وقرأ نافع وابن عامر وابن ذكوان والأعرج وشيبة وأبو جعفر «هيت» بكسر الهاء بعدها ياء ساكنة وتاء مفتوحة،
Nâfi', İbn Âmir, İbn Zekvân, el-A'rec, Şeybe ve Ebû Ca'fer [bu kelimeyi], he harfinin kesrası, ardından sakin bir yâ ve fethalı bir tâ ile «Hîte» (هِيْتَ) şeklinde okumuşlardır,
وحكى الحلواني عن هشام أنه قرأ كذلك إلا أنه همز، وتعقب ذلك الداني تبعا لأبي على الفارسي في الحجة، وقد تبعه أيضا جماعة بأن فتح التاء فيما ذكر وهم من الراوي لأن الفعل حينئذ من التهيؤ، ويوسف ﵇ لم يتهيأ لها بدليل وَراوَدَتْهُ إلخ فلا بد من ضم التاء، ورد ذلك صاحب النشر بأن المعنى على ذلك تهيأ لي أمرك لأنها لم يتيسر لها الخلوة به قبل أو حسنت هيئتك، ولَكَ على المعنيين للبيان، والرواية عن هشام صحيحة جاءت من عدة طرق، وروي عنه أيضا (١) أنه قرأ بكسر الهاء والهمزة وضم التاء، وهي رواية أيضا عن ابن عباس وابن عامر وأبي عمرو أيضا وقرأ كذلك أبو رجاء وأبو وائل وعكرمة ومجاهد وقتادة وطلحة وآخرون (٢) .
Hulvânî, Hişâm'dan onun da bu şekilde okuduğunu, ancak hemzeli okuduğunu rivayet etmiştir. ed-Dânî, el-Hucce'de Ebû Ali el-Fârisî'ye uyarak bu görüşü eleştirmiş; bir grup âlim de ona katılarak zikredilen şekilde tâ harfinin fethasının râviden kaynaklanan bir vehim olduğunu, zira fiilin bu durumda hazırlanma (teheyyu') kökünden geleceğini ve { وَراوَدَتْهُ } “ve onu elde etmek istedi” vb. ifadelerin delaletiyle Yûsuf aleyhisselâm'ın onun için hazırlanmadığını, bu yüzden tâ harfinin mutlaka dammeli olması gerektiğini söylemişlerdir. en-Neşr sahibi ise bu eleştiriyi reddederek bu okuyuşa göre anlamın; kadının daha önce onunla baş başa kalması mümkün olmadığından 'senin durumun bana hazır ve müsait hâle geldi' yahut 'heyetin/görünüşün güzelleşti' demek olduğunu, her iki anlama göre de { لَكَ } “sana/senin için” ifadesinin beyan için olduğunu, Hişâm'dan gelen rivayetin sahih olup birçok tarikten geldiğini belirtmiştir. Ondan ayrıca (١) he harfinin kesrası, hemzenin varlığı ve tâ harfinin dammesiyle okuduğu da rivayet edilmiştir. Bu aynı zamanda İbn Abbâs, İbn Âmir ve Ebû Amr'dan da bir rivayettir. Ebû Recâ, Ebû Vâil, İkrime, Mücâhid, Katâde, Talha ve başkaları da (٢) bu şekilde okumuşlardır.
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وابن أبي إسحاق كذلك إلا أنهما سهلا الهمزة، وذكر النحاس أنه قرىء بكسر الهاء بعدها ياء ساكنة وكسر التاء، وقرىء أيضا هيا بكسر الهاء وفتحها وتشديد الياء، وهي على ما قال ابن هشام: لغة في هَيْتَ، وقال بعضهم: إن القراءات كلها لغات وهي فيها اسم فعل بمعنى هلم، وليست التاء ضميرا، وقال آخر: إنها لغات والكلمة عليها اسم فعل إلا على قراءة ضم التاء مع الهمز وتركه فإن الكلمة عليها تحتمل أن تكون فعلا رافعا لضمير المتكلم من هاء الرجل يهيء كجاء يجيء إذا حسنت هيئته. أو بمعنى تهيأت، يقال: هئت وتهيأت بمعنى، وإذا كانت فعلا تعلقت اللام بها، ونقل عن ابن عباس أيضا أنه قرأ هييت مثل حببت وهي في ذلك فعل مبني للمفعول مسهل الهمزة من هيأت الشيء كأن أحدا هيأها له ﵇ قالَ مَعاذَ اللَّهِ نصب على المصدر يقال: عذت عوذا وعياذا وعياذة ومعاذا أي أعوذ بالله ﷿ معاذا مما تريدين مني، وهذا اجتناب منه ﵇ على أتم الوجوه وإشارة إلى التعليل بأنه منكر هائل يجب أن يعاذ بالله جلّ وعلا للخلاص منه، وما ذلك إلا لأنه قد علم بما أراه الله تعالى ما هو عليه في حد ذاته من غاية القبح ونهاية السوء، وقوله تعالى: إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ تعليل ببعض الأسباب الخارجية مما عسى يكون مؤثرا عندها وداعيا لها إلى اعتباره بعد التنبيه على سببه الذاتي التي لا تكاد تقبله لما سولته لها نفسها، والضمير للشأن، وفي تصدير الجملة به من الإيذان بفخامة مضمونها ما فيه مع زيادة تقريره في الذهن أي إن الشأن الخطير هذا أي هو ربي أي سيدي العزيز أحسن تعهدي حيث أمرك بإكرامي على أكمل وجه فكيف يمكن أن أسيء إليه بالخيانة في حرمه؟! وفيه إرشاد لها إلى رعاية حق العزيز بألطف وجه، وإلى هذا المعنى ذهب مجاهد والسدي، تعالى: عَنْ نَفْسِهِ كما تقول: جاذبته عن كذا دلالة على الإبعاد وتحصيل الجذب البالغ، ولهذا قال في الأساس: ومن المجاز راوده عن نفسه خادعه عنها.
Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ ve İbn Ebî İshâk da aynı şekilde okumuşlar, ancak hemzeyi teshil etmişlerdir (kolaylaştırarak okumuşlardır). en-Nehhâs; he harfinin kesrası, ardından sakin yâ ve tâ harfinin kesrasıyla da okunduğunu zikretmiştir. Ayrıca he harfinin kesrası ve fethası, yâ harfinin şeddesiyle «هَيَّا» (Heyyâ) şeklinde de okunmuştur ki bu, İbn Hişâm'ın belirttiğine göre { هَيْتَ } lafzında bir lehçedir. Bazıları şöyle demiştir: Bütün bu kıraatler birer lehçedir ve bu kelime onların hepsinde 'haydi gel' manasında bir ism-i fiildir, tâ harfi ise zamir değildir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Bunlar lehçelerdir ve kelime bu lehçelerde ism-i fiildir; ancak hemzeli ve hemzesiz olarak tâ'nın dammeli okunduğu kıraat müstesnadır, zira buna göre kelimenin, bir adamın görünüşü güzelleştiğinde tıpkı 'câe yecîü' gibi 'hâe'r-raculü yehîu' kökünden mütekellim zamirini fâil alan bir fiil olması muhtemeldir. Yahut 'hazırlandım' manasındadır; nitekim 'hi'tü' ve 'teheyye'tü' aynı manada kullanılır. Fiil olduğunda ise lâm harfi ona taalluk eder. İbn Abbâs'tan da onun 'hubbibtü' vezninde 'huyyîtü' şeklinde okuduğu nakledilmiştir ki bu okuyuşta kelime, bir şeyi hazırlamak manasındaki 'heyye'tü'ş-şey'e' kökünden hemzesi teshil edilmiş meçhul bir fiildir; sanki birisi o kadını Yûsuf aleyhisselâm için hazırlamış gibidir. { قالَ مَعاذَ اللَّهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Allah'a sığınırım!'” ifadesinde [maâzallâh], masdar olarak mansubdur. 'Âze avzen ve ıyâzen ve ıyâzeten ve maâzen' denir; yani 'Benden istediğin şeyden dolayı Allah Teâlâ'ya tam bir sığınışla sığınırım' demektir. Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın en kâmil manada [o günahtan] kaçınmasıdır ve kurtulmak için Azîz ve Celîl olan Allah'a sığınılması gereken korkunç bir münker olduğuna dair gerekçelendirmeye bir işarettir. Bu da ancak Allah Teâlâ'nın ona göstermiş olduğu basiret ile bu fiilin zatında ne derece son derece çirkin ve nihai derecede kötü olduğunu bilmesinden ileri gelmektedir. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Doğrusu o benim efendimdir, bana güzel bir konaklama yeri verdi” buyruğu, nefsinin ona süslediği şey sebebiyle neredeyse hiç kabul etmeyeceği zatî sebebe dikkat çekildikten sonra, kadının nezdinde etkili olabilecek ve onu bunu dikkate almaya sevk edebilecek bazı haricî sebeplerle gerekçelendirmedir. Zamir şan zamiridir. Cümlenin onunla başlatılmasında, zihinde daha da pekişmesiyle birlikte içeriğinin büyüklüğünü hissettirme anlamı vardır; yani 'Mesele şudur ki: O benim rabbimdir, yani efendim olan Azîz'dir; bana en güzel şekilde ikram etmeni emrederek benimle güzelce ilgilenmiştir; hâl böyleyken onun mahremine hıyanet ederek ona nasıl kötülük yapabilirim?!' demektir. Bunda kadına, Azîz'in hakkını gözetmesi yönünde en latif bir şekilde yol gösterme vardır. Mücâhid ve Süddî bu manayı benimsemişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { عَنْ نَفْسِهِ } “nefsinden” buyruğu ise, uzaklaştırmayı ve kuvvetli bir çekişi elde etmeyi ifade etmek için 'câzebtühû an kezâ' (onu falan şeyden çekip uzaklaştırdım) demen gibidir. Bu sebeple el-Esâs'ta: 'Mecaz olarak, 'râvedehû an nefsihî', nefsinden onu kandırmaya çalıştı demektir' denilmiştir.
وقال الزمخشري هنا: أي فعلت ما يفعل المخادع بصاحبه عن الشيء الذي لا يريد أن يخرجه من يده، ولا شك أن هذا إنما يحصل من المنازعة في الرود، ولهذه النكتة جعل كناية عن التمحل لموافقته إياها، والعدول عن التصريح باسمها للمحافظة على الستر ما أمكن أو للاستجهان بذكره، وإيراد الموصول دون امرأة العزيز مع أنه أخصر وأظهر لتقرير المراودة فإن كونه في بيتها مما يدعو إلى ذلك ولإظهار كمال نزاهته ﵇ فإن عدم ميله إليها مع دوام مشاهدته لمحاسنها واستعصائه عليها مع كونه تحت يدها ينادي بكونه ﵇ في أعلى معارج العفة، وإضافة البيت إلى ضميرها لما أن العرب تضيف البيوت إلى النساء باعتبار أنهن القائمات بمصالحه أو الملازمات له، وخرج
ez-Zemahşerî burada şöyle demiştir: Yani [kadın], elinden çıkarmak istemediği bir şey hususunda hilekâr bir kimsenin arkadaşına yaptığını yapmıştır. Hiç şüphe yok ki bu durum, ancak gidip gelmedeki (talepteki) bir çekişmeden kaynaklanır. İşte bu ince nükteden ötürü, [aralarındaki] bu uygunluk sebebiyle [bu lafız], hile ve çareye başvurmaktan kinaye kılınmıştır. İsmini açıkça zikretmeyip [böyle bir ifadeye] yönelinmesi, mümkün mertebe örtmeyi korumak veya ismini anmayı çirkin/yakışıksız bulmak içindir. «Aziz'in hanımı» ifadesi daha kısa ve daha açık olduğu halde ism-i mevsûl getirilmesi, murâvedeyi (baştan çıkarma girişimini) pekiştirmek içindir; zira [Yûsuf'un] onun evinde bulunması buna sevk eden etkenlerdendir. Aynı zamanda onun aleyhisselâm kemâl-i nezâhetini (tertemiz ve kusursuz iffetini) ortaya koymak içindir; nitekim onun güzelliklerini sürekli görmesine rağmen ona meyil göstermemesi ve onun hâkimiyeti altında bulunmasına rağmen ona karşı iffetini koruması, onun aleyhisselâm iffetin en yüce derecelerinde bulunduğunu haykırmaktadır. Evin kadının zamirine izâfe edilmesi ise Arapların, evin işlerini görüp gözeten veya orada sürekli bulunan kimseler olmaları hasebiyle evleri kadınlara izâfe etmelerinden dolayıdır.
على ذلك قوله تعالى: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ [الأحزاب: ٣٣] وكثر في كلامهم صاحبة البيت وربة البيت للمرأة ومن ذلك.
{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde vakarla oturun” [Ahzâb: 33] kavli buna hamledilmiştir. Kelamlarında kadın için 'evin sahibi' (sâhibetü'l-beyt) ve 'evin hanımı' (rabbetü'l-beyt) ifadeleri çokça kullanılmıştır. Şairin şu sözü de bundandır:
يا ربة البيت قومي غير صاغرة
'Ey evin hanımı, hor ve hakir olmadan ayağa kalk!'
وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ أي أبواب البيت، وتشديد الفعل للتكثير في المفعول إن قلنا: إن الأبواب كانت سبعة كما قيل، فإن لم نقل به فهو لتكثير الفعل فكأنه غلق مرة بعد مرة أو بمغلاق بعد مغلاق، وجمع الْأَبْوابَ حينئذ إما لجعل كل جزء منه كأنه باب أو لجعل تعدد إغلاقه بمنزلة تعدده، وزعم بعضهم أنه لم يغلق إلا بابان: باب الدار وباب الحجرة التي هما فيها.
{ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } “Ve kapıları sımsıkı kapattı” yani evin kapılarını kapattı. Fiilin şeddeli olması; şayet söylendiği gibi kapıların yedi tane olduğunu söylersek mef'ûldeki çokluk içindir. Eğer bunu söylemezsek fiilin çokluğu içindir; sanki defalarca veya kilit üstüne kilit ile kapatmış gibidir. Bu durumda { الْأَبْوابَ } “kapılar” kelimesinin çoğul getirilmesi ya kapının her bir parçasını sanki bir kapı gibi kılmaktan ya da kilitleme işleminin tekerrürünü kapının tekerrürü makamına koymaktandır. Bazıları ise sadece iki kapının kapatıldığını iddia etmiştir: Evin dış kapısı ve ikisinin içinde bulunduğu odanın kapısı.
وادعى بعض المتأخرين أن التشديد للتعدية وأن كونه للتكثير وهم معللا ذلك بأن غَلَّقَتِ الْأَبْوابَ غلقا لغة رديئة متروكة حسبما ذكره الجوهري، ورد بأن إفادة التعدية لا تنافي إفادة التكثير معها فإن مجرد التعدية يحصل بباب الأفعال فاختيار التفعيل عليه لأحد الأمرين، ولذا قال الجوهري أيضا: وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ شدد للتكثير اهـ.
Son dönem âlimlerinden bazıları şeddenin geçişlilik (ta'diye) için olduğunu, çokluk için olmasının ise bir vehim olduğunu iddia etmişler ve bunu Cevherî'nin zikrettiği üzere kapıları kapatmak anlamında 'ğallekati'l-ebvâbe ğalkan' ifadesinin düşük ve terkedilmiş bir lügat olmasıyla gerekçelendirmişlerdir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Geçişlilik ifade etmesi, onunla birlikte çokluk da ifade etmesine engel değildir; zira sırf geçişlilik if'âl bâbı ile de hasıl olur; tef'îl bâbının ona tercih edilmesi ise iki husustan biri içindir. Nitekim Cevherî de şöyle demiştir: '{ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } çokluk için şeddelenmiştir' [İktibas bitti].
وفي الحواشي الشهابية أنه لم يتنبه الراد لأن ما نقله عليه لا له لأن الرديء الذي ذكره اللغويون إنما هو استعمال
Hâşiyetü'ş-Şihâb'da belirtildiğine göre, itiraz eden kişi naklettiği şeyin kendi lehine değil aleyhine olduğunun farkına varamamıştır; zira dilcilerin zikrettiği düşük kullanım ancak
الثلاثي منه لا أن له ثلاثيا لازما حتى يتعين كون التفعيل للتعدية فتعديه لازم في الثلاثي وغيره سواء كان رديئا أو فصيحا فتعين أنه للتكثير، وقد قال بذلك غير واحد، فالواهم ابن أخت خالة الموهم فافهم.
onun sülâsîsinin kullanımıdır; yoksa tef'îl bâbının geçişlilik için olmasını gerektirecek lâzım (geçişsiz) bir sülâsîsi olduğu için değildir. Dolayısıyla onun geçişliliği, ister düşük ister fasih olsun, sülâsîsinde de diğerinde de lâzımdır; böylece çokluk için olduğu kesinleşmiştir. Pek çok âlim de böyle demiştir. Dolayısıyla vehme düşen, vehmettirenin teyzesinin kız kardeşinin oğludur (yani bizzat kendisidir), iyi anla!
وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ أي أسرع فهي اسم فعل أمر مبني على الفتح كأين، وفسرها الكسائي والفراء بتعال، وزعما أنها كلمة حورانية وقعت إلى أهل الحجاز فتكلموا بها وقال أبو زيد: هي عبرانية، وعن ابن عباس والحسن هي سريانية، وقال السدي: هي قبطية.
{ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ } “Ve 'Haydi gelsene sana!' dedi” yani 'acele et' demektir. Bu, 'eyne' gibi fetha üzere mebni bir emir ism-i fiilidir. Kisâî ve Ferrâ bunu 'gel' diye tefsir etmişler ve bunun Hicaz ehline ulaşan ve onların da konuştuğu Havran bölgesine ait bir kelime olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ebû Zeyd bunun İbranice olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs ve Hasan'dan ise Süryanice olduğu rivayet edilmiştir. Süddî ise Kıptîce olduğunu söylemiştir.
وقال مجاهد وغيره هي عربية تدعوه بها إلى نفسها (١) وهي كلمة حث وإقبال، واللام للتبيين كالتي في سقيا لك فهي متعلقة بمحذوف أي إرادتي كائنة لك أو أقول لك، وجوز كونها اسم فعل خبري كهيهات، واللام متعلقة بها والمعنى تهيأت لك، وجعلها بعضهم على هذا للتبيين متعلقة بمحذوف أيضا لأن اسم الفعل لا يتعلق به الجار، والتاء مطلقا من بنية الكلمة، وليس تفسيرها بتهيأت لكون الدال على التكلم التاء ليرد أنها وابن أبي إسحاق، وتعقب بأن فيه إطلاق الرب على غيره تعالى فإن أريد به الرب بمعنى الخالق فهو باطل لأنه يمكن أن يطلق نبي كريم على مخلوق ذلك، وإذا أريد به السيد فهو ﵇ في الحقيقة مملوك له، ومن هنا- وإن كان فيما ذكر نظر ظاهر- اختار في البحر أن الضمير لله تعالى، ورَبِّي خبر إن، وأَحْسَنَ مَثْوايَ خبر ثان، أو هو الخبر، والأول بدل من الضمير أي إنه تعالى خالقي أحسن مثواي بعطف قلب من أمرك بإكرامي عليّ فكيف أعصيه بارتكاب تلك الفاحشة الكبيرة؟ وفيه تحذير لها عن عقاب الله تعالى، وجوز على تقدير أن يكون الرب بمعنى الخالق كون الضمير للشأن أيضا، وأيا ما كان ففي الاقتصار على ذكر هذه الحالة من غير تعرض لاقتضائها الامتناع عما دعته إليه إيذان بأن هذه المرتبة من البيان كافية في الدلالة على استحالته وكونه مما لا يدخل تحت الوقوع أصلا، وقوله تعالى: إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ تعليل غب تعليل للامتناع المذكور، والفلاح الظفر وإدراك البغية، وذلك ضربان: دنيوي، وأخروي، فالأول الظفر بالسعادات التي تطيب بها حياة الدنيا وهو البقاء والغنى والعز والثاني أربعة أشياء: بقاء بلا فناء، وغنى بلا فقر، وعز بلا ذل وعلم بلا جهل ولذلك قيل: لا عيش إلّا عيش الآخرة، ومعنى أفلح دخل في الفلاح كأصبح وأخواتها، ولعل المراد به هنا الفلاح الأخروي، وبالظالمين كل من ظلم كائنا من كان فيدخل في ذلك المجازون للإحسان بالإساءة والعصاة لأمر الله تعالى دخولا أوليا، وقيل: الزناة لأنهم ظالمون لأنفسهم، وللمزني بأهله، وقيل: الخائنون لأنهم ظالمون لأنفسهم أيضا ولمن خانوه وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ أي بمخالطته إذ الهمّ- سواء استعمل بمعنى القصد والإرادة مطلقا أو بمعنى القصد الجازم والعقد الثابت كما هو المراد هاهنا، لا يتعلق بالأعيان.
