını ikna etmesi, kocasının ona boyun eğmesi, onu sevmesi ve işinin idaresini onun eline bırakmasıyla gerçekleşmiştir.
روي أنه ﵇ لما استعصم عنها ويئست منه قالت للعزيز: إن هذا الغلام العبراني قد فضحني في الناس يخبرهم بأني راودته عن نفسه فأبى ويصف الأمر حسبما يختار، وأنا محبوسة محجوبة فإما أن تأذن لي فأخرج فأعتذر إلى الناس وأكذبه، وإما أن تحبسه كما أني محبوسة فحبس
Rivayet edildiğine göre, aleyhisselâm kadından iffetini koruyup kadın da ondan ümidini kesince Aziz'e şöyle dedi: 'Bu İbrânî köle, insanlara benim kendisinden murat almak istediğimi ve onun da reddettiğini söyleyerek ve meseleyi dilediği gibi anlatıp beni insanlar arasında rezil etti. Ben ise hapsedilmiş, perdelenmiş bir haldeyim. Ya bana izin ver çıkıp insanlardan özür dileyeyim ve onu yalanlayayım; ya da benim hapsedildiğim gibi sen de onu hapset.' Bunun üzerine o da hapsetti.
، قال ابن عباس: إنه أمر به ﵇ فحمل على حمار وضرب معه الطبل ونودي عليه في أسواق مصر أن يوسف العبراني راود سيدته فهذا جزاؤه،
İbn Abbâs demiştir ki: Aleyhisselâm hakkında emir verildi; bir eşeğe bindirildi, yanında davul çalındı ve Mısır çarşılarında 'İşte İbrânî Yûsuf hanımından murat almak istedi, bu da onun cezasıdır!' diye nida edildi.
وكان ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما قال أبو صالح: كلما ذكر هذا بكى، وأرادت بذلك تحقيق وعيدها لتلين به عريكته وتنقاد لها قرونته لما انصرمت حبال رجائها عن استتباعه بعرض الجمال بنفسها وبأعوانها.
Ebû Sâlih'in dediği gibi İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ bunu her andığında ağlardı. Kadın bununla tehdidini gerçekleştirmeyi ve bizzat kendi güzelliğini ve yardımcılarının güzelliğini sergileyerek onu peşinden sürükleme umudunun ipleri koptuğunda, bununla onun sert tabiatını yumuşatıp boyun eğmesini sağlamayı kastetmişti.
وقرأ الحسن- لتسجننه- على صيغة الخطاب بأن الخاطب بعضهم العزيز ومن يليه أو العزيز وحده على وجه التعظيم، أو خاطب به العزيز ومن عنده من أصحاب الرأي المباشرين للسجن والحبس حَتَّى حِينٍ قال ابن عباس:
Hasan ise, hitap edenin bazılarının Aziz'e ve yanındakilere yahut tazim yoluyla sadece Aziz'e hitap etmesi, yahut Aziz'e ve yanında bulunup hapis işini fiilen yürüten fikir sahiplerine hitap etmesi suretiyle hitap sığasıyla «لَتَسْجُنُنَّهُ» şeklinde okumuştur. { حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar [onu mutlaka zindana atacaklar]”. İbn Abbâs şöyle demiştir:
إلى انقطاع المقال وما شاع في المدينة من الفاحشة، وهذا بادي الرأي عند العزيز، وأما عندها فحتى يذلله السجن ويسخره لها ويحسب الناس أنه المجرم، وقيل: الحين هاهنا خمس سنين، وقيل: بل سبع.
'Dedikoduların ve şehirde yayılan çirkin sözlerin kesilmesine kadar.' Bu, Aziz nezdindeki ilk fikirdir. Kadının nezdinde ise zindanın onu zelil kılmasına, kendisine boyun eğdirmesine ve insanların suçlunun Yûsuf olduğunu zannetmesine kadardır. Şöyle de denilmiştir: Buradaki 'hîn' (süre) beş yıldır; bir görüşe göre ise yedi yıldır.
وقال مقاتل: إنه ﵇ حبس اثنتي عشرة سنة، والأولى أن لا يجزم بمقدار، وإنما يجزم بالمدة الطويلة، والحين عند الأكثرين وقت من الزمان غير محدود يقع على القصير منه والطويل، وقد استعمل في غير ذلك كما ذكرناه في شرح القادرية.
Mukâtil ise aleyhisselâmın on iki yıl hapsedildiğini söylemiştir. Evlâ olan, belirli bir miktarla kesin hüküm vermemek, yalnızca uzun bir müddet olduğuna kanaat getirmektir. Âlimlerin çoğuna göre 'hîn', hem kısası hem uzunu kapsayan belirlenmemiş bir zaman dilimidir; nitekim Şerhu'l-Kâdiriyye'de zikrettiğimiz üzere bunun dışındaki manalarda da kullanılmıştır.