Mücâhid ve başkaları ise bunun, kadının onu kendisine çağırdığı Arapça bir kelime (١) olduğunu söylemişlerdir. Bu, teşvik ve yönelme bildiren bir kelimedir. Lâm harfi ise 'sekyen leke' ifadesindeki gibi tebyîn (açıklama) içindir ve mahzuf bir ifadeye taalluk eder; yani 'isteğim sana yöneliktir' veya 'sana söylüyorum' demektir. 'Heyhâte' gibi haberî bir ism-i fiil olması ve lâm harfinin ona taalluk edip mananın 'senin için hazırlandım' olması da caiz görülmüştür. Bazıları bu görüşe göre de lâm harfinin tebyîn için olduğunu ve yine mahzuf bir ifadeye taalluk ettiğini kabul etmişlerdir; zira ism-i fiile harf-i cer taalluk etmez. Tâ harfi her hâlükârda kelimenin asıl yapısındandır. Kelimenin 'hazırlandım' diye tefsir edilmesi, mütekellim zamirine delalet edenin tâ harfi olmasından ötürü değildir ki [kıraatler arasındaki farklara dayanılarak] itiraz edilebilsin... Zeyd b. Ali ve İbn Ebî İshâk'ın kıraatlerine gelince; [zamirin Azîz'e raci olmasına] bunda Allah Teâlâ'dan başkasına 'Rab' lafzının ıtlak edilmesi bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; şayet bununla yaratıcı anlamında Rab kastediliyorsa bu bâtıldır, çünkü yüce bir peygamberin bir mahlûka bunu ıtlak etmesi mümkün değildir; şayet bununla efendi kastediliyorsa, o aleyhisselâm hakikatte onun mülkü değildir. Buradan hareketle -her ne kadar zikredilen hususta açık bir eleştiri payı olsa da- el-Bahr'da zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu, { رَبِّي } kelimesinin 'inne'nin haberi, { أَحْسَنَ مَثْوايَ } cümlesinin ikinci haber veya asıl haber olup ilkinin zamirden bedel olduğu tercih edilmiştir; yani 'Doğrusu Yüce Yaratıcım, bana ikram etmesini emrettiği kişinin kalbini bana meylettirerek konaklama yerimi güzel kıldı; hâl böyleyken o büyük fuhşiyatı işleyerek O'na nasıl isyan ederim?' demektir. Bunda kadını Allah Teâlâ'nın azabından sakındırma vardır. Rab kelimesinin yaratıcı manasında olması takdirinde zamirin şan zamiri olması da caiz görülmüştür. Hangi ihtimal olursa olsun, çağrıldığı şeyden kaçınmayı gerektiren hususa açıkça temas etmeksizin sadece bu durumun zikredilmesiyle yetinilmesinde, bu açıklama derecesinin bile o işin imkânsızlığını ve asla vaki olamayacak şeylerden olduğunu göstermeye kâfi geldiğini hissettirme vardır. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremez” buyruğu, zikredilen kaçınma için gerekçe üstüne gerekçedir. Felâh; zafere ulaşmak ve muradına ermektir. Bu da iki kısımdır: Dünyevî ve uhrevî. İlki, dünya hayatının kendisiyle güzelleştiği saadetleri elde etmektir ki bunlar baki kalmak, zenginlik ve izzettir. İkincisi ise dört şeydir: Yokluğu olmayan bir bekā, fakirliği olmayan bir zenginlik, zilleti olmayan bir izzet ve cehaleti olmayan bir ilim. Bundan dolayı 'Ahiret hayatından başka hayat yoktur' denilmiştir. 'Efleha' kelimesi, 'asbaha' ve benzerleri gibi felâha girdi demektir. Muhtemelen burada kastedilen uhrevî felâhtır. Zalimlerden maksat ise kim olursa olsun zulmeden herkestir; dolayısıyla iyiliğe kötülükle karşılık verenler ve Allah Teâlâ'nın emrine isyan edenler buna öncelikle dâhildir. Bir görüşe göre zâni kimselerdir, zira onlar hem kendilerine hem de ehliyle zina ettikleri kişiye zulmetmişlerdir; diğer bir görüşe göre ise hainlerdir, zira onlar da hem kendilerine hem de hıyanet ettikleri kimseye zulmetmişlerdir. { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } “Andolsun ki kadın onu arzuladı” yani onunla birlikte olmayı kastetti; zira hem (kastetmek/arzulamak) -ister mutlak kasıt ve irade manasında kullanılsın, ister burada kastedildiği gibi kesin kasıt ve sarsılmaz azim manasında kullanılsın- zatlara taalluk etmez.
والمعنى أنها قصدت المخالطة وعزمت عليها عزما جازما لا يلويها عنه صارف بعد ما باشرت مباديها وفعلت ما فعلت مما قص الله تعالى، ولعلها تصدت هنالك لأفعال أخر من بسط يدها إليه وقصد المعانقة وغير ذلك مما اضطره ﵇ إلى الهرب نحو الباب، والتأكيد لدفع ما عسى يتوهم من احتمال إقلاعها عما كانت عليه بما في مقالته ﵇ من الزواجر وَهَمَّ بِها أي مال إلى مخالطتها بمقتضى الطبيعة البشرية كميل الصائم في اليوم الحار إلى الماء البارد، ومثل ذلك لا يكاد يدخل تحت التكليف لا أنه ﵇ قصدها قصدا اختياريا لأن ذلك أمر مذموم تنادي الآيات على عدم اتصافه ﵇ به، وإنما عبر عنه بالهم لمجرد وقوعه في صحبة همها في الذكر بطريق
Anlam şudur: O [kadın], başlangıç adımlarını bizzat atıp Yüce Allah'ın anlattığı fiilleri işledikten sonra, kendisini hiçbir engelleyicinin vazgeçiremeyeceği kesin bir kararlılıkla [onunla] birlikte olmayı kastetmiş ve buna azmetmiştir. Muhtemelen o esnada elini ona uzatmak, sarılmaya yeltenmek ve [Yûsuf] aleyhisselâm'ı kapıya doğru kaçmaya mecbur bırakan diğer benzeri fiillere de girişmiştir. [Ayetteki] pekiştirme (tekit) ise, [Yûsuf] aleyhisselâm'ın sözlerindeki caydırıcı uyarılar sebebiyle kadının bulunduğu durumdan vazgeçmiş olabileceği yönündeki muhtemel vehmi bertaraf etmek içindir. { وَهَمَّ بِها } “O da onu arzuladı” yani sıcak bir günde oruçlu bir kimsenin soğuk suya meyletmesi gibi, beşerî tabiatın bir gereği olarak onunla birlikte olmaya meyletti. Böyle bir meyil ise neredeyse teklif (sorumluluk) kapsamına dahi girmez; yoksa [Yûsuf] aleyhisselâm'ın kadını iradî bir kasıtla arzuladığı anlamına gelmez. Çünkü bu yerilmiş bir davranıştır ve ayetler onun aleyhisselâm böyle bir özellikle nitelenmekten uzak olduğunu açıkça ilan etmektedir. Buradaki durumun 'hemm' (arzu/meyil) kelimesiyle ifade edilmesi, sadece zikirde kadının arzusuyla birlikte yer alması sebebiyle
المشاكلة لا لشبهه به كما قيل، وقد أشير إلى تغايرهما كما قال غير واحد: حيث لم يلزا في قرن واحد من التعبير بأن قيل: ولقد هما بالمخالطة أو هم كل منهما بالآخر وأكد الأول دون الثاني.
müşâkele (lafzen uyum sağlama) yoluyladır; iddia edildiği gibi ona benzediği için değildir. Nitekim pek çok âlimin belirttiği üzere, ikisi tek bir ifade kalıbında birleştirilmeyip 'ikisi de birlikte olmayı arzuladı' veya 'her biri diğerini arzuladı' denilmemesi ve birincisi tekit edildiği hâlde ikincisinin tekit edilmemesiyle aralarındaki farka işaret edilmiştir.
لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ أي حجته الباهرة الدالة على كمال قبح الزنا وسوء سبيله، والمراد برؤيته لها كمال إيقانه بها ومشاهدته لها مشاهدة واصلة إلى مرتبة عين اليقين، وقيل: المراد برؤية البرهان حصول الأخلاق وتذكر الأحوال الرادعة من الإقدام على المنكر، وقيل: رؤية وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا [الإسراء: ٣٢] مكتوبا في السقف، وجواب لَوْلا محذوف يدل عليه الكلام أي لولا مشاهدته البرهان لجرى على موجب ميله الجبلي لكنه حيث كان مشاهدا له استمر على ما هو عليه من قضية البرهان، هذا ما ذهب إليه بعض المحققين في معنى الآية وهو قول بإثبات هم له ﵇ إلّا أنه هم غير مذموم.
{ لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “Eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı [o da onu arzulardı]” yani zinanın son derece çirkinliğine ve yolunun kötülüğüne delalet eden apaçık hüccetini görmeseydi. Onun bu delili görmesinden maksat, ona tam bir yakîn duyması ve onu ayne'l-yakîn derecesine ulaşan bir müşahede ile müşahede etmesidir. Bir görüşe göre bürhânı görmekten maksat; ahlakın hâsıl olması ve münkeri işlemekten alıkoyan durumları hatırlamaktır. Bir diğer görüşe göre ise tavanda yazılı olarak { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayasızlık ve çok kötü bir yoldur” [İsrâ: 32] ayetini görmesidir. { لَوْلا }'nın cevabı mahzuftur ve kelam ona delalet etmektedir; yani eğer o bürhânı müşahede etmeseydi fıtrî meylinin gereğine göre hareket ederdi; ancak o bunu müşahede ettiği için bürhânın gerektirdiği istikamet üzere devam etti demektir. Ayetin manası hakkında bazı muhakkiklerin benimsediği görüş budur ki bu, Yûsuf aleyhisselâm için bir hemmin (meylin) varlığını kabul eden, ancak bunun yerilmeyen bir hem olduğunu belirten bir görüştür.
وفي البحر أنه لم يقع منه ﵇ هم بها البتة بل هو منفي لوجود رؤية البرهان كما تقول: قارفت الذنب لولا أن عصمك الله تعالى ولا نقول: إن جواب لَوْلا متقدم عليها وإن كان لا يقوم دليل على امتناع ذلك بل صريح أدوات الشرط العاملة مختلف في جواز تقديم أجوبتها عليها، وقد ذهب إلى الجواز الكوفيون.
el-Bahr'da ise ondan aleyhisselâm kadına yönelik kesinlikle hiçbir hemmin vaki olmadığı, bilakis bürhânın görülmesi sebebiyle bunun menfi (yok) kılındığı belirtilmiştir; nitekim 'Allah Teâlâ seni korumasaydı günahı işlerdin' demen gibidir. Biz -bunun imkânsızlığına dair bir delil bulunmasa da- { لَوْلا }'nın cevabının onun önüne geçtiğini söylemiyoruz; bilakis amel eden şart edatlarının açık cevaplarının öne geçmesinin caiz olup olmadığı ihtilaflıdır ve Kûfeliler bunun caiz olduğu görüşüne gitmişlerdir.
ومن أعلام البصريين أبو زيد الأنصاري وأبو العباس المبرد بل نقول: إن جواب لَوْلا محذوف لدلالة ما قبله عليه كما يقول جمهور البصريين في قول العرب: أنت ظالم إن فعلت كذا فيقدرونه إن فعلت فأنت ظالم، ولا يدل قولهم: أنت ظالم على ثبوت الظلم بل هو مثبت على تقدير وجود الفعل، وكذلك هاهنا التقدير لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ لهم بها فكان يوجد الهمّ على تقدير انتفاء رؤية البرهان لكنه وجد رؤية البرهان فانتفى الهم، والمراد بالبرهان ما عنده ﵇ من العلم الدال على تحريم ما همت به وأنه لا يمكن الهم فضلا عن الوقوع فيه، ولا التفات إلى قول الزجاج: ولولا كان الكلام ولهم بها كان بعيدا فكيف مع سقوط اللام لأنه توهم أن قوله تعالى: هَمَّ بِها هو جواب لَوْلا ونحن لم نقل بذلك، وإنما قلنا إنه دليل الجواب على أنه على تقدير أن يكون نفس الجواب قد يقال: إن اللام ليست بلازمة بل يجوز أن يأتي جواب لَوْلا إذا كانت بصيغة الماضي باللام وبدونها فيقال: لولا زيد لأكرمتك ولو زيد أكرمتك، فمن ذهب إلى أن المذكور هو نفس الجواب لم يبعد، وكذا لا التفات أيضا لقول ابن عطية: إن قول من قال إن الكلام قد تم في قوله تعالى: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وأن جواب لَوْلا في قوله سبحانه:
Basralıların önde gelenlerinden Ebû Zeyd el-Ensârî ve Ebü'l-Abbâs el-Müberred de bu görüştedir. Bilakis biz, Basralıların çoğunluğunun Arapların 'Şunu yaparsan sen zalimsin' sözünde takdir ettikleri gibi, { لَوْلا }'nın cevabının öncesinin delaletiyle mahzuf olduğunu söylüyoruz; zira onlar bunu 'Eğer yaparsan sen zalimsin' şeklinde takdir ederler. Onların 'Sen zalimsin' sözü zulmün sübutuna delalet etmez, bilakis o fiilin varlığı takdirinde sabittir. Aynı şekilde buradaki takdir de: 'Rabbinin bürhânını görmeseydi onu arzulardı' şeklindedir; dolayısıyla bürhânı görmenin yokluğu takdirinde arzu var olacaktı, fakat bürhânı görme gerçekleştiği için arzu ortadan kalkmıştır. Bürhân ile kastedilen ise onun aleyhisselâm nezdinde bulunan, kadının arzuladığı şeyin haramlığına ve o fiile düşmek bir yana bunu arzulamanın bile mümkün olmadığına delalet eden ilimdir. Zeccâc'ın: 'Şayet kelam 'velehemme bihâ' şeklinde olsaydı bile uzak bir ihtimal olurdu, lâm harfi düştüğünde nasıl olsun!' şeklindeki sözüne itibar edilmez; zira o, Yüce Allah'ın: { هَمَّ بِها } kavlinin { لَوْلا }'nın cevabı olduğunu vehmetmiştir, hâlbuki biz bunu söylemedik. Biz sadece onun cevabın delili olduğunu söyledik. Kaldı ki bizzat cevabın kendisi olması takdirinde bile şöyle denilebilir: Lâm harfi zorunlu değildir; bilakis mazi sîgasıyla geldiğinde { لَوْلا }'nın cevabının lâm ile veya lâmsız gelmesi caizdir, nitekim 'Levlâ Zeydün le-ekremtüke' ve 'Levlâ Zeydün ekremtüke' denir. Dolayısıyla zikredilen kısmın bizzat cevap olduğu görüşüne giden kimsenin görüşü de uzak değildir. Aynı şekilde İbn Atıyye'nin şu sözüne de itibar edilmez: Kelamın Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } kavlinde tamamlandığını ve { لَوْلا }'nın cevabının Yüce Allah'ın:
وهَمَّ بِها وأن المعنى، لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ لهم بها فلم يهم يوسف ﵇ يرده لسان العرب، وأقوال السلف لما في قوله: يرده لسان العرب من البحث.
{ وَهَمَّ بِها } kavlinde olduğunu ve mananın: 'Rabbinin delilini görmeseydi onu arzulardı, dolayısıyla Yûsuf aleyhisselâm arzulamadı' şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü Arap dili ve selefin sözleri reddeder; zira onun 'Arap dili reddeder' sözünde eleştiriye açık cihetler vardır.
وقد استدل من ذهب إلى الجواز بوجوده في لسان العرب فقد قال سبحانه: إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها [القصص: ١٠] فقوله سبحانه: إِنْ كادَتْ إلخ إما أن يكون هو الجواب على ما ذهب إليه ذلك القائل، وإما أن يكون دليل الجواب على ما قرّرناه، وأما أقوال السلف فالذي نعتقده أنه لم يصح منها شيء عنهم لأنها أقوال متكاذبة يناقض بعضها بعضا مع كونها قادحة في بعض فساق المسلمين فضلا عن المقطوع لهم بالعصمة على أن ما روي لا يساعد عليه كلام العرب لأنه يقتضي كون الجواب محذوفا لغير دليل لأنهم لم يقدروا بناء على ذلك لهمّ بها وكلام العرب لا يدل إلّا على أن يكون المحذوف من معنى ما قبل الشرط لأنه الدليل عليه، هذا وممن ذهب إلى تحقق الهمّ القبيح منه ﵇ الواحدي فإنه قال في كتاب البسيط: قال المفسرون الموثوق بعلمهم المرجوع إلى روايتهم الآخذون للتأويل عمن شاهد التنزيل: هم يوسف ﵇ أيضا بهذه المرأة هما صحيحا وجلس منها مجلس الرجل من المرأة فلما رأى البرهان من ربه زال كل شهوة عنه.
Bunun caiz olduğunu savunanlar, Arap dilinde mevcut oluşunu delil getirmişlerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها } “Eğer biz onun kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı” [Kasas: 10]. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { إِنْ كادَتْ } vb. buyruğu ya o kailin benimsediği üzere bizzat cevaptır ya da bizim takrir ettiğimiz üzere cevabın delilidir. Selefin sözlerine gelince; bizim inancımıza göre onlardan bu hususta hiçbir şey sahih olarak gelmemiştir; zira bunlar birbirini yalanlayan, birbiriyle çelişen ve ismet sıfatı kesin olan zatlar bir yana, Müslümanların bazı fâsıkları için bile kusur sayılacak sözlerdir. Kaldı ki rivayet edilen şeyleri Arap kelamı da desteklemez; çünkü bu, cevabın hiçbir delil olmaksızın hazfedilmiş olmasını gerektirir, zira bu rivayetlere dayanarak 'onu arzulardı' şeklinde bir takdir yapmamışlardır; Arap kelamı ise mahzuf olanın ancak şarttan önceki ifadenin manasından olabileceğine delalet eder, çünkü delil odur. Yûsuf aleyhisselâm'dan çirkin bir hemmin gerçekleştiği görüşüne gidenlerden biri de Vâhidî'dir; nitekim o, el-Basît adlı kitabında şöyle demiştir: 'İlimlerine güvenilen, rivayetlerine başvurulan ve tefsiri vahyin indirilişine şahit olanlardan alan müfessirler dediler ki: Yûsuf aleyhisselâm da bu kadını sahih bir arzuyla arzuladı ve erkeğin kadına oturduğu gibi onun yanına oturdu; Rabbinden gelen bürhânı görünce ise bütün şehveti zail oldu.'
قال أبو جعفر الباقر: رضي الله تعالى عنه بإسناده عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: «طمعت فيه وطمع فيها»
Ebû Ca'fer el-Bâkır radıyallâhu teâlâ anh, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ye ulaşan senediyle onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kadın ona tamah etti, o da kadına tamah etti.'
وكان طمعه فيها أن هم أن يحل التكة.
Kadına olan tamahı ise donunun bağını çözmeye yeltenmesiydi.
وعن ابن عباس أنه حل الهيمان وجلس منها مجلس الخائن، وعنه أيضا أنها استلقت له وقعد بين رجليها ينزع ثيابه، ورووا في البرهان روايات شتى: منها ما
İbn Abbâs'tan ise kemerini çözdüğü ve kadına hain kimsenin oturuşu gibi oturduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan, kadının onun için sırtüstü yattığı, kendisinin de elbiselerini çıkararak kadının iki bacağı arasına oturduğu rivayet edilmiştir. Bürhân hakkında da çeşitli rivayetler aktarmışlardır; bunlardan biri,
أخرجه أبو نعيم في الحلية عن علي كرم الله تعالى وجهه أنها قامت إلى صنم مكلل بالدر والياقوت في ناحية البيت فسترته بثوب أبيض بينها وبينه، فقال ﵇: أي شيء تصنعين؟
Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den rivayet ettiğidir: Kadın, evin bir köşesinde inci ve yakutlarla süslenmiş bir putun yanına gidip kendisiyle onun arasına beyaz bir örtü örttü. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm: 'Ne yapıyorsun?' diye sordu.
فقالت: أستحي من إلهي أن يراني على هذه السوأة فقال: تستحين من صنم لا يأكل ولا يشرب ولا أستحي أنا من إلهي الذي هو قائم على كل نفس بما كسبت؟ ثم قال: لا تناليها مني أبدا وهو البرهان الذي رأى،
Kadın: 'İlahımın beni bu çirkin hâl üzere görmesinden utanıyorum' dedi. Yûsuf: 'Sen yemeyen ve içmeyen bir puttan utanıyorsun da, ben her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan İlahımdan utanmaz mıyım?' dedi. Sonra da: 'Benden bunu asla elde edemeyeceksin' dedi; işte gördüğü bürhân buydu.
ومنها ما أخرجه ابن جرير وغيره عن ابن عباس أنه ﵇ مثل له يعقوب ﵇ فضرب بيده على صدره، ومنها ما أخرجه عن قتادة أنه قال: ذكر لنا أنه مثل له يعقوب عاضا على إصبعيه وهو يقول: يا يوسف أتهمّ بعمل السفهاء وأنت مكتوب من الأنبياء، ومنها ما أخرجه عن القاسم بن أبي بزة قال: نودي يا ابن يعقوب لا تكونن كالطير له ريش فإذا زنى قعد ليس له ريش فلم يعرض للنداء وقعد فرفع رأسه فرأى وجه يعقوب عاضا على إصبعه فقام مرعوبا استحياء من أبيه إلى غير ذلك، وتعقب الإمام الرازي ما ذكر بأن هذه المعصية التي نسبوها إلى يوسف- وحاشاه- من أقبح المعاصي وأنكرها، ومثلها لو نسب إلى أفسق خلق الله تعالى وأبعدهم عن كل خير لاستنكف منه، فكيف يجوز إسناده إلى هذا الصديق الكريم؟
Bu rivayetlerden biri de İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir: Yûsuf aleyhisselâm'a Ya'kūb aleyhisselâm temessül etti ve eliyle onun göğsüne vurdu. Diğer biri de Katâde'den rivayet edilendir: O şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Ya'kūb, parmaklarını ısırır vaziyette ona temessül etmiş ve: 'Ey Yûsuf! Sen peygamberler arasında yazılı olduğun hâlde sefihlerin ameline mi yelteniyorsun?' demiştir. Bir diğeri de Kāsım b. Ebî Bezze'den rivayet edilendir: O şöyle demiştir: 'Ey Ya'kūb'un oğlu! Sakın tüyleri olan, zina edince tüyleri dökülüp oturan bir kuş gibi olma!' diye nida edildi. O bu nidayı dikkate almayıp oturdu; başını kaldırdığında Ya'kūb'un parmağını ısıran yüzünü gördü ve babasından utandığından dehşet içinde ayağa kalktı... ve benzeri rivayetler. İmam Râzî, zikredilen bu hususları eleştirerek şöyle demiştir: Yûsuf'a nispet ettikleri bu masiyet -hâşâ ondan- masiyetlerin en çirkini ve en münkeridir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın yarattıklarının en fâsıkına ve her türlü hayırdan en uzak olanına nispet edilseydi bile o bundan kaçınırdı. Hâl böyleyken bu kerîm sıddîka isnat edilmesi nasıl caiz olabilir?
وأيضا إن الله سبحانه شهد بكون ماهية السوء وماهية الفحشاء مصروفتين عنه، ومع هذه الشهادة كيف يقبل القول بنسبة أعظم السوء والفحشاء إليه ﵇، وأيضا إن هذا الهم القبيح لو كان واقعا منه ﵇ كما زعموا وكانت الآية متضمنة له لكان تعقيب ذلك بقوله تعالى: كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ خارجا عن الحكمة لأنا لو سلمنا أنه لا يدل على نفي المعصية فلا أقل من أن يدل على المدح العظيم، ومن المعلوم أنه لا يليق بحكمة الله تعالى أن يحكي إقدامه على معصية عظيمة ثم إنه يمدحه ويثني عليه بأعظم المدائح والأثنية، وأيضا إن الأكابر كالأنبياء متى صدرت عنهم زلة أو هفوة استعظموا ذلك وأتبعوه بإظهار الندامة والتوبة والتخضع والتنصل فلو كان يوسف ﵇ أقدم على هذه الفاحشة المنكرة لكان من المحال أن لا يتبعها بذلك، ولو كان قد أتبعها لحكى وحيث لم يكن علمنا أنه ما صدر عنه هذه في هذه الواقعة ذنب أصلا، وأيضا جميع من له تعلق بهذه الواقعة قد أفصح ببراءة يوسف ﵇ عن المعصية كما لا يخفى على من له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد، ومن نظر في قوله سبحانه: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ رآه أفصح شاهد على براءته ﵇، ومن ضم إليه قول إبليس:
Ayrıca Allah Teâlâ, kötülüğün ve fuhşiyatın mahiyetinin ondan uzaklaştırıldığına şahitlik etmiştir; bu şahitlik varken, en büyük kötülüğün ve fuhşiyatın ona aleyhisselâm nispet edilmesine dair söz nasıl kabul edilebilir? Yine iddia ettikleri gibi bu çirkin hemm ondan aleyhisselâm vaki olsaydı ve ayet bunu içerseydi, bunun ardından Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ } “İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşiyatı ondan uzaklaştıralım diye...” buyurması hikmetten uzak olurdu; çünkü masiyetin nefyine delalet etmediğini varsaysak bile en azından büyük bir övgüye delalet eder. Bilinmektedir ki Allah Teâlâ'nın hikmetine, bir kulun büyük bir masiyete yeltenmesini hikâye edip sonra da onu en büyük medih ve övgülerle övmesi yakışmaz. Yine peygamberler gibi büyük zatlardan ne zaman bir zelle veya sürçme sadır olsa, bunu çok büyük görürler ve ardından pişmanlık, tövbe, tezellül ve günahtan arınma sergilerler; şayet Yûsuf aleyhisselâm bu çirkin fuhşiyata yeltenmiş olsaydı, ardından bunu yapmaması imkânsız olurdu; eğer yapmış olsaydı bu da nakledilirdi; nakledilmediğine göre bu hadisede ondan kesinlikle hiçbir günahın sadır olmadığını anlarız. Ayrıca bu hadiseyle ilgisi bulunan herkes, kalbi olan veya hazır bulunarak kulak veren kimseye gizli kalmayacağı üzere, Yûsuf aleyhisselâm'ın masiyetten beri olduğunu açıkça ifade etmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Şüphesiz o, ihlâsa erdirilmiş kullarımızdandı” buyruğuna bakan kimse, bunu onun aleyhisselâm beraatine en fasih şahit olarak görür. Buna İblis'in şu sözünü ekleyen kimse de:
فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] وجد إبليس مقرا بأنه لم يغوه ولم يضله عن سبيل الهدى كيف وهو ﵇ من عباد الله تعالى المخلصين بشهادة الله تعالى، وقد استثناهم من عموم لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ.
{ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “'İzzetine andolsun ki, içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım'” [Sâd: 82-83] İblis'in onu azdırmadığını ve hidayet yolundan saptırmadığını itiraf ettiğini görür; nasıl saptırsın ki o aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın şahitliğiyle O'nun muhlas kullarındandır ve İblis onları { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “onların hepsini mutlaka azdıracağım” umumundan istisna etmiştir.
وعند هذا يقال للجهلة الذين نسبوا إلى يوسف ﵇ تلك الفعلة الشنيعة: إن كانوا من أتباع الله سبحانه فليقبلوا شهادة الله تعالى على طهارته ﵇، وإن كانوا من أتباع إبليس فليقبلوا شهادته، ولعلهم يقولون كنا في أول الأمر من تلامذته إلى أن تخرجنا فزدنا عليه في السفاهة كما قال الحريري:
Bu durumda Yûsuf aleyhisselâm'a o çirkin fiili nispet eden cahillere şöyle denir: Şayet onlar Allah Teâlâ'ya tabi olan kimseler iseler, Allah Teâlâ'nın onun aleyhisselâm paklığına dair şahitliğini kabul etsinler; yok eğer İblis'e tabi olan kimseler iseler, onun şahitliğini kabul etsinler. Belki de onlar, Harîrî'nin dediği gibi: 'İlk başta onun talebelerindendik, mezun olunca sefihlikte onu da aştık' derler:
وكنت امرأ من جند إبليس فانتهى ... بي الحال حتى صار إبليس من جندي
'Ben İblis'in ordusundan bir adamdım, sonunda hâlim öyle bir noktaya vardı ki İblis benim ordumdan oldu.
فلو مات قبلي كنت أحسن بعده ... طرائق فسق ليس يحسنها بعدي
Benden önce ölseydi, benden sonra kimsenin beceremeyeceği fısk yollarını ben ondan sonra en güzel şekilde icra ederdim.'
ومن أمعن النظر في الحجج وأنصف جزم أنه لم يبق في يد الواحدي ومن وافقه إلا مجرد التصلف وتعديد
Delilleri etraflıca inceleyen ve insaflı davranan kimse, Vâhidî ve ona katılanların elinde sadece böbürlenmek ve müfessirlerin
أسماء المفسرين ولم يجد معهم شبهة في دعواهم المخالفة لما شهد له الآيات البينات سوى روايات واهيات.
isimlerini saymaktan başka bir şey kalmadığını kesin olarak anlar ve apaçık ayetlerin şahitlik ettiği hususlara aykırı iddialarında ellerinde tutarsız birtakım rivayetlerden başka hiçbir şüphe dahi bulamaz.
وقد ذكر الطيبي طيب الله تعالى ثراه بعد أن نقل ما حكاه محيي السنة عن بعض أهل الحقائق من أن الهم همان: هم ثابت وهو ما كان معه عزم وعقد ورضا مثل هم امرأة العزيز. وهم عارض وهو الخطرة وحديث النفس من غير اختيار ولا عزم مثل هم يوسف ﵇ أن هذا التفسير هو الذي يجب ان نذهب اليه ونتخذه مذهبا، وإن نقل المفسرون ما نقلوا لأن متابعة النص القاطع وبراءة المعصوم عن تلك الرذيلة وإحالة التقصير على الرواة أولى بالمصير اليه على أن أساطين النقل المتقنين لم يرووا في ذلك شيئا مرفوعا في كتبهم، وجل تلك الروايات بل كلها مأخوذ من مسألة أهل الكتاب اهـ، نعم قد صحح الحاكم بعضا من الروايات التي استند إليها من نسب تلك الشنيعة إليه ﵇ لكن تصحيح الحاكم محكوم عليه بعدم الاعتبار عند ذوي الاعتبار.
Tîbî -Allah Teâlâ kabrini nurlandırsın-, Muhyissünne'nin bazı hakikat ehlinden aktardığı; hemmin iki türlü olduğu, birincisinin Azîz'in karısının arzusu gibi azim, karar ve rıza ile birlikte olan sabit hemm; ikincisinin ise Yûsuf aleyhisselâm'ın meyli gibi irade ve azim olmaksızın sadece kalbe doğan bir hatıra ve nefis fısıltısından ibaret olan ârızî hemm olduğu şeklindeki izahı naklettikten sonra şöyle demiştir: Müfessirler ne naklederlerse etsinler, bizim benimsememiz ve mezhep edinmemiz gereken tefsir budur; zira kesin nassa uymak, mâsum peygamberi o rezillikten tenzih etmek ve kusuru râvilere yüklemek başvurulacak en evlâ yoldur. Kaldı ki işin ehli ve sağlam nakil üstatları bu hususta kitaplarında merfû hiçbir şey rivayet etmemişlerdir; bu rivayetlerin çoğu, hatta tamamı Ehl-i Kitab'a sorulan şeylerden alınmıştır [İktibas bitti]. Evet, Hâkim o çirkinliği ona aleyhisselâm nispet edenlerin dayandığı bazı rivayetleri sahih saymıştır; fakat Hâkim'in tashihi, itibar ehli nezdinde itibarsız kabul edilmiştir.
وفي إرشاد العقل السليم بعد نقل نبذة منها إن كل ذلك إلا خرافات وأباطيل تمجها الآذان وتردها العقول والأذهان ويل لمن لاكها ولفقها أو سمعها وصدقها، ثم إن الإمام عليه الرحمة ذكر في تفسير الآية الكريمة بعد أن منع دلالتها على الهم ما حاصله: إنا سلمنا أن الهم قد حصل إلا أنا نقول: لا بد من إضمار فعل مخصوص يجعل متعلق الهم إذ الذوات لا تصلح ولا يتعين ما زعموه من إيقاع الفاحشة بها بل نضمره شيئا آخر يغاير ما أضمروه، فنقول: المراد هم بدفعها عن نفسه ومنعها عن ذلك القبيح لأنه الذي يستدعيه حاله ﵇، وقد جاء هممت بفلان أي قصدته ودفعته ويضمر في الأول المخالطة والتمتع ونحو ذلك لأنه اللائق بحالها، فإن قالوا: لا يبقى حينئذ لقوله سبحانه:
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de bunlardan bir kısmını naklettikten sonra şöyle denmiştir: Bütün bunlar kulakların reddettiği, akıl ve zihinlerin geri çevirdiği hurafe ve bâtıllardan ibarettir; bunları geveleyip uyduran veya dinleyip tasdik eden kimseye yazıklar olsun! Sonra İmam [Râzî] -ona rahmet olsun- ayet-i kerîmenin tefsirinde, onun hemme delaletini menettikten sonra özetle şöyle demiştir: Hemmin gerçekleştiğini kabul etsek bile biz deriz ki: Hemm için zatlar uygun olmadığından taalluk edeceği özel bir fiilin takdir edilmesi zorunludur; onların iddia ettiği gibi ona fuhşiyat uygulamak fiili de tayin edilmiş değildir; bilakis biz onların takdir ettiğinden farklı başka bir şey takdir ederiz ve deriz ki: Murad, kadını kendisinden savmayı ve bu çirkinlikten men etmeyi kastetmesidir; zira onun aleyhisselâm hâlinin gerektirdiği budur. Nitekim 'hememtü bi-filân' denir ve 'onu kastettim ve savdım' manasına gelir; birincisinde ise kadının hâline uygun düştüğü için birlikte olmayı, faydalanmayı ve benzerini kastettiği takdir edilir. Şayet 'Bu takdirde Yüce Allah'ın:
لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ فائدة؟ قلنا: بل فيه أعظم الفوائد وبيانه من وجهين.
{ لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “Eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı...” buyruğunun bir faydası kalmaz' derlerse; deriz ki: Bilakis bunda en büyük faydalar vardır ve bunun açıklaması iki vechiledir:
الأول أنه تعالى أعلم يوسف أنه لو هم بدفعها لفعلت معه ما يوجب هلاكه فكان في الامتناع عن ذلك صون النفس عن الهلاك، الثاني أنه لو اشتغل بدفعها فلربما تعلقت به فكان يتمزق ثوبه من قدام وكان في علم الله تعالى أن الشاهد يشهد بأن ثوبه لو كان متمزقا من قدام لكان هو الجاني. ولو كان متمزقا من خلف لكانت هي الجانية فأعلمه هذا المعنى فلا جرم لم يشتغل بدفعها وفر عنها حتى صارت الشهادة حجة له على براءته عن المعصية، والى تقدير الدفع (١) ذهب بعض السادة الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم ففي الجواهر والدرر للشعراني: سألت شيخنا عن قوله تعالى وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها ما هذا الهم الذي أبهم فقد تكلم الناس فيه بما لا يليق برتب الأنبياء ﵈؟
Birincisi: Allah Teâlâ Yûsuf'a, kadını defetmeye kalkışsaydı kadının onun helakine yol açacak bir şey yapacağını bildirmiştir; dolayısıyla bundan kaçınmasında nefsi helakten koruma vardı. İkincisi: Kadını defetmekle meşgul olsaydı, kadın ona sarılabilirdi ve böylece gömleği önden yırtılırdı; Allah Teâlâ'nın ilminde ise şahidin, gömleği önden yırtılmışsa suçlunun Yûsuf olduğuna, arkadan yırtılmışsa suçlunun kadın olduğuna şahitlik edeceği vardı; bu manayı ona bildirdi ve bu yüzden kadını defetmekle meşgul olmayıp ondan kaçtı; böylece bu şahitlik onun masiyetten berî olduğuna bir delil oldu. Defetme takdirine (١) bazı sûfî efendilerimiz de -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- gitmişlerdir; nitekim Şa'rânî'nin el-Cevâhir ve'd-Dürer adlı eserinde şöyle geçer: Şeyhimize Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } “Andolsun ki kadın onu arzuladı; eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadını arzulardı” buyruğundaki kapalı bırakılan bu hemmin ne olduğunu, zira insanların bu hususta peygamberlerin aleyhimüsselâm mertebelerine yakışmayacak sözler söylediklerini sordum.
فقال: لا أعلم، قلت: قد ذكر الشيخ الأكبر قدس سره أن مطلق اللسان يدل على أحدية المعنى، ولكن ذلك أكثري لا كلي فالحق أنها همت به ﵇ لتقهره على ما أرادته منه، وهم هو بها ليقهرها في الدفع عما أرادته منه فالاشتراك في طلب القهر منه ومنها والحكم مختلف، ولهذا قالت: أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ [يوسف: ٥١] وما جاء في السورة أصلا أنه راودها عن نفسها اهـ، وجوز الإمام أيضا تفسير الهم بالشهوة، وذكر أنه مستعمل في اللغة الشائعة فإنه يقول القائل فيما لا يشتهيه: لا يهمني هذا، وفيما يشتهيه: هذا أهم الأشياء الي، وهو ما أشرنا اليه أولا إلا أنه عليه الرحمة حمل الهم في الموضعين على ذلك فقال بعد: فمعنى الآية ولقد اشتهته واشتهاها ولولا أن رأى برهان ربه لفعل وهو مما لا داعي اليه إذ لا محذور في نسبة الهم المذموم إليها، والظاهر أن الهم بهذا المعنى مجاز كما نص عليه السيد المرتضى في درره لا حقيقة كما يوهمه ظاهر كلام الإمام، وقد ذهب الى هذا التأويل أبو علي الجبائي وغيره، وروي ذلك عن الحسن، وبالجملة لا ينبغي التعويل على ما شاع في الأخبار والعدول عما ذهب اليه المحققون الأخيار،
[Soru sorulan zat] 'Bilmiyorum' dedi. Derim ki: Şeyh-i Ekber (kuddise sirruh), mutlak lisanın (dilin zahirinin) mananın birliğine delalet ettiğini, fakat bunun küllî değil ekserî olduğunu belirtmiştir. Hak olan şudur ki kadın, kendisinden murad ettiği şeye boyun eğdirmek için ona [aleyhisselâm] kastetmiş (hemet bihî); o da kadının kendisinden istediği şeyi defetmek hususunda kadına galip gelip onu engellemek için ona kastetmiştir (hemme bihâ). Dolayısıyla galebe çalma talebinde kadın da o da ortaktır, fakat hüküm farklıdır. Nitekim bu sebeple kadın: { أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ } “Ben onun nefsinden murad almak istedim” [Yûsuf 51] demiş, surede hiçbir şekilde Yûsuf'un kadının nefsinden murad almak istediği yer almamıştır [İbnü'l-Arabî'nin sözü burada bitti]. İmam [Râzî] da hemm kelimesinin şehvet ile tefsir edilmesini caiz görmüş ve bunun yaygın dilde kullanıldığını zikretmiştir. Zira kişi arzulamadığı bir şey hakkında: 'Bu beni ilgilendirmiyor / çekmiyor (lâ yehümmünî hâzâ)', arzuladığı şey hakkında ise: 'Bu benim için şeylerin en mühimidir / en çok arzulananıdır (hâzâ ehemmü'l-eşyâi ileyye)' der. Bu da daha önce işaret ettiğimiz husustur. Ne var ki o [aleyhirrahme] her iki yerdeki hemmi de buna hamlederek ardından şöyle demiştir: 'Ayetin manası: Kadın onu arzuladı, o da kadını arzuladı; şayet Rabbinin delilini görmemiş olsaydı [gereğini] yapardı.' Oysa buna hiçbir gerek yoktur; zira kınanmış olan hemmin kadına nispet edilmesinde hiçbir sakınca yoktur. Zahir olan şudur ki, hemm kelimesinin bu manada [kullanılması], Seyyid el-Murtadâ'nın ed-Durer'inde açıkça belirttiği üzere mecazdır; İmam'ın sözünün zahirinin vehmettirdiği gibi hakikat değildir. Bu tevile Ebû Alî el-Cübbâî ve başkaları da gitmiştir; nitekim bu, Hasan[-ı Basrî]'den de rivayet edilmiştir. Hülasa, rivayetlerde yaygınlaşan [asılsız] şeylere bel bağlamamak ve seçkin muhakkik âlimlerin benimsediği görüşten sapmamak gerekir.
وإياك والهم بنسبة تلك الشنيعة الى ذلك الجناب بعد أن كشف الله سبحانه عن بصر بصيرتك فرأيت برهان ربك بلا حجاب كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ قيل: خيانة السيد وَالْفَحْشاءَ الزنا لأنه مفرط القبح، وقيل: السُّوءَ مقدمات الفحشاء من القبلة والنظر بشهوة. وقيل: هو الأمر السيّء مطلقا فيدخل فيه الخيانة المذكورة وغيرها، والكاف على ما قيل: في محل نصب، والإشارة الى التثبيت اللازم للإراءة المدلول عليها بقوله سبحانه: لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ أي مثل ذلك التثبيت ثبتناه لِنَصْرِفَ إلخ، وقال ابن عطية: إن الكاف متعلقة بمضمر تقديره جرت أفعالنا وأقدارنا كَذلِكَ لِنَصْرِفَ، وقدر أبو البقاء نراعيه كذلك، والحوفي أريناه البراهين كذلك، وجوز الجميع كونه في موضع رفع فقيل: أي الأمر أو عصمته مثل ذلك لكن قال الحوفي: إن النصب أجود لمطالبة حروف الجر للأفعال أو معانيها، واختار في البحر كون الإشارة الى الرؤية المفهومة من رأي أو الرأي المفهوم، وقد جاء مصدر الرأي كالرؤية كما في قوله:
Allah Teâlâ basiretinin gözünden perdeyi kaldırdıktan ve sen de Rabbinin bürhânını perdesiz gördükten sonra, o yüce makama o çirkinliği nispet etmeyi aklından bile geçirmekten sakın! { كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ } “İşte böylece biz kötülüğü ondan uzaklaştıralım diye...” ifadesinde es-sû' (kötülük) için efendisine hıyanet etmesi, { وَالْفَحْشاءَ } “ve fuhşiyatı [ondan uzaklaştıralım diye]” ifadesinde ise aşırı çirkinliği sebebiyle zina olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre es-sû', öpme ve şehvetle bakma gibi fuhşiyatın öncülleridir. Bir diğer görüşe göre ise mutlak anlamda kötü olan her şeydir; dolayısıyla zikredilen hıyanet ve başkası da buna dâhildir. Belirtildiğine göre kâf harfi nasb mahallindedir ve Yüce Allah'ın: { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } kavlinin delalet ettiği 'gösterme' fiilinin gereği olan tesbite (sebat vermeye) işarettir; yani 'Biz kötülüğü ondan uzaklaştıralım diye onu işte böyle bir sebat ile sebatkâr kıldık' demektir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Kâf harfi mahzuf bir fiile taalluk eder, takdiri: 'Biz kötülüğü uzaklaştırmak için fiillerimizi ve takdirlerimizi böylece yürüttük' şeklindedir. Ebü'l-Bekā 'Onu böylece gözetiriz' şeklinde, el-Havfî ise 'Ona bürhânları böylece gösterdik' şeklinde takdir etmiştir. Âlimlerin hepsi onun ref mahallinde olmasını da caiz görmüş ve 'Mesele veya onun masumiyeti böyledir' denilmiştir; fakat Havfî, cer harflerinin fiilleri veya onların manalarını talep etmesi sebebiyle nasbın daha üstün olduğunu söylemiştir. el-Bahr'da ise işaretin, 'raâ' fiilinden anlaşılan görmeye (rü'yet) veya anlaşılan görüşe (re'y) yönelik olduğu tercih edilmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi re'y masdarı rü'yet gibi gelmiştir:
ورأى عيني الفتى أباكا ... يعطى الجزيل فعليك ذاكا
'Genç adamın gözünün görmesi [olan babanı gördü], baban bolca ihsanda bulunur; bu yüzden ona yönel.'
والكاف في موضع نصب بما دل عليه قوله سبحانه: لَوْلا أَنْ رَأى إلخ، وهو أيضا متعلق لِنَصْرِفَ أي مثل الرؤية أو الرأي يرى براهيننا لِنَصْرِفَ إلخ، وقيل (١) غير ذلك، ومما لا ينبغي أن يلتفت إليه ما قيل: إن الجار والمجرور متعلق بهم، وفي الكلام تقديم وتأخير وتقديره ولقد همت به وهم بها كذلك لولا أن رأى برهان ربه لنصرف عنه إلخ، ولا يخفى ما في التعبير بما في النظم الجليل دون لنصرفه عن السوء والفحشاء من الدلالة على رد من نسب إليه ما نسب والعياذ بالله تعالى.