وقرأ ابن مسعود- عتى- بإبدال حاء حَتَّى عينا وهي لغة هذيل، وقد أقرأ رضي الله تعالى عنه بذلك إلى أن كتب إليه عمر رضي الله تعالى عنه أن يقرىء بلغة قريش حَتَّى بالحاء وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ غلامان كانا للملك الأكبر الريان بن الوليد: أحدهما خبازه وصاحب طعامه، والآخر ساقيه وصاحب شرابه، وكان قد غضب عليهما الملك بسبب أن جماعة من أشراف مصر أرادوا المكر بالملك واغتياله فضمنوا لهما مالا على أن يسمّاه في طعامه وشرابه فأجابا إلى ذلك، ثم إن الساقي ندم فرجع عن ذلك. وقبل الخباز الرشوة وسمّ الطعام فلما حضر بين يدي الملك قال الساقي: لا تأكل أيها الملك فإن الطعام مسموم فقال للساقي: اشربه فشربه فلم يضره، وقال للخباز: كل من طعامك فأبى فأطعم من ذلك وقال الخباز: لا تشرب فإن الشراب مسموم، لدابة فهلكت فأمر الملك بحبسهما فاتفق أن أدخلا معه السجن، ولعله إنما عبر- بدخل- الظاهر في كون الدخول بالاختيار مع أنه لم يكن كذلك للإشارة على ما قيل: إلى أنهما لما رأيا يوسف هان عليهما أمر السجن لما وقع في قلوبهما من محبته. وهوى كل نفس حيث حل حبيبها. فقد أخرج غير واحد عن ابن إسحاق أنهما لما رأياه قالا له: يا فتى لقد والله أحببناك حين رأيناك، فقال لهما ﵇: أنشد كما الله تعالى أن لا تحباني فو الله ما أحبني أحد قط إلّا دخل علي من حبه بلاء، لقد أحبتني عمتي فدخل علي من حبها بلاء، ثم أحبني أبي فدخل علي من حبه بلاء، ثم أحبتني زوجة صاحبي هذا فدخل علي بحبها إياي بلاء فلا تحباني بارك الله تعالى فيكما فأبيا إلّا حبه والله حيث كان، وقيل: عبر بذلك لما أن ذكر مَعَهُ
İbn Mes'ûd ise { حَتَّى } kelimesindeki hâ harfini ayına dönüştürerek «عَتَّى» şeklinde okumuştur ki bu, Hüzeyl kabilesinin lehçesidir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh kendisine Kureyş lehçesiyle hâ harfli olarak { حَتَّى } şeklinde okutmasını yazana kadar o radıyallâhu teâlâ anh böyle okutmuştur. { وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ } “Onunla birlikte zindana iki de delikanlı girdi.” [Bu iki delikanlı] en büyük kral olan er-Reyyân b. el-Velîd'in iki kölesiydi: Biri onun fırıncısı ve yemek sorumlusu, diğeri ise sakisi ve içecek sorumlusuydu. Mısır eşrafından bir grubun krala tuzak kurup ona suikast düzenlemek istemesi üzerine kral onlara öfkelenmişti; kralın yemeğine ve içeceğine zehir katmaları karşılığında bu ikisine mal vaadinde bulunmuşlar, onlar da bunu kabul etmişlerdi. Daha sonra saki pişman olup bundan vazgeçti. Fırıncı ise rüşveti kabul edip yemeğe zehir kattı. Kralın huzuruna çıktıklarında saki: 'Ey kral, yeme! Çünkü yemek zehirlidir' dedi. Kral sakiye: 'İçecekten iç' dedi; o da içti ve kendisine bir zarar vermedi. Fırıncıya: 'Yemeğinden ye' dedi; o ise reddetti. Fırıncı: 'İçme, çünkü içecek zehirlidir' demişti; [kral] yemekten bir hayvana yedirdi ve hayvan helak oldu. Bunun üzerine kral ikisinin de hapsedilmesini emretti ve böylece onunla birlikte zindana girmeleri denk geldi. Zindana girişleri kendi istekleriyle olmadığı halde, zahirde isteğe bağlı girişi ifade eden «دَخَلَ» (girdi) lafzıyla ifade edilmesi -denildiğine göre- Yûsuf'u gördüklerinde, kalplerine düşen sevgisi sebebiyle zindan işinin kendilerine hafif geldiğine işaret etmek içindir. 'Her nefsin arzusu, sevgilisinin konakladığı yerdedir.' Nitekim birden fazla âlim İbn İshâk'tan rivayet etmiştir ki, o ikisi Yûsuf'u gördüklerinde ona: 'Ey delikanlı! Vallahi seni gördüğümüz andan itibaren seni çok sevdik' dediler. [Aleyhisselâm] ise onlara: 'Beni sevmemeniz hususunda size Allah adına yalvarırım! Vallahi beni her kim sevdiyse, onun sevgisi yüzünden başıma mutlaka bir bela gelmiştir. Halam beni sevdi, sevgisinden dolayı başıma bela geldi. Sonra babam beni sevdi, sevgisinden dolayı başıma bela geldi. Sonra şu efendimin hanımı beni sevdi, sevgisinden dolayı başıma bela geldi. Allah Teâlâ size bereket versin, beni sevmeyin!' dedi. Fakat onlar her nerede olursa olsun onu sevmekten başka bir şeye yanaşmadılar. Şöyle de denilmiştir: Bununla ifade edilmesinin sebebi, { مَعَهُ } (onunla birlikte) lafzının zikredilmesidir;