Kâf harfi, Yüce Allah'ın: { لَوْلا أَنْ رَأى } vb. buyruğunun delalet ettiği şey ile nasb mahallindedir ve o aynı zamanda { لِنَصْرِفَ } fiilinin müteallakıdır; yani 'Biz kötülüğü uzaklaştıralım diye bürhânlarımızı işte böyle bir görüşle veya rü'yetle görür' demektir. Başka şeyler de söylenmiştir (١). İltifat edilmemesi gereken sözlerden biri de: Câr ve mecrûrun 'hemme' fiiline taalluk ettiği, kelamda takdim ve tehir bulunup takdirinin: 'Andolsun kadın onu arzuladı, o da Rabbinin bürhânını görmeseydi kötülüğü ondan uzaklaştıralım diye kadını böylece arzulardı' şeklinde olduğu yönündeki iddiadır. Yüce nazımda 'onu kötülükten ve fuhşiyattan uzaklaştıralım diye' denilmeyip de mevcut ifadenin kullanılmasında, ona o isnadı yapan kimselere -Allah Teâlâ'ya sığınırız- verilecek reddiyenin delaleti gizli değildir.
وقرأ الأعمش- ليصرف- بياء الغيبة وإسناد الصرف إلى ضمير الرب سبحانه إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ تعليل لما سبق من مضمون الجملة بطريق التحقيق، والمخلصون هم الذين أخلصهم الله تعالى واختارهم لطاعته بأن عصمهم عما هو قادح فيها، والظاهر أن المراد الحكم عليه بأنه مختار لطاعته سبحانه، ويحتمل على ما قيل: أن يكون المراد أنه من ذرية إبراهيم ﵇ الذين قال فيهم جلّ وعلا: إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ [ص: ٤٦] .
A'meş, uzaklaştırma fiilini Rab Teâlâ'nın zamirine isnat ederek gayb yâ'sı ile «لِيَصْرِفَ» (uzaklaştırsın diye) şeklinde okumuştur. { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Şüphesiz o, ihlâsa erdirilmiş kullarımızdandı” buyruğu, cümlenin daha önce geçen içeriğinin tahkik yoluyla gerekçelendirilmesidir. Muhlasûn (ihlâsa erdirilenler), Allah Teâlâ'nın itaate zarar veren şeylerden koruyarak Zâtı için tertemiz kıldığı ve itaati için seçtiği kimselerdir. Zahir olan, onun Allah Teâlâ'nın itaati için seçilmiş olduğuna hükmedilmesinin kastedildiğidir. Belirtildiğine göre, Yüce Allah'ın haklarında: { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ } “Şüphesiz biz onları arı duru bir hasletle ihlâsa erdirdik” [Sâd: 46] buyurduğu İbrâhim aleyhisselâm'ın zürriyetinden olmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir.
وقرأ ابن كثير، وأبو عمرو، وابن عامر المخلصين إذا كان فيه أل حيث وقع بكسر اللام وهم الذين أخلصوا دينهم لله تعالى، ولا يخفى ما في التعبير بالجملة الاسمية من الدلالة على انتظامه ﵇ في سلك أولئك العباد الذين هم من أول الأمر لا أنه حدث له ذلك بعد أن لم يكن، وفي هذا عند ذوي الألباب ما ينقطع معه عذر أولئك المتشبثين بأذيال هاتيك الأخبار التي ما أنزل الله تعالى بها من كتاب وَاسْتَبَقَا الْبابَ متصل بقوله سبحانه: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها إلخ، وقوله تعالى: كَذلِكَ إلخ اعتراض جيء به بين المعطوفين تقريرا لنزاهته ﵇، والمعنى لقد همت به وأبى هو واستبقا أي تسابقا إلى الباب على معنى قصد كل من يوسف ﵇ وامرأة العزيز سبق الآخر إليه فهو ليخرج وهي لتمنعه من الخروج وقيل: المراد من السبق في جانبها الإسراع إثره إلّا أنه عبر بذلك للمبالغة، ووحد الباب هنا مع جمعه أولا لأن المراد الباب البراني الذي هو المخلص واستشكل بأنه كيف يستبقان إليه ودونه أبواب جوانية بناء على ما ذكروا من أن الأبواب كانت سبعة.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir; elif-lâm takısı aldığında nerede geçerse geçsin lâm harfinin kesrasıyla «المُخْلِصِينَ» (Muhlisîn) şeklinde okumuşlardır ki bunlar, dinlerini Allah Teâlâ için halis kılan kimselerdir. İsim cümlesiyle ifade edilmesinde, onun aleyhisselâm sonradan öyle olmuş olmayıp en başından beri bu kullar zincirine dahil olduğuna delalet ettiği gizli değildir. Akıl sahipleri nezdinde bunda, Allah Teâlâ'nın hakkında hiçbir delil indirmediği o rivayetlerin peşine takılanların mazeretini kesecek kesinlik vardır. { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } “İkisi de kapıya doğru koşuştular” kavli, Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } vb. buyruğuyla irtibatlıdır; aradaki { كَذلِكَ } vb. kavli ise onun aleyhisselâm nezihliğini teyit etmek için iki matuf arasına getirilmiş bir itirazî cümledir (ara cümledir). Manası: 'Kadın onu arzuladı, o ise kaçındı ve ikisi de kapıya doğru yarıştılar'; yani Yûsuf aleyhisselâm ve Azîz'in karısının her biri diğerinden önce oraya varmayı kastetti; Yûsuf dışarı çıkmak için, kadın ise onun çıkmasına engel olmak için koştu demektir. Bir görüşe göre kadının tarafından yarışmaktan kasat, onun ardından koşmasıdır; ancak mübalağa için böyle ifade edilmiştir. Kapıların yedi tane olduğuna dair zikrettikleri rivayete dayanarak 'Dış kapıya varmadan önce içeride başka kapılar varken ikisi birden oraya nasıl koşuşabildiler?' denilerek işkâl çıkarılsa da, burada kapının önce çoğul getirilip sonra tekil getirilmesi, maksadın kurtuluş yolu olan en dış kapı olmasındandır.
وأجيب بأنه روي عن كعب أن أقفال هاتيك الأبواب كانت تتناثر إذا قرب إليها يوسف ﵇ وتتفتح له
Buna, Ka'b'dan rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm o kapılara yaklaştığında kilitlerin dökülüp saçıldığı ve kapıların ona açıldığı şeklinde cevap verilmiştir.
ويحتمل أنّه لم تكن تلك الأبواب المغلقة على الترتيب بابا فبابا بل كانت في جهات مختلفة كلها منافذ للمكان الذي كانا فيه فاستبقا إلى باب يخرج منه، ونصب الباب على الاتساع لأن أصل استبق أن يتعدى بإلى لكن جاء كذلك على حد وَإِذا كالُوهُمْ [المطففين: ٣] وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا [الأعراف: ١٥٥] ، وقيل: إنه ضمن الاستباق معنى الابتدار فعدى تعديته وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ يحتمل أن يكون معطوفا على اسْتَبَقَا، ويحتمل أن يكون في موضع الحال كما قال أبو حيان أي وقد قدت، والقدّ القطع والشق وأكثر استعماله فيما كان طولا وهو المراد هنا بناء على ما قيل: إنها جذبته من وراء فانخرق القميص إلى أسفله، ويستعمل القط فيما كان عرضا، وعلى هذا جاء ما قيل في وصف علي كرم الله تعالى وجهه: إنه كان إذا اعتلى قدّ وإذا اعترض قط، وقيل، القدّ هنا مطلق الشق، ويؤيده ما نقل عن ابن عطية أنه قرأت فرقة- وقط- وقد وجد ذلك في مصحف المفضل بن حرب.
O kilitli kapıların peş peşe sıralanmış kapılar olmayıp, ikisinin bulunduğu mekânın farklı yönlere açılan çıkış kapıları olması ve dolayısıyla çıkılacak tek bir kapıya doğru koşuşmuş olmaları da muhtemeldir. { الْبابَ } kelimesinin nasb edilmesi ittisâ' (zarfın fiile doğrudan bağlanması) yoluyladır; zira 'istebeka' fiilinin aslı 'ilâ' harf-i ceriyle geçişli olmasıdır; fakat { وَإِذا كالُوهُمْ } “Onlara ölçecekle ölçtükleri zaman” [Mutaffifîn: 3] ve { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا } “Mûsâ, kavminden yetmiş adam seçti” [A'râf: 155] ayetlerinde olduğu gibi doğrudan mef'ûl almıştır. İstibâk fiilinin 'koşup atılma' (ibtidâr) manasını içerdiği ve bu yüzden onun gibi geçişli kılındığı da söylenmiştir. { وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ } “ve [kadın] onun gömleğini arkadan yırttı” ifadesi, { اسْتَبَقَا } fiiline matuf olabileceği gibi, Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere 've kadın yırtmış vaziyette idi' takdiriyle hâl mahallinde olması da muhtemeldir. Kadd; kesmek ve yarmak demektir ve çoğunlukla boylamasına olan yırtıklar için kullanılır; nitekim kadının onu arkadan çekip gömleğin ta aşağısına kadar yırtıldığı söylendiğine göre burada kastedilen de budur. Katt ise enlemesine kesmelerde kullanılır; Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'nin vasfında söylenen 'Yukarıdan vurduğunda boylamasına yarar (kadde), yandan vurduğunda enlemesine keserdi (katta)' sözü de buna binaendir. Buradaki kadd lafzının mutlak yarma/yırtma manasında olduğu da söylenmiştir; İbn Atıyye'den nakledilen bir grubun «وقطّ» şeklinde okuduğu ve bunun Mufaddal b. Harb'in mushafında bulunduğu rivayeti de bunu destekler.
وعن يعقوب تخصيص القدّ بما كان في الجلد والثوب الصحيحين، والقميص معروف، وجمعه أقمصة، وقمص، وقمصان، وإسناد القدّ بأي معنى كان إليها خاصة مع أن لقوة يوسف ﵇ أيضا دخلا فيه إما لأنها الجزء الأخير للعلة التامة، وإما للإيذان بمبالغتها في منعه عن الخروج وبذل مجهودها في ذلك لفوت المحبوب أو لخوف الافتضاح وَأَلْفَيا أي وجدا، وبذلك قرأ عبد الله سَيِّدَها أي زوجها وهو فيعل (١) من ساد يسود، وشاع إطلاقه على المالك وعلى الرئيس، وكانت المرأة إذ ذاك على ما قيل: تقول لزوجها سيدي، ولذا لم يقل سيدهما، وفي البحر إنما لم يضف إليهما لأنه لم يكن مالكا ليوسف حقيقة لحريته لَدَى الْبابِ أي عند الباب البراني، قيل: وجداه يريد أن يدخل مع ابن عم لها قالَتْ استئناف مبني على سؤال سائل يقول: فماذا كان حين ألفيا السيد عند الباب، فقيل، فقالت: ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً من الزنا ونحوه.
Ya'kūb'dan kadd kelimesinin sağlam deri ve kumaştaki yırtılmaya tahsis edildiği aktarılmıştır. Kamîs (gömlek) bilinen bir kelimedir; çoğulu akmisa, kumus ve kumsândır. Yûsuf aleyhisselâm'ın kuvvetinin de bunda bir etkisi olmasına rağmen yırtma fiilinin -hangi manada olursa olsun- sadece kadına isnat edilmesi; ya kadının tam illetin son cüzü olması sebebiyledir ya da sevdiğini kaçırmaktan veya rezil olmaktan korktuğu için onun çıkmasını engellemedeki aşırı gayretini ve bütün gücünü harcadığını hissettirmek içindir. { وَأَلْفَيا } “Ve rastladılar” yani buldular demektir; Abdullah [b. Mes'ûd] da böyle okumuştur. { سَيِّدَها } “kadının efendisine” yani kocasını buldular. Seyyid, 'sâde-yesûdü' fiilinden 'fey'ıl' (١) veznindedir; mâlik ve reis hakkında kullanımı yaygındır. Anlatıldığına göre o dönemde kadın kocasına 'seyyidim' (efendim) derdi; bu yüzden 'ikisinin efendisi' denmemiştir. el-Bahr'da ise hürriyeti sebebiyle hakikatte Yûsuf'un mâliki olmadığı için zamirin ikisine birden izafe edilmediği belirtilmiştir. { لَدَى الْبابِ } “kapının yanında” yani dış kapının yanında buldular. Denildiğine göre kocasını, kadının amcasının oğluyla birlikte içeri girmek isterken buldular. { قالَتْ } “[Kadın] dedi ki” ifadesi, 'Efendiyi kapının yanında bulduklarında ne oldu?' diyen bir sorucunun sorusuna binaen gelmiş müstakil bir cümledir; böylece denildi ki: Kadın dedi ki: { ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “'Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir?'” yani zina ve benzeri bir kötülük isteyenin.
إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ الظاهر أن ما نافية، وجَزاءُ مبتدأ، ومِنْ موصولة أو موصوفة مضاف إليه، والمصدر المؤول خبر، وأَوْ للتنويع خبر المبتدأ وما بعد معطوف على ذلك المصدر أي ليس جزاؤه إلّا السجن أو العذاب الأليم، والمراد به على ما قيل: الضرب بالسوط، وعن ابن عباس أنه القيد، وجوز أن تكون ما استفهامية- فجزاء- مبتدأ أو خبر أي أي شيء جزاؤه غير ذلك أو ذلك، ولقد أتت في تلك الحالة التي يدهش فيها الفطن اللوذعي حيث شاهدها زوجها على تلك الهيئة بحيلة جمعت فيها غرضيها وهما تبرئة ساحتها مما يلوح من ظاهر الحال، واستنزال يوسف ﵇ عن رأيه في استعصائه عليها وعدم مواتاته لها على مرادها بإلقاء الرعب في قلبه من مكرها طمعا في مواقعته لها مكرها عند يأسها عن ذلك مختارا كما قالت: لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ [يوسف: ٣٢] ثم إنها جعلت صدور الإرادة المذكورة عن يوسف ﵇ أمرا محققا مفروغا عنه غنيا عن الإخبار بوقوعه، وإن ما هي عليه من الأفاعيل لأجل تحقيق جزائها، ولم تصرح بالاسم بل أتت بلفظ عام تهويلا للأمر ومبالغة في التخويف كأن ذلك قانون مطرد في حق كل أحد كائنا من كان، وذكرت نفسها بعنوان أهلية العزيز إعظاما للخطب وإغراء له على تحقيق ما يتوخاه بحكم الغضب والحمية كذا قرّره غير واحد.
{ إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka [ne olabilir]?” Zahir olan, { ما } edatının nâfiye (olumsuzluk edatı), { جَزاءُ } kelimesinin mübteda, { مَنْ } lafzının mevsûl veya mevsûf olarak muzafun ileyh, müevvel masdarın ({ أَنْ يُسْجَنَ }) haber, { أَوْ } edatının çeşitlendirme için olup mübtedanın haberi olması ve sonrasının bu masdara matuf olmasıdır; yani 'Onun cezası ancak zindana atılmak veya can yakıcı bir azaptır' demektir. Can yakıcı azaptan maksadın kırbaçla vurulmak olduğu söylenmiştir; İbn Abbâs'tan ise bukağıya vurulmak olduğu rivayet edilmiştir. { ما } edatının istifhamiye olup { جَزاءُ } kelimesinin mübteda veya haber olması da caiz görülmüştür; yani 'Onun cezası bundan başka ne olabilir?' demektir. Kocası kendisini bu vaziyette gördüğünde, en zeki ve kurnaz kimselerin bile dehşete düşeceği o anda kadın, iki hedefini birden toplayan bir hileye başvurdu: Bunlar, zahirî durumdan anlaşılan şeyden kendisini temize çıkarmak ve Yûsuf'un kendi isteğiyle birlikte olmasından ümidini kesince, { لَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Eğer emrettiğimi yapmazsa, mutlaka zindana atılacak ve elbette hor ve hakirlerden olacaktır!” [Yûsuf: 32] dediği gibi baskı altında onunla birlikte olmasını sağlamak ümidiyle hilesinden onun kalbine korku salarak kadına direnme ve arzusuna uymama konusundaki inadından Yûsuf aleyhisselâm'ı vazgeçirmektir. Sonra kadın, söz konusu kötü niyetin Yûsuf aleyhisselâm'dan sadır olmasını vukuunu bildirmeye gerek duyulmayacak derecede kesinleşmiş ve bitmiş bir mesele kıldı ve kendisinin yaptığı taşkınlıkların sadece onun cezasını gerçekleştirmek için olduğunu ima etti. Korkuyu büyütmek ve gözdağını artırmak için ismi açıkça anmayıp umumi bir lafız getirdi; sanki bu, kim olursa olsun herkes hakkında geçerli genel bir kanunmuş gibi davrandı. Meselenin vahametini büyütmek ve öfke ile kıskançlık gayreti gereği kocasını istediği cezayı uygulamaya kışkırtmak için de kendisini 'Azîz'in ehli/hanımı' unvanıyla zikretti; pek çok âlim meseleyi bu şekilde izah etmiştir.
وذكر الإمام في تفسيره ما فيه نوع مخالفة لذلك حيث قال: إن في الآية لطائف: أحدها أن حبها الشديد ليوسف ﵇ حملها على رعاية دقيقتين في هذا الموضع وذلك لأنها بدأت بذكر السجن وأخرت ذكر العذاب لأن المحب لا يسعى في إيلام المحبوب، وأيضا إنها لم تذكر أن يوسف ﵇ يحب أن يقابل بأحد هذين
İmam [Fahreddin er-Râzî] tefsirinde buna bir nevi muhalefet içeren hususlar zikrederek şöyle demiştir: Ayette birtakım incelikler vardır: Birincisi; kadının Yûsuf aleyhisselâm'a olan şiddetli sevgisi, bu makamda iki ince noktayı gözetmesine sevk etmiştir. Zira o, önce zindanı zikretmekle başlamış, azap zikrini ise sonraya bırakmıştır; çünkü seven kimse, sevdiğinin elem çekmesine gayret etmez. Ayrıca o, Yûsuf aleyhisselâm'ın bu iki cezadan biriyle karşılanmasını istediğini [açıkça] belirtmemiştir
الأمرين بل ذكرت ذلك ذكرا كليا صونا للمحبوب عن الذكر بالشر والألم، وأيضا قالت: إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ والمراد منه أن يسجن يوما، أو أقل على سبيل التخفيف، فأما الحبس الدائم فإنه لا يعبر عنه بهذه العبارة بل يقال: يجب أن يجعل من المسجونين، ألا ترى أن فرعون كيف قال حين هدد موسى ﵇: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [الشعراء: ٢٩] . وثانيها أنها لما شاهدت من يوسف ﵇ أنه استعصم منها مع أنه كان في عنفوان الشباب وكمال القوة ونهاية الشهوة عظم اعتقادها في طهارته ونزاهته فاستحيت أن تقول: إن يوسف قصدني بسوء وما وجدت ممن نفسها أن ترميه بهذا الكذب على سبيل التصريح بل اكتفت بهذا التعريض، وليت الحشوية كانوا يكتفون بمثل ما اكتفت به، ولكنهم لم يفعلوه ووصفوه بعد قريب من أربعة آلاف سنة بما وصفوه من القبيح وحاشاه. وثالثها أن يوسف ﵇ أراد أن يضربها ويدفعها عن نفسه وكان ذلك بالنسبة إليها جاريا مجرى السوء فقولها ما جَزاءُ إلخ جار مجرى التعريض فلعلها بقلبها كانت تريد إقدامه على دفعها ومنعها، وفي ظاهر الأمر كانت توهم أنه قصدني بما لا ينبغي انتهى المراد منه، وفيه من الأنظار ما فيه.
cezadan biriyle cezalandırılmasını açıkça istememiş, bilakis sevdiğini kötülük ve elemle anılmaktan korumak için bunu genel bir ifadeyle zikretmiştir. Yine o: { إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ } 'ancak zindana atılması' demiştir ki bundan maksat bir hafifletme olarak bir gün veya daha az hapsedilmesidir; sürekli hapse gelince, bu durum bu ifadeyle değil 'zindana atılanlardan kılınması gerekir' şeklinde ifade edilir; nitekim Firavun'un Mûsâ aleyhisselâm'ı tehdit ettiğinde nasıl { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “'Eğer benden başka bir ilah edinirsen, seni mutlaka zindana atılanlardan yaparım!'” [Şuarâ: 29] dediğini görmez misin? İkincisi; gençliğinin baharında, tam bir kuvvette ve şehvetin zirvesinde olmasına rağmen Yûsuf aleyhisselâm'ın iffetini koruduğunu görünce onun paklığına ve nezihliğine olan inancı büyüdü; bu yüzden 'Yûsuf bana kötülük kastetti' demekten utandı ve içinden açık bir dille ona bu yalanı isnat etmeyi kabullenemeyip bu üstü kapalı ifadeyle (ta'riz) yetindi. Keşke Haşeviyye fırkası da kadının yetindiği bu kadarıyla yetinseydi; fakat onlar bunu yapmadılar ve yaklaşık dört bin yıl sonra ona yakıştırdıkları o çirkin şeyleri yakıştırdılar -hâşâ ondan-. Üçüncüsü; Yûsuf aleyhisselâm kadına vurup onu kendisinden defetmek istemişti ve bu durum kadına göre bir kötülük mesabesindeydi; dolayısıyla onun { ما جَزاءُ } vb. sözü üstü kapalı bir ifade mesabesindedir; muhtemelen kadın kalbinden onun kendisini defetme ve engelleme girişimini kastediyor, zahirde ise 'bana uygunsuz bir şeye yeltendi' vehmini uyandırıyordu [İktibasın kastedilen kısmı bitti]. Bu izahlarda ise eleştiriye açık cihetler vardır.
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما أو عذابا أليما بالنصب على المصدرية كما قال الكسائي: أي أو يعذب عذابا أليما إلّا أنه حذف ذلك لظهوره، وهذه القراءة أوفق بقوله تعالى: أَنْ يُسْجَنَ ولم يظهر لي في سر اختلاف التعبير على القراءة المشهورة ما يعول عليه، والله تعالى أعلم بأسرار كتابه فتدبر قالَ استئناف وجواب عما يقال:
Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ, Kisâî'nin belirttiği üzere masdarlık üzere nasb ile «أَوْ عَذاباً أَلِيماً» şeklinde okumuştur; yani 'yahut can yakıcı bir azapla azaplandırılmasıdır' demektir, ancak açık olduğundan bu fiil hazfedilmiştir. Bu kıraat Yüce Allah'ın: { أَنْ يُسْجَنَ } buyruğuna daha uygundur; meşhur kıraatteki ifade farklılığının sırrı hususunda ise bana güvenilecek bir izah belirmiş değildir. Kitabının sırlarını en iyi Allah Teâlâ bilir, iyi düşün! { قالَ } “[Yûsuf] dedi ki” ifadesi müstakil bir cümle olup şöyle denilmesi muhtemel bir soruya cevaptır:
فماذا قال يوسف ﵇ حينئذ؟ فقيل: قال: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي أي طالبتني للمواتاة لا أني أردت بها سوءا كما زعمت وإنما قاله ﵇ لتنزيه نفسه عن التهمة ودفع الضرر عنها لا لتفضيحها.
'O anda Yûsuf aleyhisselâm ne dedi?' Denildi ki: Dedi ki: { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “'Beni nefsinden [murad almaya] çağıran oydu'” yani 'Kadının iddia ettiği gibi ben ona kötülük kastetmedim, bilakis kendisiyle birlikte olmamı isteyen oydu' demektir. O aleyhisselâm bunu kadını rezil etmek için değil, sadece nefsini töhmetten tenzih etmek ve zararı kendisinden savmak için söylemiştir.
وفي التعبير عنها بضمير الغيبة دون الخطاب أو اسم الإشارة مراعاة لحسن الأدب مع الإيماء إلى الإعراض عنها كذا قالوا، وفي هذا الضمير ونحوه كلام فقد ذكر ابن هشام في بعض حواشيه على قول ابن مالك في ألفيته:
Ondan hitap [zamiri] veya işaret ismi yerine gaib zamiri ile bahsedilmesi, ondan yüz çevirmeye ima ile birlikte edebin güzelliğini gözetmek içindir; böyle demişlerdir. Bu zamir ve benzerleri hakkında söz vardır; nitekim İbn Hişâm, İbn Mâlik'in Elfiyye'sindeki şu sözü üzerine yazdığı bazı haşiyelerinde şöyle zikretmiştir:
فما لذي غيبة أو حضور
«Gayb veya huzur sahibine ait olan...»
إلخ لينظر الى نحو هِيَ راوَدَتْنِي فإن هِيَ ضمير باتفاق، وليس هو للغائب بل لمن بالحضرة، وكذا يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ [القصص: ٢٦] وهذا في المتصل وذاك في المنفصل، وقول من يخاطب شخصا في شأن آخر حاضر معه قلت له: اتق الله تعالى وأمرته بفعل الخير، وقد يقال: إنه نزل الضمير فيهن منزلة الغائب وكذا في عكس ذلك يبلغك عن شخص غائب شيء فنقول: ويحك يا فلان أتفعل كذا؟ تنزيلا له منزلة من بالحضرة، وحينئذ يقال: الحد المستفاد مما ذكر إنما هو للضمير باعتبار وضعه اهـ.
ilâ ahir; { هِيَ راوَدَتْنِي } “Beni nefsinden [murad almaya] çağıran oydu” gibi ifadelere bakılsın. Zira { هِيَ }, ittifakla bir zamirdir; ancak gaip için değil, bilakis hazırda bulunan kimse içindir. { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } [Kasas: 26] ifadesi de böyledir; bu bitişik zamirde, öteki ise ayrık zamirdedir. Bir kimsenin yanında hazır bulunan başka biri hakkında birine hitap ederken söylediği: 'Ona: Allah Teâlâ'dan kork dedim ve ona iyilik yapmasını emrettim' sözü de böyledir. Denilebilir ki: Bunlardaki zamir, gaip makamına indirilmiştir. Bunun aksinde de, sana gaip bir kimseden bir haber ulaşır da sen hazırda bulunan birinin makamına indirerek: 'Yazıklar olsun sana ey falan, böyle mi yaparsın?' dersin. Bu durumda şöyle denilir: Zikredilenden anlaşılan tanım, zamirin yalnızca vaz'ı (konuluş gayesi) itibarıyladır [İktibas bitti].
وقال السراج البلقيني في رسالته المسماة نشر العبير لطي الضمير المفسر لضمير الغائب إما مصرح به أو مستغنى بحصول مدلوله حسا أو علما فالحس نحو قوله تعالى: هِيَ راوَدَتْنِي ويا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ كما ذكره ابن مالك، وتعقبه شيخنا أبو حيان بأنه ليس كما مثل به لأن هذين الضميرين عائدان على ما قبلهما فضمير هِيَ راوَدَتْنِي عائد على الأهل في قولها: ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً ولما كنت عن نفسها بذلك ولم تقل بي بدل بِأَهْلِكَ كنى هو ﵇ عنها بضمير الغيبة فقال: هِيَ راوَدَتْنِي ولم يخاطبها بأنت راودتني، ولا أشار إليها بهذه راودتني وكل هذا على سبيل الأدب في الألفاظ والاستحياء في الخطاب الذي لا يليق بالأنبياء ﵈، فأبرز الاسم في صورة ضمير الغائب تأدبا مع العزيز وحياء منه، وضمير اسْتَأْجِرْهُ عائد على موسى فمفسره مصرح بلفظه، وكأن ابن مالك تخيل أن هذا موضع إشارة لكون صاحب الضمير حاضرا عند المخاطب فاعتقد أن المفسر يستغني عنه بحضور مدلوله حسا فجرى الضمير مجرى اسم الإشارة، والتحقيق ما ذكرناه هذا كلامه.
Sirâceddin el-Bulkînî, 'Neşrü'l-Abîr li-Tayyi'd-Damîr' adlı risalesinde şöyle demiştir: Gaip zamirini açıklayan (müfessir), ya lafzen açıkça zikredilmiştir ya da medlulünün hissen veya ilmen gerçekleşmesiyle buna ihtiyaç duyulmaz. Hissî olan, İbn Mâlik'in zikrettiği gibi Yüce Allah'ın: { هِيَ راوَدَتْنِي } “Beni nefsinden [murad almaya] çağıran oydu” ve { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } “Ey babacığım, onu ücretle tut” buyrukları gibidir. Şeyhimiz Ebû Hayyân, bunun onun örneklendirdiği gibi olmadığını söyleyerek ona karşı çıkmış ve şöyle demiştir: Çünkü bu iki zamir kendilerinden öncekine dönmektedir. Zira { هِيَ راوَدَتْنِي } zamiri, kadının: { ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Senin ailene kötülük etmek isteyenin cezası nedir?” sözündeki 'ehl'e dönmektedir. Kadın { بِأَهْلِكَ } yerine 'bana' demeyip kendisini bu şekilde kinaye yoluyla ifade edince, o [Yûsuf] aleyhisselâm da ondan gaip zamiriyle kinaye yaparak: { هِيَ راوَدَتْنِي } “Beni nefsinden [murad almaya] çağıran oydu” demiştir; ona 'sen beni nefsinden murad almaya çağırdın' diye hitap etmemiş ve 'işte şu beni nefsinden murad almaya çağırdı' diye işaret etmemiştir. Bütün bunlar, peygamberlere aleyhimüsselâm yakışmayan şeylerden kaçınarak lafızlarda edep ve hitapta haya kabilindendir; dolayısıyla Aziz'e karşı edepli olmak ve ondan haya etmek maksadıyla ismi gaip zamiri suretinde ortaya koymuştur. { اسْتَأْجِرْهُ } zamiri ise Mûsâ'ya dönmektedir, dolayısıyla onun müfessiri lafzıyla açıkça zikredilmiştir. Sanki İbn Mâlik, zamirin sahibinin muhatabın yanında hazır bulunması sebebiyle burayı işaret makamı zannetmiş ve müfessirin, medlulünün hissen hazır bulunmasıyla gereksiz hale geldiğini düşünerek zamiri işaret ismi mesabesinde kılmıştır. Tahkik ehlinin görüşü ise bizim zikrettiğimizdir [Onun sözü bitti].
وعندي أن الذي قاله ابن مالك أرجح، مما قاله الشيخ، وذلك أن الاثنين إذا وقعت بينهما خصومة عند حاكم فيقول المدعي للحاكم: لي على هذا كذا: فيقول المدعي عليه: هو يعلم أنه لا حق له علي، فالضمير في هو إنما هو لحضور مدلوله حسا لا لقوله: لي كما هو المتبادر الى الأفهام، وأيضا يرد على ما ذكره في ضمير اسْتَأْجِرْهُ أن موسى ﵇ لم يسبق له ذكر عند حضوره مع بنت شعيب ﵇، وقد قالت: يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ وقصدها بالضمير الرجل الحاضر الذي بان لها من قوته وأمانته الأمر العظيم، ثم إن من خاصم زوجته فقال للحاضرين من أهلها. أو من غيرهم: هي طالق تطلق زوجته لوجود ما قرره ابن مالك، ولا يتمشى على ما قرره الشيخ كما لا يخفى، وبالجملة إن التأويل الذي ذكره في الآيتين وإن سلم فيهما لكن لا يكاد يتمشى معه في غيرهما هذا فليفهم وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها ذهب جمع إلى أنه كان ابن خالها (١) ، وكان طفلا في المهد (٢) أنطقه الله تعالى ببراءته ﵇،
Bana göre İbn Mâlik'in söylediği, Şeyh'in söylediğinden daha tercihe şayandır. Şöyle ki: İki kişi bir hâkimin huzurunda davalaştığında, davacı hâkime: 'Bunun üzerinde şu kadar hakkım var' der; davalı ise: 'O, üzerimde hiçbir hakkı olmadığını bilir' der. Buradaki 'o' zamiri, zihinlere ilk gelenin aksine onun 'üzerimde' sözünden dolayı değil, medlulünün hissen hazır bulunmasından dolayıdır. Ayrıca onun { اسْتَأْجِرْهُ } zamiri hakkında zikrettiğine şu da itiraz olarak yöneltilir: Mûsâ aleyhisselâm, Şuayb'ın aleyhisselâm kızıyla birlikte hazır bulunduğunda önceden zikri geçmiş değildi; oysa kız: { يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } “Ey babacığım, onu ücretle tut” demiş ve zamirle, kuvvetinden ve güvenilirliğinden muazzam bir hal müşahede ettiği hazır bulunan adamı kastetmiştir. Ayrıca hanımıyla kavga edip de hanımının ailesinden veya başkalarından orada bulunanlara: 'O boştur' diyen kimsenin hanımı, İbn Mâlik'in tespit ettiği durumun varlığından dolayı boşanmış olur; gizli kalmayacağı üzere bu hüküm Şeyh'in tespitine göre yürümez. Hülasa, her ne kadar iki ayette zikrettiği tevil kabul edilse bile, onların dışındaki durumlarda onunla birlikte yürütülmesi pek mümkün değildir; bu böyle anlaşılsın! { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit de şahitlik etti” Bir topluluk, onun kadının teyzesinin oğlu (1) olduğunu ve Yüce Allah'ın onun [Yûsuf'un] aleyhisselâm masumiyeti hususunda konuşturduğu beşikteki bir çocuk (2) olduğunu savunmuştur.
فقد ورد عنه صلى الله تعالى عليه وسلم «تكلم أربعة في المهد وهم صغار: ابن ماشطة ابنة فرعون، وشاهد يوسف ﵇، وصاحب جريج، وعيسى ابن مريم ﵉»
Nitekim ondan sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Beşikte henüz küçükken dört kişi konuştu: Firavun'un kızının kuaförünün oğlu, Yûsuf'un aleyhisselâm şahidi, Cüreyc'in [hadisesindeki] çocuk ve Meryem oğlu Îsâ aleyhimesselâm.»
وتعقب ذلك الطيبي بقوله: يرده دلالة الحصر
Tîbî buna şu sözüyle itiraz etmiştir: Hasr delaleti bunu reddetmektedir;
في حديث الصحيحين عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «أن النبي ﷺ قال: لم يتكلم في المهد إلا ثلاثة:
Sahîhayn'da Ebû Hureyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilen hadiste: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Beşikte üç kişiden başkası konuşmadı:
عيسى ابن مريم، وصاحب جريج، وصبي كان يرضع من أمه فمر راكب حسن الهيئة فقالت: أمه اللهم اجعل ابني مثل هذا فترك الصبي الثدي، وقال اللهم لا تجعلني مثله» اهـ،
Meryem oğlu Îsâ, Cüreyc'in [hadisesindeki] çocuk ve annesini emmekte olan bir bebek; derken gösterişli bir süvari geçti de annesi: 'Allahım, oğlumu bunun gibi yap!' dedi. Bunun üzerine bebek memeyi bıraktı ve: 'Allahım, beni onun gibi yapma!' dedi.» [İktibas bitti].
ورده الجلال السيوطي فقال: هذا منه على جاري عادته من عدم الاطلاع على طرق الأحاديث، والحديث المتقدم صحيح أخرجه أحمد في مسنده، وابن حبان في صحيحه، والحاكم في مستدركه وصححه من حديث ابن عباس، ورواه الحاكم أيضا من حديث أبي هريرة، وقال صحيح على شرط الشيخين،
Celâl es-Süyûtî ise buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Bu, hadislerin yollarına muttali olmama hususundaki mutat alışkanlığından kaynaklanmaktadır. Zikri geçen hadis sahihtir; Ahmed Müsned'inde, İbn Hibbân Sahîh'inde, Hâkim Müstedrek'inde rivayet etmiş ve Hâkim İbn Abbâs hadisinden bunu tashih etmiştir. Hâkim bunu Ebû Hureyre hadisinden de rivayet etmiş ve: 'Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir' demiştir.
وفي حديث الصحيحين المشار اليه آنفا زيادة على الأربعة «الصبي الذي كان يرضع من أمه فمر راكب» إلخ
Az önce işaret edilen Sahîhayn hadisinde de bu dörde ilaveten: «Annesini emmekte olan bir bebek; derken bir süvari geçti...» ilâ ahir [ifadesi vardır].
فصاروا خمسة وهم أكثر من ذلك، ففي صحيح مسلم تكلم الطفل في قصة أصحاب الأخدود، وقد جمعت من تكلم في المهد فبلغوا أحد عشر، ونظمتها فقلت:
Böylece beş kişi oldular; aslında bundan da çokturlar. Zira Sahîh-i Müslim'de Ashâb-ı Uhdûd kıssasındaki çocuğun konuşması yer almaktadır. Beşikte konuşanları derledim de on bir kişiye ulaştılar; onları manzum hale getirerek şöyle dedim:
تكلم في المهد النبي محمد ... ويحيى وعيسى والخليل ومريم
Konuştu beşikte Peygamber Muhammed ... Ve Yahyâ, Îsâ, Halîl ve Meryem;
ومبري جريج ثم شاهد يوسف ... وطفل لذي الأخدود يرويه مسلم
Cüreyc'i temize çıkaran, sonra Yûsuf'un şahidi ... Ve Uhdûd ehlinin çocuğu ki rivayet eder Müslim;
وطفل عليه مر بالأمة التي ... يقال لها تزني ولا تتكلم
Ve kendisine getirilen çocuk, o cariye ki ... Zina etti denir de konuşamaz hem;
وما شطة في عهد فرعون طفلها ... وفي زمن الهادي المبارك يختم
Ve kuaför kadın Firavun devrinde, onun çocuğu ... Ve Hâdî'nin mübarek vaktinde nihayete erer.
اهـ، وفيه أنه لم يرد الطيبي الطعن على الحديث الذي ذكر كما توهم، وإنما أراد أن بين الحديث الدال على الخصر وغيره تعارضا يحتاج الى التوفيق وفي الكشف بعد ذكره حديث الأربعة، وما تعقب به مما تقدم عن الطيبي أنه نقل الزمخشري في سورة البروج خامسا فإن ثبتت هذه أيضا فالوجه أن يجعل في المهد قيدا وتأكيدا لكونه في مبادئ الصبا، وفي هذه الرواية يحمل على الإطلاق أي سواء كان في المبادئ أو بعيدها بحيث يكون تكلمه من الخوارق، ولا يخفى أنه توفيق بعيد.
[Süyûtî'nin sözü bitti]. Bunda şu [eleştiri] vardır: Tîbî, vehmedildiği gibi zikredilen hadise ta'n etmeyi kastetmemiştir; o ancak hasr bildiren hadis ile diğeri arasında tevil ve uzlaştırma gerektiren bir tezat bulunduğunu kastetmiştir. el-Keşf'te dört kişi hakkındaki hadis ve Tîbî'den yukarıda geçen itiraz zikredildikten sonra şöyle denilmiştir: Zemahşerî Bürûc Sûresi'nde beşinciyi nakletmiştir; şayet bu da sabit olursa, en uygun vecih, 'beşikte' ifadesini çocukluğun ilk dönemlerinde oluşuna bir kayıt ve tekit kılmaktır. Bu rivayette ise mutlaklığına hamledilir; yani ister ilk dönemlerinde olsun isterse konuşmasının harikulade hallerden sayılacağı şekilde bundan az sonra olsun. Gizli kalmayacağı üzere bu, uzak bir tevildir.
وقيل: كان ابن عمها الذي كان مع زوجها لدى الباب وكان رجلا ذا لحية ولا ينافي هذا قول قتادة: إنه كان رجلا حكيما من أهلها ذا رأي يأخذ الملك برأيه ويستشيره، وجوز أن يكون بعض أهلها وكان معهما في الدار بحيث
Şöyle de denilmiştir: [Şahit], kapının yanında kadının kocasının beraberinde bulunan amcasının oğluydu ve sakallı bir adamdı. Bu durum, Katâde'nin: "O, kadının ailesinden, hükümdarın görüşünü benimsediği ve kendisiyle istişare ettiği hikmet ve re'y sahibi bir adamdı." şeklindeki sözüyle çelişmez. Kadının ailesinden biri olup, [Yûsuf ve kadın]
لم يشعرا به فبصر بما جرى بينهما فأغضبه الله تعالى ليوسف فقال الحق، وعن مجاهد أن الشاهد هو القميص المقدود وليس بشيء كما لا يخفى، وجعل الله تعالى الشاهد من أهلها قيل: ليكون أدل على نزاهته ﵇ وأنفى للتهمة وألزم لها، وخص هذا بما إذا لم يكن الشاهد الطفل الذي أنطقه الله تعالى الذي أنطق كل شيء، وأما إذا كان ذلك فذكر كونه من أهلها لبيان الواقع فإن شهادة الصبي حجة قاطعة ولا فرق فيها بين الأقارب وغيرهم، وتعقب بأن كون شهادة القريب مطلقا أقوى مما لا ينبغي أن يشك فيه، وسمي شاهدا لأنه أدى تأديته في أن ثبت بكلامه قول يوسف وبطل قولها، وقيل: سمي بذلك من حيث دل على الشاهد وهو تخريق القميص، وفسر مجاهد فيما أخرجه عنه ابن جرير الشهادة بالحكم أي وحكم حاكم من أهلها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ أي من قدام يوسف ﵇، أو من قدام القميص وإِنْ شرطية، وكانَ فعل الشرط وقوله سبحانه: فَصَدَقَتْ جواب الشرط وهو بتقدير قد، وإلا فالفاء لا تدخل في مثله، وعن ابن خروف أن مثل هذا على إضمار المبتدأ، والجملة جواب الشرط لا الماضي وحده، وفي الكشاف إن الشرطية هنا نظير قولك: إن أحسنت إلي فقد أحسنت إليك من قبل لمن يمتن عليك بإحسانه فإنه على معنى إن تمتن علي أمتن عليك، وكذا هنا المراد أن يعلم أنه كان قميصه قدّ ونحوه وإلا فبين أن الذي للاستقبال وكانَ تناف قيل: وهو مبني على ما ذهب اليه البعض من أن كانَ قوية في الدلالة على الزمان فحرف الشرط لا يقلب ماضيها مستقبلا وإلا فكل ماض دخل عليه الشرط قلبه مستقبلا من غير حاجة الى التأويل، وتعقب بأنه لا بد من التأويل هاهنا وجعل حدوث العلم ونحوه جزئي الشرطية كأن يقال: إن يعلم أو يظهر كونه كذلك فقد ظهر الصدق، ويقال نظيره في الشرطية الأخرى الآتية: وإن كانت كانَ مما يقلب حرف الشرط ماضيها مستقبلا كسائر الأفعال الماضية لأن المعنى ليس على تعليق الصدق أو الكذب في المستقبل على كون القميص كذا أو كذا كذلك بل على تعليق ظهور أحد الأمرين الصدق والكذب على حدوث العلم بكونه كذلك وهو ظاهر، وهل هذا التأويل من باب التقدير، أو من غيره؟ فيه خلاف، والذي يشير إليه كلام بعض المدققين أنه ينزل في مثل ذلك العلم بالشيء منزلة استقباله لما بينهما من التلازم كما قيل: أي شيء يخفى؟ فقيل: ما لا يكون فليفهم، ثم إن متعلق الصدق ما دل كلامها عليه من أن يوسف أراد بها سوءا وهو متعلق الكذب المسند إليها فيما بعد، وهما كما يتعلقان بالنسبة التي يتضمنها الكلام باعتبار منطوقه يتعلقان بالنسبة التي يتضمنها باعتبار ما يستلزمه فكأنه قيل: إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ في دعواها أن يوسف أراد بها سوءا وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ في دعواه أنها راودته عن نفسه وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ أي من خلف يوسف ﵇ أو خلف القميص فَكَذَبَتْ في دعواها وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ في دعواه، والشرطيتان محكيتان: إما بقول مضمر أي شهد قائلا أو فقال إِنْ كانَ إلخ كما هو مذهب البصريين، وإما يشهد لأن الشهادة قول من الأقوال مع رعاية زيادة الإيضاح، وجملتا- وهو من الكاذبين. وهو من الصادقين- مؤكدتان لأن من قوله: فَصَدَقَتْ يعلم كذبه، ومن قوله: فَكَذَبَتْ يعلم صدقه، ووجه دلالة قدّ القميص من دبر على كذبها أنها تبعته وجذبت ثوبه فقدته، وأما دلالة قده من قبل على صدقها فمن وجهين: أحدهما أنه إذا كان تابعها وهي دافعته عن نفسه قدت قميصه من قدام بالدفع، وثانيهما أن يسرع إليها ليلحقها فيتعثر في مقام قميصه فيشقه كذا في الكشاف، وتعقب ابن المنير الوجه الأول بأن ما قرر في اتباعه لها يحتمل مثله في اتباعها له فإنها إنما تقد قميصه من قبل بتقدير أن يكون ﵇ أخذ بها حتى صارا متقابلين فدفعته عن نفسها، وهذا بعينه يحتمل إذا كانت هي التابعة بأن تكون اجتذبته حتى صارا متقابلين ثم جذبت قميصه إليها من قبل بل هذا أظهر لأن الموجب لقدّ القميص غالبا الجذب لا الدفع، والوجه الثاني بأن ما ذكر بعينه محتمل لو كانت هي التابعة وهو فار منها بأن ينقدّ قميصه في إسراعه للفرار اهـ.
onlar onu fark etmemişler, o da aralarında geçeni görmüş ve Allah Teâlâ onu Yûsuf için öfkelendirince hakkı söylemiştir. Mücâhid'den ise şahidin yırtılan gömlek olduğu rivayet edilmiştir ki gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir. Allah Teâlâ'nın şahidi kadının ailesinden kılması, denildiğine göre, onun [Yûsuf'un] aleyhisselâm paklığına daha çok delalet etmesi, töhmeti daha iyi bertaraf etmesi ve kadını daha çok bağlaması içindir. Bu durum, şahidin her şeyi konuşturan Allah Teâlâ'nın konuşturduğu bebek olmadığı takdire hasredilmiştir. Eğer öyle [bebek] ise, onun ailesinden olduğunun zikredilmesi vaka'yı beyan içindir; zira çocuğun şahitliği kesin bir hüccettir ve bu hususta akraba ile başkaları arasında fark yoktur. Buna, mutlak olarak akrabanın şahitliğinin daha kuvvetli oluşunun şüphe edilmemesi gereken bir husus olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Şahit olarak isimlendirilmesi, onun sözüyle Yûsuf'un sözünün sabit olması ve kadının sözünün boşa çıkması hususunda şahitlik vazifesini yerine getirmesindendir. Denildi ki: Gömleğin yırtılması olan delile delalet ettiği cihetten bu isimle isimlendirilmiştir. Mücâhid, İbn Cerîr'in kendisinden rivayet ettiğine göre şahitliği 'hüküm' ile tefsir etmiştir; yani 'kadının ailesinden bir hâkim hükmetti ki:' { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa” yani Yûsuf'un aleyhisselâm ön tarafından veya gömleğin önünden [yırtılmışsa]. { إِنْ } şart edatıdır, { كانَ } şart fiilidir ve Yüce Allah'ın: { فَصَدَقَتْ } “kadın doğru söylemiştir” buyruğu şartın cevabıdır ve bu, «قد» takdirindedir; aksi takdirde fa harfi böylesi [geçmiş zaman fiilinin] başına girmez. İbn Harûf'tan ise böylesi durumların mübtedanın gizlenmesi (izmarı) üzere olduğu, şartın cevabının sadece mazi fiil değil cümlenin tamamı olduğu nakledilmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Buradaki şart cümlesi, sana yaptığı iyilikle başa kakan birine söylediğin: 'Eğer bana iyilik ettiysen, ben de sana daha önce iyilik etmiştim' sözün gibidir; zira bu, 'eğer başıma kakarsan ben de senin başına kakarım' anlamındadır. Burada da murad, gömleğinin yırtılmış olduğunun bilinmesi ve benzeridir; aksi takdirde gelecek zaman için olan edat ile { كانَ } arasında tezat vardır. Denildi ki: Bu, bazılarının { كانَ } fiilinin zamana delaletinin kuvvetli olduğu, dolayısıyla şart harfinin onun mazisini müstakbele çeviremeyeceği yönündeki görüşüne dayanır; aksi halde şartın başına geldiği her mazi fiil, tevile ihtiyaç duyulmaksızın müstakbele dönüşür. Buna, burada tevilin kaçınılmaz olduğu ve bilginin hasıl olması vb. durumların şart cümlesinin iki cüz'ü kılınması gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir; sanki şöyle denmiş gibidir: 'Eğer durumun böyle olduğu bilinir veya ortaya çıkarsa, doğruluk ortaya çıkmıştır.' Gelecek olan diğer şart cümlesinde de benzeri söylenir; şart harfi diğer mazi fiiller gibi { كانَ } fiilinin de mazisini müstakbele çevirse dahi böyledir; zira anlam, gelecekteki doğruluk veya yalancılığı gömleğin şöyle veya böyle oluşuna bağlamak üzerine değil, doğruluk ve yalancılıktan birinin ortaya çıkışını durumun öyle olduğunun bilinmesine bağlamak üzeredir ve bu açıktır. Bu tevilin takdir babından mı yoksa başka bir şeyden mi olduğu hususunda ihtilaf vardır. Bazı müdakkiklerin sözünün işaret ettiği cihet şudur: Böylesi durumlarda bir şeye dair bilgi, aralarındaki telazumdan ötürü o şeyin geleceği makamına indirilir; nitekim 'Hangi şey gizli kalır?' denilmiş, 'Olmayacak şey' diye cevap verilmiştir, bu böyle anlaşılsın! Sonra, doğruluğun müteallakı (bağlantılı olduğu husus), kadının sözünün delalet ettiği 'Yûsuf'un ona kötülük kastettiği' iddiasıdır; bu aynı zamanda daha sonra kadına isnat edilen yalanın da müteallakıdır. Bu ikisi, sözün mantûku (açık ifadesi) itibarıyla içerdiği nispetle ilişkili olduğu gibi, mefhûmu (gerektirdiği anlam) itibarıyla içerdiği nispetle de ilişkilidir. Sanki şöyle denmiştir: { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ } “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın”, Yûsuf'un kendisine kötülük kastettiği iddiasında “doğru söylemiştir” { وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “ve o”, kadının kendisini nefsinden murad almaya çağırdığı iddiasında “yalancılardandır.” { وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ } “Ve eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa”, yani Yûsuf'un aleyhisselâm arkasından veya gömleğin arkasından [yırtılmışsa] { فَكَذَبَتْ } “kadın” iddiasında “yalan söylemiştir” { وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “ve o” iddiasında “doğrulardandır.” Bu iki şart cümlesi, Basralıların mezhebi uyarınca ya gizli bir 'kavle' hikaye edilmiştir; yani 'şöyle diyerek şahitlik etti' veya 'dedi ki: Eğer şöyleyse...' demektir; ya da fazladan açıklık gözetilerek doğrudan 'şahitlik eder' anlamındadır; zira şahitlik de sözlerden bir sözdür. { وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ } ve { وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ } cümleleri tekit edicidir; çünkü { فَصَدَقَتْ } sözünden erkeğin yalancılığı, { فَكَذَبَتْ } sözünden ise onun doğruluğu anlaşılır. Gömleğin arkadan yırtılmasının kadının yalanına delalet etme vechi şudur: Kadın onun peşinden koşmuş, elbisesini çekmiş ve yırtmıştır. Önden yırtılmasının kadının doğruluğuna delalet etmesi ise iki vecihledir: Birincisi; şayet erkek kadının peşinden gitmiş ve kadın da onu kendisinden defetmişse, kadının itmesiyle gömleğini önden yırtmıştır. İkincisi; erkek kadına yetişmek için acele etmiş, gömleğinin eteğine basıp tökezlemiş ve onu yırtmıştır; Keşşâf'ta böyle geçmektedir. İbnü'l-Müneyyir birinci veche şöyle itiraz etmiştir: Erkeğin kadını takip etmesi durumunda ortaya konan ihtimalin benzeri, kadının erkeği takip etmesi durumunda da muhtemeldir; zira kadın, ancak o aleyhisselâm kadını tutup yüz yüze geldiklerinde ve kadın onu kendisinden defettiğinde gömleğini önden yırtabilir. Bu durumun aynısı, kadın takip eden olduğunda da muhtemeldir; şöyle ki: Kadın onu çekip yüz yüze gelmiş, sonra da gömleğini önden kendine doğru çekmiş olabilir; hatta bu daha zahirdir, çünkü gömleğin yırtılmasını gerektiren şey ekseriyetle itmek değil çekmektir. İkinci veche ise şöyle itiraz etmiştir: Zikredilen durumun aynısı, kadın takip eden ve erkek de kaçan olduğunda da muhtemeldir; şöyle ki: Kaçarken acele ettiğinde gömleği yırtılmış olabilir [İtiraz bitti].
وأجيب عما ذكره أولا بأنه غير وارد لأن تلك الحالة السريعة لا تحتمل إلا أيسر ما يمكن وأسرعه، وعلى تقدير اتباعها له تعين القدّ من دبر لأنه أهون الجذبين، ثم لا نفرض كر الفار ليدفعها أو كما لحقت جذبت فهذا الفرض لا وجه له هنالك فإذا ثبت دلالته في الجملة على هذا القسم تعينت، وعما ذكره ثانيا بأن الظاهر على تقدير أن تكون تابعة أنه إذا تعثر الفار يتعلق به التابع متشبثا وإذا كانا منفلتين بعد ذلك الاحتمال.
Birinci olarak zikrettiğine şöyle cevap verilmiştir: Bu vaki değildir; çünkü o süratli hal, ancak en kolay ve en hızlı olanı kaldırabilir. Kadının onu takip etmesi varsayımında arkadan yırtılma belirlenir, çünkü iki çekme şeklinden daha kolay olanı budur. Sonra, kaçanın onu defetmek için geri döndüğünü veya kadının yetiştiği gibi önden çektiğini varsayamayız; zira bu varsayımın orada bir yeri yoktur. Dolayısıyla bunun bu kısma delaleti genel olarak sabit olunca belirlenmiş olur. İkinci olarak zikrettiğine ise şöyle cevap verilmiştir: Zahir olan şudur ki, kadın takip eden olduğu takdirde, kaçan tökezlediğinde takip eden ona yapışıp sarılır; bu ihtimalden sonra kurtulduklarında ise durum farklıdır.
وذكر الفاضل المتعقب أن الحق في هذا الفصل أن يقال: إن الشاهد المذكور إن كان صبيا أنطقه الله تعالى في المهد كما ورد في بعض الأحاديث فالآية في مجرد كلامه قبل أوانه حتى لو قال صدق يوسف وكذبت لكفى برهانا على صدقه ﵇ كما كان مجرد إخبار عيسى ﵇ في المهد برهانا على صدق مريم، فلا تنبغي المناسبة بين الأمارة المنصوبة وما رتب عليها لأن العمدة (١) في الدلائل نصبها لا مناسبتها، وإن كان قريبا لها قد بصر بها من حيث لا تشعر فهذا- والله تعالى أعلم- كان من حقه أن يصرح بما رأى فيصدق يوسف ﵇ ويكذبها ولكنه أراد أن لا يكون هو الفاضح لها، ووثق بأن قدّ قميصه إنما كان من دبر فنصبه أمارة لصدقه وكذبها، ثم ذكر القسم الآخر وهو قده من قبل على علم بأنه لم ينقد كذلك حتى ينفي عن نفسه التهمة في الشهادة وقصد الفضيحة وينصفهما جميعا فلذا ذكر أمارة على صدقها المعلوم نفيه كما ذكر أمارة على صدقه المعلوم وجوده، وأخرجهما مخرجا واحدا وبنى قُدَّ لما لم يسم فاعله في الموضعين سترا على من قدّه، وقدم أمارة صدقها في الذكر إزاحة للتهمة ووثوقا بأن الأمارة الثانية هي الواقعة فلا يضره تأخيرها.
İtirazda bulunan faziletli zat [İbnü'l-Müneyyir] şöyle zikretmiştir: Bu fasılda hak olan şudur: Zikredilen şahit, bazı hadislerde rivayet edildiği üzere beşikte Allah Teâlâ'nın konuşturduğu bir çocuk idiyse, mucize sadece vaktinden önce konuşmasındadır; öyle ki 'Yûsuf doğru söyledi, kadın yalan söyledi' deseydi bile, Meryem'in doğruluğuna beşikte Îsâ'nın aleyhisselâm sadece haber vermesinin bir burhan olduğu gibi, onun [Yûsuf'un] aleyhisselâm doğruluğuna kesin bir delil olmaya yeterdi. Dolayısıyla konulan işaret ile ona bina edilen hüküm arasında bir münasebet aranmamalıdır; çünkü delillerde asıl dayanak (1) onların vaz edilmesidir, münasebetleri değildir. Şayet kadının farkında olmadığı bir yerden onu gören bir akrabası idiyse -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- onun hakkı gördüğünü açıkça söyleyip Yûsuf'u aleyhisselâm doğrulamak ve kadını yalanlamaktı; ancak o, kadını bizzat rezil eden kişi olmamayı arzu etti ve gömleğin ancak arkadan yırtılmış olduğuna güvenerek bunu onun doğruluğuna ve kadının yalancılığına bir işaret kıldı. Sonra, şahitlikte töhmeti ve rezil etme kastını kendisinden bertaraf etmek ve her ikisine de adil davranmak maksadıyla, gömleğin önden yırtılmadığını bildiği halde diğer şıkkı, yani önden yırtılmasını zikretti. Bu sebeple, varlığı kesin bilinen doğruluğuna dair bir işaret zikrettiği gibi, yokluğu kesin bilinen kadın doğruluğuna dair de bir işaret zikretti. İkisini aynı üslupla ortaya koydu ve yırtanı gizlemek maksadıyla iki yerde de { قُدَّ } fiilini faili zikredilmeyen (meçhul) sigada getirdi. Töhmeti gidermek ve ikinci işaretin vaki olduğuna güvendiği için gecikmesinin zarar vermeyeceğini bildiğinden, kadının doğruluğuna dair işareti zikirde öne aldı.
والحاصل أن عمدة هذا الشاهد الأمارة الأخيرة فقط والمناسبة فيها محققة، وأما الأمارة الأولى فليست مقصودة وإنما هي كالغرض ذكرت توطئة للثانية فلم يلتمس لها مناسبة مثل تلك المناسبة، وأما إن كان الحكيم الذي كان الملك يرجع الى رأيه فلا بد من التماس المناسبة في الطرفين لأنها عمدة الحكيم، وأقرب وجه في المناسبة أن قدّ القميص من دبر دليل على إدباره عنها، وقدّه من قبل دليل على إقباله عليها بوجهه، ولا يخفى أن مثل هذا الوجه لا يصلح أن يكون مطمح نظر الحكيم الذي لا يلتفت إلا لليقينيات، فالأولى أن يقال: يحتمل أن ذلك الحكيم كان واقفا على حقيقة الحال بطريق من الطرق الممكنة، ويسهل أمر ذلك إذا قلنا: إنه كان ابن عم لها فهو متيقن بعدم مقدم الشرطية الأولى وبوجود مقدم الشرطية الثانية، ومن ضروريات ذلك الجزم بانتفاء تالي الأولى ووقوع تالي الثانية فإذا هو إخبار بكذبها وصدقه ﵇ لكنه ساق شهادته مساقا مأمونا من الجرح والطعن حيث صورها بصورة الشرطية المترددة ظاهرا بين نفعها ونفعه، وأما حقيقة فلا تردد فيها قطعا كما أشير إليه، وإلى كون الشرطية الأولى غير مقصودة بالذات ذهب العلامة ابن الكمال معرضا بغفلة القاضي البيضاوي حيث قال: إن قوله تعالى: إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ إلخ من قبيل المسامحة في أحد شقي الكلام لتعين الآخر عند القاتل تنزيلا للمحتمل منزلة الظاهر لأن الشق بالجذب في هذا الشق أيضا محتمل، ومن غفل عن هذا قال: لأنه يدل على أنه قصدها فدفعت عن نفسها إلى آخر عبارة البيضاوي، وحاصل ذلك على ما قرره بعض مشايخنا عليهم الرحمة أن القائل: يعلم يقينا وقوع الشق من دبر لكنه ذكر الشق من القبل مع أنه محتمل أن يكون بجذبها إياه إلى طرفها كما أن كونه من دفعها إياه من بعض محتملاته تنزيلا لهذا المحتمل منزلة الظاهر تأكيدا ومبالغة لثبوت ما دلت عليه الشرطية الثانية من صدقه وكذبها يعني أنا نحكم بصدقها وكذبه بمجرد وقوع الشق في القبل، وإن كان محتملا لأسباب أخر غير دفعها لكنه ما وقع هذا الشق
Hâsılı, bu şahidin dayanağı yalnızca son alâmettir ve buradaki münasebet muhakkaktır. İlk alâmet ise bizzat kastedilmiş değildir; o sadece ikinciye bir zemin hazırlamak üzere bir gaye gibi zikredilmiştir, bu sebeple onun için diğeri gibi bir münasebet aranmamıştır. Şayet şahit, melikin görüşüne başvurduğu hakîm/bilge bir kimse ise, her iki tarafta da münasebet aramak kaçınılmazdır; zira [münasebet] hakîmin dayanağıdır. Münasebetteki en yakın vecih şudur: Gömleğin arkadan yırtılması, [Yûsuf'un] kadından kaçıp yüz çevirdiğine; önden yırtılması ise yüzüyle kadına yöneldiğine delildir. Gizli değildir ki böyle bir vecih, yalnızca yakînî bilgilere itibar eden bir hakîmin gayesi olmaya elverişli değildir. Bu durumda en evlâ olan şöyle denilmesidir: O hakîmin, mümkün yollardan biriyle işin hakikatine vâkıf olması muhtemeldir. Şayet onun kadının amcasının oğlu olduğunu söylersek bu durum daha da kolaylaşır. Zira o, birinci şartlı önermenin mukaddeminin (ön bileşeninin) bulunmadığını ve ikinci şartlı önermenin mukaddeminin mevcut olduğunu kesin olarak bilmektedir. Bunun zorunlu bir neticesi de birincinin tâlisinin (sonucunun) nefyedildiğine ve ikincinin tâlisinin vuku bulduğuna kesin hükmetmektir. Dolayısıyla bu, kadının yalancılığını ve Yûsuf'un aleyhisselâm doğruluğunu haber vermektir; ancak [hakîm] şahitliğini cerh ve ta'ndan emin kılacak bir üslûpla sevk etmiş, onu görünüşte kadının menfaati ile Yûsuf'un menfaati arasında tereddütlü olan şartlı bir önerme sûretinde ortaya koymuştur. Hakikatte ise işaret edildiği üzere onda kesinlikle hiçbir tereddüt yoktur. Birinci şartlı önermenin bizzat kastedilmediği görüşünü Allâme İbn Kemâl de benimsemiş ve Kâdî Beyzâvî'nin gafletine tarizde bulunarak şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } “Eğer gömleği önden yırtılmışsa...” kavli, söyleyenin nezdinde diğer şık taayyün ettiği için, muhtemel olanı zahir menzilesine indirmek sûretiyle sözün iki şıkkından birinde müsamaha göstermek kabilindendir; zira bu şıkta da [kadının] çekmesi sebebiyle yırtılma muhtemeldir. Bundan gafil olan kimse ise: ‘Çünkü bu, Yûsuf'un kadına kastettiğine ve kadının da kendisini savunduğuna delalet eder...’ demiştir” (Beyzâvî'nin ibaresinin sonuna kadar). Bazı hocalarımızın -üzerlerine rahmet olsun- takrir ettiğine göre bunun hülâsası şudur: Sözü söyleyen zat, yırtılmanın arkadan meydana geldiğini yakînen bilmektedir; ancak önden yırtılmanın, kadının onu kendi tarafına doğru çekmesiyle olması muhtemel olduğu gibi, kadının onu defetmesinden ileri gelmesi de muhtemel durumlardan biri olmasına rağmen, -ikinci şartlı cümlenin delalet ettiği şeyin, yani Yûsuf'un doğruluğu ile kadının yalancılığının sübutunu tekit ve mübalağa etmek amacıyla- bu muhtemel olanı zahir menzilesine indirerek önden yırtılmayı zikretmiştir. Yani, ‘Kadının onu defetmesi dışındaki başka sebeplere ihtimali bulunsa dahi, sırf yırtılmanın önde vuku bulmasıyla biz kadının doğruluğuna ve Yûsuf'un yalancılığına hükmederiz; ne var ki bu yırtılma...
أصلا فلا صدق لها وذلك كما إذا قيل لك: بلغت الى زيد الكلام الفلاني في هذا اليوم؟ فقلت: إن كنت تكلمت في هذا اليوم مع زيد فقولكم هذا صادق مع أن تكلمك معه في هذا اليوم مطلقا لا يدل على صدق دعواهم لاحتمال أنك تكلمت معه بكلام غير ذلك الكلام لكنك قلت ذلك تحقيقا لعدم تبليغك ذلك الكلام إليه، هذا وذكر شيخ مشايخنا العلامة صبغة الله الحيدري طيب الله تعالى ثراه: أن الظاهر أن دلالة كل من الشقين في الشقين على ما يدل عليه من حيث موافقته لما ادعاه صاحبه فإنها كانت تقول: هو طلبني مقبلا عليّ فخلصت نفسي عنه بالدفع أو الفرار وهو كان يقول: هي الطالبة ففررت منها وتبعتني واجتذبت ثوبي فقدته فوقوع الشق في شق الدبر يدل على كونه مدبرا عنها لا مقبلا عليها وعكسه على عكسه، ثم فرع على هذا أن ما ذكره ابن الكمال غفلة عن المخاصمة بالمقاولة وهو توجيه لطيف للآية الكريمة، بيد أن دعوى وقوع المخاصمة بالمقاولة على الطرز الذي ذكره رحمه الله تعالى مما لا شاهد لها، وعلى المدعي البيان على أنه يبعد عقلا أن تقول هو طلبني مقبلا فخلصت نفسي منه فانقدّ قميصه من قبل وهو الذي تقتضيه دعواه أن الظاهر أن دلالة كل من الشقين إلخ لظهور أن ظهور كذبها حينئذ أسرع ما يكون، وبالجملة قيل: إن الاحتمالات المضعفة لهذه المشاهدة كثيرة: منها ما علمت، ومنها ما تعلمه بأدنى التفات، ومن هنا قالوا: إن ذلك من باب اعتبار الأمارة، ولذلك احتج بالآية كما قال ابن الفرس: من يرى الحكم من العلماء بالأمارات والعلامات فيما لا تحضره البينات كاللقطة، والسرقة، والوديعة، ومعاقد الحيطان، والسقوف وغير ذلك.
asla vaki olmamıştır, binaenaleyh kadının doğruluğu da yoktur' demektir. Bu, sana: 'Bugün falanca sözü Zeyd'e ulaştırdın mı?' denildiğinde; senin: 'Eğer bugün Zeyd ile konuştuysam bu sözünüz doğrudur' demen gibidir; oysa senin bugün onunla mutlak olarak konuşmuş olman onların iddiasının doğruluğuna delalet etmez, çünkü onunla bu sözden başka bir söz konuşmuş olman muhtemeldir; fakat sen bu sözü ona ulaştırmadığını kesinleştirmek için böyle söylemişsindir. Şeyhlerimizin şeyhi Allâme Sıbgatullah el-Hayderî (Allah Teâlâ kabrini pürnur eylesin) şöyle zikretmiştir: Zahir olan şudur ki, iki yırtılmadan her birinin delalet ettiği şeye delaleti, sahibinin iddia ettiğine uygunluğu cihetindendir; zira kadın: 'O bana yönelerek benden murad istedi, ben de iterek veya kaçarak kendimi kurtardım' diyordu; Yûsuf ise: 'İsteyen oydu, ben ondan kaçtım, o da peşimden gelip elbisemi tuttu ve yırttı' diyordu. Dolayısıyla yırtığın arka tarafta vaki olması, erkeğin ona yönelen değil ondan yüz çevirip kaçan olduğuna delalet eder; tersi de tersine delalet eder. Sonra buna binaen İbn Kemâl'in zikrettiği şeyin sözlü çekişmeden (muhâsame-i mukâvele) gaflet olduğunu belirtmiştir. Bu, ayet-i kerime için latif bir tevcihtir; ancak sözlü çekişmenin rahmetullahi aleyhin zikrettiği tarzda vuku bulduğu iddiasının hiçbir delili yoktur ve iddia sahibinin bunu ispat etmesi gerekir. Kaldı ki, kadının 'o bana yönelerek istedi, ben de kendimi ondan kurtardım ve gömleği önden yırtıldı' demesi aklen uzaktır; oysa 'iki yırtılmadan her birinin delaleti zahirdir' iddiası bunu gerektirir; zira kadının yalanının o anda ortaya çıkması en hızlı şekilde olur. Hülasa denildi ki: Bu şahitliği zayıflatan ihtimaller çoktur; bir kısmını öğrendin, bir kısmını da en küçük bir dikkatle anlarsın. Buradan hareketle demişlerdir ki: Bu, emareye (karineye) itibar babındandır; bu yüzden İbnü'l-Feres'in dediği gibi, buluntu mal, hırsızlık, emanet, duvar bağlantıları, tavanlar ve benzeri açık delillerin bulunmadığı hususlarda emareler ve alametlerle hükmetmeyi caiz gören âlimler bu ayeti delil getirmişlerdir.
وذكر الإمام أن علامات كذب المرأة كانت كثيرة بالغة مبلغ اليقين فضموا إليها هذه العلامة الأخرى لا لأجل أن يعوّلوا في الحكم عليها بل لأجل أن يكون ذلك جاريا مجرى المقويات والمرجحات والله تعالى أعلم.
İmam [Râzî], kadının yalanına dair alametlerin çok olduğunu ve yakin derecesine ulaştığını, bu diğer alameti hükümde sadece ona dayanmak için değil, takviye edici ve tercih ettirici unsurlar mesabesinde olsun diye eklediklerini zikretmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وقرأ الحسن، وأبو عمرو في رواية «من قبل، ومن دبر» بسكون الباء فيهما والتنوين وهي لغة الحجاز، وأسد، وقرأ أبو يعمر، وابن أبي إسحاق، والعطاردي، وأبو الزناد، وآخرون «من قبل، ومن دبر» بثلاث ضمات، وقرأ الأولان، والجارود في رواية عنهم بإسكان الباء فيهما مع بنائهما على الضم جعلوهما- كقبل، وبعد- بعد حذف المضاف إليه ونية معناه، وتعقب ذلك أبو حاتم بأن هذا رديء في العربية وإنما يقع بعد البناء في الظروف، وهذان اللفظان اسمان متمكنان وليسا بظرفين، وعن ابن إسحاق أنه قرأ من- قبل ومن دبر- بالفتح قيل: كأنه جعلهما علمين للجهتين فمنعهما الصرف للعملية والتأنيث باعتبار الجهة فَلَمَّا رَأى أي السيد، وقيل: الشاهد، والفعل من الرؤية البصرية أو القلبية أي فلما علم قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ أي هذا القد والشق كما قال الضحاك مِنْ كَيْدِكُنَّ أي ناشىء من احتيالكن أيتها النساء ومكركن ومسبب عنه، وهذا تكذيب لها وتصديق له ﵇ على ألطف وجه كأنه قيل: أنت التي راودته فلم يفعل وفرّ فاجتذبتيه فشققت قميصه فهو الصادق في إسناد المراودة إليك وأنت الكاذبة في نسبة السوء إليه، وقيل: الضمير للأمر الذي وقع فيه التشاجر وهو عبارة عن إرادة السوء التي أسندت الى يوسف ﵇ وتدبير عقوبته بقولها ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إلخ أي إن ذلك من جنس مكركن واحتيالكن، وقيل: هو للسوء وهو نفسه وإن لم يكن احتيالا لكنه يلازمه، وقال الماوردي: هو لهذا الأمر وهو طمعها في يوسف ﵇ وجعله من الحيلة مجاز أيضا كما في الوجه الذي قبله، وقال الزجاج: هو لقولها ما جَزاءُ إلخ فقط ، واختار العلامة أبو السعود القيل الأول وتكلف له بما تكلف واعترض على ما بعده من الأقوال بما اعترض.
el-Hasan ve bir rivayette Ebû Amr, her iki kelimede de be harfinin sükûnu ve tenvin ile «مِنْ قَبْلٍ وَمِنْ دُبُرٍ» şeklinde okumuşlardır; bu da Hicaz ve Esed kabilelerinin lehçesidir. Ebû Ya‘mer, İbn Ebî İshak, el-Utâridî, Ebû ez-Zinâd ve başkaları ise üç ötre ile «مِنْ قُبُلٍ وَمِنْ دُبُرٍ» okumuşlardır. İlk iki ravi ile onlardan gelen bir rivayette el-Cârûd, muzâfun ileyh hazfedilip manası niyet edildiği için -tıpkı «kablü» ve «ba‘dü» kelimelerinde olduğu gibi- be harfinin sükûnuyla birlikte kelimeleri damme üzere mebni kılarak okumuşlardır. Ebû Hâtim buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Bu, Arap dilinde fasih olmayan (kötü) bir kullanımdır; zira mebnilikten sonra bu durum ancak zarflarda vaki olur. Bu iki lafız ise mütemekkin isimlerdir, zarf değildirler.' İbn İshak’tan ise fetha ile «مِنْ قَبْلَ وَمِنْ دُبَرَ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki: Sanki o, bu iki kelimeyi iki yön için özel isim (alem) kılmış ve cihet itibarıyla alemiyet ve müenneslikten dolayı gayrimunsarif yapmıştır. { فَلَمَّا رَأى } [Vaktaki gördü], yani efendisi; [bir görüşe göre de] şahit. Fiil, gözle görme (basarî) veya kalple anlama/bilme (kalbî) manasındadır; yani bilip anladığı zaman... { قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ } “[kadının kocası] onun gömleğinin arkadan yırtılmış olduğunu [görünce]” { قالَ إِنَّهُ } “Dedi ki: Şüphesiz bu” yani Dahhâk'ın belirttiği gibi bu yırtılma ve yarılma { مِنْ كَيْدِكُنَّ } “sizin tuzağınızdandır”, yani ey kadınlar topluluğu, sizin hilenizden ve tuzağınızdan doğmuş ve bundan kaynaklanmıştır. Bu ifade, kadını en latif ve ince bir üslupla yalanlama, Yûsuf aleyhisselâm'ı ise tasdik etmedir. Sanki şöyle denilmiştir: Ondan murat almak isteyen sensin; o buna yanaşmayıp kaçınca sen onu çektin ve gömleğini yırttın. Dolayısıyla murat alma fiilini sana isnat etmekte o doğru söylemektedir, kötülüğü ona nispet etmekte ise sen yalancısın. Bir rivayete göre zamir, aralarında çekişme vaki olan hadiseye racidir; bu da kadının { مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا } “Ailene kötülük etmek isteyenin cezası nedir?” [Yûsuf, 12/25] sözüyle Yûsuf aleyhisselâm'a isnat ettiği kötülük iradesi ve onun cezalandırılmasını planlamasından ibarettir; yani 'Bu, sizin hile ve tuzak cinsinizdendir' demektir. Bir diğer görüşe göre zamir kötülüğe (sû') racidir; kötülüğün kendisi her ne kadar bizzat hile olmasa da hileyi gerektirir ve onunla mülazımdır. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Zamir bu işe, yani kadının Yûsuf aleyhisselâm'a tamah etmesine racidir; bunun hile olarak adlandırılması da bir önceki vecihte olduğu gibi mecazdır.' ez-Zeccâc ise: Zamir yalnızca kadının { مَا جَزَاءُ } “Cezası nedir?” sözüne racidir, demiştir. Allâme Ebû Suûd birinci görüşü tercih etmiş, bunun için bir hayli külfete katlanmış (tekellüfte bulunmuş) ve sonrasındaki görüşlere de çeşitli itirazlar yöneltmiştir.
ولعل ما ذكرناه أقرب للذوق وأقل مؤنة مما تكلف له وأيا ما كان فالخطاب عام للنساء مطلقا وكونه لها ولجواريها- كما قيل- ليس بذاك، وتعميم الخطاب للتنبيه على أن الكيد خلق لهن عريق:
Muhtemelen bizim zikrettiğimiz zevke daha yakın ve onun tekellüf ettiğinden daha külfetsizdir. Her halükarda hitap mutlak olarak kadınlara geneldir; denildiği gibi kadına ve cariyelerine ait olması pek isabetli değildir. Hitabın genelleştirilmesi, tuzağın onlar için köklü bir ahlak olduğuna dikkat çekmek içindir:
ولا تحسبا هندا لها الغدر وحدها ... سجية نفس كل غانية هند (١)
Sanmayın ki hıyanet sadece Hind'e mahsustur ... Her güzel kadının nefsinin cibilliyeti bir Hind'dir (1)
إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ فإنه ألطف وأعلق بالقلب وأشد تأثيرا في النفس ولأن ذلك قد يورث من العار ما لا يورثه كيد الرجال، ولربات القصور منهن القدح المعلى من ذلك لأنهن أكثر تفرغا من غيرهن مع كثرة اختلاف الكيادات إليهن فهن جوامع كوامل، ولعظم كيد النساء (٢) اتخذهن إبليس عليه اللعنة وسائل لإغواء من صعب عليه إغواؤه،
{ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız pek büyüktür.” Çünkü o daha latiftir, kalbe daha çok yapışır ve nefiste daha şiddetli tesir bırakır; ayrıca erkeklerin tuzağının bırakmadığı utancı miras bırakabilir. Saray hanımları ise diğerlerine göre daha çok boş vakte sahip olmaları ve kendilerine türlü türlü tuzak yollarının gelip gitmesi sebebiyle bu hususta en büyük paya sahiptirler; onlar bu işin cami ve kâmil temsilcileridir. Kadınların tuzağının büyüklüğünden (2) ötürüdür ki lanetli İblis, saptırması kendisine zor gelen kimseleri saptırmak için onları birer vasıta kılmıştır.
ففي الخبر «ما أيس الشيطان من أحد إلا أتاه من جهة النساء»
Nitekim haberde şöyle buyrulmuştur: «Şeytan bir kimseden ümidini kestiğinde ona mutlaka kadınlar cihetinden yanaşır.»
وحكي عن بعض العلماء أنه قال: أنا أخاف من النساء ما لا أخاف من الشيطان فإنه تعالى يقول: إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً [النساء: ٧٦] وقال للنساء: إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ ولأن الشيطان يوسوس مسارقة وهن يواجهن به، ولا يخفى أن استدلاله بالآيتين مبني على ظاهر إطلاقهما، ومثله مما تنقبض له النفس وتنبسط يكفي فيه ذلك القدر فلا يضر كون ضعف كيد الشيطان إنما هو في مقابلة كيد الله تعالى، وعظم كيدهن إنما هو بالنسبة الى كيد الرجال، وما قيل: إن ما ذكر لكونه محكيا عن قطفير- لا يصلح للاستدلال به بوجه من الوجوه- ليس بشيء لأنه سبحانه قصه من غير نكير فلا جناح في الاستدلال به كما لا يخفى يُوسُفُ حذف منه حرف النداء لقربه وكمال تفطنه للحديث، وفي ندائه باسمه تقريب له ﵇ وتلطيف.
Bazı âlimlerden şöyle dedikleri nakledilmiştir: Ben kadınlardan korktuğum kadar şeytandan korkmam; zira Yüce Allah: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır” [Nisâ: 76] buyurmuş, kadınlar için ise: { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız pek büyüktür” buyurmuştur. Çünkü şeytan gizlice vesvese verir, kadınlar ise insanla yüz yüze gelir. Gizli kalmayacağı üzere onun bu iki ayetle istidlal etmesi zahirdeki mutlak ifadelerine dayanır; nefsin daralıp ferahladığı böylesi konularda bu kadarı yeterlidir. Dolayısıyla şeytanın tuzağının zayıflığının ancak Allah Teâlâ'nın tuzağı karşısında olması, kadınların tuzağının büyüklüğünün ise erkeklerin tuzağına nispetle olması buna zarar vermez. Zikredilen sözün Kıtfîr'den hikaye edilmesi sebebiyle hiçbir surette delil getirmeye elverişli olmadığı yönündeki iddia bir şey değildir; çünkü Allah Teâlâ bunu herhangi bir kınama olmaksızın kıssa etmiştir, dolayısıyla gizli kalmayacağı üzere onunla delil getirmekte bir sakınca yoktur. { يُوسُفُ } “Ey Yûsuf!” Yakınlığı ve konuşmayı tam olarak kavraması sebebiyle nida harfi hazfedilmiştir; ona ismiyle nida edilmesinde o aleyhisselâm için bir yakınlaştırma ve lütuf vardır.
وقرأ الأعمش «يوسف» بالفتح، والأشبه على ما قال أبو البقاء: أن يكون أخرجه على أصل المنادى كما جاء في الشعر
A'meş fetha ile «يُوسَفَ» şeklinde okumuştur; Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre en uygun olanı, şiirde geldiği gibi münadayı aslı üzere getirmesidir:
يا عديا لقد وقتك الأواقي
«Ey Adiy, koruyucular seni mutlaka korumuştur»
وقيل: لم تضبط هذه القراءة عن الأعمش، وقيل: إنه أجرى الوقف مجرى الوصل ونقل إلى الفاء حركة الهمزة من قوله تعالى: أَعْرِضْ عَنْ هذا أي عن هذا الأمر واكتمه ولا تتحدث به فقد ظهر صدقك وطهارة ثوبك، وهذا كما حكى الله أكبر أشهد أن لا إله إلا الله بالوصل والفتح، وقرىء «أعرض» بصيغة الماضي فيوسف حينئذ مبتدأ والجملة بعده خبر، ولعل المراد الطلب على أتم وجه فيؤول الى معنى أَعْرِضْ وَاسْتَغْفِرِي أنت أيتها المرأة، وضعف أبو البقاء هذه القراءة بأن الأشبه عليها أن يقال: فاستغفري لِذَنْبِكِ الذي صدر عنك وثبت عليك إِنَّكِ كُنْتِ بسبب ذلك مِنَ الْخاطِئِينَ أي من جملة القوم المتعمدين للذنب، أو من جنسهم يقال: خطىء يخطىء خطأ وخطأ إذا أذنب متعمدا، وأخطأ إذا أذنب من غير تعمد، وذكر الراغب أن الخطأ العدول عن الجهة وهو أضرب: الأول أو يريد غير ما تحسن إراداته فيفعله، وهذا هو الخطأ التام المأخوذ به الإنسان، والثاني أن يريد ما يحسن فعله ولكن يقع منه خلاف ما يريد وهذا قد أصاب في الإرادة وأخطأ في الفعل، ومن ذلك
Denildi ki: Bu kıraat A'meş'ten sağlam bir şekilde zaptedilmemiştir. Denildi ki: O, vakfı vasıl makamına indirmiş ve Yüce Allah'ın: { أَعْرِضْ عَنْ هذا } “Sen bundan vazgeç”, yani 'bu işten yüz çevir, onu gizle ve bundan söz etme; zira senin doğruluğun ve elbiseni paklığın ortaya çıkmıştır' buyruğundaki hemzenin harekesini fe harfine nakletmiştir. Bu, tıpkı vasıl ve fetha ile 'Allâhu ekberu eşhedü en lâ ilâhe illallâh' nakledilmesi gibidir. Bir kıraatte de «أَعْرَضَ» mazi sigasıyla okunmuştur; bu durumda Yûsuf mübteda, sonrasındaki cümle ise haber olur. Muhtemelen murad en kâmil manada taleptir, dolayısıyla { أَعْرِضْ وَاسْتَغْفِرِي } “yüz çevir ve [sen ey kadın] bağışlanma dile” anlamına döner. Ebü'l-Bekâ bu kıraati zayıf bularak bu kıraate göre 'fa' ile «فاستغفري» denilmesinin daha uygun olacağını belirtmiştir. { لِذَنْبِكِ } “günahın için”, yani senden sadır olan ve aleyhine sabit olan günahın için [bağışlanma dile] { إِنَّكِ كُنْتِ } “Çünkü sen” bundan ötürü { مِنَ الْخاطِئِينَ } “günahkârlardan”, yani günahı kasten işleyen kavmin topluluğundan veya onların cinsinden “oldun.” Bir kimse bilerek günah işlediğinde «خَطِئَ يَخْطَأُ خَطَأً وَخِطْئاً», kasıtsız günah işlediğinde ise «أَخْطَأَ» denir. Râgıb, hatanın cihetten sapmak olduğunu ve kısımlara ayrıldığını zikretmiştir: Birincisi; istenmesi güzel olmayan bir şeyi isteyip onu yapmasıdır ki bu, insanın sorumlu tutulduğu tam hatadır. İkincisi; yapılması güzel olan bir şeyi isteyip kendisinden istediğinin aksinin vaki olmasıdır; bu kimse iradede isabet etmiş, fiilde hata etmiştir. Nitekim bundan dolayıdır ki
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من اجتهد فأخطأ فله أجر»
o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İçtihat edip de hata edene bir ecir vardır.»
والثالث أن يريد ما لا يحسن فعله ويتفق منه خلافه فهذا مخطئ في الإرادة مصيب في الفعل، ولا يخفى أن المعنى الذي ذكرناه راجع إلى الضرب الأول من هذه الضروب، والجملة المؤكدة في موضع التعليل للأمر والتذكير لتغليب الذكور على الإناث واحتمال أن يقال: المراد إنك من نسل الخاطئين فمنهم سرى ذلك العرق الخبيث فيك بعيد جدا، وهذا النداء قيل: من الشاهد الحكيم، وروي ذلك عن ابن عباس، وحمل الاستغفار على طلب المغفرة والصفح من الزوج، ويحتمل أن يكون المراد به طلب المغفرة من الله تعالى ويقال: إن أولئك القوم وإن كانوا يعبدون الأوثان إلّا أنهم مع ذلك يثبتون الصانع ويعتقدون أن للقبائح
Üçüncüsü ise yapılması güzel olmayan bir şeyi kastetmesi ve kendisinden bunun aksi [bir fiilin] meydana gelmesidir; böylesi kimse iradede hatalı, fiilde ise isabetlidir. Zikrettiğimiz mananın bu kısımlardan birincisine raci olduğu gizli değildir. Tekitli cümle, emrin gerekçesini bildirme konumundadır; [kelimenin] müzekker kılınması ise erkeklerin kadınlara tağlibi (üstün tutulması) içindir. 'Kastedilen, senin günahkârların soyundan geldiğindir; zira o kötü damar sana onlardan sirayet etmiştir' denilmesi ihtimali ise oldukça uzaktır. Bu hitabın hikmet sahibi şahitten olduğu söylenmiştir; bu [görüş] İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. İstiğfar ise kocadan af ve bağışlanma dilemeye hamledilmiştir; bununla Yüce Allah'tan mağfiret dilemenin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Denilir ki: O kavim her ne kadar putlara tapıyor idiyse de bununla birlikte Yaratıcı'yı ikrar ediyor ve çirkin fiillerin...
عاقبة سوء من لديه سبحانه إذا لم يغفرها، واستدل على أنهم يثبتون الصانع أيضا بأن يوسف ﵇ قال لهم:
bağışlanmadığı takdirde O'nun katından kötü bir akıbeti olacağına inanıyorlardı. Onların Yaratıcı'yı ikrar ettiklerine, Yûsuf'un aleyhisselâm onlara:
أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يوسف: ٣٩] ، والظاهر أن قائل ذلك هو العزيز، ولعله كما قيل: كان رجلا حليما، وروي ذلك عن الحسن، ولذا اكتفى بهذا القدر من مؤاخذتها، وروي أنه كان قليل الغيرة وهو لطف من الله تعالى بيوسف ﵇، وفي البحر أن تربة إقليم قطفير اقتضت ذلك، وأين هذا مما جرى لبعض ملوك المغرب أنه كان مع ندمائه المختصين به في مجلس أنس وجارية تغنيهم من وراء ستر فاستعاد بعض خلصائه بيتين من الجارية كانت قد غنت بهما فما لبث أن جيء برأس الجارية مقطوعا في طست، وقال له الملك: استعد البيتين من هذا الرأس فسقط في يد ذلك المستعيد ومرض مدة حياة الملك وَقالَ نِسْوَةٌ المشهور- وإليه ذهب أبو حيان- أنه جمع تكسير للقلة كصبية، وغلمة، وليس له واحد من لفظه بل من معناه وهو امرأة.
{ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Birbirinden ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı?” [Yûsuf: 39] buyurmasıyla da delil getirilmiştir. Zahir olan, bunu söyleyenin Aziz olduğudur; muhtemelen denildiği gibi o halim bir adamdı; bu Hasan'dan rivayet edilmiştir ve bu yüzden kadını muahezede bu kadarıyla yetinmiştir. Onun kıskançlığının az olduğu da rivayet edilmiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın Yûsuf'a aleyhisselâm bir lütfudur. el-Bahr'da Kıtfîr'in memleketinin toprağının bunu iktiza ettiği belirtilmiştir. Nerede bu, nerede Mağrip meliklerinden birinin başına gelen şu hadise: O, has nedimleriyle birlikte bir işret meclisinde bulunuyordu ve bir cariye perdenin arkasından onlara şarkı söylüyordu; derken has dostlarından biri cariyenin söylediği iki beyti tekrarlatmak istedi. Çok geçmeden bir leğen içinde cariyenin kesik başı getirildi ve Melik ona: 'İki beyti bu baştan tekrar iste!' dedi. Bunun üzerine o kişi neye uğradığını şaşırdı ve Melik'in hayatı boyunca hasta yattı. { وَقالَ نِسْوَةٌ } “Kadınlar dedi ki:” Meşhur olan ve Ebû Hayyân'ın da benimsediği görüşe göre bu, «صِبْيَة» ve «غِلْمَة» gibi azlık bildiren kırık çoğuldur (cemi kıllet); kendi lafzından tekili yoktur, manasından tekili ise «امْرَأَة» (kadın) kelimesidir.
وزعم ابن السراج أنه اسم جمع، وعلى كل فتأنيثه غير حقيقي ولا التفات إلى كون ذلك المفرد مؤنثا حقيقا لأنه مع طروّ ما عارض ذلك ليس كسائر المفردات ولذا لم يؤنث فعله، وفي نونه لغتان: الكسر وهي المشهورة والضم وبه قرأ المفضل، والأعمش، والسلمي كما قال القرطبي فلا عبرة بمن أنكر ذلك، وهو إذ ذاك اسم جمع بلا خلاف، ويكسر للكثرة على نساء، ونسوان، وكنّ فيما روي عن مقاتل خمسا: امرأة الخباز، وامرأة الساقي، وامرأة البواب، وامرأة السجان، وامرأة صاحب الدواب.
İbnü's-Serrâc ise bunun ism-i cem olduğunu iddia etmiştir. Her halükarda onun müennesliği hakiki değildir; tekilinin hakiki müennes oluşuna da itibar edilmez, zira buna aykırı durumun arız olmasıyla diğer tekiller gibi kalmaz; bu yüzden fiili müennes kılınmamıştır. Nûn harfinde iki lügat vardır: Meşhur olanı kesreli okunuşudur, diğeri ise zammeli okunuşudur ki Kurtubî'nin belirttiği üzere Mufaddal, A'meş ve Sülemî bu şekilde okumuşlardır; dolayısıyla bunu inkâr edene itibar edilmez. O takdirde hilafsız olarak ism-i cemdir. Çokluk için ise «نِسَاء» ve «نِسْوَان» şeklinde çoğul yapılır. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bunlar beş kadındı: Ekmekçinin karısı, sakinin karısı, kapıcının karısı, zindancının karısı ve bineklerden sorumlu zatın karısı.
وروى الكلبي أنهن كنّ أربعا بإسقاط امرأة البواب فِي الْمَدِينَةِ أريد بها مصر، والجار والمجرور في موضع الصفة- لنسوة- على ما استظهره بعضهم، ووصفن بذلك لأن إغاظة كلامهن بهذا الاعتبار لا تصافهن بما يقوي جانب الصدق أكثر فإن كلام البدويات لبعدهن عن مظان الاجتماع والاطلاع على حقيقة أحوال الحضريات القصريات لا يلتفت إلى كلامهن فلا يغيظ تلك الإغاظة، والكثير على اختيار تعلقه- بقال- ومعنى كون قولهن في المدينة إشاعته وإفشاؤه فيها، وتعقب بأن ذلك خلاف الظاهر امْرَأَتُ الْعَزِيزِ هو في الأصل الذي يقهر ولا يقهر كأنه مأخوذ من عز أي حصل في عزاز وهي الأرض الصلبة التي يصعب وطؤها ويطلق على الملك، ولعلهم كانوا يطلقونه إذ ذاك فيما بينهم على كل من ولاه الملك على بعض مخصوص من الولايات التي لها شأن فكان من خواصه ذوي القدر الرفيع والمحل المنيع، وهو بهذا المعنى مراد هنا لأنه أريد به قطفير وهو في المشهور كما علمت إنما كان على خزائن الملك- وكان الملك الريان بن الوليد- وقيل: المراد به الملك، وكان قطفير ملك مصر، واسكندرية، وإضافتهن لها إليه بهذا العنوان دون أن يصرحن باسمها او اسمه ليظهر كونها من ذوات الأخطار فيكون عونا على إشاعة الخبر بحكم أن النفوس الى سماع أخبار ذوي الأخطار أميل، وقيل- وهو الأولى- إن ذاك لقصد المبالغة في لومها بقولهن تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ أي تطلب مواقعته إياها وتتمحل في ذلك، وإيثارهن صيغة للدلالة على دوام المراودة كأنها صارت سجية لها، والفتى من الناس الطري من الشبان، وأصله فتى بالياء لقولهم في التثنية- وهي ترد الأشياء الى أصولها- فتيان، فالفتوة على هذا شاذ، وجمعه فتية، وفتيان، قيل: إنه يائي وواوي ككنوت وكنيت، وله نظائر كثيرة، ويطلق على المملوك والخادم لما أن جل الخدمة شبان.
Kelbî ise kapıcının karısını düşürerek dört kadın olduklarını rivayet etmiştir. { فِي الْمَدِينَةِ } “şehirde” Bundan Mısır kastedilmiştir. Car-mecrur, bazılarının kuvvetli gördüğüne göre «نِسْوَة» kelimesinin sıfatı makamındadır; bu vasıfla nitelenmelerinin sebebi, bu itibar ile sözlerinin öfke uyandırmasıdır, zira doğruluğun tarafını daha çok güçlendiren vasıflarla nitelenmişlerdir. Çünkü bedevi kadınların sözleri, toplanma yerlerinden ve şehirli saray kadınlarının durumlarının hakikatine vâkıf olmaktan uzak oldukları için dikkate alınmaz ve böylesi bir öfke uyandırmaz. Çoğunluk ise bunun { قالَ } fiiline taallukunu tercih etmiştir; sözlerinin şehirde olmasının manası ise onun şehirde yayılması ve ifşa edilmesidir. Bunun zahire aykırı olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. { امْرَأَتُ الْعَزِيزِ } “Aziz'in karısı” Aziz, aslında galip gelen ve mağlup edilemeyen kimsedir; sanki 'ayak basılması zor olan sert araziye girdi' anlamındaki «عزّ» kökünden alınmıştır ve melik için de kullanılır. Muhtemelen o dönemde aralarında, melikin önemli birtakım eyaletlere tayin ettiği herkes için bu unvanı kullanıyorlardı; dolayısıyla o, melikin yüksek mevki ve müstahkem makam sahibi has adamlarındandı. Bu manasıyla burada kastedilen odur; çünkü bununla Kıtfîr kastedilmiştir ve bildiğin üzere meşhur kabule göre o, sadece melikin hazinelerinin başındaydı -melik ise Reyyân b. Velîd idi-. Denildi ki: Bundan murad meliktir ve Kıtfîr, Mısır ve İskenderiye meliki idi. Kadınların onu bizzat kendi ismiyle veya kocasının ismiyle açıkça zikretmeyip bu unvanla kocasına izafe etmeleri, onun yüksek mevkili kadınlardan olduğunu ortaya koymak içindir; böylece insanların yüksek mevkili kimselerin haberlerini dinlemeye daha meyilli olması hasebiyle haberin yayılmasına bir yardımcı olsun. Denildi ki -ve evlâ olanı da budur-: Bu, { تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ } “delikanlısının nefsinden [murad almaya] çağırıyor” sözleriyle onu kınamada mübalağa kastı içindir; yani kendisiyle birlikte olmasını talep ediyor ve bu hususta türlü hilelere başvuruyor demektir. [Muzari] kalıbı tercih etmeleri, sanki kadına bir huy olmuşçasına murad alma arzusunun devamlılığına delalet etmesi içindir. İnsanlardan «فتى» (delikanlı), gençlerin taze olanıdır; aslı yâ iledir, çünkü tesniyesinde -ki tesniye şeyleri asıllarına döndürür- «فَتَيَان» derler; buna göre «فتوة» (fütüvvet) kelimesi şazdır. Çoğulu «فِتْيَة» ve «فِتْيَان» gelir. Tıpkı «كنوت» ve «كنيت» gibi hem yâ'lı hem vâv'lı olduğu da söylenmiştir ve bunun pek çok benzeri vardır. Köle ve hizmetçi için de kullanılır; zira hizmetçilerin çoğu gençtir.
وفي الحديث «لا يقل أحدكم عبدي وأمتي وليقل فتاي وفتاتي»
Nitekim hadiste: «Hiçbiriniz 'kulum' ve 'cariyem' demesin; 'delikanlım' (fetâye) ve 'genç kızım' (fetâtî) desin» buyrulmuştur.
وأطلق على يوسف ﵇ هنا لأنه كان يخدمها، وقيل: لأن زوجها وهبه لها فهو مملوكها بزعم النسوة، وتعبيرهن عنه ﵇ بذلك مظانا إليها لا الى العزيز لإبانة ما بينهما من التباين البين الناشئ عن الخادمية والمخدومية أو المالكية والمملوكية وكل ذلك لتربية ما مر من المبالغة في اللوم فإن من لا زوج لها من النساء أو لها زوج دنيء قد تعذر في مراودة الأخدان لا سيما إذا كان
Yûsuf aleyhisselâm için burada [bu tabir] kadına hizmet ettiği için mutlak olarak kullanılmıştır. Denildi ki: Kocası onu kadına hibe ettiği için kadınların zannınca kadının kölesiydi. Kadınların ondan aleyhisselâm Aziz'e değil de kadına nispetle bahsetmeleri, hizmet eden ile edilen veya sahip ile köle olmaktan kaynaklanan aralarındaki bariz farkı ortaya koymak içindir; bütün bunlar kınamadaki mübalağayı pekiştirmek maksadıyladır. Zira kocası olmayan ya da aşağılık bir kocası olan kadınlar dost edinme arzusunda mazur görülebilirler; bilhassa
فيهم علو الجناب، وأما التي لها زوج فمراودتها لغيره لا سيما لمن لم يكن بينها وبينه كفاءة لها وتماديها في ذلك غاية الغي ونهاية الضلال قَدْ شَغَفَها حُبًّا أي شق حبه شغاف قلبها وهو حجابه.
aralarında yüksek bir mevki bulunuyorsa. Kocası olan kadına gelince; onun başkasından murad istemesi, bilhassa kendisiyle arasında bir denklik bulunmayan kimseden istemesi ve bunda ısrar etmesi sapkınlığın ve dalaletin son noktasıdır. { قَدْ شَغَفَها حُبًّا } “Sevgi onun bağrını delip geçmiş” yani onun sevgisi kalbinin şegâfını, yani zarını yarıp geçmiştir.
وقيل: هو جلدة رقيقة يقال لها: لسان القلب حتى وصل الى فؤادها، وبهذا يحصل المبالغة في وصفها بالحب له، وقيل: الشغاف سويداء القلب، فالمبالغة حينئذ ظاهرة، والى هذا يرجع ما روي عن الحسن من أن الشغاف باطن القلب، وما حكي عن أبي علي من أنه وسطه والفعل مفتوح الغين المعجمة عند الجمهور.
Denildi ki: O, ta yüreğine ulaşana dek 'kalbin dili' denilen ince bir deridir. Bununla kadının ona olan sevgisini nitelemede mübalağa hasıl olur. Denildi ki: Şegâf, kalbin süveydâsıdır (özü/karası); bu takdirde mübalağa açıktır. Hasan'dan şegâfın kalbin bâtını olduğu, Ebû Ali'den ise ortası olduğuna dair rivayet edilenler de buna döner. Fiil, cumhura göre noktalı gayn harfinin fethasıyladır.
وقرأ ثابت البناني بكسرها وهي لغة تميم،
Sâbit el-Bünânî ise Temîm lügati üzere kesre ile «شَغِفَها» şeklinde okumuştur.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجه، وعلي بن الحسين، وابنه محمد، وابنه جعفر رضي الله تعالى عنهما، والشعبي، وعوف الأعرابي- شعفها-
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Ali b. el-Hüseyin, oğlu Muhammed ve oğlu Câfer radıyallâhu teâlâ anhümâ, Şa'bî ve Avf el-A'râbî noktasız ayn ile «شَعَفَها» şeklinde okumuşlardır;
بفتح العين المهملة، وهي رواية عن قتادة، وابن هرمز، ومجاهد، وحميد، والزهري، وروي عن ثابت البناني (١) أنه قرأ كذلك أيضا إلا أنه كسر العين، وهو من شعف البعير إذ هنأه فأحرقه بالقطران، فالمعنى وصل حبه الى قلبها فكاد يحترق، ومن هذا قول الأعشى:
noktasız ayın fethasıyladır; bu Katâde, İbn Hürmüz, Mücâhid, Humeyd ve Zührî'den bir rivayettir. Sâbit el-Bünânî'den (1) de aynı şekilde okuduğu, ancak ayın harfini kesre yaptığı rivayet edilmiştir. Bu, devenin katranla dağlanıp yakılmasını ifade eden «شَعَفَ البَعِير» ifadesindendir; mana: 'Onun sevgisi kalbine ulaştı da neredeyse onu yaktı' demektir. A'şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
يعصي الوشاة وكان الحب آونة ... مما يزين للمشعوف ما صنعا
«Laf taşıyanlara isyan eder; oysa sevgi bazen ... Tutulmuş kimseye yaptığını güzel gösteren şeylerdendir.»
وذكر الراغب أنه من شعفة القلب وهي رأسه عند معلق النياط، ويقال: لأعلى الجبل شعفة أيضا، وأخرج ابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن ابن عباس أن الشغف الحب القاتل، والشعف حب دون ذلك، وأخرجا عن الشعبي أن الشغف الحب، والشعف الجنون، وأخرجا أيضا عن ابن زيد أن الشغف في الحب، والشعف في البغض، وهذا المعنى ممتنع الإرادة هنا على هذه القراءة، وفي كتاب أسرار البلاغة في فصل ترتيب الحب أن أول مراتب الحب الهوى، ثم العلاقة وهي الحب اللازم للقلب، ثم الكلف وهو شدة الحب، ثم العشق وهو اسم لما فضل عن المقدار المسمى بالحب، ثم الشعف بالمهملة وهو احتراق القلب مع لذة يجدها، وكذلك اللوعة واللاعج، ثم الشغف بالمعجمة وهو أن يبلغ الحب شغاف القلب، ثم الجوى وهو الهوى الباطن، ثم التيم وهو أن يستعبده الحب، ثم التبل وهو أن يسقمه الحب، ثم التدله وهو ذهاب العقل من الحب، ثم الهيوم وهو أن يذهب الرجل على وجهه لغلبة الهوى عليه اهـ.
Râgıb, bunun kalbin şa'afesinden, yani damarlarının asıldığı yerdeki baş kısmından geldiğini zikretmiştir; dağın zirvesine de «شعفة» denir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şegafın öldürücü sevgi, şe'afın ise bundan daha aşağı bir sevgi olduğunu rivayet etmişlerdir. Şa'bî'den ise şegafın sevgi, şe'afın ise delilik olduğunu rivayet etmişlerdir. Yine İbn Zeyd'den şegafın sevgide, şe'afın ise nefrette olduğunu rivayet etmişlerdir ki bu kıraate göre bu mananın burada murad edilmesi imkânsızdır. Esrâru'l-Belâga kitabında sevginin mertebeleri faslında şöyle denmektedir: Sevginin ilk mertebesi hevâdır; sonra alâka gelir ki kalbe bağlanan sevgidir; sonra kelef gelir ki sevginin şiddetidir; sonra aşk gelir ki sevgi denen miktardan fazla olanın ismidir; sonra noktasız ayn ile şe'af gelir ki duyduğu lezzetle birlikte kalbin yanmasıdır; lav'a ve lâic de böyledir; sonra noktalı gayn ile şegaf gelir ki sevginin kalbin şegâfına ulaşmasıdır; sonra cevâ gelir ki bâtınî hevâdır; sonra teyyem gelir ki sevginin kişiyi köleleştirmesidir; sonra tebl gelir ki sevginin kişiyi hasta etmesidir; sonra tedelleh gelir ki sevgiden ötürü aklın gitmesidir; sonra hüyûm gelir ki hevânın galebe çalmasıyla adamın ne yaptığını bilmez halde dolaşmasıdır [İktibas bitti].
ورتب بعضهم ذلك على طراز آخر والله تعالى أعلم، وأيا ما كان فالجملة إما خبر ثان أو حال من فاعل تُراوِدُ أو من مفعوله، والمقصود منها تكرير اللوم وتأكيد العذل ببيان اختلاف أحوالها القلبية كأحوالها القالبية، وجوز أبو البقاء كونها استئنافية فهي حينئذ على ما قيل: في موضع التعليل لدوام المراودة، وليس بذاك لأنه إن اعتبر من حيث الإنية كان مصيره إلى الاستدلال بالأخفى على الأجلى، وإن اعتبر من حيث اللمية كان فيه ميل إلى تمهيد العذر من قبلها وليس المقام له، وانتصاب حُبًّا على التمييز وهو محول عن الفاعل إذ الأصل قد شغفها حبه كما أشير إليه، وأدغم النحويان، وحمزة، وهشام، وابن محيصن دال قَدْ في شين شغفها.
Bazıları bunu başka bir tarzda sıralamışlardır, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Her halükarda cümle ya ikinci haberdir ya da { تُراوِدُ } fiilinin failinden veya mefulünden haldir. Bundan maksat, kalbî hallerinin de kalıbî (bedenî) halleri gibi farklılaştığını beyan ederek kınamayı tekrarlamak ve azarlamayı tekit etmektir. Ebü'l-Bekâ cümlenin istînâfiyye olmasını da caiz görmüştür; bu takdirde denildiğine göre, murad almanın devamlılığı için gerekçe (ta'lil) makamındadır. Ancak bu pek isabetli değildir; zira şayet inniyyet cihetinden kabul edilirse neticesi daha gizli olanla daha açık olana delil getirmeye varır, şayet limmiyyet cihetinden kabul edilirse kadının tarafından mazeret hazırlamaya bir meyil olur ki makam bunun makamı değildir. { حُبًّا } kelimesinin nasbı temyiz üzeredir ve failden dönüştürülmüştür; zira işaret edildiği üzere aslı «قَدْ شَغَفَهَا حُبُّهُ» şeklindedir. İki Nahivci [Ebû Amr ve Kisâî], Hamza, Hişâm ve İbn Muhaysın { قَدْ } edatının dâl harfini { شَغَفَها } kelimesinin şîn harfine idğam etmişlerdir.
إِنَّا لَنَراها أي نعلمها، فالرؤية قلبية واستعمالها بمعنى العلم حقيقة كاستعمالها بمعنى الإحساس بالبصر، وإذا أريد منها البصرية ثم تجوز بها عن العلمية كان أبلغ في إفادة كونها فيما صنعت من المراودة والمحبة المفرطة مستقرة فِي ضَلالٍ عظيم عن طريق الرشد والصواب أو سنن العقل مُبِينٍ واضح لا يخفى كونه ضلالا على أحد، أو مظهر لأمرها بين الناس، فالتنوين للتفخيم والجملة مقرّرة لمضمون الجملتين السابقتين المسوقتين للوم والتشنيع، وتسجيل عليها بأنها في أمرها على خطأ عظيم، وإنما لم يقلن: إنها لفي ضلال مبين إشعارا كما قيل: بأن ذلك الحكم
{ إِنَّا لَنَراها } “Şüphesiz biz onu ... görüyoruz” yani [onun durumunu] biliyoruz demektir. Buradaki rü'yet (görme) kalbîdir; rü'yetin ilim anlamında kullanılması, gözle hissetme (görme) anlamında kullanılması gibi hakikattir. Şayet bundan basarî (gözle) görme kastedilip ardından mecaz yoluyla ilmî (bilme) manasına aktarılmış kabul edilirse, kadının yapmış olduğu elde etme arzusu (mürâvede) ve aşırı sevgisinde; doğru ve isabetli yoldan yahut aklın yönteminden sapan büyük { فِي ضَلالٍ } “bir sapıklık” içinde yerleştiğini, [ve bunun da] sapıklık olduğu hiç kimseye gizli kalmayan veya durumunu insanlar arasında açığa vuran { مُبِينٍ } “apaçık” bir sapıklık olduğunu ifade etmede daha beliğ olur. Buradaki tenvin tafhîm (büyüklüğü/vahameti belirtmek) içindir. Cümle, kınama ve ayıplama maksadıyla sevkedilen önceki iki cümlenin içeriğini pekiştirmekte ve onun kendi işinde büyük bir hata üzere olduğunu aleyhine tescil etmektedir. [Kadınların] doğrudan «إنها لفي ضلال مبين» (Şüphesiz o apaçık bir sapıklık içindedir) demeyip [böyle demeleri], denildiğine göre, bu hükmün...